Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00166 005861 11250596 na godz. na dobę w sumie
Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego - ebook/pdf
Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-856-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Głównym celem pracy jest wykazanie jakie występują tendencje w zarządzaniu dużymi przedsiębiorstwami w kontekście przemieszczanych zadań (funkcji). Czy mamy do czynienia z centralizacją czy z decentralizacją zarządzania? Autor omówił jakie są współczesne kierunki przemieszczania zadań (funkcji) i jakie rodzą one konsekwencje dla całego przedsiębiorstwa w kontekście pracowników, struktury organizacyjnej, itd.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Dziękuję żonie Bogusi, synowi Mateuszowi, córce Darii za cierpliwość, wyrozumiałość i wsparcie w trakcie pisania książki Copyright © by Difin SA Warszawa 2015 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i roz- powszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieod- płatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i ko- niecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo. Recenzenci dr hab. inż. Tadeusz Falencikowski, prof. nadzw. PG dr hab. Janusz Kraśniak, prof. nadzw. UEP Redaktor prowadząca Iwona Kuc Korekta Anna Krasucka Projekt okładki Magdalena Giera Zdjęcie na okładce fotolia.com ISBN 978-83-7930-856-9 Difin SA Warszawa 2015 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62, fax 22 841 98 91 Księgarnie internetowe Difin: www.ksiegarnia.difin.pl, www.ksiegarniasgh.pl Skład i łamanie: Edit sp. z o.o., www.editstudio.pl Wydrukowano w Polsce Spis treści Wstęp Rozdział 1 Wieloczłonowy podmiot gospodarczy jako forma organizacji działalności gospodarczej 1.1. Koncentracja organizacyjna jako przesłanka tworzenia wieloczłonowych podmiotów gospodarczych 1.2. Formy wieloczłonowego podmiotu gospodarczego 1.2.1. Przedsiębiorstwo wielozakładowe – istota, cechy, rodzaje 1.2.2. Holding – istota, cechy, rodzaje 1.2.3. Koncern – istota, cechy, rodzaje 1.2.4. Cechy wspólne i różniące zasadnicze formy koncentracji organizacyjnej 1.3. Tendencje w zarządzaniu jednostkami zależnymi Rozdział 2 Funkcje organiczne wieloczłonowego podmiotu gospodarczego 2.1. Pojęcie klasyczne funkcji 2.2. Klasyfikacja funkcji przedsiębiorstwa 2.3. Pojęcie funkcji organicznych 2.4. Katalog funkcji organicznych 2.5. Kierunki zmian w rozmieszczeniu funkcji organicznych w świetle badań teoretycznych i empirycznych 9 15 15 24 24 28 34 37 40 52 52 55 61 66 73 6 Spis treści Rozdział 3 Tendencje zmian w zakresie funkcji organicznych we współczesnych wieloczłonowych podmiotach gospodarczych 3.1. Ewolucja funkcji organicznych 3.2. Funkcje o podstawowym znaczeniu dla funkcjonowania wieloczłonowych podmiotów gospodarczych 3.3. Funkcje o pomocniczym znaczeniu dla funkcjonowania wieloczłonowych podmiotów gospodarczych 3.3.1. Funkcje o charakterze technicznym bezpośrednio związane z tworzeniem i zbytem wyrobów 3.3.2. Funkcje o charakterze technicznym pośrednio związane z tworzeniem i zbytem wyrobów 3.3.3. Funkcje o charakterze ekonomicznym bezpośrednio związane z tworzeniem i zbytem wyrobów 3.3.4. Funkcje o charakterze ekonomicznym pośrednio związane z tworzeniem i zbytem wyrobów Rozdział 4 Przyczyny zmian rozmieszczenia funkcji organicznych 4.1. Identyfikacja zmian w zakresie rozmieszczenia funkcji organicznych – ujęcie teoretyczne 4.2. Identyfikacja przyczyn zmian w zakresie rozmieszczenia funkcji organicznych Rozdział 5 Identyfikacja zmian w zakresie rozmieszczenia funkcji organicznych w strukturze współczesnych wieloczłonowych podmiotów gospodarczych – wyniki badań empirycznych 5.1. Metodyka badań 5.2. Opis studiów przypadku 5.3. Charakterystyka badanych wieloczłonowych podmiotów gospodarczych 5.4. Zmiany w rozmieszczeniu funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowych podmiotów gospodarczych w świetle badań empirycznych 5.4.1. Zmiany w rozmieszczeniu funkcji organicznych w niemieckim koncernie I 5.4.1.1. Charakterystyka niemieckiego koncernu 5.4.1.2. Lokalizacja funkcji organicznych w strukturze niemieckiego koncernu 95 95 97 102 102 107 115 118 125 125 131 140 140 145 147 147 148 148 149 Spis treści 7 5.4.1.3. Kierunki przemieszczania funkcji organicznych w strukturze niemieckiego koncernu oraz ich przyczyny i skutki 5.4.2. Zmiany w rozmieszczeniu funkcji organicznych w niemieckim koncernie II 5.4.2.1. Charakterystyka niemieckiego koncernu 5.4.2.2. Lokalizacja funkcji organicznych w strukturze niemieckiego koncernu 5.4.2.3. Kierunki przemieszczania funkcji organicznych w strukturze niemieckiego koncernu oraz ich przyczyny i skutki 5.4.3. Zmiany w rozmieszczeniu funkcji organicznych w krajowym przedsiębiorstwie wielozakładowym 5.4.3.1. Charakterystyka krajowego przedsiębiorstwa wielozakładowego 5.4.3.2. Lokalizacja funkcji organicznych w strukturze krajowego przedsiębiorstwa wielozakładowego 5.4.3.3. Kierunki przemieszczania funkcji organicznych w strukturze krajowego przedsiębiorstwa wielozakładowego oraz ich przyczyny i skutki 5.4.4. Zmiany w rozmieszczeniu funkcji organicznych 152 166 166 168 170 183 183 184 189 203 w krajowym holdingu I 5.4.4.1. Charakterystyka krajowego holdingu 203 5.4.4.2. Lokalizacja funkcji organicznych w strukturze krajowego holdingu 205 5.4.4.3. Kierunki przemieszczania funkcji organicznych w strukturze krajowego holdingu oraz ich przyczyny i skutki 208 5.4.5. Zmiany w rozmieszczeniu funkcji organicznych 218 w krajowym holdingu II 218 5.4.5.1. Charakterystyka krajowego holdingu 5.4.5.2. Lokalizacja funkcji organicznych w strukturze krajowego holdingu 218 5.4.5.3. Kierunki przemieszczania funkcji organicznych w strukturze krajowego holdingu oraz ich przyczyny i skutki 5.5. Ogólne wnioski z prowadzonych badań empirycznych skonfrontowane z literaturą przedmiotu 5.6. Kryteria oceny poprawności zmian w lokalizacji funkcji organicznych Zakończenie Bibliografia Spis rysunków Spis tabel Załączniki 221 230 241 243 247 260 263 266 Wstęp Zmiany, jakie zachodzą w gospodarce globalnej w wymiarze ekonomicznym, technicznym, społecznym i politycznym, wpływają w sposób znaczny na funk- cjonowanie współczesnych organizacji, w tym organizacji o strukturze wielo- podmiotowej, takich jak: przedsiębiorstwa wielozakładowe, koncerny i holdingi, określane w niniejszej pracy jako wieloczłonowe podmioty gospodarcze. Mimo iż są one bardziej stabilne i odporniejsze na turbulencje otoczenia niż nieskon- centrowane organizacyjnie przedsiębiorstwa, to pojawiające się w nich problemy, ich skala, powszechność występowania wymagają w zasadzie innego podejścia, ujęcia i rozwiązania. Jednym z istotniejszych problemów stale aktualnym i waż- nym zwłaszcza w dobie ciągłych zmian zachodzących w środowisku wewnętrz- nym i zewnętrznym współczesnych wieloczłonowych podmiotów gospodarczych są zmiany w zakresie lokalizacji funkcji organicznych. Jest to problem o dużym stopniu złożoności, ponieważ z jednej strony mogą one zachodzić z różną inten- sywnością, występować jednocześnie we wszystkich lub w wybranych wewnętrz- nych jednostkach gospodarczych, dotyczyć funkcji mających strategiczne znacze- nia dla funkcjonowania organizacji wielopodmiotowej, z drugiej natomiast – tym zmianom mogą towarzyszyć skutki nie do końca dające się precyzyjnie określić. Dodatkowo, wraz z upływem czasu zmianie ulega ranga, znaczenie, sposób reali- zacji funkcji oraz zakres zadań składających się na jej treść. Ponadto wydzielane są nowe funkcje i zanikają inne. Te zjawiska, ale także wiele innych wpływają współ- cześnie na przeobrażenia w ramach funkcji organicznych, co niewątpliwie zwięk- sza złożoność prezentowanego tu problemu. Zmiany w zakresie lokalizacji funkcji klasyfikowane są w grupie problemów słabo ustrukturyzowanych. Ich rozwiąza- nie wymaga podejścia indywidualnego, ukierunkowanego na analizę konkretnych przypadków funkcjonujących organizmów o strukturze wieloczłonowej. Problematyka zmian w rozmieszczeniu funkcji organicznych, będąca przed- miotem dociekań autora pracy, nie stanowiła szczególnego zainteresowania śro- dowiska naukowego mimo rosnącego, szerokiego zainteresowania zgrupowaniami przedsiębiorstw przypadającymi na okres od lat 60. do 90. XX wieku. W literatu- 10 Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego rze krajowej i zagranicznej szczególną uwagę zwracano na problemy tworzenia, funkcjonowania, współdziałania zgrupowanych przedsiębiorstw, w tym na cen- tralizację i decentralizację zarządzania w kontekście różnych form koncentracji organizacyjnej. Dodatkowo w Polsce, w latach 90. ubiegłego wieku koncentrowano uwagę na problemach restrukturyzacji i prywatyzacji w związku z transformacją ustrojową. Na tle tych zagadnień, zmianom w rozmieszczeniu funkcji organicz- nych w strukturze organizacji wieloczłonowych poświęcano niewiele miejsca, nie rozwijano tej tematyki. Stąd też, zmiany te nie są jeszcze właściwie rozpoznane i opisane, a wiele kwestii z tym związanych wymaga pogłębionych badań, uściśleń. Tak słaba eksploracja tej tematyki w przeszłości, ale także współcześnie, przeja- wiająca się brakiem zwartych publikacji, zawierających w sposób kompleksowy zagadnienia teoretyczne i wyniki badań empirycznych, poruszających całościowo tematykę zmian w rozmieszczeniu funkcji organicznych w strukturach wielopod- miotowych, zainspirowała autora pracy do zajęcia się tą problematyką już od 2005 roku. Publikacja jest pierwszym, tak kompleksowym opracowaniem poświęconym zmianom w lokalizacji funkcji organicznych we współczesnych wieloczłonowych podmiotach gospodarczych, a w szczególności szeroko ukazującym potencjalne i faktyczne kierunki zmian w zakresie rozmieszczenia funkcji. Praktycznym uzasadnieniem podjętego tematu są niewątpliwie implikacje praktyczne dla kadry zarządzającej. Wykorzystanie wyników i wniosków z ba- dań w projektowaniu nowych miejsc dla realizacji funkcji organicznych pozwo- li na udoskonalenie praktyki w tym zakresie, a w konsekwencji przyczyni się do efektywniejszego i skuteczniejszego planowania zmian i podniesienia sprawności funkcjonowania całej organizacji wielopodmiotowej. Problem badawczy, któremu poświęcono niniejszą pracę, sprowadza się do nastę- pującego pytania: jakie są kierunki i dynamika zmian w rozmieszczeniu funkcji orga- nicznych w strukturze współczesnych wieloczłonowych podmiotów gospodarczych w dłuższym okresie oraz jakie przyczyny wywołują te zmiany i jakie są ich skutki? Głównym celem pracy było określenie zakresu zmian w rozmieszczeniu funkcji organicznych w strukturze współczesnych wieloczłonowych podmiotów gospodarczych i wyjaśnienie istoty tych zmian. Tak sformułowany cel rozwinięto w postaci celów pośrednich na płaszczyźnie teoretycznej i empirycznej. Wśród celów pośrednich na płaszczyźnie teoretycznej wymienić należy: 1. Usystematyzowanie wiedzy zawartej w literaturze przedmiotu na temat wie- loczłonowych podmiotów gospodarczych, ze szczególnym uwzględnieniem ingerencji jednostki nadrzędnej w sfery funkcjonalne podmiotów zależnych. 2. Określenie znaczenia funkcji organicznych we współczesnych wieloczłono- wych podmiotach gospodarczych oraz rozpoznanie zmian, jakie zaszły w za- kresie głównych funkcji organicznych. Wstęp 11 3. Uaktualnienie i opracowanie katalogu głównych funkcji organicznych realizowa- nych w strukturze współczesnych wieloczłonowych podmiotów gospodarczych. 4. Przegląd badań teoretycznych i empirycznych nad kierunkami rozmieszczenia funkcji organicznych w strukturze współczesnych wieloczłonowych podmio- tów gospodarczych z uwzględnieniem tendencji zarządzania tymi podmiotami. Identyfikacja potencjalnych kierunków zmian w rozmieszczeniu funkcji orga- nicznych. 5. Identyfikacja potencjalnych przyczyn zmian wywołujących zmiany w roz- mieszczeniu funkcji organicznych. Obok celów teoretycznych w pracy postawiono cele na płaszczyźnie empirycz- nej. Wśród nich wymienić można następujące: 1. Identyfikacja zmian w rozmieszczeniu funkcji organicznych w strukturze współczesnych wieloczłonowych podmiotów gospodarczych z uwzględnie- niem rodzaju i zakresu realizowanych funkcji organicznych przez poszczególne jednostki gospodarcze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego (empiryczna weryfikacja katalogu głównych funkcji organicznych wieloczłonowych podmio- tów gospodarczych), kierunków i dynamiki zmian w rozmieszczeniu funkcji, inicjatorów zmian, warunków, jakie muszą spełnić jednostki gospodarcze przej- mujące funkcje, nowych funkcji (subfunkcji) i zanikania dotychczasowych. 2. Identyfikacja faktycznych przyczyn zmian o charakterze uniwersalnym i specy- ficznym (indywidualnym dla danej organizacji wielopodmiotowej) i ich kierun- ku oddziaływania w rozmieszczeniu funkcji organicznych. 3. Określenie planowanych (oczekiwanych) i faktycznych korzyści ze zmian w rozmieszczeniu funkcji organicznych oraz skutków, jakie wywołują. 4. Określenie tendencji w rozmieszczeniu funkcji organicznych. 5. Cele zmian rozmieszczenia funkcji organicznych. W pracy wykorzystano pogłębione studia literatury polskiej i zagranicznej oraz wyniki własnych badań empirycznych. Mając na względzie kompleksowe i szcze- gółowe zbadanie zmian w rozmieszczeniu funkcji organicznych, autor zdecydo- wał o zastosowaniu podejścia idiograficznego (procedury studium przypadków). Badania empiryczne prowadzono wśród pięciu celowo dobranych polskich i nie- mieckich wieloczłonowych podmiotów gospodarczych, reprezentujących branże motoryzacyjną, górniczą, hutniczą i obuwniczą. Objęto nimi organizacje o sta- tusie przedsiębiorstwa wielozakładowego, koncernu i holdingu, w których do- minującym przedmiotem działalności była produkcja lub handel. Dodatkowym kryterium, szczególnie ważnym w kontekście poruszanej w pracy problematyki, był wybór takich zgrupowanych przedsiębiorstw, które nie były objęte procesa- mi fuzji, przejęć, konsolidacji i nie planowano takich działań w perspektywie 12 Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego okresu badawczego. Badania terenowe prowadzono w latach 2010–2014, w Polsce i w Niemczech. Były to badania podłużne, umożliwiające systematyczne moni- torowanie zachodzących zmian w rozmieszczeniu funkcji. W sumie przebadano 35 jednostek gospodarczych (5 jednostek nadrzędnych i 30 jednostek podporząd- kowanych). Zastosowano metodę wywiadu bezpośredniego i telefonicznego oraz analizę dokumentacji, takiej jak: regulamin organizacyjny, struktury organizacyj- ne, dokumenty wprowadzające zmiany, sprawozdania z zebrań i narad kadry kie- rowniczej. Logikę postępowania badawczego przedstawiono na rysunku 1. Problemowi badawczemu, sformułowanemu celowi głównemu oraz celom po- średnim podporządkowany został układ pracy. Praca ma charakter teoretyczno- -empiryczny i składa się z pięciu logicznie uporządkowanych rozdziałów. Pierwszy rozdział poświęcony został wieloczłonowym podmiotom gospodar- czym. Omówiono w nim pojęcie koncentracji organizacyjnej oraz zdefiniowano wieloczłonowy podmiot gospodarczy. Następnie dokonano przeglądu podstawo- wych form koncentracji, a mianowicie przedsiębiorstw wielozakładowych, hol- dingów i koncernów ze szczególnym uwzględnieniem ingerencji jednostki nad- rzędnej w sfery funkcjonalne jednostek podporządkowanych. Wskazano również na ich cechy wspólne i różniące je oraz na poziom samodzielności gospodarczej jednostek podporządkowanych. W ostatnim punkcie zarysowano tendencje w za- rządzaniu jednostkami zależnymi na podstawie literatury przedmiotu i dotych- czasowego dorobku badawczego w tym zakresie. Niniejszy rozdział stanowi pod- stawę do dalszej dyskusji o funkcjach organicznych. Rozdział drugi ma charakter wprowadzający do problematyki funkcji organicz- nych. Wychodząc od przedstawienia różnych definicji, ujęć i klasyfikacji funkcji występujących w teorii organizacji i zarzadzania, sformułowano własną definicję funkcji organicznych oraz opracowano katalog funkcji organicznych realizowany we współczesnych wieloczłonowych podmiotach gospodarczych. Rozdział koń- czy się autorską prezentacją potencjalnych kierunków zmian w rozmieszczeniu funkcji oraz przedstawieniem wyników prac innych badaczy w tym zakresie. W trzecim rozdziale przedstawiono zmiany, jakie zaszły w ramach głównych funkcji organicznych katalogu. Zdefiniowano tu poszczególne funkcje, wskaza- no na zadania składające się na ich treść oraz opisano zachodzące przeobrażenia w ramach poszczególnych funkcji. Zaprezentowane w tym rozdziale zagadnienia pozwoliły na szerszą dyskusję o przyczynach zmian rozmieszczenia funkcji orga- nicznych. W rozdziale czwartym, w pierwszej jego części, przedstawiono sposób opisywa- nia zmian w rozmieszczeniu funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowych podmiotów gospodarczych. W drugiej części scharakteryzowano wybrane czynni- ki wpływające na przeobrażenia we współczesnych wieloczłonowych podmiotach gospodarczych oraz zidentyfikowano przyczyny wywołujące zmiany w lokalizacji Wstęp 13 funkcji. Przedstawione w tym rozdziale zagadnienia podlegają weryfikacji empi- rycznej w ostatnim rozdziale pracy. Rozdział piąty zawiera charakterystykę procesu badawczego oraz wyniki ba- dań. Omówiono tu metodykę badań empirycznych, wybór i uzasadnienie meto- dy badawczej, scharakteryzowano wieloczłonowe podmioty gospodarcze biorące udział w badaniu oraz zaprezentowano wyniki i wnioski z badań. Rozdział kończy się wskazaniem celów zmian rozmieszczenia funkcji organicznych. W zakończeniu pracy nawiązano do jej celu głównego i problemu badawcze- go. Przedstawiono zagadnienia będące przedmiotem rozważań, ogólne wnioski z przeprowadzonych badań empirycznych i wskazano na aplikacje praktyczne. Wyartykułowano także dalsze kierunki badań. Treści prezentowane w rozdziale drugim, a w szczególności w trzecim, zostały dodatkowo wzbogacone fragmentarycznymi wynikami badań własnych. W pracy nie zachowano proporcjonalności rozdziałów, a występująca rozpię- tość między nimi wynika z ich charakteru. Rozdział pierwszy, drugi i trzeci ma charakter teoretyczny. Rozdział czwarty – metodyczny, a piąty – empiryczny. Identyfikacja i opisanie zmian w zakresie rozmieszczenia funkcji organicz- nych w strukturze współczesnych wieloczłonowych podmiotów gospodarczych w świetle literatury krajowej, zagranicznej i wyników przeprowadzonych badań empirycznych, ma także za zadanie, oprócz wspomnianego już głównego celu pracy, wskazanie nowych, potencjalnych obszarów badawczych oraz inspirowanie podejmowania dalszych badań poświęconych funkcjom organicznym wieloczło- nowych podmiotów gospodarczych. 14 Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego i e n ź y z c z s a ł p a n e n d e r ś o p e e C l i ) 5 , 4 , 3 , 2 , 1 ( j e n z c y r i p m e e n z c y r i p m e a n a d a B i i o g e z c w a d a b a n a w o p ę t s o p a k i g o L y c a r p y n w ó g ł l e C i n a m z u s e r k a z e n e l ś e r k O i h c y n z c i n a g r o i i j c k n u f u n e z c z s e m z o r i h c y n s e z c ł ó p s w e z r u t k u r t s w i w ó t o m d o p h c y w o n o ł z c o e w i l i i e n e n ś a j y w i h c y z c r a d o p s o g i n a m z h c y t y t o t s i w e w o r u t a r e t i l a d u t S i i e n ź y z c z s a ł p a n e n d e r ś o p e e C l i ) 5 , 4 , 3 , 2 , 1 ( j e n z c y t e r o e t i e k a j , i k n u r a W ć i n ł e p s ą z s u m i k t s o n d e j e z c r a d o p s o g j e c ą u m e z r p j e j c k n u f i e n z c y t k a F i e t ę n g ą i s o i c ś y z r o k i a k m a n y D i n a m z y z r o t a j c i n i n a m z I e n z c y t k a F y n y z c y z r p e n a w o n a P l i ) e n a w k e z c o ( i c ś y z r o k i e n z c y t k a F i k n u r e k i e j c n e d n e T i i a n e z c z s e m z o r n a m z i k n u r e K i i h c y n z c i n a g r o i j c k n u f : i k t u k S / e n j y c a z i n a g r o e w o s n a n i f i i k t s o n d e j e m o i z o p a n n a m z i k t u k S i j e n a w o k d ą z r o p d o p i k t s o n d e j , j e n d ę z r d a n i u t o m d o p o g e w o n o ł z c o e w o g e ł a c i i l o g e z c r a d o p s o g i i i j c k n u f a n e z c z s e m z o r n a m z y n y z c y z r P i e z r u t k u r t s w h c y n z c i n a g r o i o g e z c r a d o p s o g u t o m d o p o g e w o n o ł z c o e w i l l u g o a t a k a j c a k i f y r e w a n z c y r i p m E h c y n a d a b h c y n z c i n a g r o i j c k n u f i h c y z c r a d o p s o g w ó t o m d o p h c y w o n o ł z c o e w i l h c y n z c i n a g r o i i j c k n u f e n e z c z s e m z o r e c ą e n t s I i i j l i h c y w o n o ł z c o e w h c y n a d a b e z r u t k u r t s w u k o r 0 1 0 2 w h c y z c r a d o p s o g w ó t o m d o p i i u n a z d ą z r a z w e j c n e d n e T i i m a t o m d o p i m y w o n o ł z c o e w i l i m y z c r a d o p s o g h c y n z c i n a g r o l i j c k n u f g o a t a K / e i c ę o P j i j c k n u f e i s e r k a z w y n a m Z i h c y n z c i n a g r o y n y z c y z r p e n a j c n e t o P l i i k n u r e k e n a j c n e t o P l i n a m z e e C l i o g e z c w a d a b a n a w o p ę t s o p a k g o L . i 1 k e n u s y R i . e n s a ł w e n a w o c a r p o : o d ó r Ź ł ROZDZIAŁ 1 Wieloczłonowy podmiot gospodarczy jako forma organizacji działalności gospodarczej W ostatnich latach zaznacza się wyraźnie tendencja do organizacyjnej koncen- tracji gospodarczej. W jej wyniku powstają i rozwijają się podmioty gospodarcze o strukturze wieloczłonowej, prowadzące działalność na rozległym terytorium. W niniejszym rozdziale przybliżono pojęcie koncentracji organizacyjnej oraz zdefiniowano wieloczłonowy podmiot gospodarczy. Dokonano przeglądu podsta- wowych jego form, a mianowicie przedsiębiorstw wielozakładowych, holdingów i koncernów. Wskazano również na ich cechy wspólne i różniące je oraz na poziom samodzielności gospodarczej podmiotów zależnych. Zarysowano tendencje w za- rządzaniu podmiotami zależnymi na podstawie literatury przedmiotu i wyników prac innych badaczy w tym zakresie. Celem rozdziału jest usystematyzowanie wiedzy zawartej w literaturze przed- miotu na temat wieloczłonowych podmiotów gospodarczych ze szczególnym uwzględnieniem ingerencji jednostki nadrzędnej w sfery funkcjonalne jednostek podporządkowanych. 1.1. Koncentracja organizacyjna jako przesłanka tworzenia wieloczłonowych podmiotów gospodarczych Działalność gospodarcza może być skoncentrowana w podmiotach gospodarczych różnej wielkości, w tym w przedsiębiorstwach określanych mianem „wielkie”1, jak 1 Zobacz: B. Haus, Organizacja i zarządzanie wielkimi przedsiębiorstwami, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław 1976. 16 Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego wieloczłonowe podmioty gospodarcze. Stanową one przedmiot zainteresowania a zarazem główny obiekt badań w monografii. Wieloczłonowy podmiot gospodarczy2 składa się z jednostki nadrzędnej3 i podporządkowanych podmiotów gospodarczych4 o zróżnicowanym statusie prawnym oraz ekonomicznym i tworzy jeden organizm gospodarczy, mający wła- sne cele i zasady funkcjonowania, oraz narzucający je i egzekwujący ośrodek za- rządzający5. W przypadku struktury wieloczłonowej określonej jednostce podpo- rządkowane są inne, które mogą być nadrzędnymi dla jeszcze innych jednostek6. Można zatem przyjąć, iż w wieloczłonowym podmiocie gospodarczym w porów- naniu do typowego przedsiębiorstwa zamiast komórek7 występują jednostki go- spodarcze umiejscowione na różnych poziomach struktury organizacyjnej podpo- rządkowane pośrednio lub bezpośrednio jednostce nadrzędnej. Stąd też jednostka uplasowana na niższym szczeblu jest częścią składową organizacji zajmującej wyż- szy szczebel w hierarchii organizacyjnej, co zilustrowano na rysunek 1.1. Wieloczłonowe podmioty gospodarcze w większości przypadków powstają na bazie istniejących przedsiębiorstw, które podlegają procesowi ewolucji. Każ- de przedsiębiorstwo zaczyna swój byt w chwili założenia, po czym rozwija się, powiększając swój potencjał techniczny i ekonomiczny. Jedne przedsiębiorstwa zatrzymują się w rozwoju i prowadzą działalność w dłuższym okresie przy osią- gniętym potencjale, inne obumierają czy upadają, inne wreszcie mniej lub bardziej skokowo kontynuują swój rozwój.8 Rozwój „klasycznego” przedsiębiorstwa9 na- 2 Dla poprawności stylistycznej opracowania wieloczłonowy podmiot gospodarczy (w skrócie wpg) będzie określany jako organizacja wieloczłonowa, organizacja wielopodmiotowa itd. 3 Jednostka nadrzędna to ośrodek władzy ingerujący w sprawy jednostek podporządkowanych. Dla poprawności stylistycznej opracowania jednostka nadrzędna będzie określana jako jednostka zwierzch- nia, jednostka naczelna, podmiot nadrzędny, podmiot dominujący, jednostka dominująca itd. 4 Jednostka podporządkowana to jednostka gospodarcza mająca własną domenę działalności i podporządkowująca się woli jednostki nadrzędnej. W pracy jednostka podporządkowana będzie określana jako, jednostka zależna, jednostka podległa, podmiot podporządkowany, podmiot zależny, podmiot podległy itd. 5 Opracowanie własne na podstawie: J. Koziński, Lokalizacja funkcji organicznych w strukturze ugru- powania gospodarczego, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław 1996, s. 7; S.A. Allen, Organizational Choices and General Management influence Networks in Divisionalized Companies, „Academy of Management Journal” 1978, nr 5, s. 341–365. 6 H. Jagoda, B. Haus, Holding. Organizacja i funkcjonowanie, Wydawnictwo PWE, Warszawa 1995, s. 143. 7 Komórka organizacyjna to zespół ludzki składający się z kierownika i podporządkowanych mu członków zespołu, realizujący cel działania, zharmonizowany z celem danej organizacji; komórka or- ganizacji jest najmniejszą jednostką organizacyjną. A. Stabryła, J. Trzcieniecki (red.), Organizacja i za- rządzanie. Zarys problematyki, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 1986, s. 171. 8 H. Jagoda, B. Haus, op. cit., s. 44. 9 Tzw. przedsiębiorstwa zwartego, inaczej mówiąc nieskoncentrowanego organizacyjnie. Rozdział 1. Wieloczłonowy podmiot gospodarczy jako forma organizacji działalności… 17 leży uznać za bezpośredni impuls powstawania wieloczłonowych podmiotów go- spodarczych. Ów rozwój, jak podają badacze w literaturze przedmiotu, jest wyni- kiem koncentracji organizacyjnej10. Warto zatem w dalszej dyskusji więcej miejsca poświęcić temu zagadnieniu. Jednostka organizacyjna najwyższego szczebla Jednostka nadrzędna Jednostka organizacyjna średniego szczebla Jednostka podporządkowana A Jednostka organizacyjna średniego szczebla Jednostka podporządkowana B Jednostka organizacyjna niższego szczebla Jednostka podporządkowana A1 Jednostka podporządkowana B1 Jednostka organizacyjna niższego szczebla I człon II człon III człon Rysunek 1.1. Hipotetyczna struktura wieloczłonowego podmiotu gospodarczego Źródło: opracowanie własne. Koncentracja organizacyjna jest najwyższą formą przejawiania się integracji organizacyjnej, ponieważ prowadzi do scalania w jednym organizmie dotychczas niezależnych od siebie jednostek gospodarczych11. Na aspekt scalania (łączenia) zwraca także uwagę Z. Kreft. Zdaniem tego autora, koncentracja organizacyjna ma zawsze wymiar zewnętrznej integracji podmiotu gospodarczego z innym, nie- zależnym od siebie podmiotem (podmiotami), prowadzącej do powstania układu wielopodmiotowego. Jest ona szczególnym przypadkiem integracji podmiotów i ich współdziałania12. Koncentrację organizacyjną możemy także rozpatrywać w kategoriach poprawy efektywności funkcjonowania całej organizacji wielo- podmiotowej. W tym kontekście szeroko w literaturze przedmiotu wypowiada się J. Kortan. Jego zdaniem, koncentracja jest bardzo ważnym środkiem poprawy efektywności grupowanych jednostek i wzmacniania ich siły konkurencyjnej oraz 10 Zobacz: B. Nogalski, R. Ronkowski (red.), Holding, kapitałowo-organizacyjna forma rozwoju ma- łych i średnich przedsiębiorstw, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego, Bydgoszcz 2000, s. 112; M. Romanowska, M. Trocki, B. Wawrzyniak (red.), Grupy kapitałowe w Polsce, Wydawnic- two Difin, Warszawa 2000, s. 45; J. Lichtarski (red.), Współdziałanie gospodarcze przedsiębiorstw, Wydaw- nictwo PWE, Warszawa 1992, s. 147. 11 B. Haus, Procesy i czynniki koncentracji organizacyjnej jednostek gospodarczych przemysłu [w:] Procesy integracyjne w przemyśle, „Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu” 1986, nr 337, s. 18. 12 Z. Kreft, Holding. Grupa Kapitałowa, Wydawnictwo PWE, Warszawa 2004, s. 15. 18 Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego pozycji na rynku13. Ostatecznie jednak koncentracja organizacyjna ogranicza swo- bodę działania14 wewnętrznych jednostek zależnych, które podlegają wspólnemu kierownictwu – jednostce nadrzędnej15. W krajowej literaturze przedmiotu panuje zgodność, co do zasadniczych form koncentracji organizacyjnej. Wskazuje się tu- taj na przedsiębiorstwo wielozakładowe, holding i koncern16. Wszystkie one cha- rakteryzują się tym, że jednostki gospodarcze wchodzące w ich skład znajdują się pod jednolitym kierownictwem17. Ich szczegółowa charakterystyka została przed- stawiona w kolejnych częściach rozdziału (w podrozdziale 1.2). Koncentracja organizacyjna przebiega na dwa sposoby. W publikacjach na- ukowych najczęściej akcentuje się wzrost wewnętrzny, definiowany zazwyczaj jako dzielenie przedsiębiorstwa oraz wzrost zewnętrzny, wywołany łączeniem się, przejęciem lub przyłączaniem przedsiębiorstwa18. Oprócz tych form koncentracji istnieje jeszcze jedna, rzadziej eksponowana w literaturze przedmiotu, a mianowi- cie planowe inwestowanie i tworzenie od razu układu dwu- lub wieloczłonowego, w którym jedna jednostka gospodarcza ma zwierzchnią władzę w stosunku do po- zostałych19. W dalszych rozważaniach uwagę skupiono jedynie na dwóch podsta- wowych formach koncentracji będących najczęściej przedmiotem zainteresowania badaczy. Zarówno w ramach wzrostu wewnętrznego, jak i zewnętrznego można 13 J. Kortan, Koncernowa forma grupowania przedsiębiorstw a jednolite przedsiębiorstwo jednozakładowe, „Ekonomika i Organizacja Pracy” 1986, nr 2, s. 15. 14 Swoboda działalności jednostek wewnętrznych (zależnych) może dotyczyć samodzielności prawnej i gospodarczej. Z pozbawieniem samodzielności prawnej mamy wówczas do czynienia, gdy wewnętrzne jednostki nie posiadają osobowości prawnej. Natomiast wewnętrzne jednostki mogą mieć różny stopień samodzielności gospodarczej w zakresie funkcji organicznych. Opracowano na podsta- wie: J. Lichtarski (red.), Podstawy Nauki o Przedsiębiorstwie, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław 2001, s. 370. 15 Zdaniem H. Jagody i B. Hausa (B. Haus, H. Jagoda, op. cit., s. 10) koncentracja organizacyjna powoduje stopniowalną utratę samodzielności gospodarczej podmiotów podporządkowanych naczel- nemu kierownictwu. 16 Zobacz: M. Romanowska, M. Trocki, B. Wawrzyniak, op. cit., s. 76; B. Haus, Układy gospodarcze przedsiębiorstw i formy ich organizacyjnej koncentracji [w:] H. Jagoda (red.) Nowe kierunki w zarządzaniu przedsiębiorstwem – doświadczenia praktyczne, „Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej im. Oskara Lan- gego we Wrocławiu” 1996, nr 725, s. 202; B. Haus, Zarządzanie przedsiębiorstwem wielozakładowym [w:] J. Koziński, M. Przybyła, Zarządzanie w teorii i w praktyce, „Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu” 2000, nr 847, s. 125; J. Lichtarski, op. cit, s. 31. 17 M. Romanowska, M. Trocki, B. Wawrzyniak, op. cit., s. 76. 18 Zobacz: B. Nogalski, R. Ronkowski (red.), op. cit., s. 113; B. Nogalski, R. Ronkowski, Zarządzanie holdingiem, Wydawnictwo Orgmasz, Warszawa 1996, s. 38–39; B. Nogalski, R. Ronkowski, Holding, czyli o instytucji szczególnie efektywnej w pewnych sytuacjach, Wydawnictwo IOiZwP, Warszawa 1994, s. 20; B. Nogalski, R. Ronkowski, Holding w gospodarce krajowej – praktyczny poradnik tworzenia, Wydawnictwo Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr, Gdańsk 2000, s. 25–27. 19 M. Romanowska, M. Trocki, B. Wawrzyniak, op. cit., s. 81. Rozdział 1. Wieloczłonowy podmiot gospodarczy jako forma organizacji działalności… 19 zidentyfikować przesłanki, które determinują powstawanie układów wielopod- miotowych. Zostały one przedstawione w tabeli 1.1. Tabela 1.1. Zestawienie przesłanek koncentracji wewnętrznej i zewnętrznej Grupa przesłanek koncentracji wewnętrznej Grupa przesłanek koncentracji zewnętrznej • Dywersyfikacja przedmiotu działalności • Wzrost skali funkcjonującego przedsiębiorstwa • Nowe inwestycje • Korzyści skali i zakresu działania • Zwiększenie udziału w rynku bądź zdobycie • Powoływanie zakładów wewnątrz przedsię- biorstw jednozakładowych • Łączenie przedsiębiorstw • Organizowanie filii, biur, przedstawicielstw • Przejęcia przedsiębiorstw nowego rynku • Zwiększanie liczby szczebli hierarchicznych w strukturze organizacyjnej, a wraz z nią rozpiętości poziomów kierowania • Polepszenie efektywności zarządzanego podmiotu i optymalne wykorzystanie majątku przedsiębiorstwa • Trudności w zarządzaniu przedsiębiorstwem • Koncentracja działalności na umiejętnościach kluczowych • Wzrost znaczenia danej funkcji Źródło: opracowanie własne na podstawie: M. Trocki, Grupy kapitałowe. Tworzenie i funkcjonowanie, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2004, s. 19; T. Falencikowski, Kształtowanie swobody decyzyjnej w zarządzaniu grupami kapitałowymi, Wydawnictwo Dom Organizatora, Toruń 2008, s. 39–42; M.T. Kuchciak, Czas grup kapitałowych, „Homo Market” 1999, nr 9; B. Haus, Organizacja i za- rządzanie wielkimi przedsiębiorstwami, op. cit., s. 22–23; M. Remlin, Sprawozdawczość finansowa holdingów, Wydawnictwo Centrum Kreowania Liderów, Poznań 1996.; B. Nogalski, R. Ronkowski, Holding, czyli o instytucji szczególnie efektywnej w pewnych sytuacjach, op. cit., s. 20; B. Nogalski, R. Ronkowski, Zarządzanie Holdingiem, op. cit., s. 17. Wśród przedstawionych w tabeli 1.1 grup przesłanek koncentracji organiza- cyjnej możemy wyróżnić te o charakterze organizacyjno-zarządczym, które mają zasadniczy wpływ na zmiany w rozmieszczeniu funkcji organicznych20 i w rezul- tacie wywołują określone skutki organizacyjno-strukturalne i finansowe. Są to: • problemy z zarządzaniem nieskoncentrowanym organizacyjnie przedsiębior- stwem w wyniku zwiększania jego skali prowadzenia działalności, dywersyfi- kacji, co powoduje, że coraz trudniej zarządza się zwartym przedsiębiorstwem. W rezultacie tworzy się nowe jednostki gospodarcze, które przejmują część funk- cji do realizacji. Następuje więc przekształcenie klasycznego przedsiębiorstwa w wieloczłonowy podmiot gospodarczy. Tę sytuację zilustrowano na rysunku 1.2; • przejęcie innych jednostek gospodarczych w wyniku rozbudowy przedsiębior- stwa jednozakładowego o nowe jednostki gospodarcze, które mają z natury rzeczy realizować funkcje organiczne. Istotę tego rozwiązania organizacyjnego obrazuje rysunek 1.3. 20 Rozważaniom na temat funkcji organicznych poświęcono drugi i trzeci rozdział pracy. 20 Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego Przedsiębiorstwo jednozakładowe Przekształcenie Wieloczłonowy podmiot gospodarczy Podmiot nadrzędny Podmiot podporządkowany A Podmiot podporządkowany B Rysunek 1.2. Tworzenie wieloczłonowego podmiotu gospodarczego w ramach przesła- nek wewnętrznej koncentracji organizacyjnej Źródło: opracowanie własne. Przedsiębiorstwo jednozakładowe A Przejęcie Przedsiębiorstwo jednozakładowe B Przedsiębiorstwo jednozakładowe C Wieloczłonowy podmiot gospodarczy Podmiot nadrzędny A Podmiot podporządkowany B Podmiot podporządkowany C Rysunek 1.3. Tworzenie wieloczłonowego podmiotu gospodarczego w ramach przesła- nek zewnętrznej koncentracji organizacyjnej Źródło: opracowanie własne. W wyniku przekształcenia przedsiębiorstwa jednozakładowego w wieloczłono- wy podmiot gospodarczy następuje dekompozycja obecnego ładu organizacyjnego w zakresie funkcji organicznych. Jest to ważny problem, któremu warto poświęcić rozważania tak teoretyczne, jak i empiryczne. Jednak dla klarowności wywodu w dal- Rozdział 1. Wieloczłonowy podmiot gospodarczy jako forma organizacji działalności… 21 szej dyskusji został on pominięty, a uwaga została skupiona na problematyce zmian dotyczących rozmieszczenia funkcji organicznych w już istniejących wieloczłono- wych podmiotach gospodarczych, w których nie zachodzą procesy fuzji, przejęć, konsolidacji. Mogą natomiast wystąpić procesy wydzielania nowych jednostek go- spodarczych. Dalej kontynuując, można stwierdzić, iż w funkcjonujących organi- zacjach wielopodmiotowych występują różne układy gospodarcze. Omówienie ich wydaje się szczególnie ważne dla rozpatrywanych w dalszej części pracy zagadnień centralizacji-decentralizacji zarządzania w przedsiębiorstwach wielozakładowych, holdingach i koncernach. Stąd też, wśród podstawowych cech układów gospodar- czych znalazły się te o naturze organizacyjno-zarządczych. W piśmiennictwie naukowym powszechnie wskazuje się na cztery typy układów, a mianowicie na branżowy, kooperacyjny, kombinatowy i konglomeratowy 21. Zestawienie cech cha- rakteryzujących poszczególne typy wieloczłonowych podmiotów gospodarczych skoncentrowanych organizacyjnie zaprezentowano w tabeli 1.2. Z przedstawionych w tabeli 1.2 cech charakteryzujących wieloczłonowe podmio- ty gospodarcze skoncentrowane organizacyjnie warto zwrócić uwagę na cechę „spo- sób zarządzania”, która pozwala wyróżnić układy mniej lub bardziej scentralizowa- ne. W przypadku układu branżowego, kooperacyjnego i kombinatowego wymagana jest większa centralizacja zarządzania niż w przypadku typu konglomeratowego22. Zdaniem B. Hausa, zarządzanie konglomeratem z teoretycznego punktu widzenia powinno być zdecentralizowane z uwagi na prowadzenie różnorodnej działalności przez jedną organizację. Praktyka bywa jednak różna23. To zatem pokazuje, iż za- łożenia teoretyczne w zakresie układów gospodarczych w kontekście ich stopnia centralizacji/decentralizacji zarządzania nie zawsze pokrywają się z rozwiązaniami praktycznymi. Brakuje badań empirycznych, które zweryfikowałyby poglądy pre- zentowane w piśmiennictwie naukowym w tym zakresie. Można jedynie założyć, iż w następstwie wyboru układu gospodarczego ustalany jest poziom samodzielności gospodarczej jednostek zależnych, a rozwiązania strukturalne w zakresie alokacji funkcji organicznych są determinowane przyjętym układem gospodarczym. Innego rozwiązania lokalizacyjnego wymaga organizacja typu branżowego niż konglomera- towa, a jeszcze innego branżowa z elementami typu kooperacyjnego. 21 Zobacz: B. Haus, Zarządzanie przedsiębiorstwem wielozakładowym, op. cit., s. 126; B. Haus, Ukła- dy gospodarcze przedsiębiorstw i formy ich organizacyjnej koncentracji, op. cit., s. 198–202; B. Haus, Ewolucja struktur organizacyjnych przemysłu, Wydawnictwo PWE, Warszawa 1983, s. 142–176; J. Lichtarski (red.) Współdziałanie gospodarcze przedsiębiorstw, op. cit., s. 181; H. Jagoda, B. Haus, op. cit., s. 65–88; 22 B. Nogalski, W. Golnau, J. Waśniewski, Organizacja i zarządzanie grupami kapitałowymi, „Prze- gląd Organizacji” 1998, nr 9, s. 12. 23 B. Haus, Strategie zarządzania konglomeratem [w:] Polityka przemysłowa a strategie przedsiębiorstw, „Prace Naukowe Akademii ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu” 1996, nr 726, s. 163. 22 Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego ę i i i s h c y c ą n ż ó r h c y z c r a d o p s o g z ę ł a g , y ż n a r b m e d ę g z w d o p l k e t s o n d e j e n a w o p u r i G ą i l i c ś o n a ł a z d ą n n e m d o i . i k r a d o p s o g w ó i ł a z d i ę j i s ą u m a z i j k t s o n d e J k a r b i i i m n y z d ę m o p o t c a f e d i h c y n j y c k u d o r p ń a z ą w o p t s e i j . h c y z c r a d o p s o g i • • i i ą z ę w ą ł a t s ą b o s e z h c y n o z c - ą ł o p , i k r a d o p s o g w ó i ł a z d i e n z r t ę n w e W . ą n j y c k u d o r p - o z i l a j c e p s y w ą s i k t s o n d e j h c a z a f h c y n o l ś e r k o w e n a w h c y c ą ż e i z ę ł a g l a n h c y z c r a d o p s o g , ż n a r b h c y n ż ó r o d o g e n j y c k u d o r p u s e c o r p k e t s o n d e j e n a w o p u r i G • e - a r p ł ó p s w h c y z c r a d o p s o g i s e r k a z w ą b o s e z h c y c ą u c j j e w o w a t s d o p l i c ś o n a ł a z d i k e t s o n d e j e n a w o p u r i G - y w m e i l k t s o n d e j e n z r t ę n w e W e c ą b o s e z ą u r e p o o k j u b o r y w o g e w o t o g a n e z r o w i t • • h c y c ą a z r a w j t y w h c y z c r a d o p s w a t s e z y n b o d o p b u l m a s n e t m a s i k a t y c ą a z r a w j l - o o n h c e t ż e t b u l ( w ó b o r y w t e z r p , ę g i j e n d e j o d y c ą ż e l a n , ) c e w o r u s i - o g k e t s o n d e j e n a w o p u r i G y ż n a r b j e m a s j e t i - j y c k u d o r p w ó k z ą w z k a r B i • l - o e w i i - o n d e j e ł a w r t / e n l i S • - n u r e i l i k o e w b u l - o n d e j e n l i S • i i k z ą w z e n o z c i n a r g O y w o r o t a r e m o g n o k l y w o t a n b m o k i y n j y c a r e p o o k y w o ż n a r b e i n j y c a z i n a g r o h c y n a w o r t n e c n o k s h c y z c r a d o p s o g w ó t o m d o p h c y w o n o i ł z c o l e i w y p y T y h c e C j e c ą u z y r e t k a r a h c i 4 2 e n j y c a z i n a g r o h c y n a w o r t n e c n o k s h c y z c r a d o p s o g w ó t o m d o p h c y w o n o i l i ł z c o e w a k y t s y r e t k a r a h C . . 2 1 a l e b a T • • • • k e t s o n d e j a n a w i h c y z c r a d o p s o g - o p u r g b ó s o p S - o p s o g i m a k t s o n d e j i m y n n i z i k z ą w z i e n z r t ę n w e W i m y z c r a d i y z d ę m o p e w o s n a n i f i k z ą w z i ć i p ą t s y w ą g o m ( w ó k z ą w z i h c y n n i k a r b o t c a f e D • i m a k t s o n d e j i ) i m y n z r t ę n w e w m y z c r a d o p s o g h c y n - k u d o r p i i z ę w e w o n e m u r t s i i h c a m a r w j e i c ś ę z c j a N . e n j y c i o g e t ę n k m a z u d a ł k u l i e z c e p a z , e n e z r t a p o a Z e z c i n c o m o p • i n o g e r , j a r k y ł a c j e i c ś ę z c j a N • - a z w y c a r p ł i ó p s w e n a z ą w a n i w ó c w o r u s w ó r o b o d e n e i i s e r k h c a k d a p y z r p h c y n a r k s j W o g e w o n o l i ł z c o e w k e t s o n d e h c y n z r t ę n w e w ę j c a z i l a k o l j z e z r p t s e j y n a z c a n z y W i u t o m d o p • • • • , e n j y c k u d o r p i i k z ą w z e w o k - o r p w e n a i l i s a z e w o i c ś ę z C ) y t a k y r b a f ł ó p , i c ś ę z c ( y t k u d i a n a k s y z u u e c w l i g u ł s u b u l u t k e f e o g e w o c ń o k ń a d a b e i s e r k a z w a c a r p ł ó p s W - ę z c , i j c k u d o r p o g e n z c i n h c e t - e z r t a p o a z e n ó p s w o w o i c ś l i a n a w o t o g y z r p j , u o w z o r i , e n j y c k u d o r p i u k n y r a n a n a ł a z d e n ó p s W i l ę j c n e r u k n o k e c ą a z c u k y w l j t y b z , e n i i h c y n d ę b z e n w ó t a k y r b a f ł ó p m y n j y c k u d o r p e i s e c o r p w i e n a w y b a n e w o i c ś ę z C e n z r t ę n w e z i k t s o n d e j y t a k y r b - a f ł ó p e n o z r o w t y w w e n a i l i s a Z • a z c i n a r g o r a z s b o o g e t ę n k m i - a w o k o u e n a i l l i r o t y r e t o d ę i s k e t s o n d e j h c y n a z r t s o i s h c y n ą s e n a z c r a t s o d h c y r ó t k a d l y t e n e n o p m o k , y t a k y r b a f ł ó p y n a z c a n z y w t s e j r a z s b o o g e t - r a w t o u d a ł k u u k d a p y z r p W i - n e t o p e n e w o c s j i i e m u z e z r p - a z u d a ł k u u k d a p y z r p W w ó c w y b a n h c y n a j c l • • i , e n e z r t a p o a z e w o i c ś ę z C e z c i n c o m o p e z c e p a z l a d l i j i j c a z n o e r g w m e ł a z d i - o p z j a r k y ł a c j e i c ś ę z c j a N - o p s o g i k t s o n d e j j e n t e r k n o k j e z c r a d • i • i k z ą w z e n z r t ę n w e Z - o p s o g k e t s o n d e j h c y z c r a d i i a n a ł a z d r a z s b O Rozdział 1. Wieloczłonowy podmiot gospodarczy jako forma organizacji działalności… 23 o d a j c n e d n e t e j u p ę t s y W - a z d ą z r a z i j c a z i l a r t n e c e d i a n • o d a j c n e d n e t e j u p ę t s y W i a n a z d ą z r a z i j c a z i l a r t n e c • i j c a z i l a r t n e c o d a e j u p ę t s y w o g e n j y c a r e p o j c n e d n e t - o k u d a ł k u o g e t ę i n k m a z j e i z d r a b u k d a p y z r p W - ę t s y w s a z c w ó w y t r a w t o - n e c e d o d a j c n e d n e t e j u p t s e j d a ł k u j e i z d r a b m I i a n a z d ą z r a z i j c a z i l a r t i a n a z d ą z r a z • • e s n a z s a z r a w t s o n w ó r a Z - e d i k a j , ę j c a z i l a r t n e c a n i a n a z d ą z r a z ę j c a z i l a r t n e c • - ą z r a z b ó s o p S i a n a z d i k ł ó p s , y d a ł k a Z i k ł ó p s , y d a ł k a Z i k ł ó p s , y d a ł k a Z i k ł ó p s , y d a ł k a Z k e t s o n d e j s u t a t S h c y n ż e l a z i a n a z c ą ł w ć ś o w i l ż o m e j i e n t s I - r a d o p s o g k e t s o n d e j h c y w o n h c y z c • - a z c ą ł y z r p ć ś o w i l ż o m e j i e n t s I h c y z c r a d o p s o g k e t s o n d e j a n i - p ę t s a n i h c y c ą a z d e z r p o p j i j c k u d o r p z a f h c y n • i , e w o t a n b m o k , e w o ż n a r b i - d e j o n w ó r a z y r u t k u r t s j j e o w s k t s o n z r t ą n w e w a m t a r e m o g n o K l e n j y c a r e p o o k i k a j i u k d a p y z r p w – t a r e m o g n o K k t s o n d e j u t a n b m o k u o w z o r l j i - o p a z c z s a ł w z e n z r t ę n w e w - z c o b u i e w o g u ł s u , e z c i n c o m i a n ć a ł a z d ć ą z c a z ą g o m e n j e u p ę t s a n y m a s m y t , z r t ą n w e z l t a r e m o g n o k w e n e c ł a t z s k e z r p i - d o p h c y n z r t ę n w e z y b e z r t o p a n i k t s o n d e j e n z r t ę n w e w h c y z c r a d o p s o g w ó t o m i i - k ę w z ć ś o w i l ż o m e j i e n t s I z e z r p i j c k u d o r p a n a z s i • j y ż n a r b m e o w z o r e n o z c i n a r g O - o w z o r i c ś o w i l ż o M e w o j - y z r p u k d a p y z r p w – y w o ż n a r B - p ę t s a n i h c y n p ę t s w a n a z c ą ł y z r p h c y n j y c k u d o r p z a f h c y n i j l e n a d a d u b o r y w u n a z r a w i t y w u k d a p y z r p w – t a r e m o g n o K l , w ó t a k y r b a f ł i ó p a n a z r a w t y w - o n d e j h c y n z r t ę n w e z a d l i c ś ę z c h c y z c r a d o p s o g k e t s , y ż n a r b h c y n j y c k u d o r p z a f h c y n p ę t s a n i h c y n o ż o i ł z u n a z r a w t y w y z r p - d a p y z r p w – y n j y c a r e p o o K h c y n p ę t s w a n a z c ą ł y z r p u k i w ó b o r y w i i m a j c a z n a g r o i m y n i m y n a w o r t n e c n o k s i - n i z a n a z ą w z o P i i e n j y c a z n a g r o i - o p s o g d a ł k u o k a j e n a l ś e r k o e i n n e i m a z ą d ę b e i n j y c a z i n a g r o e n a w o r t n e c n o k s e z c r a d o p s o g y t o i m d o p a i n a w o c a r p o j e n z c y t s i l y t s i c ś o n w a r p o p a l D 4 2 w. t s r o i b ę i s d e z r p d a ł k u y, z c r a d i . 4 2 e n s a ł w e n a w o c a r p o : o d ó r Ź ł 24 Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego Na tle omówionych zagadnień koncentracji organizacyjnej można dokonać charakterystyki jej podstawowych form, a mianowicie przedsiębiorstwa wielo- zakładowego, holdingu i koncernu. Rozważania w tym zakresie zawierają kolejne podrozdziały pracy. 1.2. Formy wieloczłonowego podmiotu gospodarczego W Polsce duże struktury organizacyjne zaczęto tworzyć pod koniec lat 60, po- czątkowo w formie kombinatów, a następnie wielkich organizacji gospodarczych na wzór kapitalistycznych koncernów. Upadek gospodarki centralnie planowa- nej pod koniec lat 80 doprowadził do upowszechnienia się form gospodarczych wynikających z prawa handlowego25. Nastąpił okres przekształcania tak po- wszechnie występujących w tamtym okresie przedsiębiorstw wielozakładowych w bardziej nowoczesne formy o statusie holdingu lub koncernu. Jak wcześniej podano, do zasadniczych form koncentracji organizacyjnej zalicza się przedsiębiorstwo wielozakładowe, holding oraz koncern. Są to or- ganizacje wieloczłonowe grupujące jednostki gospodarcze w ramach różnych typów układów gospodarczych. Ich charakterystyka, cechy wspólne i różniące ważne dla rozpatrywanego problemu badawczego zostały omówione w tej czę- ści monografii. 1.2.1. Przedsiębiorstwo wielozakładowe – istota, cechy, rodzaje W literaturze przedmiotu najczęściej przytaczana jest definicja terminu „przed- siębiorstwo wielozakładowe” (pwz)26 autorstwa B. Hausa. Zdaniem autora, pwz jest zgrupowaniem obejmującym jednostki gospodarcze o charakterze zakładu27. O przedsiębiorstwie wielozakładowym można mówić wówczas, gdy jego struk- tura obejmuje co najmniej dwa zakłady. Ujęcie graficzne hipotetycznego pwz zilustrowano na rysunku 1.4. 25 B. Nogalski, W. Golnau, J. Waśniewski, Grupa kapitałowa jako forma gospodarcza, „Przegląd Or- ganizacji” 1999, nr 2, s. 13. 26 Na potrzeby opracowania przyjęto skrót przedsiębiorstwa wielozakładowego (pwz). 27 J. Lichtarski (red.), Współdziałanie gospodarcze przedsiębiorstw, op. cit., B. Haus, s. 164. Rozdział 1. Wieloczłonowy podmiot gospodarczy jako forma organizacji działalności… 25 Zarząd przedsiębiorstwa Zakład I Zakład II Rysunek 1.4. Hipotetyczna struktura przedsiębiorstwa wielozakładowego Źródło: opracowanie własne. Przedsiębiorstwo wielozakładowe było dominującą formą koncentracji organi- zacyjnej w gospodarce centralnie planowanej. Obecnie pwz występują w mniejszej ilości w porównaniu do holdingów i koncernów. Współcześnie zakład przemy- słowy określany jest jako jednostka techniczno-organizacyjna, pełniąca na ogół wyłącznie funkcje produkcyjne, cechująca się odrębnością techniczno-produkcyj- ną. Zakład nie jest wyodrębniony pod względem prawnym i ekonomicznym, choć może mieć pewne uprawnienia w zakresie gospodarowania28. Tak definiowane za- kłady wchodzą m.in. w skład holdingów lub koncernów. Wśród podstawowych cech pwz można wymienić: • przedsiębiorstwa wielozakładowe są tworzone na drodze administracyjnej i eko- nomicznej; w gospodarce centralnie planowanej były powoływane przez władze, w gospodarce rynkowej decydują aspekty ekonomiczne, a więc budowa od pod- staw, przejmowanie innych jednostek, łączenie z innymi podmiotami itd.; • osobowość prawną ma całe przedsiębiorstwo wielozakładowe; • uważa się i tak też zostało przyjęte w piśmiennictwie naukowym, że pwz może być bardziej scentralizowany niż koncern i holding, a zakłady w pwz mają mniej- szą swobodę działalności niż podmioty zależne w koncernie czy holdingu. W praktyce gospodarczej jednak zakłady korzystają niekiedy z większej samo- dzielności niż podmioty zależne w holdingu czy też koncernie29; • zarząd przedsiębiorstwa ma uprawnienia władcze wobec zakładów, a kierowni- cy/dyrektorzy poszczególnych zakładów muszą uwzględniać w swoich działa- niach interesy całego przedsiębiorstwa wielozakładowego; • struktura pwz charakteryzuje się dwuinstancyjnością. Każdy zakład ma własną strukturę; • zakłady nie mają statusu przedsiębiorstwa, nie są także spółkami kapitałowymi; • zakłady identyfikują się z całym pwz, przyjmują znak firmowy całego przedsię- biorstwa wielozakładowego; 28 R. Borowiecki (red.), Ekonomika i organizacja przedsiębiorstwa przemysłowego, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1990, s. 19. 29 Zobacz: J. Lichtarski (red.), Podstawy nauki o przedsiębiorstwie, op. cit., s. 370; B. Haus, Układy go- spodarcze przedsiębiorstw i formy ich organizacyjnej koncentracji, op. cit., s. 202; M. Romanowska, M. Troc- ki, B. Wawrzyniak, op. cit., s. 81. 26 Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego • zakłady są albo ośrodkami zysku i przychodu, albo (częściej) ośrodkami kosztów30; • w ramach pwz mogą funkcjonować wszystkie układy gospodarcze; • zakłady nie mają osobowości prawnej, ale mogą mieć różny stopień samodziel- ności gospodarczej w zakresie poszczególnych funkcji organicznych. W przedsiębiorstwie wielozakładowym jednolite kierownictwo sprawowane przez zarząd przedsiębiorstwa jest zjawiskiem całkowicie naturalnym. Zakłady realizują strategię sformułowaną przez zarząd przedsiębiorstwa, który posiada uprawnienia ingerujące w ich działalność gospodarczą. Zakłady nawet w ramach tego samego przedsiębiorstwa wielozakładowego mogą posiadać różny stopień sa- modzielności gospodarczej. Warto w tym miejscu jednoznacznie podkreślić, że sa- modzielność zakładu dotyczy tylko funkcji (lub jej elementów składowych) w nim ulokowanej. Oznacza to, że w przypadku istnienia spraw, które dotyczą funkcjo- nowania zakładu i nie obejmują przydzielonych funkcji, zakład nie ma prawa do podejmowania decyzji w tych kwestiach. Przedsiębiorstwa wielozakładowe nie są wewnętrznie jednorodne. Powoływane były do życia w różnych warunkach spo- łeczno-gospodarczych, a to determinowało realizowane cele. Stąd też za celowe należy uznać przedstawienie klasyfikacji pwz, co ujęto w tabeli 1.3. Tabela 1.3. Klasyfikacja rodzajowa przedsiębiorstw wielozakładowych Kryterium klasyfikacji Organizacja zarządu Oddziaływanie ośrodka zarządzającego Typ układu gospodarczego Liczba instancji Sposób powstania Forma własności Obszar działania Lokalizacja zakładów Rodzaje przedsiębiorstw wielozakładowych Z wydzielonym zarządem Z niewydzielonym zarządem Scentralizowany Zdecentralizowany Branżowy Kooperacyjny Kombinatowy Konglomeratowy Dwuinstancyjne Administracyjny Wydzielenie Prywatny Regionalny zakładu Państwowy Krajowy Łączenie zakła- dów Spółdzielczy Międzynarodowy Przejmowanie zakładów Mieszany Terytorialnie skupiony Terytorialnie rozproszony Źródło: opracowanie własne. Inspiracją do opracowania tabeli 1.3 była tablica nr 1 z pracy H. Jagoda, B. Haus, op. cit, s. 22. 30 J. Koziński, op. cit., s. 21–22. Rozdział 1. Wieloczłonowy podmiot gospodarczy jako forma organizacji działalności… 27 Dla rozpatrywanego problemu badawczego szczególnie ważna jest klasyfikacja oparta na oddziaływaniu ośrodka zarządzającego, pozwalająca wyróżnić przedsię- biorstwa wielozakładowe scentralizowane i zdecentralizowane, w których zakres ingerencji jednostki nadrzędnej w sfery funkcjonalne zakładów będzie kolejno większy lub mniejszy. Tak przyjęta logika postępowania prowadzi do wyodrębnie- nia trzech typów pwz charakteryzujących się różnym poziomem samodzielności gospodarczej zakładów. Tę sytuację zilustrowano na rysunku 1.5. Zakres ingerencji jednostki nadrzędnej w sfery funkcjonalne zakładów Duży Średni Mały l w ó d a ł k a z j e z c r a d o p s o g i c ś o n e i z d o m a s u t s o r z w k e n u r e K i Znaczna Umiarkowana w ó d a ł k a z a z c r a d o p s o g ć ś o n e i z d o m a S l Ograniczona Typ I Typ III Typ II Centralizacja Decentralizacja Zarządzania Przedsiębiorstwo wielozakładowe Rysunek 1.5. Rodzaje przedsiębiorstw wielozakładowych a samodzielność gospodarcza zakładów Źródło: opracowanie własne. Przyjęty przez naczelne kierownictwo sposób kierowania zakładami jest wyni- kiem także funkcjonującego w ramach przedsiębiorstwa wielozakładowego układu
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rozmieszczenie funkcji organicznych w strukturze wieloczłonowego podmiotu gospodarczego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: