Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00045 006814 12235311 na godz. na dobę w sumie
Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX-XX wieku - ebook/pdf
Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX-XX wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 364
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-522-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-24%), audiobook).

Książka stanowi reedycję klasycznej już publikacji J. Dunina z 1982 r., która wpłynęła na dalszy rozwój badań historycznoliterackich i historycznobibliologicznych w Polsce, w opracowaniu i ze wstępem Jacka Ladoruckiego. Jest odpowiedzią na głosy środowiska naukowego mówiące o jej roli w XX-wiecznym dorobku dyscypliny oraz o potrzebie jej funkcjonowania w dydaktyce badaniach, zwłaszcza w czasach „przełomu cyfrowego”.

„Opracowanie weszło do kanonów lekturowych na studiach bibliologicznych w większości uniwersytetów w Polsce. Opisana w publikacji morfologia udokumentowana charakterystyką ewolucji poszczególnych elementów składowych druków, wzbogacona uwagami o historii czytelnictwa i instytucji wydawniczych, daje obraz przemian form edytorskich i odbioru tekstów w przeszłości. Parateksty opisane przez Dunina tworzą system i odgrywają ważną rolę w społecznym funkcjonowaniu literatury”.

Ze Wstępu Jacka Ladoruckiego

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 1 2018-03-01 11:07:02 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 2 2018-03-01 11:07:02 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 3 2018-03-01 11:07:02 Jacek Ladorucki – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Informatologii i Bibliologii 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Krzysztof Migoń REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Mateusz Malicki SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/nikolaev, syomao2 silvanoaudis, cboswell Wszystkie ilustracje pochodzą z publikacji Janusz Dunin, Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX–XX wieku, „Acta Universitatis Lodziensis”, Folia Scientiarum Artium et Librorum 4 Wydawnictwo UŁ, Łódź 1982 © Copyright by Janusz Dunin, Łódź 1982 © Copyright by Jacek Ladorucki, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07180.15.0.M Ark. wyd. 14,5 ark. druk. 22,75 ISBN 978-83-8088-521-9 e-ISBN 978-83-8088-522-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 4 2018-03-01 11:07:03 SPIS TREŚCI Wprowadzenie. Janusz Dunin – człowiek nauki, badacz kulturowego fenomenu książki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 I. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 1. Inspiracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2. Realizacja – cel, zakres, metody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 3. Baza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 4. Implikacje – pytania dotyczące stosowalności . . . . . . . . . . . . . . . . 53 II. Autor oraz inni współtwórcy książki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 1. Autor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 2. Współtwórcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 3. Wydawnictwa, księgarnie, drukarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 III. Tytuł i aparat orientacji wewnętrznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 1. Tytulatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 2. Aparat orientacji wewnętrznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 IV. Znaki polecenia i cenzury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 1. Polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 V. Tanie – luksusowe, nowe – klasyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 1. Proces obniżki cen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 2. Oznaki książki taniej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 3. Podział dzieła na części . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 4. Różne formy taniej książki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 5. Uwidocznienie ceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 6. Książka luksusowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 7. Książka a prestiż społeczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 8. Aktualność i tradycja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 5 2018-03-01 11:07:03 6 Spis treści VI. Zdobnictwo wewnątrz książki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 1. Rola zdobnictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 2. Ilustracja sensu stricto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 3. Wiek XIX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 4. Wiek XX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 VII. Okładka i obwoluta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 1. Okładki wydawnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 2. Konstrukcja oprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 3. Obwoluty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 VIII. Książka a genologia literacka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 1. Struktura gatunkowa tekstu a publikacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 2. Książka prozatorska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 3. Książka poetycka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 4. Dramat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 5. Gatunek literacki a odbiorca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 IX. Wpływ innych środków przekazu i sztuk na cechy książki . . . . . . . 185 1. Teatr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 2. Muzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 3. Film . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 4. Reklama w książce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 X. Serie i cykle wydawnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 1. Serializacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 2. Serie książek standardowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 3. Serie zminiaturyzowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 4. Nietypowe formaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 XI. Formy książkowe a czasopisma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 1. Czasopismo a literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 2. Beletrystyka w czasopiśmie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 6 2018-03-01 11:07:03 Spis treści 7 3. Rozpowszechnianie książek przez czasopisma . . . . . . . . . . . . . . . . 240 4. Wpływ formy czasopiśmienniczej na książkę . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 5. Kalendarze i almanachy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 6. Inne formy pośrednie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 7. Tygodniki powieściowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 XII. Przekład – książka dziecięca i młodzieżowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 1. Czwarty obieg literacki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 2. Kształtowanie się książki dziecięcej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 3. Cechy książki dziecięcej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 4. Walka o narodowy styl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 XIII. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 The development of the editorial features of the polish literary book in the 19th and 20th centuries . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 Indeks osób, instytucji, czasopism i serii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 Ilustracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 7 2018-03-01 11:07:03 WPROWADZENIE Janusz Dunin – człowiek nauki, badacz kulturowego fenomenu książki Tylko księgoznawstwo rozpoznaje książkę jako całość, łącząc tekst z formą fizyczną i społeczną funkcją książki. Z tego punktu widzenia książka należy tyleż do czasu powstania tekstu, co do czasu opublikowania, a forma wydania istotnie wpływa na zasięg czytelnictwa dzieła. Już w Papierowym bandycie zwróciłem na to zjawisko uwagę i w kolejnych pracach doskonaliłem tę metodę opisu publikacji1. Historia drukarstwa jest integralną częścią ogólnej historii kultury2. I Każda dyscyplina naukowa potrzebuje badań i publikacji rozwi- jających jej pole badawcze oraz kierunki poszukiwań, precyzujących paradygmaty naukowe. Refleksja nad książką ma prawdopodobnie tradycję tak długą jak umiejętność czytania. Pierwotne próby ujmo- wania spostrzeżeń dotyczących przedmiotu lektury w naukowe ramy sięgają XVI wieku, kiedy to Ulisses Aldorovani, wedle tradycji, użył 1 I. Książek, Rarytasy i  „Lokomotywa”. Z  prof. Januszem Duninem rozmawia…, „Guliwer” 1999, nr 5, s. 25–29. 2 S.H. Steinberg, Five Hundred Years of Priting, Harmondsworth 1974, s. 11 (cyt. za: E.L. Eisenstein, Rewolucja Gutenberga, przeł. H. Hollender, Warszawa 2004, s. 16). 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 9 2018-03-01 11:07:03 10 terminu „bibliologia” po raz pierwszy3. Piętnasto- i szesnastowieczne dzieje książki to okres, w którym teksty zaczęto przenosić z pulpitu kopisty na prasę drukarską, wywołując przemiany rewolucjonizują- ce kulturę i  wiedzę historyczną4. Jednak ożywione zainteresowanie społecznym funkcjonowaniem książki przyniósł dopiero wiek XIX za sprawą Gabriela Peignota i Gustawa Bruneta5, którzy wprowadzili bibliologię do naukowego dyskursu. W XX wieku w wielu krajach eu- ropejskich badania nad książką zyskują zainteresowanie szerszych krę- gów ludzi nauki, opisujących „nośniki” treści jako fenomen kulturowy. Do grona dwudziestowiecznych teoretyków książki dołączają polscy badacze, którzy jak Mieczysław Rulikowski, Leon Bykowski, Adam Łysakowski, Stefan Vrtel-Wierczyński, Jan Muszkowski, Leon Ber- nacki, Jan Ptaśnik oraz Aleksander Birkenmajer, mówią o księgoznaw- stwie lub nauce o książce rozumianych jako odpowiedniki bibliologii6. Za sprawą naukowych dyskusji pojawia się też problem, czy badania nad książką należy nazywać „wiedzą”, czy „nauką”, jaki jest status teorii książki itp.7 Metodologiczne zawiłości badań księgoznawczych anali- zowało wielu badaczy, wśród nich Krzysztof Migoń, który pisał, że 3 S. Vrtel-Wierczyński, Bibliografia, jej istota, przedmiot i  początki, Lwów 1923, s. 13. 4 Por. E.L. Eisenstein, dz. cyt., s. 15. 5 Zob. G.E. Peignot, Dictionnaire raisonné de bibliologie, t. 1–2, sup- plement, Paris 1802–1804; G. Brunet, Dictionnaire de bibliologie catologue, présentant un exposé des principaux objets de la science des livres et surtout de ceux qui ont rapport aux études théologiques…, Paris 1860. Por. K. Migoń, Nauka o książce wśród innych nauk społecznych, Wrocław 1976; tenże, Na- uka o książce. Zarys problematyki, Wrocław 1984; tenże, Z dziejów nauki o książce, Wrocław 1979, s. 8–27; B. Koredczuk, Początki teorii bibliologii. „Dictionnaire raisonné de bibliologie” (1802–1804) Gabriela Etienne’a Pe- ignota. Analiza i recepcja, Wrocław 2005, s. 63–84. 6 A. Żbikowska-Migoń, Tradycje polskiej bibliologii, Acta Universitatis Wratislaviensis 1970, Nr 121, „Bibliotekoznawstwo” nr 6, s. 6–60; S. Wier- czyński, Teoria bibliografii w zarysie, Wrocław 1951. 7 Por. K. Migoń, O przedmiocie badań współczesnej bibliologii, „Kon- spekt. Pismo Akademii Pedagogicznej w  Krakowie” 2004 (lato), nr 19, s. 27–29. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 10 2018-03-01 11:07:03 Wprowadzenie 11 od teorii książki oczekuje się zazwyczaj definicji książki, najlepiej krótkiej, ale dokładnie oddającej specyfikę zjawiska, ponadto uniwer- salnej, to znaczy obejmującej wszelkie postaci książki występujące kiedykolwiek w czasie i przestrzeni. Nie da się chyba zebrać wszyst- kich istniejących w wielojęzycznym piśmiennictwie definicji książki i  liczbowo wyrazić rozmiarów tego typu teoretycznych dociekań. Nie można ich – z jednej strony – ani lekceważyć, ani pomijać, bo przynoszą niejednokrotnie interesujące, ważne spostrzeżenia o natu- rze książki, proponują często oryginalną perspektywę, i przez to już wzbogacają teorię książki, ale – z drugiej – definiowanie pojęć otwar- tych jest z góry skazane na niepowodzenie lub, w najlepszym razie, na osiągnięcie rezultatu tylko cząstkowego8. Rozmaite dylematy nie uzyskały zatem zadowalających ekspli- kacji, ale nauka o książce i naukowa refleksja nad nią osiągnęły sta- tus wiedzy akademickiej na większości uniwersytetów w Polsce po 1945 roku. Jednym z powojennych badaczy uformowanych intelektualnie na osiągnięciach polskiej i światowej bibliologii pierwszej połowy XX wieku był Janusz Dunin. Jego twórczość naukowa, skupiona na badaniu kulturowej różnorodności świata książki, dawała wielokrot- nie asumpt do rozważań nad statusem i kondycją współczesnej nauki o książce. Główne obszary zainteresowań naukowych profesora to badanie morfologii książki, ewolucja struktury publikacji, przemia- ny form wydawniczych i ich szeroko rozumiane skutki społeczne. W praktyce badawczej sprowadzało się to do pytania o to, jak forma edytorska wpływała na wartość użytkową tekstu, bowiem „tekst jest zawsze odczytywany przez książkę, jej wygląd, kształt, koncepcję edytorską”9. Bogactwo problemów analizowanych przez uczonego dawało wiedzę edytorską na temat mechanizmów funkcjonowania książki w  przeszłości i  kształtu publikacji współczesnych. Istotne 8 Tenże, Teoria książki w ujęciu Janusza Dunina, [w:] Pasja książki. Studia poświęcone pamięci Janusza Dunina, red. J. Ladorucki i M. Rzadko- wolska, Łódź 2009, s. 15. 9 J. Dunin, Tekst jest odczytywany przez książkę, „Nowe Książki” 1991, nr 9, s. 42. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 11 2018-03-01 11:07:03 Janusz Dunin – człowiek nauki, badacz kulturowego fenomenu… 12 były jego wyjaśniania pokazujące jak forma wydawnicza wpływa na odczytanie tekstu i komunikację literacką10. Dunin zauważał, że często materialne elementy książki stawały się cenniejsze jako świa- dectwo kultury niż jej treść. Świat książki Janusza Dunina to zagad- nienia dziewiętnasto- i dwudziestowiecznych publikacji i literatury polskiej, kultury popularnej i  wydawnictw dla dzieci i  młodzieży. Mieszczą się w tym kręgu badania edytorskie, bibliofilstwo, ekslibri- sologia, czytelnictwo i wiele innych zagadnień, często trudnych do jednoznacznego zakwalifikowania w porządku dyscyplinarnym11. Publikował teksty dotyczące wolności słowa i cenzury, ideologicz- nych aspektów komunikacji literackiej, a także szeroko pojętej regio- nalistyki (dotyczącej Wilna12 i Łodzi13). Uczony w swoich pracach 10 Na temat dorobku J. Dunina pisałem już wcześniej w kilku publi- kacjach. Zob. m.in.: J. Ladorucki, Janusz Dunin-Horkawicz (1931–2007), „Media–Kultura–Społeczeństwo” 2008, nr 3, s. 23–27; tenże, Prof. Janusz Dunin (1931–2007) – bibliolog, medioznawca, bibliofil, „Maximo cum stu- dio” (dodatek do miesięcznika „Wydawca”) 2008, nr 2, s. 13–16; tenże, Janusz Dunin: badacz osobny. Uwagi o cechach metody naukowej i bibliologii otwartej uczonego, „Roczniki Biblioteczne” 2013, t. 57, s. 103–112; tenże, „Pojedziemy w cudny kraj…”. O aspektach teorii i historii książek dla dzieci w dorobku naukowym Janusza Dunina, Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia 2014, vol. 12, s. 165–176; tenże, Antropologiczne wątki bibliologii Janusza Dunina, [w:] Oblicza współczesnej bibliologii. Konteksty i transgresje, red. G. Czap- nik, Z. Gruszka, J. Ladorucki, Łódź–Warszawa 2014, s. 455–469. 11 Zob. J. Ladorucki, „O czym nie można teoretyzować, o tym trzeba opowiedzieć”, czyli o poszukiwaniu „doxa” bibliologii w dorobku naukowym profesora Janusza Dunina, [w:] Współczesne oblicza komunikacji i informa- cji. Przestrzeń informacyjna nauki, red. E. Głowacka, M. Jarocki, N. Pamuła- -Cieślak, Toruń 2016, s. 51–65. 12 Dla przykładu tylko kilka pozycji J. Dunina: Wśród wileńskich mi- tów i realiów, „Odra” 1990, R. 30, nr 6, s. 27–30; Z dziejów książki polskiej w dwudziestowiecznym Wilnie, „Wileńskie Rozmaitości” 1994, nr 5, s. 7; Jak szanować Litwę? Nurty wileńskiego myślenia, „Zeszyty Historyczne” 1999 [Paryż], nr 128, s. 82–88. 13 Np. Moja Łódź pełna książek. O kulturze książki ze źródeł i wspo- mnień, Łódź 2002. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 12 2018-03-01 11:07:03 Zob. J. Ladorucki, „O czym nie można teoretyzować, o tym trzeba opowiedzieć”, Wprowadzenie 13 udowadniał, że historia druku i poszczególnych edycji jest ważnym przedmiotem badań humanistycznych, służącym poznaniu dzie- jów kultury. Jego teksty naukowe przekonują mocą autentycznego znawstwa materii książki, stanowią świadectwo pasji kolekcjoner- skiej, która jednak była tylko początkiem wspaniałej intelektualnej przygody. W  publikowanych pracach bibliofilskie know-how Du- nina uwidoczniało „funkcję autora”, który potrafi kierować uwagę odbiorcy na istotne elementy rzeczywistości książki i kreować jego pożądanie „wyższego wtajemniczenia”. Życie Janusza Dunina wypełnione było pasją bibliofilską i pra- cą badawczą. Uczony w ciągu kilkudziesięciu lat zgromadził liczny księgozbiór naukowy, kilkanaście kolekcji bibliofilskich14, obfitą ko- respondencję i wiele materiałów o wartości naukowej. W bibliografii dorobku Dunina, zebranej w dwa lata po jego śmierci, znalazło się po- nad dwieście trzydzieści publikacji o charakterze naukowym, popu- larnonaukowym bądź zawodowym, związanych z zainteresowaniami uczonego. Pominięto jednak wieloletnie cykle felietonów publikowa- nych w „Bibliotekarzu”, „Nowych Książkach” czy „Odgłosach”, arty- kuły na łamach prasy codziennej czy drobniejsze teksty w literaturze specjalistycznej15. Po doliczeniu i tych publikacji dorobek uczonego przekracza pięćset pozycji bibliograficznych. Dokonaniom profesora jeszcze za jego życia poświęcono dziesiątki recenzji, omówień, wy- 14 Zob. np. Dawne książki dla dzieci. Kolekcja Janusza Dunina [kata- log], oprac. J. Czarnik i P. Pietrzyński, Wałbrzych 1988; Książki, które mia- łem. Varia i szpargalia. Aukcja starodruków, ksiąg szacownych i modernych, czasopism i szpargalików Janusza Dunina, oprac. J. Dunin, K. Politowicz, Łódź 1995; Vilniana i lithuanica. Pożegnanie z księgozbiorem [katalog aukcji antykwarycznej], oprac. M. Szczuka-Kempa i A. Kempa, Łódź 2005; Teka aukcyjna nr 1 (3) ’99. Z kolekcji Janusza Dunina. Literatura jarmarczna, bru- kowa i okolice: rzeczy rzadkie i zapomniane, Łódź 1999; Katalog aukcyjny publikacji dotyczących exlibrisu i małej grafiki ze zbiorów Cecylii i Janusza Duninów, oprac. M. Szczuka-Kempa i A. Kempa, Łódź 2002. 15 Zob. A. Kempa, Bibliografia dorobku piśmienniczego prof. dra. hab. Janusza Dunina, [w:] Pasja książki…, s. 56–79. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 13 2018-03-01 11:07:03 Janusz Dunin – człowiek nauki, badacz kulturowego fenomenu… 14 wiadów i artykułów w prasie specjalistycznej i ogólnej; jest jednym z najczęściej cytowanych bibliologów ostatnich dziesięcioleci w Pol- sce16. W 2007 roku piszący te słowa opublikował obszerny wywiad rzekę z Januszem Duninem o jego życiu, pracy i pasjach17. Częścią zainteresowań badacza były zagadnienia funkcjonowa- nia rynku książki popularnej, brukowej i „dla ludu”18. Początki tych inklinacji stanowiły młodzieńcze lektury felietonów Juliana Tuwima i jego omówień literackich gatunków w Pegazie dęba. Po latach pro- fesor wyznawał, że nie przypuszczał, iż jego życie będzie związane z książką19. Studia polonistyczne zapoczątkowały u niego wieloletni okres zbieractwa, w którym obok podstawowych dzieł polonistycz- nych pojawiały się różne dzieła grafomanów i zapomnianych awangardzistów […] twory dawnych i nowych satyryków, zbiory anegdot i wiele innych zabawnych dzieł […], książek dla ludu i pogranicza, na które składają się przede wszystkim powiastki, dziełka umoralniające i  pouczające, śpiewniki, senniki, przepowiednie i księgi magii, nieco dewocjonaliów20. Na przełomie lat 70. i 80. XX wieku zbierał materiały na temat prekursora purnonsensu, wędrownego trubadura i jednego z pierw- szych bohaterów masowej wyobraźni, Sotera Rozbickiego. Zaowo- cowało to publikacją W Bi-Ba-Bo i gdzie indziej. O satyrze i humorze z Miastałodzi od Rozbickiego do Tuwima, studium łódzkiego folklo- ru miejskiego, w którym badacz uchwycił autentyczny klimat saty- 16 Profesor dokonał wyboru swoich najważniejszych tekstów i zebrał je w publikacji pt. Studia o komunikacji społecznej, Łódź 2004. 17 J. Ladorucki, Pozostawałem w kręgu książki… Rozmowy z profeso- rem Januszem Duninem o  bibliologii, medioznawstwie i  zwyczajnym życiu, Łódź 2007, ss. 132. 18 Zob. J. Dunin, Warsztat bibliograficzny i biblioteczny badacza litera- tury tandetnej, „Studia o Książce” 1970, t. 1, s. 117. 19 J. Ladorucki, Pozostawałem w kręgu książki…, s. 80. 20 J. Dunin, Moje książki i broszury popularne. Teka aukcyjna nr 1 (3) 1999…, s. VII–X. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 14 2018-03-01 11:07:03 Wprowadzenie 15 ry i kabaretu z dziejów miasta nad Łódką. Twórczość z pogranicza literatury, publicystyki i  folkloru, podpisana nazwiskami Wiktora Dłużniewskiego, Henryka Frenkla, Artura Gliszczyńskiego lub ano- nimowa, publikowana w gazetach, jednodniówkach, kalendarzach i ulotkach, pokazywała jak „ludność fabryczna bawi się poza domem i najchętniej wolne chwile przepędza w ulubionych ogródkach i pi- wiarniach”21. Kolejna książka, Życie i  sprawy Sotera Rozmiar Roz- bickiego, ulubionego trubadura Warszawy i Obywateli Jarmarkowych, obdarzonego mianem króla grafomanów polskich […], oryginalnością ujęcia, doborem tekstów jarmarkowego twórcy i ciekawą koncep- cją graficzną wnosiła istotny wkład w  badanie kultury popularnej XIX stulecia22. Rozbickiemu poświęcił badacz biogram w  Polskim Słowniku Biograficznym23. Jego najważniejszą pracą w  tym nurcie był Papierowy bandyta, książka szeroko dyskutowana, cytowana do dziś i traktowana jako pozycja klasyczna w zakresie badania folklo- ru wiejskiego i miejskiego na przełomie XIX i XX wieku24. Publika- cja przysporzyła autorowi rozgłosu, o czym świadczą liczne recen- zje w Polsce i za granicą, m.in. pióra Marii Danilewicz-Zielińskiej, Rudolfa Schendy, Piotra Kowalskiego, Aleksandra Fiuta, Wisławy Szymborskiej czy Janusza Tazbira25. 21 Tenże, W Bi-Ba-Bo i gdzie indziej. O satyrze i humorze z Miastałodzi od Rozbickiego do Tuwima, Łódź 1966, s. 5. 22 Życie i  sprawy Sotera Rozmiar Rozbickiego, ulubionego trubadura Warszawy i Obywateli Jarmarkowych, obdarzonego mianem króla grafoma- nów polskich, który sam zwał się Pacjentem Filozofii, nieporównanego autora bajek i piosenek, które poznał i zgłębił Julian Tuwim, teraz na nowo ku nauce i rozrywce przypomniał Janusz Dunin, il. skompilował Ryszard Kuba Grzy- bowski, Łódź 1980. 23 PSB, t. 32, z. 2 (133), Wrocław 1990, s. 350–351. 24 Zob. J. Dunin, Papierowy bandyta: książka kramarska i  brukowa w Polsce, Łódź 1974. 25 Ogółem książka doczekała się kilkudziesięciu recenzji. Zob. ich pełną listę w: Pasja książki…, s. 60–61. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 15 2018-03-01 11:07:03 Janusz Dunin – człowiek nauki, badacz kulturowego fenomenu… 16 Inny ważny kierunek zainteresowań Dunina stanowiła historia literatury dziecięcej. W Książeczkach dla grzecznych i niegrzecznych dzieci dowodził ze znawstwem, że publikacje dla najmłodszych są świetnym przykładem uzależnienia formy książki od odbiorcy26. Kładł w  swoich rozważaniach akcent na rozwój form edycji dzie- cięcych i strukturalną istotę różnych ich odmian. Na temat książki dziecięcej pisał wielokrotnie, pokazywał gamy rozwiązań edytor- skich oraz samą książkę jako przedmiot nasycony znaczeniami27. Jest także autorem reedycji popularnej ongiś Złotej Różdżki Heinricha Hoffmanna i antologii literatury dziecięcej28. Wydana w 1982 roku rozprawa Rozwój cech wydawniczych pol- skiej książki literackiej XIX–XX wieku pokazuje bogactwo treści, któ- re przedstawia książka jako nośnik fizyczny komunikatów pozalite- rackich. Jest to najważniejsza praca naukowa Dunina, która weszła do kanonów lekturowych na studiach bibliologicznych w  najważ- niejszych uczelniach w kraju. Stanowi najpełniejszą wypowiedź au- tora w zakresie teorii książki. Krzysztof Migoń podkreślał, że teoretyzowany opis właściwości strukturalnych i  funkcjonalnych książki literackiej od schyłku Oświecenia do drugiej wojny światowej nie miał w  dotychczasowym piśmiennictwie precedensów. Podsta- wowym założeniem tej pracy jest przypisanie książce jako środkowi przekazu tekstu literackiego wartości immanentnych, nieobojętnych w procesach powstawania, obiegu i odbioru tego tekstu […]. Przez tekst rozprawy przewija się stale pytanie o charakterystyczne cechy polskiej książki w opisywanym okresie (od początku XIX w. po II woj- 26 J. Dunin, Książeczki dla grzecznych i niegrzecznych dzieci. Z dziejów polskich publikacji dla najmłodszych, Wrocław 1991, s. 5–6. 27 Zob. tenże, Moja kolekcja książek dla dzieci, [w:] Listy bibliofilskie, Łódź 1983, s. 89–95. 28 Zob. tenże, Złota rószczka. Tajemnice niezwykłej kariery książki „Struwwelpeter” oraz jego sobowtórów „Stepki Rastrepki” i „Stasia Straszy- dło” odkrywa Janusz Dunin, Łódź 2003; Czy to bajka, czy nie bajka… Wier- sze dziadków dla wnuków, wybór wierszy J. Dunin, il. B. Łukaszewski, War- szawa 2000. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 16 2018-03-01 11:07:03 Wprowadzenie 17 nę światową), o wpływy obce na nią; pojawia się też kwestia zróżnico- wania formy książki w trzech zaborach i jej unifikacji w okresie mię- dzywojennym. Opracowanie nie miało być ani pełną historią książki literackiej, ani bibliograficzną narracją. Jest natomiast swoistym pro- blemowym kwestionariuszem badawczym zawierającym wiele pytań i  niektóre tylko odpowiedzi. Propozycje badawcze znajdujemy nie tylko tam, gdzie autor świadomie je zgromadził – we wstępie i w uwa- gach końcowych – lecz w całym tekście rozprawy29. Opisana w  publikacji morfologia książki, udokumentowana charakterystyką ewolucji poszczególnych elementów składowych druków, wzbogacona uwagami o  historii czytelnictwa i  instytucji wydawniczych, tworzyła obraz przemian form edytorskich i odbio- ru tekstów w przeszłości. Parateksty opisane przez Dunina tworzą system i odgrywają ważną rolę w społecznym funkcjonowaniu lite- ratury. W szczególności chodzi o „treści” opraw, obwolut, okładek, tytulatury i elementy orientacji wewnętrznej w książce, znaki pole- cenia i cenzury, zdobnictwo graficzne, które tworzą „ekspresję książ- ki” i stanowią o dodatkowych potencjałach dzieła literackiego. Przedkładane Czytelnikom wznowienie klasycznej pozycji księgoznawczej Dunina można uznać za odpowiedź na głosy środo- wiska naukowego mówiące o tym, jak ważna jest to książka w dwu- dziestowiecznym dorobku dyscypliny, a zarazem potrzebna w dy- daktyce i badaniach, szczególnie w okresie „przełomu cyfrowego”30. Praca podejmowała jeden z tematów naukowo-badawczych realizo- wanych w ramach problemu węzłowego „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja”, koordynowanego przez Uni- wersytet Wrocławski. Ukazała się ponad trzydzieści pięć lat temu, wydana techniką tzw. małej poligrafii w nakładzie pięciuset egzem- 29 K. Migoń, Teoria książki…, s. 18. 30 Ważne w tym kontekście są nowe ujęcia zagadnień bibliologicz- nych proponowane przez młode pokolenia humanistów. Zob. P. Bem, Nowa bibliologia – nowa krytyka. Paradoksy relacji, „Teksty Drugie” 2015, nr 3, s. 31–56. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 17 2018-03-01 11:07:03 Janusz Dunin – człowiek nauki, badacz kulturowego fenomenu… 18 plarzy, dlatego jest dziś trudno dostępna, choć popularna w kręgach specjalistów. Jej walory metodologiczne i materiałowa wartość zde- cydowały o potrzebie jej ponownego wydania w tym samym Wy- dawnictwie Uniwersytetu Łódzkiego. II Janusz Dunin-Horkawicz, bo takie było pełne brzmienie jego nazwiska, urodził się w  Wilnie 26 czerwca 1931 roku w  rodzinie Wiktora i Heleny z Chaszkowskich. Protoplaści ze strony ojca po- chodzili z terenu zachodniej Białorusi, z okolic Słonima i używali szlacheckiego herbu Łabędź. Jeden z przodków zapisał się w historii jako wybitny geograf i badacz Syberii – był to Aleksander Dunin- -Horkawicz (1854–1927) i to z pracy jemu poświęconej, wydanej w  Moskwie, można się najwięcej dowiedzieć o  genealogii rodu31. Matka, Helena Chaszkowska, pochodziła z  Dyneburga (obecnie łotewski Daugavpils), ale po śmierci ojca rodzina przeniosła się do Wilna. Wiktor i Helena poznali się na studiach medycznych i pobrali w 1924 roku, siedem lat później urodził się ich jedyny syn Janusz. Po latach zapisał, że ojciec do 1945 roku pracował m.in. jako asy- stent w  Klinice Ocznej Uniwersytetu Stefana Batorego w  Wilnie i wielu przychodniach i szpitalach wileńskich, a matka „od r. 1930 do wyjazdu z Wilna prowadziła prywatne Laboratorium Analiz Le- karskich, które tak się rozwinęło, że nie mogła już godzić tego za- jęcia z pracą na Uniwersytecie”32. Janusz Dunin całe dorosłe życie spędził w Łodzi, gdzie dotarł wraz z rodzicami w wyniku akcji prze- siedleńczej w 1945 roku33. W Łodzi podjął naukę w I Liceum Ogól- 31 Исследователь Севера Александр Дунин-Горкавич [Сборник: К 140-летию со дня рождения / Сост. Н.И. Загороднюк, Вступ. ст. Ю.П. Прибыльского], Москва 1995, с. 192. 32 Fragment z artykułu o dziejach rodziny: J. Dunin, Notatki o rodzi- nach Dunin-Horkawiczów i Chaszkowskich, [w:] Z działalności Stowarzysze- nia Rodu Duninów, Warszawa 2007, s. 36–67. 33 Więcej na ten temat zob. tenże, Co było a nie jest… czyli kilka lat młodości mojej w Wilnie, Łódź 1990. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 18 2018-03-01 11:07:03 Wprowadzenie 19 nokształcącym im. M. Kopernika i uzyskał maturę (1950). Chciał kontynuować rodzinną tradycję i  marzył o  studiach medycznych, ale z powodów politycznych nie został dopuszczony do egzaminów wstępnych. W opinii komisji rekrutacyjnej napisano: „wrogo usto- sunkowany do obecnego ustroju, namawiał kolegów do niespełnia- nia zarządzeń ZMP; należy do Sodalicji Mariańskiej. Sprzeciwiamy się”34. Za namową przyjaciela rodziny, franciszkanina ojca Gerarda Dumki, zdecydowano o  wyjeździe Janusza do Lublina na studia humanistyczne na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. To tam słuchał wykładów profesorów Feliksa Araszkiewicza, Czesława Zgo- rzelskiego, Ireny Sławińskiej, Czesława Pogonowskiego, Tadeusza Brajerskiego i młodego asystenta Jerzego Starnawskiego. Po latach ostatni z wymienionych preceptorów zapisał: „Do pełni obrazu tych lat Dunina należy wspomnienie, że był aktywnym członkiem Koła Polonistów, zwłaszcza sekcji Twórczości Własnej”35. Na KUL-u, mimo że uczelnia była marginalizowana przez władzę ludową, odbywały się liczne spotkania autorskie i  odczyty znanych intelektualistów: Stanisława Pigonia, Zenona Klemensiewicza, Juliusza Kleinera, Ka- rola i Konrada Górskich, Tadeusza Lehr-Spławińskiego, Romana In- gardena, Władysława Tatarkiewicza i innych. Studia polonistyczne, które podjął przyszły profesor, wyznaczyły kierunki jego dalszych zainteresowań i wybory życiowe. Janusz Dunin na studiach poznał przyszłą żonę, Cecylię Jastrzębską, która towarzyszyła jego pracy naukowej i  pasjom do końca życia36. Zaprzyjaźnił się ze Zdzisła- wem Łapińskim, późniejszym historykiem literatury, profesorem Instytutu Badań Literackich PAN. Na trzecim roku studiów wybrał specjalizację bibliotekarską, gdzie wykłady i  ćwiczenia na temat historii książki prowadzili ojciec dr Romuald Gustaw i Witold No- wodworski. W tym czasie Dunin wykazywał zainteresowania komi- 34 Cyt. za: tenże, Przystanek na wyspie wolności. Pejzaż KUL-owski z partią i PAX-em na horyzoncie, Lublin 1993, s. 17. 35 J. Starnawski, Ludzie książki. Seria II, Łodź 2008, s. 123. 36 Wspólnie opublikowali dwie książki: Exlibrisy, książki, ludzie… (1974) i Philobiblon polski (1983) oraz szereg artykułów. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 19 2018-03-01 11:07:03 Janusz Dunin – człowiek nauki, badacz kulturowego fenomenu… 20 zmem i kulturą popularną, zachwycał się Tuwimem i Gałczyńskim; pisał też pracę magisterską na temat fraszek, która nie budziła en- tuzjazmu promotora – prof. Juliusza Nowaka-Dłużewskiego. Czas studiów był także dla Dunina okresem dylematów ideologicznych – jeszcze na początku lat 50. związał się ze Stowarzyszeniem PAX, z którym współpracowali charyzmatyczni działacze, tacy jak Tade- usz Mazowiecki, Jan Dobraczyński, Wojciech Żukrowski, a przede wszystkim Bolesław Piasecki, prawnik, polityk i organizator PAX- -u37. Po magisterium (15 lutego 1955 r.) podjął pracę w Łódzkim Oddziale Spółdzielni Wydawniczej „PAX”, jednak ta przygoda nie trwała długo ze względu na rozczarowanie polityką i postawą Pia- seckiego38. Wspominał: Przez kilka lat współpracy z PAX-em wyrobiłem sobie pogląd na Pia- seckiego i na rodzaj organizacji, której przewodził, a której trybik sta- nowiłem. Powinienem być jej wdzięczny, bowiem wiele się w niej na- uczyłem, poznałem interesujących ludzi, otrzaskałem w dyskusjach i rozmowach, a także boleśnie poparzyłem sobie palce39. W pierwszej połowie 1957 roku Janusz Dunin dostał zakaz wstę- pu do lokalu organizacji i był bez pracy. Jego sytuacja nie wyglądała najlepiej: przedwojenne inteligenckie pochodzenie, dyplom katolic- kiej uczelni i przeszłość PAX-owska nie pomagały w karierze w so- cjalistycznym państwie. Przypadkiem otrzymał propozycję pracy w Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego, ale tylko na warunkach cza- sowego zlecenia. Stan przejściowy nie trwał jednak długo, bowiem po wstępnym przeszkoleniu i  ukończeniu praktyki po wszystkich działach książnicy jeszcze w tym samym roku zdobył posadę biblio- tekarza. Od połowy 1961 roku pracował jako starszy bibliotekarz, a  po 1965 roku został adiunktem bibliotecznym. Dyrektorzy pla- 2015. 37 Zob. np. J. Engelgard, Bolesław Piasecki 1939–1956, Warszawa 38 Por. J. Ladorucki, Pozostawałem w kręgu książki…, s. 93–104. 39 J. Dunin, Przystanek na wyspie…, s. 76. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 20 2018-03-01 11:07:03 Wprowadzenie 21 cówki, prof. Helena Więckowska i doc. Bolesław Świderski, szybko docenili umiejętności i zalety młodego pracownika – znał niemiecki i rosyjski, komunikował się po angielsku, a ponadto wykazywał po- nadprzeciętne, bibliofilskie zainteresowanie książką. Prowadził za- graniczną wymianę korespondencji, miał zacięcie popularyzatorskie i wyróżniał się wśród młodej kadry bibliotecznej. Po czterech latach, w 1965 roku zdał egzamin na stanowisko bibliotekarza dyplomowa- nego i niedługo potem awansował, obejmując kierownictwo sekcji, a  potem Oddziału Gromadzenia i  Uzupełniania Zbiorów (1972). Miał jest wtedy doktorat, który uzyskał po obronie rozprawy zatytu- łowanej Drugi rynek księgarski w Polsce. Rzecz o wydawnictwach litera- tury jarmarcznej i brukowej (1968)40. Angażował się w życie uczelni, był członkiem komisji bibliotecznych i retorskich, jako stypendysta Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego odbył staż zagraniczny w Ho- landii w 1970 roku i zaraz potem został kustoszem dyplomowanym. Od 1973 roku prowadził zajęcia dydaktyczne w Międzywydziało- wym Studium Bibliotekoznawstwa, potem w Katedrze Biblioteko- znawstwa i Informacji Naukowej UŁ. Dalsza konsekwentna praca naukowa przyniosła mu stopień doktora habilitowanego na podsta- wie cenionej dysertacji pt. Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX i XX wieku (1983). Zwieńczeniem kariery bibliote- karskiej był awans na starszego kustosza dyplomowanego (1978) oraz wybór na stanowisko Dyrektora BUŁ (1984–1987). Po za- kończeniu kadencji dyrektorskiej poświęcił się wyłącznie pracy na- ukowej i dydaktycznej w Katedrze Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UŁ. Łódzka wszechnica była dla niego miejscem rozwoju zainteresowań i kariery naukowej – w 1998 roku objął stanowisko profesora zwyczajnego. Do 2005 roku wypromował ponad stu ma- gistrów bibliotekoznawstwa i informacji naukowej oraz pięciu dok- torów na Uniwersytecie Łódzkim, następnie kilkunastu licencjatów w  Wyższej Szkole Humanistyczno-Ekonomicznej, gdzie pracował 40 Promotorem był prof. Jan Dürr-Durski. Praca została entuzjastycz- nie oceniona przez recenzenta, prof. Czesława Hernasa, znawcę kultury popularnej, filologa i folklorystę. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 21 2018-03-01 11:07:03 Janusz Dunin – człowiek nauki, badacz kulturowego fenomenu… 22 jako profesor emeritus. Był cenionym recenzentem prac habilitacyj- nych i doktorskich na wielu uniwersytetach w kraju. Często wyjeż- dżał na stypendia, staże i konferencje naukowe, m.in. do Leningradu (1988), Innsbrucku (1990), Jerozolimy (1991), Bratysławy (2000), Dublina (2000), Wilna (2001, 2004), Petersburga (2005) i in. Jego prace publikowano w kraju i za granicą, w tym w Niemczech, Rosji, Irlandii, Estonii, na Litwie i Słowacji. Był członkiem komitetu redak- cyjnego czasopisma „Studia o Książce”, członkiem redakcji „Litera- tura i Kultura Popularna”, „Folia Scientiarum Artium et Librorum” Uniwersytetu Łódzkiego oraz czasopism „Znad Wilii” i „Lithuanii”. Powołał do życia czasopismo „Media. Kultura. Społeczeństwo” i był jego pierwszym redaktorem naczelnym. Dojrzałe życie profesora Dunina wypełnione było pracą ba- dawczą i organizacyjną – był współpracownikiem i działaczem sto- warzyszeń zawodowych, społecznych i naukowych. Był członkiem założycielem (1957) i członkiem honorowym Łódzkiego Towarzy- stwa Przyjaciół Książki (wcześniej Klub Miłośników Książki), przez wiele lat zasiadał w zarządzie stowarzyszenia. Aktywnie angażował się w działalność Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, z którego wystąpił po wprowadzeniu stanu wojennego. W 1984 roku został członkiem Wydziału I Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, orga- nizował i prowadził łódzki oddział Polskiego Towarzystwa Biblio- logicznego (od 1990 r.). Był członkiem Komisji ds. Gromadzenia Zbiorów przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, współpracownikiem Komisji Historycznej Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek, prezesem Towarzystwa Przyjaciół Biblioteki Miejskiej im. J. Piłsud- skiego w  Łodzi, członkiem Rady Fundacji „Ocalić od zapomnie- nia”, członkiem Rady Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi oraz członkiem założycielem Stowarzyszenia Przeciw Antysemityzmo- wi i Ksenofobii Otwarta Rzeczpospolita. Należał do Towarzystwa Miłośników Wilna i  Ziemi Wileńskiej i  Ogólnopolskiego Klubu Miłośników Litwy. Zasłużył się także w działaniach na rzecz opo- zycji antykomunistycznej, zdobywał i  zbierał nielegalną literaturę, wspomagał Komitet Obrony Robotników i środowiska opozycyjne, w roku 1981 był jednym z założycieli Solidarności na UŁ. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 22 2018-03-01 11:07:03 Wprowadzenie 23 Za szczególne zasługi dla nauki i kultury został uhonorowany Złotym Krzyżem Zasługi (1978), Krzyżem Kawalerskim Orde- ru Odrodzenia Polski (1990) oraz Nagrodą Prezydenta m. Łodzi (2000), a wcześniej Medalem Uniwersytetu Łódzkiego w Służbie Społeczeństwa i Nauki, Honorową Odznaką PTWK, Złotymi Od- znakami Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, Związku Nauczy- cielstwa Polskiego i Uniwersytetu Łódzkiego. Profesor z łatwością skupiał wokół siebie ludzi, chętnie udzielał porad i wskazówek, dzielił się własnym bogatym doświadczeniem41. Jerzy Starnawski wspominał, że Janusz Dunin-Horkawicz przez ponad pięćdziesiąt lat pracy naukowej owocnie uprawiał pogranicza literatury i bibliotekoznawstwa42. Jako „człowiek książki” został za- pamiętany przez rodzinę, przyjaciół i uczniów, którzy wciąż z pasji uczonego czerpią inspiracje badawcze i w jego duchu odczytują kul- turowy sens fenomenu druku. Jacek Ladorucki 41 Po śmierci uczonego ukazało się wiele wspomnień i nekrologów jego uczniów, przyjaciół, współpracowników, m.in.: A. Kępa, Janusz Du- nin-Horkawicz (1931–2007): pamięci przyjaciela, „Kultura i Biznes” 2007, nr 38, s. 4; tenże, Jannusz Dunin-Horkawicz (26.06.1931–27.07.2007), „Bi- bliotekarz” 2007, nr 10, s. 28–29; J. Ladorucki, Janusz Dunin-Horkawicz (1931–2007), „Gazeta Wyborcza Łódź” 2007, nr 257, s. 13; R. Mieczkow- ski, Janusz Dunin-Horkawicz 1931–2007, „Znad Wilii” 2007, nr 4, s. 8–9; H. Tadeusiewicz, Janusz Dunin-Horkawicz (1931–2007), „Przegląd Biblio- teczny” 2007, R. 75, z. 3, s. 455–457; taż, Profesor Janusz Dunin-Horkawicz (1931–2007), „Kronika: Pismo Uniwersytetu Łódzkiego” 2007, R. 17, nr 5, s. 25; taż, Uczony i przyjaciel: Janusz Dunin-Horkawicz (1931–2007), „Kronika Miasta Łodzi” 2007, nr 3, s. 152–154; J. Andrzejewski, Janusza Dunina życiorys bibliofilski, „Akapit” 2008, R. 3, s. 154–155. 42 J. Starnawski, Ludzie książki…, s. 129. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 23 2018-03-01 11:07:03 Janusz Dunin – człowiek nauki, badacz kulturowego fenomenu… 25 I. WSTĘP 1. Inspiracje Badania, których wyniki zostaną przedstawione, opierają się na założeniu, że ważnym elementem literackiej sytuacji komu- nikacyjnej jest książka, że jej postać wpływa w istotny sposób na przebieg takich zjawisk kultury, jak odbiór, czytelnictwo oraz sze- rzej pojmowany „zbiór faktów literackich”1. Od lat uprawiany za- bieg wyodrębniania tekstu od jego materialnego nośnika można potraktować jako specyficzne uproszczenie. W codziennym języku częściej słyszymy o tym, że ktoś czyta książkę, niż że „obcuje z tek- stem”. Niejednokrotnie zdarza się zamienne stosowanie słów „książ- ka” i „literatura”2. W takim ujęciu słownym wolno dopatrywać się nie tyle nieprecyzyjnego kolokwializmu, ile nieświadomego ujęcia istoty zjawiska. Między autorem a  czytelnikiem stoi nie jakikol- wiek tekst, ale tekst przybrany w formę druku – książka lub czaso- pismo. Badacz jest naturalnie uprawniony do brania na warsztat elementów sztucznie wypreparowanych, a  więc również do trak- towania tekstu, jakby był on czymś samym w sobie. Wolno mu sk- 1 Definicja faktu literackiego por. Kultura – komunikacja – literatura. Studia nad XX wiekiem, red. S. Żółkiewski, M. Hopfinger, Wrocław 1976, s. 7. 2 Zdarza się zamienne stosowanie słów „książka” i „literatura” nawet w pracach naukowych, np. J.D. Hart, The Popular Book. A History of Lite- rary Taste, Berkeley 1961 – dotyczy literatury, a nie książki sensu stricto, podczas gdy V.E. Neubourg, Popular Literature. A History and Guide, Har- mondsworth 1977 – silniej akcentuje problematykę ściśle księgoznawczą. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 25 2018-03-01 11:07:04 1. Inspiracje 26 upiać swoją uwagę także na mniejszych strukturach, jak zdanie czy fonetyka. Przynajmniej od czasu do czasu warto jednak spojrzeć na rzecz inaczej, włączając w  obszar badawczych zainteresowań również nośniki tekstu, próbować dać odpowiedź na pytanie, jaką rolę w komunikacji między autorem a czytelnikiem odgrywa książ- ka jako całość. Tradycyjna nauka traktowała zwykle publikację jako zjawisko dwoiste składające się z przeciwstawnych części: „tworzy ją kształt zewnętrzny znaków piśmienniczych i wyrażona tymi znakami treść duchowa”3. W wielu nowszych pracach nie jest to już tak oczywiste4. Na przykład modna teoria McLuhana mówiąca, że „środek jest przeka- zem”5, zawiera m.in. uwagę o istnieniu książek „zimnych i gorących”, a więc pocketbook nie jest jedynie inną postacią książki, ale nowym zjawiskiem w kulturze, które sprawia, że niesione przez nią treści są przyjmowane w odmienny sposób. Wiele prac z kręgu socjolo- gii literatury zwraca uwagę, że ewolucja i rozwój wydawnictw nie tylko w  sposób ilościowy wpływają na sytuację piśmiennictwa, ale tworzą nowe jakości. Teoretycy edytorstwa widzą ten pro- blem w sposób postulatywny. Zastanawiają się, co należy czynić, aby książka nie rozpadała się na dwa przeciwstawne pola treści 3 R. Rybicki, Książki i  biblioteka, „Lwowskie Studia Biblioteczne” 1932, nr 1, s. 23. 4 Jedna z nowszych definicji: „Ein Buch ist die ausserlicheund inhal- tliche Einheit einer zusamenhangenden, abgeschlossenen Vervielfaltigung von Gedanken auf einen leichtbeweglichen Stoff” – F. Hodeige, Die Stel- lung von Dichter und Buch in der Gesellschaft, „Archiv fur Geschichte des Buchwesens” 1956/1958, Bd. 1, s. 146; „Książka to jednolita organizacja funkcjonalna” – W.N. Lachow, Szkice z teorii sztuki książki, Wrocław 1978, s. 23. Przykład definicji rozszerzającej, w której każdy czytelny tekst można by nazwać książką, por. J.E. Barenbaum, K voprosu ob universalnom oprede- lenii ponjatja „kniga”, „Kniga” 1977, Sb. 34, s. 5–13. 5 M. McLuhan, Wybór pism, Warszawa 1975. Wstęp K.T. Toeplitza i do- bór tekstów prezentują całość poglądów autora; „paperback” – por. s. 180. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 26 2018-03-01 11:07:04 Wstęp 27 i  formy, aby właściwie prezentowała swą zawartość. Tak trakto- wał sprawę J. Tschichold6, a ostatnio W.N. Lachow7, w Polsce zaś W. Frantz8. Podobnie rozumują ci badacze, którzy jak S. Żółkiewski9 czy T. Zbierski10 rozpatrują książkę jako przedmiot dociekań se- miotycznych. W świetle tego, co zostało powiedziane, obecna próba potrak- towania książki jako struktury11, która nie jest mechaniczną sumą składników, lecz pewną nową znaczącą jakością, nie wydaje się re- wolucyjna ani nowatorska. Ponieważ jednak dotychczasowe stwier- dzenia o strukturalnej istocie książki poza sporadycznymi uwagami nie mają szerszej dokumentacji, nie wiadomo było, jakie są owe zna- czące elementy publikacji ani jak się one kształtowały. Można też wskazać daleko idące zbieżności między teoretycznymi założenia- mi obecnej pracy a rozdziałem Formy obecności człowieka w książce w pracy A. Nowickiego Człowiek w świecie dzieł, książką D. Danek Dzieło literackie jako książka oraz pracą K. Głombiowskiego Książka w procesie komunikacji społecznej12. Książka jest od wieków stałym składnikiem kultury, w związku z jej użytkowaniem nie doznajemy „szoku przyszłości”, dlatego nie- kiedy niedoceniane są sprawy związane z jej istotnymi przemianami. 6 J. Tschichold, Leben und Werk des Typographen, Dresden 1977. 7 W.N. Lachow, dz. cyt. 8 W. Frantz, Książek powijanie, Kraków 1978. 9 M.in. w pracy S. Żółkiewski, Pomysły do teorii odbioru dzieł literac- kich, „Pamiętnik Literacki” 1976, nr 67, z. 3, s. 8–41. 10 T. Zbierski, Semiotyka książki, Wrocław 1978. (Pomijamy polemikę z tą pozycją, odnotowując jedynie podjęcie w niej danej problematyki). 11 Na potrzeby niniejszego opracowania wystarczy najprostsza defi- nicja – że struktura to „takie współistnienie zjawisk, w którym każdy człon zdobywa swoją całościowość tylko przez inny i wraz z innymi”. P. Bohaty- riew, Semiotyka kultury ludowej, Warszawa 1975, s. 15. 12 D. Danek, Dzieło literackie jako książka, Warszawa 1980; K. Głom- biowski, Książka w procesie komunikacji społecznej, Wrocław 1980; A. No- wicki, Człowiek w świecie dzieł, Wrocław 1974, s. 155–168. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 27 2018-03-01 11:07:04 1. Inspiracje 28 Czasem przeciwnie, nadmierną wagę przywiązuje się do pewnych działań „rewolucyjnych”, zapominając, że są one zwykle wynikiem uprzednich ewolucji. Wspomniany Lachow wychodzi z założenia, że książka jest strukturą idealnie realizującą swój cel, a stało się to w wyniku wielowiekowego rozwoju, który rozpoczął się na długo przed wynalezieniem druku i dotychczas nie zakończył. Książka nie straciła zdolności do nowatorstwa i dalszej ewolucji. Poza lekturami istotną inspiracją do podjęcia badań był szereg obserwacji, których łatwo dokonać w księgami, antykwariacie czy bibliotece, a dotyczyły one zarówno samych książek, jak i stosunku do nich czytelników. Są to fakty pozornie powszechnie znane, a za- razem, jak się okazało, dotychczas niezbadane i nieopisane. Zanim przyszły czytelnik zapozna się z tekstem, może uzyskać szereg informacji z zewnętrznego oglądu książki – mówią mu o nim nie tylko autor i tytuł, ale też okładka, papier, rodzaj druku, ilustracje itp. Często zespół tych informacji może spowodować, że książka bę- dzie przeczytana lub odrzucona, kupowana masowo lub pozostanie pozycją martwą. Wolno więc przyjąć założenie, że zewnętrzne cechy książki w znacznym stopniu determinują nastawienie i oczekiwania czytelników, jako że kierując się jej ukształtowaniem, potrafią oni ocenić, co jest łatwe i popularne, co sensacyjne, a co prawdopodob- nie bardziej „serio”. Opracowana przez S. Żółkiewskiego systematyka obiegów lite- rackich13 wyróżniająca obieg wysoko artystyczny, trywialny, brukowy, literatury „dla ludu” i jarmarczno-odpustowy może być uzupełniona uwagą, że o obiegu, w którym znajdzie się określony tekst, w znacz- nej mierze decyduje typ druku, w jakim został on umieszczony, np. nowela Boccacciowego Dekameronu może znaleźć się w książce bru- kowej, innym razem w luksusowym wydaniu, wreszcie w filologicz- nym opracowaniu źródłowym. Za pierwszym razem trafi do obiegu trywialnego, a może nawet do najniższej jego warstwy – brukowego, będzie tam odczytywana jako historia sensacyjna i gorsząca. W pozo- 13 S. Żółkiewski, Kultura literacka 1918–1932, Wrocław 1973, s. 434. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 28 2018-03-01 11:07:04 Wstęp 29 stałych wypadkach czytelnicy będą podchodzili do tekstu z przeko- naniem o wysokich walorach artystycznych klasycznego arcydzieła. W  pewnych granicach można świadomie manipulować tek- stem, przenosić go z jednego obiegu do drugiego przez umieszczanie w różnych typach książek. Na przykład jeśli charakterystyczne pie- śni nowiniarskie przedrukowano z druków jarmarcznych do biblio- filsko wydanego tomu, takiego jak Karnawał dziadowski Stanisława Nyrkowskiego14, to można sądzić, że trafią one do innego odbiorcy i inaczej będą przez niego odczytywane. Jeszcze inny czytelnik i inny odbiór zaistnieją, jeśli teksty jarmarczne znajdą się w typowo nauko- wym czasopiśmie folklorystycznym, np. w „Literaturze Ludowej”. Często w celu spopularyzowania utworów „literatury wysokiej” świadomie wprowadzano je do wydawnictw typowych dla niższych obiegów lub imitowano takie wydawnictwa. Sprawa naturalnie nie jest prosta, nie każdy utwór można wprowadzić do dowolnego śro- dowiska. Najbardziej atrakcyjna forma edytorska nie pomoże, jeśli w samym utworze brak jest odpowiednich dyspozycji. Na nic zda- dzą się tego rodzaju zabiegi, jeśli tekst jest napisany w dosłownym lub przenośnym znaczeniu tego słowa w  języku czytelnikowi ob- cym, jeśli nie jest on go w stanie zrozumieć albo jest on sprzeczny z jego oczekiwaniami. Dlatego też wydawcy dbali zwykle o zgodność szaty zewnętrznej z tekstem, aby nie podrywać zaufania u odbiorcy. Owa szata jest tą cechą książki, która potrafi w tym zakresie, w jakim uprawnia do tego tekst, ukierunkować jego odbiór. Najwyraźniej można to obserwować na utworach, które raz publikowano dla mło- dzieży, innym razem bez zmian w tekście głównym dla dorosłych. Przybierają one wówczas zróżnicowane formy. Wydawcy świadomi informacyjnej roli samej książki tworzyli też czasem celowo publi- kacje – mistyfikacje, np. pozorne druki brukowe, które w  istocie były żartami literackimi, w czasie wojny zaś wykorzystywano formę książki, aby maskowała rzeczywistą treść konspiracyjnego druku. Nie trzeba dodawać, że jak we wszystkim, co mieści się w zakresie 14 S. Nyrkowski, Karnawał dziadowski, Warszawa 1973. 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 29 2018-03-01 11:07:04 1. Inspiracje 30 nauk humanistycznych, nie mamy tu do czynienia z żadnymi pro- cesami bezwyjątkowymi, określona książka może zrobić niekiedy zaskakującą karierę, pójść w  niespodziewanym kierunku, bywają typowe książki dziecięce, które są czytane głównie przez dorosłych. Jesteśmy tu świadkami dwóch pozornie sprzecznych zjawisk – czytelnicy najbardziej wyrobieni, wykształceni humaniści, a zwłasz- cza literaturoznawcy, najłatwiej dokonują abstrahowania tekstu z jego nośnika – książki. Znacznie bardziej wrażliwi na postać pu- blikacji są czytelnicy mniej sprawni, a zwłaszcza dzieci, dla których odgrywa ona pierwszorzędną rolę. Ale równocześnie, aby na pod- stawie wyglądu książki wyrokować o jej zawartości, trzeba mieć już sporą dozę doświadczeń, bo zespół znaków i oznak, które cechują publikację, jest dość skomplikowany i wymaga od czytelnika pew- nego obycia ze słowem drukowanym. Inną inspirującą obserwacją było stwierdzenie faktu, że bogactwo znanych nam form książki wy- kształciło się w stosunkowo krótkim czasie, bowiem na przełomie XVIII i XIX wieku zanikło wiele form staropolskich, nastąpiło wy- raźne ujednolicenie zewnętrznej postaci publikacji, w pierwszej po- łowie XIX wieku wczesne druki jarmarczne i brukowe nie odbiegały zbyt wyraźnie od innych, przypominały też swym wyglądem tomy wierszy i almanachów literackich, a nawet książki dziecięce i niektó- re czasopisma tego okresu nie wyróżniały się na pierwszy rzut oka wśród ogółu publikacji. W  drugiej połowie tego wieku następuje proces szybkiego różnicowania się książki zarówno ze względu na odbiorcę: dziecięca, młodzieżowa, ludowa itp., jak i ze względu na zawartość: powieść, powieść brukowa, dramat, tomik wierszy itd. Kusząca była próba odpowiedzi na pytanie, jak i kiedy pojawiały się nowe cechy wydawnicze, krystalizowały się znane nam formy. 2. Realizacja – cel, zakres, metody Przedmiotem niniejszego opracowania są przemiany postaci książki w ścisłym powiązaniu z jej funkcją. Praktycznym celem jest usystematyzowanie pojęć przydatnych do funkcjonalno-historycz- 190_Dunin_Rozwoj cech4 IndeksOK.indd 30 2018-03-01 11:07:04 Wstęp
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rozwój cech wydawniczych polskiej książki literackiej XIX-XX wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: