Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00205 005942 13603992 na godz. na dobę w sumie
Rozkład pożycia a możliwość pojednania małżonków w procesie o rozwód - ebook/pdf
Rozkład pożycia a możliwość pojednania małżonków w procesie o rozwód - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 344
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-8909-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana publikacja zawiera omówienie, w sposób kompleksowy, problematyki związanej z możliwością pojednania małżonków w toku procesu o rozwód.

Praca obejmuje rozważania dotyczące pozytywnych przesłanek rozwodowych oraz środków prawnych o charakterze mediacyjnym, którymi dysponuje sąd rozwodowy, ze wskazaniem współzależności tych instytucji.

Dokonana przez Autorkę analiza teoretyczno-prawna doktryny i orzecznictwa jest wsparta wynikami przeprowadzonych przez nią badań empirycznych (z zastosowaniem różnych metod) i przeglądem dorobku nauki psychologii w zakresie m.in. przyczyn rozwodów oraz uzupełniona rozważaniami prawno-porównawczymi (omówienie systemu prawnego dwóch stanów Ameryki Północnej – Luizjany i Kalifornii, a także systemu prawa kanonicznego).

Książka jest polecana  przede wszystkim prawnikom, sędziom i mediatorom, którzy mają styczność ze sprawami rozwodowymi, a także pracownikom naukowym, studentom, a nawet rozwodzącym się małżonkom.

Publikacja powstała pod opieką naukową prof. zw. dr hab. Wandy Stojanowskiej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Uwagi wstępne § 1. Cel i zakres ujęcia tematu Instytucja małżeństwa przez setki lat swojego istnienia przechodziła znaczne przeobrażenia. Przez wieki podkreślano jej religijny charakter i boskie pochodzenie, po czym, wraz z postępującą laicyzacją życia, zaczęto ją postrze- gać głównie, jako instytucję społeczną. Zmiany dotyczyły także czynników motywacyjnych małżeństwa – od społecznych, ekonomicznych i politycznych, które dominowały w kulturze zachodnioeuropejskiej do XVII w. – do czynni- ków uczuciowych, które nabrały znaczenia w związku z rozwojem sentymen- talizmu1. Przemiany kulturowe XX i XXI w. spowodowały tendencje „dezin- stytucjonalizacji” małżeństwa. Obserwowane zmiany dotyczą spadku liczby zawieranych małżeństw, przy wzroście liczby rozwodów i wzroście liczby po- wstających związków niemałżeńskich, w tym związków homoseksualnych2. Według J. Rostowskiego dewaluacja instytucji małżeństwa jest związana z eks- ponowaniem we współczesnej kulturze indywidualizmu w zakresie praw oso- bistych3. Wolność dokonywania wyborów i dążenie do osobistego szczęścia pozwalają z jednej strony na stworzenie „zdrowego” małżeństwa, w którym zarówno małżonkowie są szczęśliwi, jak i ich dzieci, a z drugiej strony przekła- dają się na rozumienie małżeństwa jako instytucji, która zaspokaja wyłącznie indywidualne potrzeby. Postawa indywidualistyczna oznacza, że zaangażowa- nie małżeńskie trwa do czasu zaspokajania własnych potrzeb. Brak spełnienia tej funkcji przez małżeństwo powoduje chęć jego zakończenia. Na podstawie przepisów KRO każdy z małżonków może w dowolnym cza- sie w trakcie trwania małżeństwa złożyć do sądu pozew o rozwód. Jednak wytoczenie powództwa i wszczęcie w ten sposób procesu rozwodowego nie 1 J. Rostowski, Współczesne przemiany, s. 18. 2 Na podstawie przełomowego orzeczenia amerykańskiego Sądu Najwyższego z 26.6.2015 r. uznano, że w całych Stanach Zjednoczonych pary homoseksualne mają prawo zawierać związki małżeńskie, por. wyr. amerykańskiego Sądu Najwyższego ws. Obergefell v. Hodges z 26.6.2015 r., dostępny na stronie www.supremecourt.gov (dostęp 2.7.2015 r.). 3 J. Rostowski, Współczesne przemiany, s. 26. 1 Rozdział I. Uwagi wstępne przesądza jeszcze o wydaniu wyroku rozwodowego przez sąd. Po pierwsze, możliwość rozwiązania małżeństwa przez rozwód zachodzi przy zaistnieniu przesłanek szczegółowo określonych w przepisach prawa materialnego. Po drugie, małżonkowie na każdym etapie procesu rozwodowego mogą pojed- nać się (bez pomocy sądu lub na skutek jego działalności mediacyjnej) i wy- cofać pozew o rozwód. Złożenie do sądu pozwu o rozwód jest niewątpliwie przejawem rozkładu pożycia małżeńskiego. Jednak, uwzględniając specyfikę pożycia małżeńskiego oraz konstrukcję przepisów prawa rozwodowego, nie można domniemywać istnienia zupełnego i trwałego rozkładu pożycia wyłącz- nie na podstawie faktu wystąpienia przez małżonka z pozwem o rozwód. Przy- jęcie takiego domniemania byłoby jednoznaczne z pominięciem przez sąd ba- dania przesłanki zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego. Prze- kreślałoby to szanse na pojednanie małżonków podczas procesu o rozwód. Połączenie tych dwóch elementów związanych z rozwodem – rozkładu po- życia małżeńskiego i możliwości pojednania się stron w trakcie procesu o roz- wód – jest przedmiotem niniejszej pracy, przy czym każdy z tych elementów mógłby stanowić odrębne opracowanie monograficzne. Jednakże istnieje mię- dzy tymi elementami współzależność i dlatego istotna oraz celowa jest nie od- rębna analiza rozkładu pożycia i możliwości pojednania małżonków, ale po- łączenie tych zagadnień w jednym opracowaniu, z uwzględnieniem różnych sposobów ich analizy. Główną tezą pracy jest twierdzenie, że na możliwość pojednania małżon- ków podczas procesu o rozwód składa się wiele czynników, a odpowiednie ich ukierunkowanie może pozytywnie wpłynąć na uratowanie małżeństwa. Na szanse pojednania składa się szereg elementów, z których najważniejszymi są: predyspozycje psychiczne samych małżonków oraz stopień nasilenia istnieją- cego między nimi konfliktu; przyczyny rozkładu pożycia małżeńskiego; od- powiednio uregulowane instytucje prawa materialnego i procesowego; prawi- dłowe stosowanie przepisów przez sędziów i mediatorów oraz ich kompeten- cje i ufna postawa co do możliwości pojednania. W niniejszej pracy wszystkie te elementy zostały poddane rozważaniom teoretycznym i omówione w kon- tekście wyników badań empirycznych. Konstytucyjne zasady ochrony trwało- ści małżeństwa i dobra rodziny są punktem wyjściowym tak przedstawionego tematu. Zasady te są źródłem i uzasadnieniem stosowania wszystkich środków mediacyjnych sądu, jak również przesłanek stanowiących podstawę orzecze- nia rozwodu. Podstawowym celem niniejszej monografii jest wykazanie, że podczas pro- cesu o rozwód istnieją szanse na pojednanie małżonków oraz że można wyko- 2 § 1. Cel i zakres ujęcia... rzystać te szanse, stosując odpowiednie środki prawne. Sposobem osiągnięcia tego celu będzie ustalenie: jakimi środkami dowodowymi kieruje się sąd roz- wodowy, podejmując decyzję w sprawie orzeczenia rozwodu; jak często sąd ogranicza postępowanie dowodowe do przesłuchania stron; czy sędziowie po- dejmują działania zmierzające do pojednania małżonków; w jaki sposób me- diacja w sprawach rozwodowych przekłada się na pojednanie małżonków lub rozwiązanie kwestii spornych związanych z rozwodem oraz jakie działania po- dejmują mediatorzy w tym celu; jak sędziowie oceniają likwidację instytucji posiedzeń pojednawczych w sprawach o rozwód i co sądzą o pracy mediato- rów. Udzielenie odpowiedzi na te i inne pytania, które ściśle wiążą się z pro- blematyką pozytywnych przesłanek rozwodowych i możliwością pojednania małżonków w procesie o rozwód, wymagało przede wszystkim wyjaśnienia, czym jest rozkład pożycia małżeńskiego, w jaki sposób ten rozkład staje się zupełny i trwały oraz jakie są możliwości prawne i pozaprawne przekonania małżonków do likwidacji konfliktu i podjęcia zgodnego pożycia. Wyczerpujące przedstawienie problematyki pojednania małżonków na tle rozkładu pożycia na etapie procesu rozwodowego mogło zostać osiągnięte przez dokonanie szczegółowej analizy pozytywnych przesłanek rozwodowych oraz wszystkich instytucji prawnych, których celem jest pojednanie małżon- ków lub złagodzenie istniejącego między nimi konfliktu. Rozważania rozpoczęto analizą przepisów prawa, orzecznictwa oraz poglą- dów doktryny związanych z pozytywnymi przesłankami rozwodowymi, tj. zu- pełnym i trwałym rozkładem pożycia (rozdział II). Tylko w sytuacji, w której rozkład pożycia małżeńskiego nie nosi cech trwałości, można mówić o możli- wości pojednania się małżonków. Zupełny rozkład pożycia może być odwra- calny. Dopiero określenie go jako trwały oznacza, że szanse pojednania są zni- kome. Dlatego tak ważne jest właściwe ustalenie stanu rozkładu pożycia mał- żonków podczas procesu rozwodowego. Ograniczono rozważania dotyczące negatywnych przesłanek rozwodowych, które dla tematu niniejszej pracy sta- nowią wątek poboczny, lecz – z uwagi na ścisłe powiązanie z pozytywnymi przesłankami rozwodowymi – nie mogły zostać całkowicie pominięte. Następnie przedstawiono – w ujęciu teoretycznym – środki prawne o cha- rakterze mediacyjnym, którymi dysponuje sąd podczas procesu o rozwód. Nie- zwykle ważna ze względu na temat niniejszej monografii jest w tym zakresie ZmKPC z 28.7.2005 r. Ustawodawca zlikwidował wówczas instytucję obligato- ryjnych posiedzeń pojednawczych w procesie o rozwód, a w jej miejsce wpro- wadził fakultatywną mediację rozwodową. Mimo usunięcia instytucji posie- dzeń pojednawczych z przepisów procedury cywilnej uznano, że cel i założenia 3 Rozdział I. Uwagi wstępne tej instytucji są tak bardzo związane z tematem niniejszej pracy, że wymagają szczegółowego omówienia (rozdział III). W rozdziale IV podjęto rozważania na temat mediacji rodzinnej w prawie polskim. Omówiono obowiązujące prze- pisy oraz cechy charakterystyczne dotyczące mediacji, z uwzględnieniem od- rębności mediacji rozwodowej. Podjęto także próbę odpowiedzi na pytanie o skuteczność instytucji mediacji w przedmiocie pojednania małżonków pod- czas procesu o rozwód. W świetle rozważań teoretycznych i wyników badań empirycznych dokonano oceny ZmKPC z 28.7.2005 r. w przedmiocie celowo- ści usunięcia posiedzeń pojednawczych w sprawach o rozwód i wprowadzenia instytucji mediacji. Wybór tematu niniejszej pracy jest uzasadniony m.in. po- trzebą prawnej analizy wskazanej wyżej zmiany przepisów, utrzymującą się wysoką liczbą rozwodów oraz praktyką udzielania rozwodu na pierwszej roz- prawie4. Mediacyjne środki prawne, którymi dysponuje sąd rozwodowy, są często związane z odłożeniem postępowania rozwodowego w czasie. Czas do namy- słu (tempus deliberandi) jest najmniej inwazyjnym i często skutecznym środ- kiem prawnym, którego celem jest pojednanie małżonków. W związku z tym, element upływu czasu podczas procesu o rozwód jest ściśle związany z tema- tem niniejszej pracy. Jest on bezpośrednio połączony z instytucją zawieszenia postępowania w trybie art. 440 § 1 KPC i – pośrednio – z orzekaniem o winie rozkładu pożycia małżeńskiego (art. 57 KRO). Ustalanie winy podczas procesu rozwodowego może z jednej strony zaostrzyć istniejący konflikt między mał- żonkami, ale z drugiej strony pozwala sądowi na wnikliwszą analizę co do ist- nienia bądź nieistnienia rozkładu pożycia małżeńskiego i, w związku z dłużej trwającym postępowaniem dowodowym, na odsunięcie w czasie wyrokowania w sprawie. Czas na przemyślenie decyzji o rozwodzie może spowodować, że małżonkowie z niej zrezygnują. Na potrzeby pracy przeprowadzono różnego rodzaju badania empiryczne, aby przedstawić temat nie tylko w ujęciu teoretycznym, ale także – a nawet przede wszystkim – w ujęciu praktycznym. Skorzystanie z wyników badań em- pirycznych (w postaci analizy akt sądowych i wywiadów pogłębionych) miało na celu udzielenie możliwie precyzyjnej odpowiedzi na pytanie o skuteczność środków mediacyjnych podczas procesu o rozwód i rzetelność w ich stosowa- niu. Dzięki przeprowadzonym wywiadom pogłębionym z sędziami i mediato- rami udało się zweryfikować funkcjonowanie przepisów w rzeczywistości, uzy- 4 Por. przykładowo dane statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego: Rocznik Demogra- ficzny GUS, Warszawa 2012. 4 § 1. Cel i zakres ujęcia... skać opinie osób stosujących prawo w odniesieniu do przedmiotu niniejszej pracy. Badanie akt sądowych spraw o rozwód również dostarczyło cennych in- formacji o funkcjonowaniu przepisów, których zakres jest związany z tematem pracy. Postanowiono także zapoznać się z praktyką stosowania środków me- diacyjnych przewidzianych w prawie kanonicznym. Było to możliwe dzięki ba- daniu akt spraw o stwierdzenie nieważności małżeństwa rozpoznanych przez sąd kościelny. Rozszerzenie ujęcia tematu o przepisy prawa kanonicznego jest uzasadnione także tym, że przepisy prawa kanonicznego zawierają instytucje, których celem jest pojednanie małżonków oraz w rzeczywistości dotykają ma- terii rozkładu pożycia małżeńskiego. Istotne było przede wszystkim porówna- nie sposobu prowadzenia postępowania dowodowego w procesie o rozwód według KRO i w postępowaniu o stwierdzenie nieważności małżeństwa we- dług prawa kanonicznego, w sprawach prowadzonych przez sąd kościelny. Problematyka dotycząca rozkładu pożycia i pojednania skonfliktowanych małżonków wymaga także interdyscyplinarnego ich ujęcia, przede wszystkim w odniesieniu do wiedzy z zakresu psychologii. Warto było podjąć próbę usta- lenia, czy tezy i wnioski z tej dziedziny nauki są przydatne w konstruowaniu przepisów prawa w zakresie objętym tematem niniejszej pracy oraz czy wie- dza z zakresu psychologii byłaby przydatna dla sędziów i mediatorów, którzy zajmują się sprawami rozwodowymi. Z tych względów przedstawiono zagad- nienie rozkładu pożycia małżeńskiego oraz konfliktów między małżonkami z punktu widzenia psychologów (rozdział VIII). Celem uzyskania pełnego obrazu regulacji prawnych związanych z tema- tyką niniejszej monografii podjęto rozważania prawnoporównawcze, które do- tyczą analogicznych instytucji prawnych w prawie amerykańskim. Uzasadnie- niem wyboru systemu prawnego Stanów Zjednoczonych do szczegółowej ana- lizy był fakt, iż kraj ten jest uznawany za ojczyznę mediacji – główną instytucję o charakterze pojednawczym w prawie rozwodowym. Dla pełniejszego obrazu funkcjonowania instytucji mediacji w Stanach Zjednoczonych dokonano wni- kliwej analizy prawnoporównawczej dwóch stanów – Luizjany oraz Kalifornii (rozdział IX). Dzięki temu szczegółowo przedstawiono instytucje o charakte- rze mediacyjnym na tle postępowania rozwodowego, co ułatwiło dokonanie ich porównania z przepisami prawa polskiego. 5 Rozdział I. Uwagi wstępne § 2. Metodologia Ze względu na wieloaspektowy charakter problematyki związanej z tema- tem niniejszej pracy niezbędne okazało się zastosowanie kilku różnych me- tod badawczych. Wyniki badań empirycznych oraz pozostałe wątki badawcze, tj. teoretyczny, historyczny, psychologiczny oraz prawnoporównawczy wza- jemnie się uzupełniają. Powyższy sposób łączenia pozwala na możliwie precy- zyjne przedstawienie i wyjaśnienie zagadnień stanowiących przedmiot niniej- szej pracy w różnych aspektach. Zastosowana metoda teoretyczna polegała na dokładnej analizie tekstów normatywnych, literatury przedmiotu, w tym specjalistycznej literatury psy- chologicznej oraz orzecznictwa SN związanego z problematyką rozkładu po- życia małżeńskiego. Do badań empirycznych przedstawionych w niniejszej pracy należy zali- 1) badania 300 akt spraw rozwodowych rozpoznanych przez sądy okrę- czyć: gowe; 2) badania 50 akt spraw o stwierdzenie nieważności małżeństwa rozpozna- nych przez sąd kościelny; 3) 28 wywiadów pogłębionych z sędziami sądu rozwodowego; 4) 26 wywiadów pogłębionych z mediatorami. Ze względu na różnorodność metod badawczych metodologia, postawione hipotezy badawcze oraz weryfikacja tych hipotez będą przedstawiane przy każ- dym rodzaju badania, osobno w poszczególnych rozdziałach. Przedstawiona w niniejszym podrozdziale metodologia zawiera uwagi ogólne i stanowi jedy- nie wyszczególnienie metod badawczych stosowanych w niniejszej monogra- fii. Powyższa konstrukcja ma na celu zachowanie przejrzystości pracy. Istotnym walorem każdej pracy jest to, aby nie miała charakteru wyłącz- nie poznawczego. Praktyczny aspekt zagadnienia możliwości pojednania na tle pozytywnych przesłanek rozwodowych jest bez wątpienia przydatny dla po- trzeb praktyki sądowej oraz doktryny, której podstawą są z reguły rozważania teoretyczne. Konfrontacja przepisów prawa z ich funkcjonowaniem w prak- tyce ukazała instytucję mediacji rozwodowej w nowym świetle i stała się podstawą do weryfikacji hipotez badawczych oraz skonstruowania istotnych wniosków de lege lata oraz de lege ferenda. 6 Rozdział II. Analiza przepisów dotyczących pozytywnych przesłanek rozwodu § 1. Uwagi wprowadzające W niniejszym rozdziale będzie przedstawiona prawna analiza pozytyw- nych przesłanek rozwodowych, które obejmują zupełny i trwały rozkład poży- cia małżeńskiego1. Rozważania na ten temat będą poprzedzone omówieniem podstawowych zasad konstytucyjnych, na których opiera się model polskiego prawa rozwodowego. Istnienie pozytywnych przesłanek rozwodowych ma swoje zakotwiczenie w konstytucyjnej zasadzie trwałości małżeństwa i ochrony rodziny. Następnie będzie rozważana problematyka dotycząca przesłanek zu- pełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego w aspekcie ich historycz- nych przeobrażeń. § 2. Zasada ochrony dobra rodziny i zasada trwałości małżeństwa Przez zawarcie małżeństwa tworzy się złożona konstrukcja prawna, która z jednej strony stanowi realizację przysługującej człowiekowi wolności, z dru- giej zaś strony powoduje powstanie określonych obowiązków. Im natomiast odpowiadają uprawnienia współmałżonka2. Konsekwencją oświadczenia woli 1 W literaturze zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego określa się jako pozytywne przesłanki rozwodowe (w liczbie mnogiej) lub jako jedną przesłankę podwójnie kwalifikowaną. W niniejszej monografii przyjęto, że zupełny i trwały rozkład pożycia są dwiema odrębnymi prze- słankami, które muszą wystąpić łącznie, aby rozwód był dopuszczalny (por. W. Stojanowska, Roz- wód a dobro dziecka, s. 98). 2 Por. wyr. TK z 11.4.2006 r., SK 57/04, Dz.U. z 2006 r. Nr 64, poz. 457; M. Zubik, Konsty- tucja III RP w tezach orzeczniczych Trybunału Konstytucyjnego i wybranych sądów, s. 111–121; 7 Rozdział II. Analiza przepisów dotyczących pozytywnych... kobiety i mężczyzny wstępujących w związek małżeński jest powstanie ro- dziny, nowego podmiotu w społeczeństwie. Na gruncie prawa rodzinnego ustawodawca przyjął, że rodzinę stanowi małżeństwo, nawet jeśli nie posiada dzieci. Wynika to wprost z art. 23 zd. 2 KRO3. Przepisy KRO oraz Konstytu- cji RP wyraźnie wskazują na intencję ustawodawcy, aby pod pojęciem mał- żeństwa rozumieć stosunek prawny łączący kobietę i mężczyznę, w założeniu trwały i dożywotni, powstały wskutek dokonania czynności prawnej zawar- cia małżeństwa, przy zachowaniu odpowiednich przesłanek formalnych4. Re- gulując moment i sposób powstania rodziny, ustawodawca określił minimum osobowe, które decyduje o istnieniu rodziny. Na podstawie art. 23 i 27 KRO rodzinę tworzą małżonkowie z ich wspólnymi lub przysposobionymi dziećmi lub nawet bez dzieci5. Rodzina jest terminem, do którego odnosi się wiele re- gulacji prawnych. Z tego względu jednoznaczność tak kluczowego pojęcia wy- daje się niezbędna. Jednak rozbieżności dotyczące rozumienia pojęcia rodziny widoczne są nie tylko w literaturze, ale także w aktach prawnych i orzecznic- twie6. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że w świetle przepisów konstytucyj- nych za rodzinę należy uznać „każdy trwały związek dwóch lub więcej osób, składający się z co najmniej jednej osoby dorosłej i dziecka, oparty na wię- zach emocjonalnych, prawnych, a przeważnie także i na więzach krwi”7. Po- jęcie rodziny wykracza poza ramy prawa rodzinnego8. Pojawia się w innych gałęziach prawa, a także w innego rodzaju naukach. Przedstawiciele nauk so- cjologicznych formułują terminy „rodzina mała” (nuklearna), która obejmuje rodziców i dzieci, oraz „rodzina wielka”, skupiająca rozszerzony krąg krew- nych, zwłaszcza dziadków9. W ujęciu socjologicznym rodzina jest grupą spo- łeczną, przy czym określenie „grupa” oznacza „co najmniej trzy osoby powią- por. także art. 23 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 16.12.1966 r., Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 oraz art. 12 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4.11.1950 r., Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284. 3 Art. 23 KRO brzmi: „Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obo- wiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla do- bra rodziny, którą przez swój związek założyli”. 4 T. Smyczyński, Prawo rodzinne, s. 57. 5 W. Stojanowska, Prawa i obowiązki, s. 32. 6 O skutkach rozbieżności rozumienia pojęcia rodziny por. M. Kosek, Pojęcie rodziny, s. 229. 7 Wyr. TK z 12.4.2011 r., SK 62/08, OTK-A 2011, Nr 3, poz. 22. We wcześniejszym wy- roku TK określił rodzinę jako „pewną skomplikowaną rzeczywistość społeczną” (por. wyr. TK z 28.5.1997 r., K 26/96, OTK 1997, Nr 2, poz. 19). 8 W. Stojanowska, Prawa i obowiązki, s. 31. 9 Z. Tyszka, Socjologia rodziny, s. 54; F. Adamski, Socjologia małżeństwa, s. 19. 8 § 2. Zasada ochrony dobra rodziny i zasada... zane systemem stosunków uregulowanych instytucjonalnie, posiadające nie- które wspólne wartości (zadania) i oddzielone od innych zbiorowości wyraźną zasadą odrębności”10. T. Smyczyński zauważa, że na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci nastą- piło rozpowszechnienie się pożycia konkubenckiego oraz wzrost liczby osób wybierających samotne życie (tzw. singli). Często samotne kobiety, które od- czuwają potrzebę posiadania dziecka, nie wiążą jej z pragnieniem wspólnego pożycia z ojcem dziecka. Autor wskazuje, że w społeczeństwie postmoderni- stycznym nastąpiła zmiana podejścia do znaczenia życia rodzinnego. Nowe, indywidualistyczne podejście „powoduje powstanie jakby stosunków rodzin- nych bez zaistnienia samej rodziny”11. Ze względu na temat niniejszej pracy wnikliwe rozważania dotyczące róż- nego ujmowania pojęcia rodziny nie są konieczne12. Kluczowe jest stwier- dzenie, że pojęcie małżeństwa zawiera się w pojęciu rodziny, zatem wszel- kie zasady prawa, które dotyczą rodziny, dotyczą także małżeństwa. Insty- tucja małżeństwa ma znaczenie z co najmniej trzech punktów widzenia: dla samych małżonków, dla spłodzonych przez nich dzieci oraz dla ogółu społe- czeństwa13. Regulacja prawna dotycząca rodziny (w tym małżeństwa) znajduje się w najwyższym akcie prawnym – Konstytucji RP14. Zostały w niej sformu- łowane m.in.: zasada ochrony i opieki państwa nad rodziną (art. 18 Konstytu- cji RP) oraz jej rozwinięcie w art. 71 Konstytucji RP (zasada dobra rodziny). Ochrona prawna oraz opieka państwa nad rodziną powinna sprowadzać się przede wszystkim do zapewnienia różnego rodzaju świadczeń (głównie mate- rialnych), ochrona zaś – do tworzenia przez ustawodawcę określonych uregu- lowań normatywnych15. Przepis art. 18 Konstytucji RP ustanawia obowiązek państwa podejmowania działań stwarzających jak najlepsze warunki funkcjo- nowania rodziny i jednocześnie podejmowania działań chroniących rodzinę 10 S. Kosiński, Socjologia ogólna, s. 139. 11 T. Smyczyński, Rodzina jako zjawisko, s. 3. 12 Szerzej na ten temat por. M. Kosek, Pojęcie rodziny, s. 229–247; W. Stojanowska, Prawa 13 J. Gwiazdomorski, Rozkład wspólności, s. 62. Warto dodać, że małżeństwo ma znaczenie i obowiązki, s. 29–58. także dla dzieci przysposobionych. 14 Rozważania na temat zasad prawa por. M. Zieliński, Zasady, s. 21 i n. Przegląd podawanych w literaturze katalogów zasad prawa rodzinnego przez doktrynę przedstawił P. Telusiewicz, Zasada wspólnoty małżeńskiej, s. 77–85. 15 P. Winczorek, Komentarz, s. 31; G. Kowalski, Założenia, s. 51; H. Haak, Ochrona prawna, s. 24. 9 Rozdział II. Analiza przepisów dotyczących pozytywnych... i spełniane przez nią funkcje16. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że „nakaz wy- rażony w art. 18 Konstytucji RP nie oznacza, że Konstytucja nakazuje trakto- wać osobę mającą rodzinę inaczej (lepiej) niż osobę samotną. Przepis ten naka- zuje natomiast podejmowanie przez państwo takich działań, które umacniają więzi między osobami tworzącymi rodzinę, a zwłaszcza więzi istniejące między rodzicami i dziećmi oraz między małżonkami”17. Doprecyzowaniem ogólnej zasady wyrażonej w art. 18 Konstytucji RP jest treść art. 71 Konstytucji RP, który nakazuje państwu uwzględniać w swej polityce społecznej i gospodar- czej dobro rodziny18. Pod szczególną opieką państwa są rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej oraz matki przed urodzeniem i po urodzeniu dziecka. Zasada ochrony i autonomii rodziny wyrażona jest także w art. 47 Konstytucji RP, który stanowi, że każdy ma prawo do ochrony praw- nej życia prywatnego, rodzinnego oraz do decydowania o swoim życiu osobi- stym. Przepis ten ogranicza możliwość ingerencji państwa w sferę stosunków rodzinnych do niezbędnego minimum. Ingerencja prawa w życie ludzi jest zawsze związana z wątpliwościami i pytaniami o jej intensywność. Regulacja kwestii rodzinnych jest tu wyjąt- kowo kontrowersyjna. Jak wskazuje M. Fuszara „granica oddzielająca życie prywatne, w które państwo przy pomocy prawa nie powinno ingerować od sfery publicznej jest trudna do wyznaczenia i – co bardzo charakterystyczne – zmienna w czasie”19. A. Olejniczak dodaje, że skuteczność (rozumiana jako wola stosowania przepisów prawa przez społeczeństwo) norm prawnych za- leży przede wszystkim od ich zakotwiczenia w systemie moralnym20. Ujmo- wanie prawa jako przyczyny i narzędzia oddziaływania na życie społeczne prowadzi do wniosku, że treść norm prawnych nie może być oderwana od najczęstszych przekonań i poglądów społeczeństwa21. Zachowanie zgodności treści prawa z przekonaniami społecznymi powinno łączyć się z twórczym od- działywaniem normy prawnej na życie. W taki sposób skonstruowane przepisy mają swoje zakorzenienie w świadomości społecznej i pełnią funkcję stabiliza- 16 G. Kowalski, Założenia, s. 51. Zgodnie ze stanowiskiem TK art. 18 Konstytucji RP nie daje podstaw do wyprowadzania z niego jakichkolwiek praw podmiotowych (por. wyr. TK z 10.7.2000 r., SK 21/99, Dz.U. Nr 55, poz. 666). 17 Wyr. TK z 18.5.2005 r., K 16/04, Dz.U. Nr 95, poz. 806. 18 M. Staniszewski, Konstytucyjna zasada, s. 295 i n. 19 M. Fuszara, Rodzina w sądzie, s. 5. 20 A. Olejniczak, M. Andrzejewski, L. Kociucki, M. Łączkowska, A. Schulz (red.), O pogłębianiu, 21 A. Olejniczak, System, s. 57 i n.; S. Kaleta, Prawo rodzinne, s. 56. s. 287. 10 § 2. Zasada ochrony dobra rodziny i zasada... cyjną, ale jednocześnie pozwalają społeczeństwu się rozwijać. Kwestia zakresu dozwolonej swobody ustawodawcy w kształtowaniu życia za pośrednictwem norm prawnych jest zależna od dziedziny prawa, którą reguluje22. S. Kaleta wskazuje, że stosunki rodzinne wkraczają do systemu prawnego „z mniej lub bardziej wykształconym porządkiem”, który wynika z uzasadnienia biologicz- nego, charakteru moralno-obyczajowego relacji rodzinnych i podłoża etycz- nego (religijnego)23. Działalność państwa w zakresie regulacji stosunków ro- dzinnych powinna przejawiać się w ochronie rodziny jako całości funkcjonu- jącej w społeczeństwie, jednocześnie powinna chronić poszczególne jednostki w rodzinie. Kluczową rolę w systemie ochrony praw jednostki pełni ochrona sądowa, czyli prawo do sądu, o którym mowa w art. 45 Konstytucji RP24. Prawo to obej- muje w szczególności prawo dostępu do sądu, prawo do właściwego ukształto- wania procedury sądowej oraz prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia sprawy przez sąd25. Normotwórcza działalność państwa w sferze stosunków rodzinnych przejawia się w regulacji nadania praw i obowiązków w związku z określonym zdarzeniem z życia rodzinnego człowieka (np. urodzeniem się dziecka) oraz kształtowaniu stosunków prawno-rodzinnych26. Specyficz- nym zagadnieniem dotyczącym normy prawnej regulującej stosunki prawno- rodzinne jest jej sankcja. W odniesieniu do stosunków rodzinnych funkcje sankcji normy prawnej są odmienne od funkcji sankcji norm regulujących inne dziedziny prawa27. Dla większości obowiązków rodzinnych ustawodawca nie przewidział żadnych form przymusu (np. obowiązek wzajemnej pomocy i wierności małżonków)28. W prawie rodzinnym konsekwencją (a nie sank- cją29) nieprzestrzegania danej normy jest najczęściej osłabienie bądź pozbawie- 22 S. Kaleta, Prawo rodzinne, s. 57. 23 Tamże, s. 101. 24 Por. dokumenty prawa międzynarodowego: art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw czło- wieka i podstawowych wolności; art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych; por. także K. Flaga-Gieruszyńska, Bezpłatna pomoc prawna, s. 367 i n. 25 Wyr. TK z 9.6.1998 r., K 28/97, OTK 1998, Nr 4, poz. 50; H. Haak, Ochrona prawna, s. 33. 26 S. Kaleta, Prawo rodzinne, s. 102. 27 J. Strzebińczyk, Prawo rodzinne, s. 128. 28 T. Sokołowski, Skutki prawne rozwodu, s. 16. 29 Rozważania na temat rozwodu jako sankcji za nieprzestrzeganie obowiązków małżeńskich w interesujący sposób przedstawił S. Grzybowski, Prawo rodzinne, s. 78; por. także W. Stojanowska, Prawa i obowiązki, s. 40; W. Stojanowska, Rozwód a dobro dziecka, s. 86 i n. Prawnej sankcji za niewywiązywanie się z obowiązków małżeńskich można doszukiwać się w ustalaniu, czy i który z małżonków ponosi winę za rozkład pożycia (art. 57 KRO). Sankcja pośrednia może polegać 11 Rozdział II. Analiza przepisów dotyczących pozytywnych... nie uczestnictwa w danym stosunku (rozwód, ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej)30. Zastosowanie przymusu przestrzegania norm praw- nych w prawie rodzinnym dotyczy najczęściej kwestii majątkowych, np. obo- wiązków alimentacyjnych, obowiązku przyczyniania się do zaspokojenia po- trzeb rodziny (art. 27 KRO), praw mieszkaniowych (art. 281 KRO). W zakresie spraw o charakterze niemajątkowym ustawodawca nowelą z 26.5.2011 r. wpro- wadził do KPC sankcję za niewykonywanie lub niewłaściwe wykonywanie obowiązków w przedmiocie kontaktów z dzieckiem (art. 59815, 59816 KPC)31. Rodzina i małżeństwo w świetle przywołanych wyżej przepisów Konsty- tucji stanowią samoistne wartości konstytucyjne32. Podstawowe zasady prawa rodzinnego zawarte są w Konstytucji, a ich rozwinięcie znajduje się w przepi- sach KRO. Wśród licznych zasad prawa odnoszących się do relacji między mał- żonkami33 zasada trwałości małżeństwa ma wyjątkowe miejsce. Nie jest wyra- żona bezpośrednio w przepisach prawa. Wyrazem jej realizacji są m.in. prze- pisy materialne prawa rodzinnego, które wprowadzają formalne ograniczenia dotyczące zawierania związków małżeńskich. Kodeks ustanawia granicę wieku wymaganą do zawarcia małżeństwa (art. 10 § 1 KRO), określa podstawowe wymagania dotyczące zdrowia psychicznego i zdolności pojmowania rzeczy- wistości (art. 11 § 1, art. 12 § 1 KRO), natomiast w art. 4 KRO ustawodawca wprowadził przepis, którego celem jest zapobieganie zawieraniu małżeństw w sposób lekkomyślny34. na niedopuszczalności żądania przez małżonka wyłącznie winnego rozwodu (art. 56 § 3KRO) albo na obciążeniu go zwiększonym obowiązkiem alimentacyjnym (art. 60 § 2 KRO). 30 Rozważania na temat moralno-etycznych aspektów stosunków rodzinnych i pośredniego charakteru sankcji norm rodzinnych por. A. Stelmachowski, Wstęp, s. 88–99. 31 Por. ustawa z 26.5.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. z 2011 r. Nr 144, poz. 854. Wspomniane artykuły umożliwiają nałożenie przez sąd kary finanso- wej w przypadku niewykonywania lub niewłaściwego wykonywania obowiązków wynikających z orzeczenia sądowego albo ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem. 32 I. Długoszewska, Przesłanki oraz skutki, s. 17. 33 Przykładowo: zasada świeckości małżeństwa, zasada monogamii, zasada egalitaryzmu mał- 34 Na podstawie art. 4 KRO małżeństwo nie może być zawarte przed upływem miesiąca od dnia, kiedy osoby, które zamierzają je zawrzeć, złożyły kierownikowi urzędu stanu cywilnego pi- semne zapewnienie, że nie wiedzą o istnieniu okoliczności wyłączających zawarcie tego małżeń- stwa. Artykuł ten zezwala kierownikowi urzędu stanu cywilnego na skrócenie miesięcznego ter- minu, jeżeli przemawiają za tym ważne względy (por. W. Stojanowska, Prawne środki, s. 21 i n.; A. Zieliński, Rozwód, s. 3−4; J. Sztombka, Zezwolenie, s. 1822; M. Fuszara, Rodzina w sądzie, s. 18−46). żonków. 12 § 2. Zasada ochrony dobra rodziny i zasada... Statuując zasadę trwałości małżeństwa, ustawodawca staje przed proble- mem pogodzenia jej z możliwością ustania małżeństwa. Zasada trwałości nie oznacza bowiem nierozerwalności małżeństwa35. Trafnie stwierdziła D. Łuka- sik, że interpretacja zasady trwałości związku małżeńskiego nie może prowa- dzić do uniemożliwienia rozwodu, ponieważ „kierunek taki, dość może ła- twy w praktycznym realizowaniu, byłby zbyt prymitywny i ułomny, aby mógł gwarantować sam przez się trwałość małżeństwa”36. Utrzymywanie związków małżeńskich, które nie spełniają swoich funkcji, i które określić można jako związki „martwe”, stanowiłoby fikcję prawną i byłoby krzywdzące dla rodziny. Trwałość i rozwiązywalność nie są pojęciami sprzecznymi, jednak wyzwaniem dla ustawodawcy jest ustalenie ich wzajemnych relacji i proporcji37. Instytucja rozwodu to pole ścierania się wielu idei, więc ostateczny kształt przepisów jest rezultatem kompromisów38. Rozwód nie stoi na przeszkodzie realizacji wska- zanych wyżej zasad prawnych dotyczących dobra rodziny i jej ochrony. Prze- ciwnie, rozwód powinien być jednym ze sposobów ich realizacji, ponieważ w założeniu dotyczy małżeństw, które nie realizują zasady ochrony dobra ro- dziny i dobra dziecka. Trudność legislacyjna polega na wyważeniu proporcji między ochroną interesu dziecka i osobistych interesów małżonków. Punktem wyjściowym powinno być stwierdzenie, że przepisy regulujące dopuszczalność rozwodu powinny wynikać z fundamentalnych założeń Konstytucji. Celem za- wartych w KRO pozytywnych i negatywnych przesłanek udzielenia przez sąd rozwodu powinna być ochrona instytucji małżeństwa i rodziny. Fakt zaistnie- nia zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżonków oraz ustalenie przez sąd winy za ten rozkład podczas procesu rozwodowego nie stanowią ograni- czenia wolności i prawa do ochrony życia prywatnego i rodzinnego, o którym mówi wspomniany wcześniej art. 47 Konstytucji RP. Ograniczenie możliwości otrzymania rozwodu do określonych sytuacji wynika z faktu, że zawarcie mał- żeństwa powoduje powstanie określonych obowiązków między małżonkami i względem założonej rodziny39. Zawarcie związku małżeńskiego jest związane z dobrowolną rezygnacją z części przymiotów osobistej wolności na rzecz ro- dziny. 35 J. Ignatowicz, Prawo rodzinne. Zarys wykładu, s. 145. 36 D. Łukasik, Przyczyny, s. 149; J. Winiarz, Refleksje nad „rozwodowymi refleksjami”, s. 3. 37 J. Ignatowicz, Prawo rodzinne, s. 145. 38 A. Szpunar, Rozkład pożycia, s. 51; W. Stojanowska, Rozwód a dobro dziecka, s. 86. 39 J. Ignatowicz, M. Nazar, Prawo rodzinne, s. 284; B. Czech, w: K. Piasecki (red.), Kodeks rodzinny, s. 292; T. Smyczyński, Rodzina i prawo rodzinne, s. 185. 13 Rozdział II. Analiza przepisów dotyczących pozytywnych... § 3. Zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego jako pozytywne przesłanki rozwodu I. Ewolucja pozytywnych przesłanek rozwodowych W chwili odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. regulacje prawne dotyczące instytucji małżeństwa obejmowały pięć różnych syste- mów prawnych40. Prace nad stworzeniem jednolitych regulacji prawnych rozpoczęto formalnie 3.6.1919 r., kiedy powołano Komisję Kodyfikacyjną II Rzeczpospolitej41. Efektem jej prac był m.in. projekt prawa małżeńskiego z 28.5.1929 r. Nowatorstwo tego projektu przejawiało się m.in. w tym, że za- kładał jednolite prawo dla wszystkich obywateli (bez względu na wyznanie) oraz zlikwidował uprzywilejowaną pozycję męża w małżeństwie. Projekt za- kładał także dopuszczalność „rozłączenia”42 (separacji faktycznej) małżonków przy założeniu, że dobro małoletnich dzieci nie stoi temu na przeszkodzie oraz że między małżonkami nastąpił „trwały” rozkład pożycia wywołany określo- nymi w art. 58 tego projektu przyczynami43. Po upływie 3 lat od uznania małżeństwa za „rozłączone” możliwa była zamiana rozłączenia na rozwód44. Sprzeciw kół klerykalnych, a następnie wybuch II wojny światowej uniemoż- liwił wprowadzenie wspominanego projektu w życie45. Uczyniono to zaraz po zakończeniu wojny, uchwalając 25.8.1945 r. dekret Prawo małżeńskie46. Akt ten wzorował się w dużej mierze na projekcie z 1929 r. Zrezygnowano jed- nak z instytucji obligatoryjnego „rozłączenia” przed rozwodem. Dekret umoż- liwiał orzeczenie rozwodu w wyniku zaistnienia „stałego” rozkładu pożycia małżonków, w szczególności w razie wykazania co najmniej jednej z 11 wy- 40 Tereny byłego Królestwa Polskiego z prawem małżeńskim opracowanym przez sejm polski, zatwierdzonym przez cara Mikołaja I, tereny wschodnie z prawem rosyjskim, tereny południowe z prawem austriackim i ustawą węgierską oraz tereny zachodnie z prawem niemieckim (por. P. Ry- guła, Historyczny kontekst, s. 259). 41 J. Winiarz, Prawo rodzinne, s. 18. Szczegółowy opis problematyki prawa małżeńskiego przed 1918 r. przedstawił P. Ryguła, Historyczny kontekst, s. 259 i n. 42 Instytucje ujęte w cudzysłów są terminami pochodzącymi z omawianego Projektu z 28.5.1929 r. 43 Projekt przewidywał 15 możliwych przyczyn (por. Projekt prawa małżeńskiego uchwalony przez Komisję Kodyfikacyjną z 28.5.1929, Warszawa 1931). 44 Artykuł 77 Projektu prawa małżeńskiego z 28.5.1929 r. Projekt ten określano jako Projekt Karola Lutostańskiego. 45 Rozwody w latach 1949–1966, Warszawa 1968, s. 5. 46 Dekret wszedł w życie 1.1.1946 r., Dz.U. Nr 48, poz. 788 – akt uchylony. 14 § 3. Zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego... mienionych w art. 24 dekretu przyczyn rozkładu pożycia, zarówno zawinio- nych, jak i niezawinionych47. Unifikacja prawa rodzinnego II Rzeczpospolitej obejmowała także uchwalenie dekretów Prawo małżeńskie majątkowe, Prawo rodzinne i Prawo opiekuńcze48. Kazuistyczne wskazanie przyczyn warunkują- cych dopuszczalność rozwodu49 w powojennej regulacji miało na celu zapo- bieżenie nadużywaniu prawa do rozwodu, jednakże w praktyce przyczyny wy- mienione w art. 24 dekretu traktowano wyczerpująco i pomijano inne przy- czyny, niewymienione w przepisach50. Kodeks rodzinny z 1950 r.51 przyjął odmienną, z założenia „bardziej ela- styczną formułę”52. Nadal utrzymano koncepcję uzależnienia rozwodu od ustalenia przyczyn rozkładu pożycia. W art. 29 § 1 KR wskazano, iż rozwód może zostać orzeczony w przypadku istnienia między małżonkami zupełnego i trwałego rozkładu pożycia na skutek ważnych powodów. Zmiana – w sto- sunku do dekretu Prawo małżeńskie – dotyczyła określenia rozkładu pożycia ze „stałego” na „zupełny i trwały”. Wyraźnie widać, że ustawodawca w KR wprowadził dwie, odrębne, pozytywne przesłanki warunkujące dopuszczal- ność rozwodu. Uwzględniono zatem sytuacje, w których rozkład pożycia jest zupełny, ale ma charakter przejściowy. Odejście w KR od kazuistyki dekretu Prawo małżeńskie z 1945 r. było realizacją postulatów doktryny i praktyków, jednak ograniczenie możliwości uzyskania rozwodu tylko w sytuacji, w której zupełny i trwały rozkład po- życia został wywołany ważnymi przyczynami, wywoływało kolejne, słuszne kontrowersje w doktrynie prawa53. Według K. Korzana przesłanka „ważnych powodów” była środkiem walki o trwałość małżeństwa. Dzięki niej sąd miał możliwość oddalenia powództwa rozwodowego w przypadkach, gdy rozkład pożycia był wynikiem „niepoważnej postawy albo kapryśności jednego lub obojga małżonków”54. Autor postulował nawet powrót do kazuistycznej regu- lacji wskazującej katalog ważnych powodów, jaką zawierał dekret Prawo mał- żeńskie z 1945 r. Zdaniem autora, taka regulacja ułatwiłaby postępowanie są- 47 A. Szpunar, Rozkład pożycia, s. 50; A. Baziński, Stały rozkład pożycia, s. 71. Dekret utrzymał także negatywną przesłankę rozwodu – przesłankę dobra dziecka. 48 J. Winiarz, Prawo rodzinne, s. 21. 49 Katalog tych przyczyn nie miał charakteru zamkniętego, lecz stanowił przykładowe wyli- czenie przypadków, które mogły wywołać „stały” rozkład pożycia małżeńskiego. 50 D. Łukasik, Przyczyny, s. 151; System PrRodz, s. 10–11 oraz s. 547–554. 51 Ustawa z 27.6.1950 r. – Kodeks rodzinny, Dz.U. Nr 34, poz. 308, akt uchylony. 52 M. Wawiłowa, Z problematyki, s. 152. 53 Tamże, s. 158–159 i przywołana tam literatura; K. Korzan, Kilka uwag, s. 1025. 54 K. Korzan, Kilka uwag, s. 1025. 15 Rozdział II. Analiza przepisów dotyczących pozytywnych... dowe i przyczyniłaby się do ujednolicenia praktyki. Wywody K. Korzana nie są jednak przekonujące. Często w praktyce – zdaniem autora – zdarza się, że rozkład pożycia wywoływany jest przez błahe powody, a dotyczy to zwłaszcza wspólności małżeńskiej, która była słaba od początku55. Autor postulował za- tem, aby w przypadku małżeństwa, które od początku nie cechowało się zgod- nym pożyciem i dojrzałą decyzją stron o zawarciu małżeństwa, sąd oddalił po- zew o rozwód. Inny pogląd reprezentował A. Wolter, który trafnie stwierdził, że dana okoliczność może obiektywnie wydawać się nieistotna, ale w konkret- nej sprawie będzie miała decydujące znaczenie56. Przesłanka „ważnych powo- dów” nie spełniała funkcji ochrony trwałości małżeństwa, lecz mogła prowa- dzić do sytuacji, w której – mimo istnienia zupełnego i trwałego rozkładu poży- cia – małżeństwo formalnie musiało istnieć57. W literaturze podnoszono także obawy, że konstrukcja przepisów Kodeksu rodzinnego z 1950 r. stwarzała moż- liwość interpretacji przepisów w ten sposób, że „ważne powody” stanowiłyby odrębną przesłankę rozwodową58. Należy zgodzić się ze stwierdzeniem D. Łu- kasik, że taka interpretacja jest niedopuszczalna nie tylko ze względu na to, że „pożycie małżeńskie stanowi kompleks stosunków psychicznych i fizycz- nych dwojga ludzi, a przypisywanie poszczególnym «ważnym powodom» cha- rakteru decydującej przesłanki uzyskania rozwodu byłoby zbyt daleko idącym uogólnieniem zjawisk i reakcji każdego z małżonków”59. Konstrukcja przepisu z art. 29 KR wyraźnie wskazywała, że pozytywną przesłanką rozwodową był zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego. „Ważne powody” były nie- zbędnym elementem warunkującym dopuszczalność rozwodu, jednak nie sta- nowiły odrębnej, samodzielnej przesłanki rozwodowej. Kodeks rodzinny i opiekuńczy z 1964 r. zrezygnował z przesłanki waż- nych powodów, ograniczając pozytywną przesłankę rozwodu do istnienia zu- pełnego i trwałego rozkładu pożycia. Przesłanka ta ma charakter bezwzględny, bowiem ustawodawca nie przewidział od niej żadnego wyjątku. Tym samym można wskazać cel wprowadzenia instytucji rozwodu do prawa polskiego. Otóż jest to instrument, którego zadaniem jest likwidacja związków „mar- twych”, niespełniających swoich ról60. W świetle powyższych wywodów na- leży pozytywnie ocenić usunięcie przesłanki „ważnych powodów” z przepisów 55 Tamże. 56 A. Wolter, Kierunki zmian, s. 282. 57 S. Szer, Zmiany w prawie, s. 78. 58 D. Łukasik, Przyczyny, s. 152. 59 Tamże. 60 A. Olejniczak, O pogłębianiu, s. 288. 16 § 3. Zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego... prawa rozwodowego. Zmiana ta nie rozwiała wątpliwości związanych z zagad- nieniem przyczyn rozkładu pożycia, ale pozytywnie zmieniła kierunek rozwa- żań na temat roli i charakteru tych przyczyn. W konkluzji rozważań nad przedstawioną w skrócie historyczną ewolucją pozytywnych przesłanek rozwodu należy uznać korzystny kierunek zmian le- gislacyjnych. Praktyka pokazała, że uzależnienie otrzymania rozwodu od ist- nienia określonych przyczyn rozkładu pożycia nie spełnia funkcji ochrony ro- dziny, lecz może prowadzić do ustaleń sprzecznych z rzeczywistością i zasa- dami współżycia społecznego. We współczesnych ustawodawstwach krajów europejskich przyczyny rozkładu pożycia nie wpływają na dopuszczalność roz- wodu. Przykładowo, niemiecki BGB umożliwia orzeczenie rozwodu w przy- padku „rozpadu” (gescheitert) małżeństwa, gdy wspólnota małżeńska przestała istnieć i nie można oczekiwać, że małżonkowie do siebie powrócą (§ 1565 BGB)61. Francuski Kodeks cywilny (dalej w skrócie CC)62 wyróżnia cztery spo- soby orzeczenia rozwodu: rozwód na podstawie wspólnego powództwa, roz- wód na podstawie powództwa jednego z małżonków, za zgodą drugiego mał- żonka, rozwód spowodowany ustaniem wspólnoty małżeńskiej oraz tzw. roz- wód z winy jednego małżonka, przy czym tylko ostatni sposób jest uzależniony od określonych przyczyn rozkładu pożycia. O tzw. rozwód z winy (art. 229 CC) może ubiegać się małżonek, który przedstawi fakty stanowiące poważne lub powtarzające się naruszenia powinności i obowiązków małżeńskich unie- możliwiające funkcjonowanie wspólnoty małżeńskiej (art. 242 CC). II. Wzajemne obowiązki małżonków Obowiązki wynikające z zawarcia małżeństwa zawarte są głównie w art. 23−54 KRO. Propozycje dotyczące ich systematyki mogą być różne, przy czym w doktrynie przyjęto podział praw i obowiązków małżeńskich na osobi- ste, majątkowe i mieszane63. Można także przyjąć podział na obowiązki nieza- leżne lub zależne od małżeńskiego ustroju majątkowego, przy uwzględnieniu 61 Kodeks cywilny Republiki Federalnej Niemiec z 18.8.1896 r. ze zm., źródło: http://deju- re.org/gesetze/BGB/2015.html (dostęp 3.10.2015 r.), tłumaczenie własne. 62 Kodeks cywilny Republiki Francuskiej z 21.3.1804 r. ze zm., źródło: http://codes.dro- it.org/cod/civil.pdf (dostęp 3.10.2015 r.), tłumaczenie własne. 63 Podobny podział występuje w prawie rosyjskim. Uwagi na temat praw i obowiązków małżonków na gruncie ustawodawstwa Federacji Rosyjskiej przedstawiła M. Jadczak-Żebrowska, Prawa i obowiązki, s. 58–67. 17
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rozkład pożycia a możliwość pojednania małżonków w procesie o rozwód
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: