Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00459 010262 16889386 na godz. na dobę w sumie
Rozproszenie władzy w uczelniach publicznych jako odpowiedź na wyzwania współczesności - ebook/pdf
Rozproszenie władzy w uczelniach publicznych jako odpowiedź na wyzwania współczesności - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 210
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8356-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook (-23%), audiobook).
„Problematyka związana z funkcjonowaniem wyższych uczelni publicznych i - szerzej - roli edukacji akademickiej stała się niezwykle popularna, ale i ważna. Prowadzenie uporządkowanej, obiektywnej, opartej na faktach i analizach dyskusji jest niezwykle cennym oraz potrzebnym działaniem. Z tego punktu widzenia książka Marii Czajkowskiej to niezwykle wartościowe dzieło, stanowiące istotny wkład w tę dyskusję. Autorka porusza kwestie zmian społecznych, kulturowych i organizacyjnych mających istotny wpływ na funkcjonowanie współczesnej uczelni wyższej. [...\ Książka jest warta polecenia również z tego względu, że Maria Czajkowska, odwołując się do bogatych i niezwykle fachowo przeprowadzonych badań, formułuje praktyczne rekomendacje dotyczące omawianych zagadnień”.
Prof. dr hab. Tomasz Czapla
„W pracy poruszono niezwykle aktualną tematykę sprawowania władzy w uczelniach publicznych. [...\ Jest to udana, aktualna i świeża próba refleksji nad tą problematyką.
Jestem przekonany, że książka będzie stanowić znakomitą pomoc dla studentów studiów magisterskich i doktoranckich podejmujących własne badania w tym zakresie, wykładowców, a także wszystkich zainteresowanych sprawowaniem władzy i zarządzaniem w sektorze edukacyjnym”.
Prof. dr hab. Łukasz Sułkowski
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Maria Czajkowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania, Katedra Zarządzania 90-237 Łódź, ul. Matejki 22/26 RECENZENT Łukasz Sułkowski REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Maria Czajkowska, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07191.15.0.M Ark. wyd. 12,0; ark. druk. 13,125 ISBN 978-83-8088-355-0 e-ISBN 978-83-8088-356-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział 1 Warunki funkcjonowania współczesnych uczelni publicznych 1.1. Nowoczesność jako tło dla funkcjonowania organizacji 1.2. Wybrane warunki otoczenia współczesnych organizacji 1.3. Uczelnia publiczna jako organizacja 1.4. Model współczesnej uczelni a wyzwania otoczenia Rozdział 2 Założenia teorii zaufania 2.1. Pojęcie zaufania 2.2. Filozoficzne źródła zaufania 2.3. Społeczno-kulturowe funkcje zaufania 2.4. Rodzaje zaufania 2.5. Wymiary i modele zaufania 2.6. Rola zaufania w uczelni publicznej w kontekście sprawowania władzy Rozdział 3 Władza w organizacji 3.1. Pojęcie i źródła tradycyjnej władzy kierowniczej 3.2. Przeobrażenia istoty władzy w organizacji – od władzy skupionej w kierunku władzy rozproszonej 3.3. Przywództwo emocjonalne a przywództwo racjonalne 3.4. Koordynacja demokratyczna jako końcowy efekt przywództwa racjonalnego 3.5. Możliwości zastosowania koncepcji koordynacji demokratycznej do kierowania uczelnią publiczną 7 15 15 22 31 37 45 45 55 61 67 70 82 95 95 105 113 129 136 6 Spis treści Rozdział 4 Badania empiryczne czynników społeczno- -kulturowych wpływających na rozproszenie władzy w organizacji 4.1. Wartości jako kluczowy element badania postaw 4.2. Kultura organizacyjna uczelni publicznej sprzyjająca rozprosze- niu władzy 4.3. Cel badań, przedmiot i opis metod badawczych 4.4. Wyniki badań empirycznych Wnioski Bibliografia Spis rysunków i tabel 141 141 145 154 161 189 195 209 Wstęp Ostatnie lata przyniosły kolejne zmiany ustrojowe i społeczne, które wy- muszają dostosowywanie się organizacji do realiów, w których przyszło im funkcjonować. Społeczeństwa przechodzą ewolucję (od pokolenia X do Y, od Y do C), otwierają się granice organizacji, jedyną stałą jest zmienność, rozwija się koncepcja uczenia się przez całe życie, poradniki podpowiadają: „płyń ze zmianami, bo życie to płynąca rzeka”1. Tym pro- cesom podlegają również uczelnie wyższe. Już w latach 70. XX w. A. Toffler pisał: „Różne zorganizowane struk- tury wewnętrzne ulegają dzisiaj tak szybkim i gwałtownym zmianom, iż może to przyprawić o zupełny zawrót głowy. […] Ogromne, zorga- nizowane struktury społeczne ulegają rozpadowi, by niebawem znowu połączyć się, ale już w  nowe struktury, które z  kolei niemal natych- miast ulegają reorganizacji”2. Nie chodzi tylko o częstotliwość zmian, lecz także o ich głębokość. Nie są to jedynie zmiany kosmetyczne, ale mające nierzadko wręcz rewolucyjne skutki – odwracające istniejący porządek rzeczy o sto osiemdziesiąt stopni. Dziś te zmiany nie tylko nie osłabły, ale nastąpiła wręcz ich intensyfikacja. W związku z liczbą i jakością zmian wynikających z turbulentnego otoczenia organizacje zaczęły poszukiwać nowych sposobów, które pozwoliłyby im kon- kurować na globalnym rynku w  warunkach niepewności3. Tradycyj- ne koncepcje zarządzania, w myśl których doszukiwano się przewagi konkurencyjnej w zasobach materialnych, takich jak surowce, kapitał 1 D. Gershon, G. Straub, The art of creating your life as you want it, Sterling, New York– London 2011, s. 62. 2 A. Toffler, Szok przyszłości, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1998, s. 131. 3 Szerzej na temat kultury organizacyjnej wysokiej tolerancji niepewności zob. roz- dział II w: Cz. Sikorski, Ludzie nowej organizacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódz- kiego, Łódź 1998. 8 czy lokalizacja4, przestały mieć znaczenie w skutecznej walce konku- rencyjnej. Obecnie zwraca się uwagę na związek wartości przedsię- biorstwa z  zasobami niematerialnymi, uznawanymi za najcenniejsze i najbardziej odporne na działanie konkurencji5. Liderzy stoją przed wyzwaniem zarządzania organizacją, która nie istnieje w żadnym z ist- niejących do tej pory „sensów”6. Zmiany, którym podlegają organizacje, dotykają również systemu pu- blicznego szkolnictwa wyższego w Polsce, który – podobnie jak w innych krajach europejskich – wszedł w etap gruntownych przeobrażeń. Są one pochodną ogólnej tendencji zmian organizacyjnych i dotyczą zarówno poziomu administrowania oraz samej organizacji instytucji akademic- kich, jak i podstawowych celów i funkcji uczelni wyższych we współcze- snym społeczeństwie7. Współczesna uczelnia wyższa jest złożoną formą instytucjonalną, której ewolucja nieczęsto bywa badana, choć wydawać by się mogło, że to właśnie jej najbliżej do potencjalnych badaczy. Pojawia się problem bariery subiektywizmu, związany z uwikłaniem w procesy organizacyjne badaczy pełniących różne role i broniących różnorakich interesów. Prowadzenie takich badań wymaga interdyscyplinarnego po- dejścia i połączenia wiedzy socjologicznej, ekonomicznej oraz psycholo- gicznej8. W niniejszej monografii podjęto temat sposobu sprawowania władzy w organizacji. Jednak poszukując czynników społeczno-kulturo- wych, które mają wpływ na ów sposób sprawowania władzy we współ- czesnej wyższej uczelni publicznej, nie można odciąć się od innych – niż tylko zarządzanie – dziedzin wiedzy. W  związku z  tym rozprawa ma charakter interdyscyplinarny, gdyż „zarządzanie jest tym intelektualnym miejscem, gdzie ponownie spotykają się podzielone i sfragmentaryzowa- ne dziedziny nauki, odmienne ontologie i  założenia epistemologiczne. Oczywiście powoduje to wiele zamieszania i dyskusji, ale z tego chaosu 4 K. Malewska, Strategia zasobowa jako czynnik innowacyjności przedsiębiorstwa, [w:] J. Skalik (red.), Zmiana warunkiem sukcesu. Zmiana a innowacyjność organi- zacji, Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu nr 1045, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław 2004, s. 101. 5 Ibidem. 6 Ch. Handy, Wiek paradoksu. W poszukiwaniu sensu przyszłości, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 1996, s. 44. 7 K. Biały, Przemiany współczesnego uniwersytetu – od idei von Humboldta do modelu uczelni przedsiębiorczej, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2011, s. 9. 8 S. Magala, Trzy światy uniwersyteckiej społeczności (badacze, nauczyciele, oby- watele), [w:] J. Chłopecki (red.), Uniwersytet – społeczeństwo – gospodarka, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie, Rzeszów 2006, s. 7. Wstęp 9 wyłaniać się mogą niezwykle interesujące, nowe idee”9, metodologia za- rządzania zaś wymaga „twórczej refleksji, w której nie ma żadnych uni- wersalnych reguł”10. W środowisku akademickim panuje dzisiaj poczucie kryzysu samej idei uni- wersytetu, nie mówiąc już o jego instytucji. Równocześnie w społeczeństwie widać dramatyczny spadek zaufania do uniwersytetów i profesury. Źródłem tych fatalnych tendencji jest erozja tradycyjnej kultury akademickiej wypie- ranej przez kulturę korporacyjną. […] Dlaczego kultura akademicka jest tak ważna? Bo to ona jest istotą uniwersytetu. […] Centralna dla tej kultury war- tość to apoteoza rozumu, racjonalności, dobrze uzasadnionej prawdy, odpo- wiedzialności za słowo, wolności poszukiwań badawczych. A najważniejsze imperatywy moralne to: wzajemne zaufanie, lojalność, solidarność, prawdo- mówność, godność i honor11. Powyższe słowa P. Sztompki, choć zapewne mogą stanowić przy- czynek do dalszej dyskusji i  nie są wolne od subiektywizmu, zostały przytoczone jako jeden z silnych krytycznych głosów pojawiających się w środowisku akademickim w  związku z zachodzącymi w uczelniach publicznych zmianami. Można je uznać za odzwierciedlenie nastroju środowiska akademickiego związanego z poczuciem kryzysu samej in- stytucji oraz kryzysu zaufania jako wartości, na której można budować kulturę organizacyjną. Trzeba zauważyć, że o  kryzysie kultury akade- mickiej uczelni pisze P. Sztompka12 – „ekspert od zaufania”, znany na 9 M. Kostera, M. Śliwa, Zarządzanie w XXI wieku. Jakość, twórczość, kultura, Wolters Kluwer business, Warszawa 2012, s. 305. 10 Ł. Sułkowski, Metodologia nauk o zarządzaniu, „Przegląd Organizacji” 2004, nr 10, s. 10. 11 P. Sztompka, Zakład przerobu studentów, „Gazeta Wyborcza”, „Gazeta Wyborcza”, Magazyn Świąteczny, 24–25.05.2014, s. 16. 12 Piotr Sztompka jest profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wyż- szej Szkoły Europejskiej im. J. Tischnera. Jest autorem kilkunastu książek z dzie- dziny socjologii, w większości opublikowanych w USA i Wielkiej Brytanii. Wie- lokrotnie przebywał za granicą jako visiting professor w uczelniach USA, Włoch, Meksyku, Australii oraz Belgii. Współpracuje z wieloma placówkami naukowymi na świecie. Nagrodzony m.in.: Nagrodą Wydziału I PAN im. Leona Krzywickiego (1975), Nagrodą I stopnia Ministra Edukacji Narodowej (sześciokrotnie), Nagrodą Naukową Prezesa Rady Ministrów (1995 i 2001), New Europe Prize (nagroda 6 cen- trów badań zaawansowanych w USA i w Europie dla uczonego z Europy Środkowej i Wschodniej, 1995). Odznaczony Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1991), Złotym Krzyżem Zasługi (1989), Krzyżem Oficerskim Odrodzenia Polski (2000) oraz laureat nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (2006). Jest doktorem honoris causa Rosyjskiego Państwowego Uniwersytetu Społecznego (RGSU) w Moskwie (2005). Od 2002 do 2006 r. był prezesem Międzynarodowego Stowarzyszenia Wstęp 10 świecie i ceniony socjolog – który w następujący sposób ukazuje symp- tomy takiego stanu rzeczy13: – poczucie wspólnoty pewnych wartości zostało zastąpione przez grę na rzecz indywidualnych interesów; brak bezinteresownych dzia- łań „dla sprawy”, – członkowie uniwersyteckiej wspólnoty tracą podmiotowość, prze- stają samodzielnie decydować o kierunku, rytmie czy czasie pracy twórczej ze względu na konieczność dostosowywania się do Krajo- wych Ram Kwalifikacji w realizacji dydaktyki czy wyborze tematów badawczych, preferowanych przez reguły finansowania, a nie zain- teresowania badawcze, – w miejsce mistrzów naukowych i autorytetów przybywa majstrów, brygadzistów i kierowników; hierarchię osiągnięć i dorobku zastę- puje hierarchia stanowisk służbowych, – zaufanie zastąpił nieustanny audyt (ciągłe drobiazgowe sprawo- zdania), – zamiast opinii środowiskowej i jakościowej oceny przez academic peers o statusie uczonego decydują punkty, przydzielane według ar- bitralnych kryteriów administracyjnych, – bywa, że naukowy status wyznaczany tytułami naukowymi używa- ny jest poza uniwersytetem, np. w mediach, – zamiast badań podejmowanych z powodu ciekawości, dociekliwo- ści i pasji poznawczej, lecz co do wyniku niepewnych i ryzykow- nych, wybiera się „bezpieczne” tematy, dające się zrealizować w wy- znaczonych przez grant ramach czasowych, – zamiast wychowanków, których chce się uformować na obywateli, pojawiają się klienci, którym świadczy się usługi edukacyjne, – zamiast kształtować myślenie studentów, wielostronne zaintere- sowania, wyobraźnię, wrażliwość etyczną i  estetyczną, dbałość o  sprawy publiczne, dostarcza się wąskich zawodowych umie- jętności, dopasowanych do dzisiejszego, ale już nie jutrzejszego rynku pracy. Socjologicznego (ISA), przez dwie kadencje (od 1996 do 2003) był przewodniczą- cym Komitetu Socjologii PAN, ponadto jest członkiem wielu komitetów redakcyj- nych czasopism naukowych na całym świecie. Za dwie ostatnio opublikowane książki: Socjologia: analiza społeczeństwa (Wydawnictwo Znak, Kraków 2002) oraz Socjologia zmian społecznych (Wydawnictwo Znak, Kraków 2005) otrzymał w roku 2006 najwyższą polską nagrodę naukową zwaną „Polskim Noblem” (Na- groda Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej) i najwyższe wyróżnienie Uniwersytetu Jagiellońskiego – Medal Merentibus. Źródło: http://www.fnp.org.pl/prof-dr-hab- -piotr-sztompka-laureat-nagrody-fnp-2006 [dostęp: 23.05.2015]. 13 P. Sztompka, Zakład przerobu studentów, s. 16–17. Wstęp 11 Warto zatem zastanowić się nad nowym kształtem kultury organiza- cyjnej, która z jednej strony będzie stanowiła antidotum na ten kryzys, a z drugiej – stwarzała możliwości takich zmian w uczelni, które dosto- sują ją do warunków wynikających z turbulentnego otoczenia. Literatura przedmiotu w dużej mierze milczy na temat znaczenia zaufania w insty- tucjach szkolnictwa wyższego, ale mimo to zaufanie pojawia się czasem jako ważny czynnik skutecznego wprowadzania planowanych zmian w tej dziedzinie14. Rysuje się potrzeba zmian w  zakresie kształtowania kultury orga- nizacyjnej oraz sposobu sprawowania władzy w tym szczególnym ro- dzaju organizacji, jakim jest wyższa uczelnia publiczna. W  związku z  tym główna oś monografii opiera się na dwóch elementach: na za- ufaniu i jego roli w organizacji oraz na nowym sposobie sprawowania władzy, opartym na koncepcji koordynacji demokratycznej. Korzyści, jakie wynikają dla organizacji z kształtowania kultury zaufania to m.in.: wzrost znaczenia pracy zespołowej i  efektywnej współpracy w  epoce wysoko wykwalifikowanej siły roboczej, wzrost lojalności pracowni- ków15, wzrost elastyczności16, ograniczenie niepewności, mobilizacja pracowników do zwiększonej aktywności, ograniczenie kosztów kon- troli17 oraz proces wprowadzania zmian do organizacji, w tym do uczel- ni18. Do korzyści wynikających z wprowadzenia koncepcji koordynacji demokratycznej należą m.in. te o charakterze społeczno-kulturowym19. Koordynacja demokratyczna spośród innych koncepcji sprawowania władzy najbardziej sprzyja rozwojowi człowieka oraz budowaniu społe- czeństwa obywatelskiego, intensyfikując procesy uczenia się i osiągania dojrzałości społecznej. Finalnym przedmiotem rozważań zawartych w niniejszym opracowa- niu jest model macierzy kultur wyższej uczelni publicznej, sporządzony ze względu na czynniki rozproszenia władzy, powstały z połączenia wy- 14 J. Hoey, E. W. Nault, Trust: The Missing Ingredient in Assessment, “International Journal of Engineering Education” 2002, vol. 18, no. 2, s. 118. 15 T. M. R. Covey, R. R. Merrill, Szybkość zaufania, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2009, s. 308–311. Wrocław 1997, s. 44. 16 F. Fukuyama, Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu, PWN, Warszawa– 17 I. Świątek-Barylska, Źródła zaufania grupowego we współczesnych organizacjach, [w:] M. Czajkowska, K. Januszkiewicz, M. Kołodziejczak, M. Zalewska-Turzyńska (red.), Uwarunkowania zachowań ludzi w organizacji, „Acta Universitatis Lodzien- sis. Folia Oeconomica” 2013, nr 282, s. 264–265. 18 J. Hoey, E. W. Nault, op. cit., s. 118. 19 Cz. Sikorski, Przywództwo emocjonalne a racjonalne w edukacji, [w:] S. M. Kwiat- kowski, J. M. Michalak (red.), Przywództwo edukacyjne w teorii i praktyce, Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, Warszawa 2010, s. 26–27. Wstęp 12 miaru zaufania w organizacji oraz charakterystyki pracowników w kon- cepcji koordynacji demokratycznej. Każda z  tych składowych złożona jest z mniejszych elementów, które z punktu widzenia wybranych kon- cepcji stanowią wartość dla organizacji i jako wartość będzie traktowana. Do wybranych czynników społeczno-kulturowych przyczyniających się do rozproszenia władzy w organizacji, jaką jest wyższa uczelnia publicz- na, należą w sferze zaufania: kompetencja, otwartość i uczciwość, troska o pracowników, wiarygodność i identyfikacja, zaś w sferze koordynacji demokratycznej: indywidualizm, wolność, samorealizacja, adaptacyj- ność, wewnętrzne poczucie kontroli, pozytywna samoocena, proak- tywność, umiejętność uczenia się. Należy jednak zaznaczyć, że choć na potrzeby badań przyjęto dla nich jednakowe wagi, nie wszystkie wymie- nione wartości wpływają w jednakowy sposób na rozproszenie władzy. Generalnie można wysnuć wniosek, że wartości związane z zaufaniem oddziałują raczej pośrednio na pracowników organizacji poprzez stwo- rzenie im warunków, w których mogą oni rozwijać wartości związane z koncepcją koordynacji demokratycznej, co przygotowuje ich na roz- proszenie władzy. Rozproszenie władzy stanowi przeciwieństwo skupienia jej na szczy- cie hierarchii. Władza rozproszona nie jest władzą rozbitą, lecz włącza- jącą wszystkich pracowników w proces jej sprawowania. To, paradoksal- nie, wyższy stopień sprawowania władzy, gdyż wymaga od kierownictwa organizacji przygotowania odpowiednich warunków oraz przygotowa- nia pracowników. Rozproszenie nie jest receptą na problemy współcze- sności dla wszystkich organizacji, ale stanowi jedną z dróg, którymi nie- które organizacje mogą podążać. Rozproszenie władzy nie jest wartością zerojedynkową (istnieje w całej organizacji albo nie ma go wcale). Roz- proszenie to raczej oddolny proces, który przy wsparciu kierownictwa może uruchomić dodatkowe potencjały pracowników współczesnych organizacji. Celem rozprawy jest opracowanie modelu kultury organizacyjnej, który warunkuje rozproszenie władzy we współczesnej uczelni. W pracy przyjęto następujące założenia: 1. Do uczelni publicznych można zastosować rozwiązania bizne- sowe. 2. Każdy wydział każdej uczelni ma odrębną kulturę organizacyjną. 3. Wysoki poziom zaufania znajduje swoje odzwierciedlenie w spo- sobie sprawowania władzy w organizacji. 4. Koordynacja demokratyczna jest odpowiednim sposobem spra- wowania władzy we współczesnych wyższych uczelniach publicz- nych i może być wprowadzana w całej uczelni lub tylko w wybra- nych obszarach, uwarunkowanych specyfiką organizacji. Wstęp 13 Następnie zgodnie z przyjętymi założeniami postawiono następujące hipotezy: H1: Zmiany w otoczeniu i sposobie funkcjonowania uczelni publicz- nych znajdują odzwierciedlenie w niskim poziomie zaufania w relacjach władzy. H2: We współczesnych wyższych uczelniach publicznych istnieją wa- runki do wprowadzenia koordynacji demokratycznej jako sposobu spra- wowania władzy. W celu weryfikacji powyższych hipotez przeprowadzono badania em- piryczne, które miały charakter badań ankietowych. W toku tych badań podjęto próbę odpowiedzi na dwa pytania: 1. Czy w wyższych uczelniach publicznych na terenie Łodzi istnieje niski poziom zaufania w relacjach władzy? 2. Czy w wyższych uczelniach publicznych na terenie Łodzi istnieją warunki brzegowe pozwalające na wprowadzenie koordynacji de- mokratycznej do kierowania uczelnią? Wnioski zawarte w pracy zostały wysnute na podstawie wyników an- kiety oraz obserwacji uczestniczącej. Badania obejmowały pracowników naukowych, dydaktycznych i  naukowo-dydaktycznych zatrudnionych na etacie lub jego części we wszystkich sześciu wyższych uczelniach pu- blicznych na terenie Łodzi. Dane zbierane były za pomocą metody an- kietowej pośredniej bez udziału ankietera (ankieta internetowa)20, której główne ograniczenia (konieczność posiadania poczty elektronicznej) nie odnoszą się do specyfiki badanych respondentów (wyższe wykształcenie, specyfika pracy polegająca na konieczności stosowania narzędzi elektro- nicznych), można więc było dokonać wyboru tej metody. Kwestionariusz ankiety składał się z dwóch części. Pierwsza dotyczyła zaufania organizacyjnego. Do badania zaufania został wykorzystany go- towy kwestionariusz badawczy21, który przetłumaczono na język polski. Wybór tego kwestionariusza wynikał z następujących względów: bada on zaufanie w relacjach władzy w organizacji, jest wystandaryzowany, stano- wi sprawdzone rzetelne narzędzie i może być używany do przeprowadza- nia badań w  międzynarodowym kontekście. Badania przeprowadzone przez autorów kwestionariusza wykonywane były również w organiza- cjach z branży edukacyjnej (np. Oklahoma City University czy University of Colorado at Colorado Springs). Druga część kwestionariusza badaw- czego to kwestionariusz własny autorki, zbudowany wokół teoretycznej 20 S. Kaczmarczyk, Badania marketingowe. Podstawy metodyczne, Polskie Wydaw- nictwo Ekonomiczne, Warszawa 2011, s. 227–228. 21 P. Shockley-Zalabak, K. Ellis, R. Cesaria, Building the High-Trust Organization, John Wiley Sons, IABC Research Foundation, San Francisco 2010. Wstęp 14 koncepcji koordynacji demokratycznej. Operacjonalizacja modelu miała na celu weryfikację tego, czy można wyodrębnić czynniki pozwalające na wprowadzenie koordynacji demokratycznej do kierowania organizacją. Twierdzenia w kwestionariuszu zostały zbudowane na podstawie modelu zaczerpniętego z literatury przedmiotu, a wyboru tych najbardziej istot- nych z punktu widzenia badania koncepcji dokonano, opierając się na opinii eksperta – twórcy koncepcji – Czesława Sikorskiego. Procedurę przeprowadzenia dowodów potwierdzających lub negują- cych prawdziwość tak sformułowanych hipotez przedstawiono w czte- rech rozdziałach. Pierwsze trzy rozdziały mają charakter teoretyczny, a czwarty – empiryczny. Rozdziały teoretyczne oparto na analizie litera- tury przedmiotu, a następnie za pomocą metody dedukcji wysnuto wnio- ski podsumowujące analizowany materiał. Znalazły one swoje odzwier- ciedlenie w modelu kultury zawartym w rozdziale czwartym. W  rozdziale pierwszym opisano ogólne warunki funkcjonowania organizacji. Przedstawiono zmiany – zarówno w obszarze społecznym, kulturowym, jak i organizacyjnym – mające istotny wpływ na funkcjono- wanie współczesnych organizacji. Rozdział ten zawiera również charak- terystykę tej szczególnej formy organizacyjnej, jaką jest wyższa uczelnia publiczna. Rozdział drugi dotyczy zaufania. Został w nim zawarty opis tego po- jęcia, wskazano źródła oraz rodzaje zaufania, jego wymiary i  modele, a także funkcje zaufania w ujęciu społecznym i organizacyjnym. W tym miejscu przedstawiono też model Wskaźnika Organizacyjnego Zaufania, który stał się podstawą do przeprowadzania badań empirycznych. Poja- wiła się tam również problematyka obszarów funkcjonalności zaufania z punktu widzenia publicznych uczelni wyższych. W rozdziale trzecim zaprezentowano analizę koncepcji współczesnej władzy, dopasowanej do warunków funkcjonowania organizacji (opisa- nych w  rozdziale pierwszym w  kontekście przywództwa racjonalnego i  elementów wspierających władzę rozproszoną). Zawiera on ponadto wnioski z analizy literatury przedmiotu dotyczące zastosowania koncep- cji koordynacji demokratycznej jako władzy rozproszonej do kierowania wyższymi uczelniami publicznymi. Rozdział czwarty ma charakter empiryczny. Zamieszczono w nim mo- del kultury z punktu widzenia rozproszenia władzy, oparty na czynnikach społeczno-kulturowych wspierających rozproszenie oraz na przeprowa- dzonych badaniach empirycznych, których zadaniem było zilustrowanie badanego zjawiska. W rozdziale tym znalazły się również rekomendacje do stosowania tego modelu w praktyce. Wstęp Rozdział 1 Warunki funkcjonowania współczesnych uczelni publicznych 1.1. Nowoczesność jako tło dla funkcjonowania organizacji Świat współczesny nie jest światem łatwym ani dla ludzi w nim żyjących, ani dla funkcjonujących w nim organizacji. A. Toffler1 twierdzi, że jed- nym z podstawowych pytań socjologicznych jest pytanie o kształt two- rzącego się społeczeństwa. Ów kształt w dużej mierze nadaje społeczeń- stwu epoka, w której ono funkcjonuje. W związku z tym należy przyjrzeć się bliżej charakterystyce epoki nowoczesności, która wyznacza kierunek zmian we współczesnym świecie. Nowoczesność w  socjologii funkcjonuje jako określenie pewnej ery w dwóch ujęciach: historycznym i analitycznym. W ujęciu historycznym odnosi się do miejsca i daty pojawienia się nowej koncepcji społecznej. Nie ma zgody badaczy co do konkretnego momentu powstania tej epo- ki2, ale przyjmuje się, że jej początek wyznaczają trzy wielkie rewolucje: wojna secesyjna, konstytucyjna rewolucja amerykańska oraz Wielka Re- wolucja Francuska. Podejście analityczne natomiast skupia się na konsty- tutywnych cechach nowego porządku społecznego. K. Kumar sformuło- wał pięć fundamentalnych zasad nowoczesności. Są to: indywidualizm, dyferencjacja, racjonalność, ekonomizm i ekspansywność3. W literaturze socjologicznej funkcjonuje określenie „osobowości nowoczesnej”4, którą 1 A. Toffler, Trzecia fala, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań 2006, s. 393. 2 Przykładowo, I. Wallerstein upatrywał narodzin nowoczesności już w XVI w., natomiast A. Giddens w XVII w., za: P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, wyd. rozszerz., Wydawnictwo Znak, Kraków 2007, s. 558. 3 Ibidem, s. 563. 4 Ibidem, s. 565–566. 16 charakteryzują: otwartość na innowacje i zmiany, świadomość wielości opinii i poglądów, gotowość wypowiadania i uzasadniania własnych opi- nii, prospektywna orientacja wobec czasu, poczucie mocy podmiotowej, planowanie przyszłych działań, zaufanie do porządku społecznego, po- czucie „sprawiedliwości rozdzielczej”, samodoskonalenie, szacunek dla godności innych. Brytyjski socjolog A. Giddens5 uważa, że zmiany w kształcie nowo- czesności będą dążyły do zahamowania jej negatywnych skutków i bę- dzie się tak działo z  samej natury nowoczesności. Cechy charaktery- styczne nowoczesności, takie jak: rozwój wiedzy naukowej, powszechna i głęboka edukacja czy łatwość komunikowania się, powodują powstanie w społeczeństwie kompetencji, którą autor nazywa refleksyjnością. Re- fleksyjność to „fakt, że wiedza i dokonywane przez ludzi interpretacje na temat własnych działań, działań innych czy sytuacji społecznych, w któ- rych są uwikłani, w istotny sposób wpływają na ich decyzje, sposób po- stępowania, a przez to na kształt społeczeństwa, w którym żyją”6. Polega ona na nieustannym przeglądzie i reformie praktyk społecznych w świe- tle napływających informacji o tych praktykach i wyraża się w swoistej zdolności społeczeństwa do krytycznego myślenia o  sobie, dostrzega- nia zjawisk negatywnych oraz przyszłych zagrożeń i podejmowania na podstawie takiej diagnozy środków zaradczych powstrzymujących lub odwracających niekorzystne trendy7. Autor uważa refleksyjność za pod- stawowy aspekt każdego ludzkiego działania, gdyż to, w jaki sposób lu- dzie myślą o swoim działaniu, w jaki sposób je monitorują, a następnie poddają refleksji, ma fundamentalne znaczenie dla sposobu konstytu- owania się społeczeństwa8. Jednostka u Giddensa jest „istotą myślącą, o znacznym stopniu auto- nomii i samoświadomości przybierającej różne formy”9. Siła nowocze- sności jawi się w tym, że zawiera ona w sobie mechanizm autokorekty. Przyczyniają się do tego sami krytycy nowoczesności. Poprzez głoszenie 5 Na potrzeby niniejszej pracy wybrano podejście Giddensa ze względu na opis cech nowoczesności, które mają znaczący wpływ na powstawanie zmian w organiza- cjach oraz na to, że traktuje on relacje oparte na zaufaniu jako jedną z charakte- rystyk współczesności. Dodajmy też, że wniósł on znaczący wkład do debaty nad nowoczesnością. Źródło: A. Giddens, Konsekwencje nowoczesności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008, s. 57 i n. oraz J. H. Turner, Struktura teorii socjologicznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012, s. 571. 6 P. Sztompka, Socjologia… [2007], s. 41. 7 Ibidem, s. 572–573 oraz A. Giddens, Konsekwencje…, s. 28. 8 A. Elliott, Współczesna teoria społeczna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011, s. 160. 9 P. Sztompka, Socjologia… [2007], s. 572–573. Warunki funkcjonowania współczesnych uczelni publicznych Nowoczesność jako tło dla funkcjonowania organizacji 17 negatywnych skutków nowoczesności formułują oni swego rodzaju pro- gnozy ostrzegawcze, które zgodnie z  koncepcją samospełniających się proroctw R. K. Mertona10 skutkują powstawaniem ruchów na rzecz prze- ciwdziałania tym zjawiskom i w konsekwencji one po prostu nie występu- ją11. Refleksyjność nie jest wszakże zjawiskiem wyłącznie jednostkowym, gdyż jest również głęboko zakorzeniona w procesach i organizacjach12. Duże znaczenie w redefiniowaniu i reorganizowaniu działań ludzkich ma globalizacja, ponieważ jej procesy – zdaniem A. Giddensa – podnoszą osobistą i  społeczną świadomość ryzyka, jednocześnie przekształcając lokalne konteksty w globalne konsekwencje13. U. Beck14 refleksyjnością nazywa przejście od społeczeństwa przemy- słowego do społeczeństwa ryzyka – stworzył to pojęcie w 1986 r., a „od- nosi się [ono] do pewnej epoki nowoczesnego społeczeństwa, które nie tylko porzuca tradycyjne formy życia, lecz przede wszystkim zmaga się ze skutkami ubocznymi udanej modernizacji: z niepewnością życia i trud- no uchwytnymi zagrożeniami, które dotyczą wszystkich i przed którymi nikt nie potrafi się już należycie zabezpieczyć”15. Współczesne organiza- cje funkcjonują i trwają w czasie niepewności, i choć wypracowano me- chanizmy powiększające obszary bezpieczeństwa, to jednak wraz z nimi pojawiło się wiele nowych rodzajów ryzyka istniejącego w otoczeniu or- ganizacyjnym16. Ryzyko stanowi wynik aktywności i decyzji ludzi, a po- nieważ nie da się go we współczesnym świecie wyeliminować, to trzeba nauczyć się wraz z nim współistnieć lub – idąc dalej – wykorzystywać je do osiągnięcia korzyści, gdyż świadomość ryzyka przenika obecnie dzia- łania prawie każdego człowieka17. Globalizacja to „proces zagęszczania i intensyfikowania się powiązań i  zależności ekonomicznych, finansowych, politycznych, militarnych, kulturowych, ideologicznych między społecznościami ludzkimi, co pro- wadzi do uniformizacji świata w tych wszystkich zakresach, i odzwiercie- dla się w pojawieniu się nowych więzi społecznych i tożsamości w skali 10 R. K. Merton, The Self-Fulfilling Prophecy, “The Antioch Review” 1948, vol. 8, no. 2, s. 193–210. 11 P. Sztompka, Socjologia… [2007], s. 572–573. 12 A. Elliott, op. cit., s. 161. 13 Ibidem, s. 166. 14 U. Beck, A. Giddens, S. Lash, Modernizacja refleksyjna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 17. 15 U. Beck, Społeczeństwo światowego ryzyka. W poszukiwaniu utraconego bezpie- czeństwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012, s. 21. 16 A. Giddens, Konsekwencje…, s. 88. 17 A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowo- czesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s. 154. 18 ponadlokalnej i  ponadnarodowej”18. Dla jednych globalizacja jest mile widzianym ograniczeniem państwowych granic i barier w kierunku wol- nego handlu, dla innych – monolityczną, daleko idącą falą płynącą nad „bezbronnymi” miejscami. Jeszcze inni pod pojęciem globalizacji rozu- mieją pewien sposób, w jaki technologia ułatwia rozszerzanie się sieci i umożliwia dialog między społeczeństwami. Jedni są jej zwolennikami, inni ją krytykują19, ale też jakie by nie było do niej podejście, pozostaje faktem, że globalizacja to ważne zjawisko współczesnego świata, kształtu- jące otoczenie współczesnych organizacji. Sieci stanowią nową morfolo- gię społeczną współczesnych społeczeństw, natomiast rozprzestrzenianie się logiki usieciowienia w  sposób zasadniczy zmienia funkcjonowanie i wyniki w procesach produkcji, władzy i kultury20. Należy przy tym roz- różnić dwa pojęcia: zjawiska globalizacji – konkretne, faktyczne, mierzal- ne itp. oraz dyskusję na temat globalizacji, która obejmuje idee, ujęcia, koncepcje, teorie itp.21 Z punktu widzenia niniejszych rozważań istotniej- sze niż samo zjawisko globalizacji jest zatrzymanie się nad konsekwen- cjami, które ona wywołuje, a i pojęcie nowoczesności nie jest już, jakkol- wiek paradoksalnie to zabrzmi, nowością, dlatego – podobnie – akcent zostanie położony na konsekwencje wynikające z  nowoczesności i  na kolejną epokę tzw. późnej nowoczesności22. 18 P. Sztompka, Socjologia… [2007], s. 598. 19 A. Harrington, B. L. Marshall, H.-P. Müller, Encyclopedia of social theory, Routledge Taylor Francis Group, London–New York 2006, s. 227. 20 M. Castells, Społeczeństwo sieci, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 491. 21 L. W. Zacher, Uwarunkowania i implikacje globalizacji (problemy teoretyczne, ogól- ne, przykłady), [w:] E. Okoń-Horodyńska (red.), Wyzwania procesu globalizacji wo- bec człowieka, Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej im. Karola Adamieckiego w Katowicach, Katowice 1999, s. 30. 22 Należy odróżnić terminy „późna nowoczesność” i „ponowoczesność”. Ponowo- czesność oznacza, że „niczego nie możemy wiedzieć z pewnością, ponieważ oka- zało się, iż na istniejących dotąd «fundamentach» epistemologii nie można się oprzeć”. Ponowoczesność neguje i unieważnia wszystkie kryteria uznawane do- tąd za obiektywne. Nie wierzy się już w obiektywne i wspólne dla wszystkich stan- dardy w żadnej dziedzinie, odkrywając, że każda kulturowa formuła, wzór, sens czy wartość są jedynie konstrukcjami, a nie faktami obiektywnymi, zewnętrznymi wobec ludzi. A. Giddens sugeruje, aby terminu „ponowoczesność” (postmoder- nizm) używać w stosunku do stylów czy prądów w literaturze, malarstwie itd. Brak takich prawidłowości historycznych i społecznych, które dałoby się ująć w prawa. Koncepcja ta zaprzecza możliwości uprawiania naukowej (zmierzającej do wykry- wania prawidłowości i formułowania praw) refleksji o społeczeństwie i jako taka nie będzie przedmiotem rozważań w niniejszej pracy. Źródło: A. Giddens, Konse- kwencje…, s. 32–33; T. Paleczny, Socjologia tożsamości, Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2008, s. 14; P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Wydawnictwo Znak, Kraków 2002, s. 573–574. Warunki funkcjonowania współczesnych uczelni publicznych
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rozproszenie władzy w uczelniach publicznych jako odpowiedź na wyzwania współczesności
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: