Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00230 006205 13650969 na godz. na dobę w sumie
Rozwój a przestrzeń w wybranych krajach rozwijających się - ebook/pdf
Rozwój a przestrzeń w wybranych krajach rozwijających się - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 146
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323535935 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> geografia
Porównaj ceny (książka, ebook (-6%), audiobook).
Współzależności między rozwojem gospodarczym i przestrzennym stanowią jeden z najaktualniejszych tematów współczesnej geografii ekonomicznej oraz szerzej rozumianych studiów regionalnych. Niniejsza rozprawa jest jedną z pierwszych prób głębszej analizy zagadnienia zależności poziomu rozwoju oraz struktury przestrzennej sieci osadniczych i transportowych w krajach słabiej rozwiniętych, jaka została podjęta w polskiej literaturze. Autorka objęła analizą siedem państw: Burkina Faso, Honduras, Kenię, Kirgistan, Malawi, Paragwaj i Wietnam. Kraje te są zarówno nizinne jak i górskie oraz śródlądowe i z dostępem do morza. Również podobna liczba wybranych krajów leży na poszczególnych kontynentach. Kraje te są więc zróżnicowane, ale jednocześnie żadna cecha nie wydaje się dominować w procesie kształtowania sieci osadniczej i transportowej. Zakres czasowy pracy stanowi 2001 r., gdyż z tego roku pochodzi większość materiałów satelitarnych (zdjęcia satelitarne dotyczą lat 1999-2002). Drugim powodem wyboru tego czasu była możliwość dotarcia do literatury, w równym stopniu aktualnej dla poszczególnych krajów, objętych analizą. Rok ten stanowi symboliczną datę - początek XXI wieku. Jest więc interesujące dokonanie przeglądu teorii rozwojowych w około pół wieku po ich opublikowaniu oraz przedstawienie stanu rozwoju sieci osadniczej i transportowej wybranych krajów rozwijających się na początku XXI wieku. Analiza sieci nie byłaby możliwa bez sięgania wstecz, gdyż procesy i zjawiska występujące w przeszłości również ją kształtowały. Tak więc, tam gdzie było to konieczne i na ile pozwalały materiały źródłowe, autorka odwoływała się również do przeszłości.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

2 METODY BADAWCZE 2.1. Analiza zdje˛c´ satelitarnych Jak zaznaczono wczes´niej, interpretowane zdje˛cia satelitarne pochodza˛ z detektora Landsat ETM+. Protoplasta satelity Landsat – ERTS został umieszczony na orbicie w 1972 r. Od pocza˛tku celem programu Landsat było dostarczanie wielospektralnych obrazo´w powierzchni Ziemi w umiar- kowanej rozdzielczos´ci przestrzennej (15–120 m) w celu wspomagania sza- cowania zasobo´w Ziemi, kartowania pokrycia terenu i badania rocznych zamian s´rodowiska (Global Land Cover Facility, 2006). Od lipca 1999 r. zdje˛cia sa˛ wykonywane przez skaner ETM+ (En- hanced Thematic Mapper Plus), czyli urza˛dzenie do kartowania tematycz- nego, zainstalowany na satelicie Landsat 7. Wykonuje on zdje˛cia o naste˛- puja˛cej charakterystyce (Ciołkosz, Jakomulska, 2004): . Rozdzielczos´c´ przestrzenna zdje˛c´ w punkcie nadirowym (miara najmniejszej ka˛towej lub liniowej odległos´ci pomie˛dzy dwoma obiekta- mi w terenie, kto´re moga˛ byc´ rozro´z˙nione przez sensor): 30 metro´w dla 6 kanało´w spektralnych, 60 metro´w dla zakreso´w podczerwieni (kanał 6a i 6b) oraz 15 metro´w dla kanału panchromatycznego. . Rozdzielczos´c´ spektralna (liczba zakreso´w promieniowania elektromag- netycznego rejestrowanych jednoczes´nie przez dany skaner): 8 kanało´w dla zakreso´w widma: – 0,450–0,515 mm – zakres promieniowania niebieskiego, – 0,525–0,605 mm – zakres promieniowania zielonego, – 0,630–0,690 mm – zakres promieniowania czerwonego, – 0,750–0,900 mm – zakres promieniowania bliskiej podczerwieni, – 1,550–1,750 mm – zakres promieniowania s´redniej podczerwieni, – 10,400–12,500 mm – długofalowe promieniowanie podczerwone – termalne, Metody badawcze 15 – 2,080–2,350 mm – dalszy zakres s´redniej podczerwieni, – 0,520–0,900 (panchromatyczne). . Rozdzielczos´c´ radiometryczna (czułos´c´ detektora na ro´z˙nicowanie wiel- kos´ci energii docieraja˛cej do niego od poszczego´lnych obiekto´w tereno- wych. Oznacza ona liczbe˛ rozro´z˙nialnych poziomo´w sygnału wyraz˙anych na czarno-białych zdje˛ciach tonami szarymi – achromatycznymi): 28 (256 tono´w szaros´ci mie˛dzy biela˛ i czernia˛). . Rozdzielczos´c´ czasowa (cze˛stotliwos´c´, z jaka˛ satelita obrazuje ten sam fragment powierzchni Ziemi): 16 dni. . Obszar obrazowania (obszar powierzchni Ziemi obje˛ty jednym zdje˛- ciem, tzw. scena): 1836170 km (31 110 km2) (glcf.umiacs.umd.edu/data/ landsat/, 2006). Na wszystkich zdje˛ciach ze skanera ETM+ dokonano korekcji geome- trycznej i radiometrycznej. Zdje˛ciami satelitarnymi skanera ETM+ jest pokryta cała powierzchnia Ziemi opro´cz obszaro´w okołobiegunowych. W ksia˛z˙ce, ze wzgle˛du na specyfike˛ badanych obiekto´w, wybrano do analizy zdje˛cia z zakreso´w widma czerwonego, zielonego i niebieskiego oraz po- słuz˙ono sie˛ metoda˛ RGB 354. Metoda ta jest powszechnie przyje˛ta za podstawe˛ badania pokrycia terenu. Udoste˛pnione zdje˛cia pochodza˛ z lat 1999–2003, jednak najwie˛ksza ich liczba przedstawia sytuacje˛ dla lat 2000 i 2001. Rok 2001, zgodnie z podanym wczes´niej uzasadnieniem, został wie˛c przyje˛ty za bazowy w całej analizie badawczej. Za pomoca˛ programu Erdas Imagine 8.4 utworzono kompozycje barw- ne RGB 354, natomiast interpretacje˛ maja˛ca˛ na celu okres´lenie tereno´w zabudowanych (sieci osadniczej) oraz dro´g gło´wnych i linii kolejowych (sieci gło´wnych poła˛czen´ transportowych) przeprowadzono za pomoca˛ programu ArcGIS 9.01. W programie tym, poprzez wizualna˛ interpretacje˛ zdje˛c´ satelitarnych, wyznaczono tereny zabudowane, a dzie˛ki analizie map – siec´ transportowa˛. Zdje˛cia satelitarne umoz˙liwiły zbadanie tereno´w za- budowanych z dokładnos´cia˛ około 900 m2. Dla poszczego´lnych krajo´w zidentyfikowano naste˛puja˛ca˛ liczbe˛ tereno´w zabudowanych: Burkina Faso – 175, Malawi – 316, Kenia – 379, Honduras – 552, Wietnam – 3069, Kirgistan – 922 i Paragwaj – 918. To włas´nie tereny zabudowane stanowia˛ badane składowe sieci osadniczej. W stosunku do najwie˛kszych tereno´w zabudowanych stosowane jest ro´wniez˙ okres´lenie miasta. Jednak okres´le- nie granicy i definiowanie, kto´re jednostki (tereny zabudowane) sa˛ miasta- mi, a kto´re nie, nie wchodzi w zakres analizy. 1 Oprogramowanie Erdas Imagine 8.4 i ArcGIS 9.0 zostało udoste˛pnione przez Katedre˛ Geoinformatyki i Teledetekcji WGiSR UW. 16 Rozwo´j a przestrzen´ w wybranych krajach rozwijaja˛cych sie˛ Siec´ transportowa, trudna do okres´lenia za pomoca˛ zdje˛c´, została na- niesiona na podstawie zgeometryzowanych w programie Erdas Imagine 8.4 map drogowych, z dokładnos´cia˛ 1000 m. Zastosowano generalizacje˛ dro´g, rozpatruja˛c jedynie drogi gło´wne (pierwszorze˛dne) według klasyfikacji przyje˛tej przez autoro´w zgeometryzowanych map. Dro´g drugorze˛dnych nie brano pod uwage˛ ze wzgle˛du na trudno poro´wnywalne materiały z´ro´dłowe. W przypadku krajo´w afrykan´skich pojawiła sie˛ kategoria dro´g gło´wnych gruntowych, kto´re, ze wzgle˛du na specyfike˛ tych krajo´w, ro´wniez˙ brano pod uwage˛. Wobec trudnos´ci w doste˛pie do wspo´łrze˛dnych granic, takz˙e gra- nice opracowano na podstawie map2. Naniesione elementy zagospodarowania przestrzeni zostały zakodowa- ne. Naste˛pnie opracowano dwa rodzaje siatek po´l podstawowych: 2500 km2 i 10 000 km2, kto´re ro´wniez˙ zakodowano. Po przecie˛ciu warstw poszczego´l- nych elemento´w zagospodarowania przestrzeni z warstwami poszczego´l- nych siatek po´l podstawowych, wyznaczono udziały tereno´w zabudowanych i sieci transportowej w polach podstawowych. Na podstawie zdje˛c´ sateli- tarnych wyznaczono ro´wniez˙ powierzchnie jezior, kto´re były odliczane od powierzchni po´l podstawowych, do kto´rych odnoszono badanie. Wykorzystane zdje˛cia pochodza˛ z serwisu Global Land Cover Facility University of Maryland. Doste˛pne materiały zawierały korekcje˛ geome- tryczna˛. Pomimo tego, iz˙ była ona wykonana w sposo´b automatyczny i po- winna zostac´ poprawiona poprzez ponowna˛ geometryzacje˛, z powodu braku dokładnych materiało´w referencyjnych postanowiono pozostac´ przy podanej geometrii obrazo´w. Tak wie˛c opracowane mapy maja˛ odwzoro- wanie UTM (Universal Transverse Mercator), elipsoida WGS84. W zwia˛z- ku z tym, z˙e w Kenii na znacznym obszarze wyste˛powały dwie strefy od- wzorowawcze, analizy zdje˛c´ satelitarnych dokonano oddzielnie dla obszaru połoz˙onego na wscho´d i na zacho´d od południka 36oE. Dla pozostałych krajo´w dominuja˛ce strefy rozcia˛gano, gdyz˙ druga strefa zajmowała jedynie skrajne cze˛s´ci obszaro´w pan´stw. W tym celu dokonano korekcji geome- trycznej zdje˛c´ w programie Erdas Imagine 8.4. Układ UTM, choc´ ro´wniez˙ nie jest wiernopowierzchniowy, zachowuje ro´wne odkształcenia, tak wie˛c uz˙ywane w teks´cie wartos´ci powierzchni moga˛ byc´ jedynie poro´wnywane mie˛dzy soba˛. 2 Warstwa wektorowa obrazuja˛ca przebieg granic nie moz˙e byc´ opracowana na pod- stawie zdje˛c´ satelitarnych, gdyz˙ taka informacja nie jest na nich zamieszczona. Warstwa ta była konieczna do obliczenia m.in. udziału tereno´w zabudowanych. Metody badawcze 17 2.2. Model przestrzenny chore`mes Termin un chore`me – neologizm geograficzny – po raz pierwszy został uz˙yty przez francuskiego geografa, Rogera Bruneta w 1980 r. Pochodzi od grec- kiego wyrazu choˆra, czyli miejsce, region, przestrzen´, oraz kon´co´wki e`me oznaczaja˛cej cze˛s´c´ całos´ci. Metoda modeli przestrzennych chore`mes umoz˙li- wia przedstawianie zjawisk i proceso´w przestrzennych za pomoca˛ prostych form geometrycznych. Za jej pomoca˛ ukazywane sa˛ hierarchie, zasie˛gi wpły- wo´w, intensywnos´c´, wzajemne oddziaływania, konkurencja, komplementar- nos´c´ zjawisk i proceso´w. Formy geometryczne dziela˛ sie˛ na elementy przed- stawiaja˛ce podstawowe zagospodarowanie przestrzeni oraz te umoz˙liwiaja˛ce analize˛ zalez˙nos´ci (Piveteau, Lardon, 2002). Modele moga˛ byc´ wykorzys- tywane dla ro´z˙nej skali przestrzennej – globalnej, krajowej, regionalnej i lo- kalnej oraz dla poszczego´lnych miast. Chore`mes sa˛ wie˛c narze˛dziem teo- retycznym geografii społeczno-gospodarczej, pozwalaja˛cym na dokonanie generalizacji zjawisk w pewnej przestrzeni oraz wartos´ciowania zdobytej wiedzy i przedstawiania jej genezy (Cheylan i in., 1990). Ze wzgle˛du na ich duz˙a˛ komunikatywnos´c´ moga˛ ro´wniez˙ pełnic´ waz˙na˛ role˛ edukacyjna˛. Model poste˛powania badawczego w metodzie chore`mes przedstawia rycina 1. Rycina 1. Poste˛powanie badawcze w metodzie chore`mes Z´ ro´dło: Cheylan i in., 1990 18 Rozwo´j a przestrzen´ w wybranych krajach rozwijaja˛cych sie˛ Cztery proste konfiguracje (punkt, linia, powierzchnia, siec´) sa˛ prze- cie˛te siedmioma elementami organizacji (ogniskowanie, przecinanie siecia˛, przycia˛ganie, kontakt, tropizm, dynamika przestrzenna i hierarchia) i two- rza˛ zestawienie dwudziestu os´miu form geometrycznych, umoz˙liwiaja˛cych analize˛ i prezentacje˛ wszystkich przestrzeni (ryc. 2)3. Ws´ro´d zalet metody wymieniana jest moz˙liwos´c´ przedstawienia zjawisk i proceso´w niemoz˙liwych do unaocznienia za pomoca˛ innej metody karto- graficznej. Pozwala ona na przedstawienie indywidualnych cech danej przestrzeni, tak wie˛c jest stosowana przede wszystkim w analizie studium przypadku. Chore`mes wypełniaja˛ zatem luke˛ ws´ro´d ro´z˙nych metod geo- graficznych (Les chore`mes..., 2009). Poro´wnywane sa˛ nieraz do metod stosowanych w innych dziedzinach nauki: opracowanych przez J. Lacana mathe`mes stosowanych w psychoanalizie lub zaproponowanych przez C. Le´vi-Straussa mythe`mes w etnologii. Krytyka tej metody dotyczy przede wszystkim jej schematycznos´ci i pozbawienia precyzyjnej lokalizacji zjawisk i obiekto´w. Zdaniem niekto´rych badaczy przestrzen´ nie da sie˛ zredukowac´ do prostych form ja˛ prezentuja˛cych oraz nie istnieja˛ prawa nia˛ rza˛dza˛ce (Les chore`mes..., 2009). Wykonuja˛c modele przestrzenne w niniejszym badaniu, za punkt odnie- sienia przyje˛to opracowania dokonane dla krajo´w słabo rozwinie˛tych i opub- likowane w czasopis´mie „Mappemonde”. Spos´ro´d około dwudziestu zebra- nych artykuło´w, szczego´lnie istotne były odnosza˛ce sie˛ do całych krajo´w: Le Tchad entre unite´ et e´clatement: la dynamique des organisations spatiales (Cla- net, 1998), Le Mozambique a´ reconstruire (Gue´bourg, Brunet, 1997), Struc- tures et dynamique de l’espace Gabonais (Leroy, 1995), Be´nin et Togo, „espa- ces-couloirs” africains (Antheaume, Arre´ghini, 1995) oraz Chili, un mode`le au carre´ (Sepu´lveda i in., 2002). Pomocne były tez˙ naste˛puja˛ce artykuły, odnosza˛ce sie˛ do regiono´w: Provence-Alpes-Coˆtes d’Azur: structures, dyna- miques, prospective (Helle, Leroy, 1996), La re´gion Centre en mode`les (Leroy, 2000) oraz La Pampa Argentine: structures et e´volution de l’espace rural (Sili, 3 Przetłumaczone na je˛zyk polski przez autorke˛ terminy sa˛ jedynie propozycja˛, dla- tego podano tez˙ ich oryginalne nazwy: maillage – ogniskowanie, quadrillage – przecinanie siecia˛, attraction – przycia˛ganie, contact – kontakt, tropisme – tropizm, dynamique ter- ritoriale – dynamika przestrzenna, hierarchie – hierarchia oraz w tabeli kolejno rze˛dami: chef-lieu; limite administrative; etat, region...; centres, limites et polygones; teˆte de re´seau, carrefour; voies de communications; aires de desserte, irrigation, drainage; re´seau; points attire´s satellites; lignes d’isotropie, orbites; aire d’ attraction; liaisons pre´fe´rentielles; point de passage; rupture, interface; aires en contact; base, teˆte de pont; flux directionnel; ligne de partage; surfaces de tendance; dissyme´tries; e´volution ponctuelles; axes de propagation; aires d’extension; tissu du changement; semis urbain; relation de de´pendance, limites admini- stratives; sous-ensemble; re´seau maille´. Metody badawcze 19 Rycina 2. Tablica symboli chore`mes Z´ ro´dło: Brunet, 1986 20 Rozwo´j a przestrzen´ w wybranych krajach rozwijaja˛cych sie˛ 1999). Na ich podstawie opracowano strukture˛ modeli i zaczerpnie˛to formy chore`mes. Dla analizowanych krajo´w i ich zagospodarowania przestrzeni znaleziono jeden artykuł, odnosza˛cy sie˛ do Paragwaju – Nouveaux espaces en Ame´rique de Sud: la frontie`re paraguayo-bre´silienne (Souchaud, 2001). Dwa artykuły traktowały o całym regionie Afryki Zachodniej – jeden o sieci osadniczej, a drugi transportowej: La densification du semis de petites Villas en Afrique de l’Ouest (Giraut, Moriconi-Ebrard, 1991) i Mondialisation des re´seaux de circulation en Afrique de l’Ouest (Debrie i in., 2003). Wykorzy- stanie w tych artykułach moz˙liwos´ci metody było jednak niewielkie. Drugim z´ro´dłem opracowan´ modeli był atlas narodowy Wietnamu wydawnictwa Reclus (Atlas du Vieˆt-nam, 1994). Umoz˙liwił on poro´wnanie modelu wyko- nanego w pracy z modelem opracowanym przez naukowco´w z Maison de la Ge`ographie w Montpellier. Na podstawie doste˛pnych z´ro´deł moz˙na stwier- dzic´, z˙e w Polsce metoda ta nie była dotychczas stosowana. Analiza modeli składa sie˛ zawsze z przedstawiania struktury, a po´z´niej dynamiki przestrzennej. Sa˛ to składowe logiki przestrzennej – poje˛cia wy- korzystywanego w interpretacji modeli chore`mes, do badan´ nad zagospoda- rowaniem (organizacja˛) przestrzeni. Według Słownika Je˛zyka Polskiego (2003) logika to prawo, mechanizm rza˛dza˛cy czyms´, konstrukcja czegos´. Popularnie stosowanymi wyraz˙eniami sa˛ logika fakto´w i logika wydarzen´. Sensowne jest wie˛c zastosowanie tego terminu do analizy mechanizmo´w rza˛dza˛cych zagospodarowaniem przestrzeni, do interpretacji prawidłowo- s´ci zachodza˛cych w przestrzeni. Badanie logiki przestrzennej zostało prze- prowadzone na podstawie danych pozyskanych ze zdje˛c´ satelitarnych, stu- dio´w literatury oraz danych statystycznych dla poszczego´lnych krajo´w. Naste˛pnie były one interpretowane, a najistotniejsze zjawiska selekcjono- wane i symbole je prezentuja˛ce nakładane na siebie, tworza˛c model. Zgodnie z załoz˙eniami metody chore`mes, logike˛ struktury przestrzen- nej przedstawia˛ w niniejszej ksia˛z˙ce naste˛puja˛ce elementy: – s´rodowisko naturalne, moga˛ce w znacznym stopniu wpływac´ na ana- lizowane sieci: strefy klimatyczne, rzeki i jeziora, ukształtowanie po- wierzchni (obszary go´rzyste i wyz˙ynne, bagna), szata ros´linna (lasy pod- ro´wnikowe, po´łpustynie), parki narodowe; – siec´ osadnicza uformowana historycznie (miasta przedkolonialne i ko- lonialne) – dla tej kategorii doste˛p do informacji był znacznie ograniczony; – istotne dla gospodarki zasoby naturalne (surowce mineralne i potencjał hydroenergetyczny) i uprawy plantacyjne. Dla tego elementu wyselek- cjonowano jedynie zasoby i uprawy stanowia˛ce znaczny udział w struk- turze eksportu; – siec´ transportowa, wyznaczaja˛ca os´ integracji kraju oraz gło´wne kory- tarze transportowe. Os´ rozwoju została wyznaczona pomie˛dzy najwie˛k- Metody badawcze 21 szymi miastami kraju (obszarami rdzeniowymi). Na tym odcinku najcze˛- s´ciej siec´ drogowa jest wspomagana poła˛czeniem kolejowym. Wyzna- czenia osi integracji dokonano na podstawie analizy map drogowych poszczego´lnych krajo´w oraz literatury. Gło´wne korytarze transportowe zostały wyznaczone na podstawie analizy przebiegu dro´g gło´wnych, kto´re zostały zgeneralizowane. W zwia˛zku z tym, z˙e kierunek podboju cze˛sto pokrywał sie˛ z osia˛ integracji kraju, nie był on zaznaczany na modelach. Logike˛ dynamiki przestrzennej zanalizowano poprzez: – atrakcyjnos´c´ obszaro´w rdzeniowych, kto´ra s´wiadczy o dominuja˛cej przy- cia˛gaja˛cej sile os´rodko´w gło´wnych, kto´re skupiaja˛ zaro´wno inwestycje, jak i migracje ludnos´ci; obszary rdzeniowe sa˛ zatem najszybciej rozwi- jaja˛cymi sie˛ miastami w kraju i maja˛ zasie˛g ogo´lnokrajowy i mie˛dzy- narodowy; – migracje wies´–miasto, czyli exodus ludnos´ci z peryferyjnych obszaro´w o niskim potencjale gospodarczym do obszaro´w rdzeniowych o wysokim potencjale; – bieguny wzrostu, czyli duz˙e os´rodki miejskie o znaczeniu ponadregional- nym, potencjale rozwojowym i kontaktach mie˛dzynarodowych – cze˛sto sa˛ nimi miasta portowe (handlowe bramy morskie); – os´rodki regionalne, czyli miasta s´redniej wielkos´ci o znacznie mniejszym zasie˛gu wpływo´w, kto´re cze˛sto pełnia˛ role˛ stolic jednostek admini- stracyjnych pierwszego rze˛du oraz os´rodki lokalne – stolice jednostek administracyjnych drugiego rze˛du; gdy liczba stolic administracyjnych pierwszego i drugiego rze˛du przekraczała 50, nie były one zaznaczane indywidualnie, lecz za pomoca˛ trzeciego piers´cienia strefy wzrostu; – strefy wzrostu, składaja˛ce sie˛ z czterech piers´cieni: pierwszy – woko´ł obszaro´w rdzeniowych i bieguno´w wzrostu, symbolizuje potencjał dyfu- zyjny tych obszaro´w; drugi – woko´ł piers´cieni pierwszego rze˛du oraz woko´ł os´rodko´w regionalnych i lokalnych, kto´rych zasie˛gi wpływu sa˛ znacznie bardziej ograniczone; trzeci obejmuje tereny najsilniej zagos- podarowane, na kto´rych działalnos´c´ jest istotna dla gospodarki kraju, gdzie liczba stolic pierwszego lub drugiego rze˛du jest znaczna i otacza piers´cienie drugiego rze˛du, oraz czwarty piers´cien´ – obszary peryferyjne o najmniejszym potencjale i zagospodarowaniu, charakteryzuja˛ce sie˛ stagnacja˛; – migracje zarobkowe zagraniczne i wewne˛trzne (masowe); – dominuja˛ce kierunki handlu, wyznaczone na podstawie danych staty- stycznych; – konflikty mie˛dzynarodowe, konflikty wewne˛trzne krajo´w sa˛siednich, nie- stabilnos´c´ polityczna regionu, spory graniczne, podział kraju w przeszłos´ci lub obecna odmiennos´c´ kulturowa – zjawiska i procesy uniemoz˙liwiaja˛ce rozwo´j zagospodarowania przestrzeni w pewnych kierunkach; 22 Rozwo´j a przestrzen´ w wybranych krajach rozwijaja˛cych sie˛ – siły destabilizuja˛ce układ przestrzenny, np. AIDS, konflikty na tle etnicz- nym, polityczna destabilizacja wewne˛trzna (m.in. uchodz´cy). Przedstawiano jedynie te elementy struktury i dynamiki przestrzennej danego pan´stwa, kto´re były w nim istotne, tak wie˛c opisy poszczego´lnych modeli ro´z˙nia˛ sie˛ od siebie. Tekst stanowi integralna˛ cze˛s´c´ z modelami – frazy w nim wytłuszczone stanowia˛ jednoczes´nie opisy symboli w legen- dzie. Kształt badanych krajo´w przedstawiono za pomoca˛ zgeneralizowa- nych granic, a nie figur geometrycznych. W przypadku modeli przestrzen- nych sa˛ stosowane oba podejs´cia. Modele opracowano w programie Adobe Illustrator CS2. 2.3. Wspo´łczynnik zmiennos´ci Na podstawie obliczonych wartos´ci udziało´w tereno´w zabudowanych i infra- struktury transportowej w polach podstawowych o powierzchni 10 000 km2 i 2500 km2 obliczono wspo´łczynniki zmiennos´ci, odnosza˛ce sie˛ do poszczego´lnych krajo´w, według wzoru (Łomnicki, 2000): V ¼ s XX gdzie: s – odchylenie standardowe; XX – s´rednia arytmetyczna zbioru danych. Wartos´ci wspo´łczynnika bliz˙sze 0 wskazuja˛ na niska˛ zmiennos´c´ danych w zbiorze, wartos´ci wyz˙sze – na wyz˙sza˛ zmiennos´c´ danych, czyli wie˛ksze zro´z˙nicowanie sieci osadniczej i transportowej. Jest to metoda popularna w badaniach trendu przestrzennego zro´z˙nicowania wskaz´niko´w społeczno- -gospodarczych. Wspo´łczynniki zmiennos´ci dla po´l podstawowych 10 000 i 2500 km2 sa˛ analizowane ła˛cznie, w celu przedstawienia pełniejszego obrazu zro´z˙nico- wania sieci. Jest to zwia˛zane z niewielkim udziałem całkowitych po´l w po- wierzchni kraju; dla po´l podstawowych 10 000 km2 wynosił on od 37 dla Paragwaju do 0 dla Malawi, a dla po´l 2500 km2 – od 60 dla Paragwa- ju do 23 dla Malawi. Do wyniko´w tej analizy nalez˙y wie˛c podchodzic´ z ostroz˙nos´cia˛, gdyz˙ ma ona charakter ogo´lny. 2.4. Reguła kolejnos´ci i wielkos´ci G.K. Zipfa Hipotezy G.K. Zipfa odnosza˛ sie˛ do zalez˙nos´ci mie˛dzy liczba˛ ludnos´ci dwo´ch miast, a reguła polegaja˛ca na szeregowaniu miast dotyczy zalez˙nos´ci mie˛dzy wielkos´cia˛ a kolejnym miejscem miasta w szeregu i przyjmuje Metody badawcze 23 kształt ro´wnobocznej hiperboli lub linii prostej na skali logarytmicznej (Zipf, 1949). Regułe˛ te˛ moz˙na przedstawic´ w postaci ro´wnania: r  P ¼ n gdzie: r – liczba porza˛dkowa w szeregu miast przybieraja˛ca wartos´ci od 1 do n; P – wielkos´c´ miasta wyraz˙ona liczba˛ ludnos´ci; n – liczba miast. Reguła ta opiera sie˛ na załoz˙eniu minimalizacji koszto´w transportu surowco´w i produkto´w gotowych oraz stałej wielkos´ci zaludnienia w całym kraju, na podstawie kto´rych G.K. Zipf wysuwa dwie moz˙liwe tendencje. Pierwsza tendencja – produkcji w pobliz˙u z´ro´deł surowca – prowadzi do powstawania duz˙ej liczby miast o małym zaludnieniu, czyli do rozproszonej sieci osadniczej (jez˙eli rozmieszczenie surowco´w jest ro´wnomierne). Jest to siła rozpraszaja˛ca (ro´z˙nicuja˛ca), gdyz˙ prowadzi do powstawania miast o ro´z˙- norodnym zaludnieniu. Druga tendencja – lokalizacji produkcji w pobliz˙u miejsca konsumpcji – prowadzi do scentralizowanej lokalizacji ludnos´ci, czyli do scentralizowanej sieci osadniczej. Jest to siła skupiaja˛ca (unifikuja˛ca), poniewaz˙ redukuje zro´z˙nicowanie liczby miast (Zipf, 1949; Chojnicki, 1999). W pracy zgodnos´c´ z reguła˛ Zipfa sprawdzono na podstawie wzoru (Kurkus, 1989): Pj ¼ P1 jaa gdzie: P1 – liczba ludnos´ci najwie˛kszego miasta w danym zbiorze, Pj – liczba ludnos´ci miasta j, j – kolejnos´c´ miasta po uporza˛dkowaniu według male- ja˛cej wielkos´ci, a – wykładnik kontrastu. Wykładnik kontrastu obliczono według wzoru (Kurkus, 1989): a ¼ logP1 logPj log j Wartos´c´ s´rednia wykładniko´w kontrastu ro´wna 1 s´wiadczy o stanie idealnym sieci osadniczej, czyli takim, w kto´rym reguła Zipfa opisuje te˛ siec´. Wartos´ci powyz˙ej 1 charakteryzuja˛ siec´, w kto´rej dominuje siła sku- piaja˛ca, a wartos´ci poniz˙ej 1 – rozpraszaja˛ca. Dodatkowo zestawiono wiel- kos´ci najwie˛kszych tereno´w zabudowanych poszczego´lnych krajo´w, gdyz˙ przyjmuje sie˛, z˙e wielkos´c´ miasta pierwszej rangi s´wiadczy o rozwoju całej sieci osadniczej (Das, Dutt, 1993). W niniejszym badaniu zmodyfikowano powyz˙sza˛ regułe˛, okres´laja˛c wielkos´c´ tereno´w zabudowanych i ich miejsce w szeregu na podstawie ich powierzchni. Regułe˛ te˛ moz˙na wie˛c przedstawic´ w postaci ro´wnania: 24 Rozwo´j a przestrzen´ w wybranych krajach rozwijaja˛cych sie˛ r  A ¼ n gdzie: r – liczba porza˛dkowa w szeregu tereno´w zabudowanych przybie- raja˛ca wartos´ci od 1 do n; A – wielkos´c´ tereno´w zabudowanych wyraz˙ona powierzchnia˛; n – liczba tereno´w zabudowanych. Taka modyfikacja wydaje sie˛ uzasadniona jedynie w przypadku krajo´w słabo rozwinie˛tych, w kto´rych nie wyste˛puja˛ w wie˛kszej liczbie miasta „sypialnie”, parki biznesowe i przemysłowe na przedmies´ciach miast i inne miejscowos´ci wyspecjalizowane, czyli tam, gdzie powierzchnia tereno´w za- budowanych odpowiada liczbie ludnos´ci i funkcjom miast, a tym samym modyfikacja ta spełnia załoz˙enie minimalizacji koszto´w transportu surow- co´w i produkto´w gotowych, na kto´rym oparta jest reguła. Spełnienie reguły Zipfa dla tereno´w zabudowanych sprawdzono dla 50 jednostek, chociaz˙ dysponowano danymi dla ponad 100 obszaro´w dla kaz˙dego pan´stwa. Dane statystyczne dotycza˛ce liczby ludnos´ci miast sa˛ jed- nak doste˛pne tylko dla 20–60 najwie˛kszych miast w analizowanych krajach. Aby poro´wnac´ zastosowana˛ w pracy modyfikacje˛ metody z tradycyjnie uz˙ywana˛, wprowadzono takie ograniczenie. Podobna˛ modyfikacje˛, wykorzystuja˛ca˛ wartos´c´ powierzchni tereno´w zabudowanych, udało sie˛ znalez´c´ w jednym artykule: Estimation of Mega- city Growth, F. Schweitzera i J. Steinbrinka (1998). Autorzy ci wykorzy- stali powierzchnie pikseli odczytane z map Berlina i jego miast satelitarnych, z lat 1910–1945 do opracowania metody ekstrapolacji wzrostu tereno´w zabudowanych, przy uz˙yciu reguły Zipfa i wspo´łczynnika Pareto. Naste˛pnie metoda˛ ta˛ oszacowali wzrost megamiasta Taegu (Korea Południowa) do 2010 r. 2.5. Wskaz´nik najbliz˙szego sa˛siedztwa Wskaz´nik najbliz˙szego sa˛siedztwa jest jedna˛ z miar rozproszenia prze- strzennego. Wskaz´nik został opracowany w 1954 r. przez Clarka i Evansa na potrzeby badan´ terenowych w botanice (Lembo, 2008). Jest on okres´lo- ny jako stosunek s´redniej odległos´ci mie˛dzy najbliz˙szymi punktami w da- nym zbiorze danych przestrzennych a ich oczekiwana˛ losowa˛ odległos´cia˛. S´rednia odległos´c´ do najbliz˙szego sa˛siada jest wyraz˙ona wzorem:   Š minðdijÞ N X N i¼1 dðNNÞ ¼ gdzie: dij – odległos´c´ mie˛dzy kaz˙dym punktem a jego najbliz˙szym sa˛siadem; N – liczba punkto´w w zbiorze. Metody badawcze 25 Miare˛ spodziewanej s´redniej odległos´ci, bazuja˛ca˛ na losowym rozmie- szczeniu punkto´w w zbiorze, przedstawia wzo´r: r ffiffiffiffiffi dðranÞ ¼ 0; 5 A N gdzie: A – powierzchnia badanego obszaru. Wskaz´nik najbliz˙szego sa˛siedz- twa jest wie˛c wyraz˙ony wzorem: NNI ¼ dðNNÞ dðranÞ Wartos´c´ wskaz´nika ro´wna 1 wskazuje wie˛c na losowe rozmieszczenie punkto´w na danym obszarze. Jes´li obserwowane odległos´ci sa˛ mniejsze od przewidywanych, wskaz´nik przyjmuje wartos´ci poniz˙ej 1, a punkty sa˛ roz- mieszczone w grupach. Jes´li natomiast obserwowane wartos´ci sa˛ wie˛ksze od przewidywanych, wartos´c´ wskaz´nika jest wie˛ksza od 1, co wskazuje na ro´wnomierne (regularne) ich rozmieszczenie. Wartos´c´ NNI ro´wna 2,1491 oznaczałaby idealnie regularne rozmieszczenie punkto´w, be˛da˛cych wierz- chołkami siatki zbudowanej z tro´jka˛to´w ro´wnobocznych. Ze wzgle˛du na duz˙a˛ pro´be˛ – liczba tereno´w zabudowanych od 175 dla Burkina Faso do 3069 dla Wietnamu – wszystkie wyniki sa˛ istotne statys- tycznie. Analiza została dokonana w programie MapInfo 8,5, w kto´rym odległos´ci były liczone do s´rodko´w cie˛z˙kos´ci tereno´w zabudowanych.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rozwój a przestrzeń w wybranych krajach rozwijających się
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: