Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00536 010072 11029963 na godz. na dobę w sumie
Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka. Przewodnik świadomego rodzica - książka
Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka. Przewodnik świadomego rodzica - książka
Autor: , Liczba stron: 208
Wydawca: Sensus Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-246-1941-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> rodzicielstwo i psychologia dziecka
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Równowaga dziecięcego umysłu i ciała
Linda Lantieri i Daniel Goleman stworzyli idealny duet pomagający dzieciom odkryć i opanować ich wrodzone umiejętności, gwarantujące im dobre samopoczucie, spokój, odprężenie i rozwój inteligencji emocjonalnej. Program, który stworzyli, pozwala rodzicom i ich dzieciom we wspaniały sposób przeżyć przygodę budowania siły wewnętrznej i odporności w radzeniu sobie ze stresującymi sytuacjami, pojawiającymi się każdego dnia
dr Jon Kabat-Zinn,
profesor medycyny Ośrodka Medycznego Uniwersytetu Massachusetts

Dziecko emocjonalnie szczęśliwe i inteligentne

Pragniesz, aby Twoje dziecko miało wszystko, co potrzebne mu do szczęścia. Dlatego jak najwcześniej zaczynasz myśleć o jego przyszłości. Jesteś świadomy tego, że by osiągnąć w życiu sukces, musi ono wyróżniać się z otoczenia -- znać języki obce, grać na instrumentach, uprawiać sporty. Jednak czy pamiętasz o tym, że to wszystko są wielkie wyzwania, wyzwalające równie wielki stres? Że Twoje dziecko na drodze do kariery spotka ludzi równie dobrze wykształconych i nieprzeciętnych? Musi ono zatem od najmłodszych lat uczyć się, jak radzić sobie w trudnych sytuacjach i budować pozytywne relacje z ludźmi.

Szczególnie ważne jest zbudowanie wewnętrznej odporności Twojej pociechy, pozwalającej na swobodne radzenie sobie z wszelkimi problemami, jakie mogą stanąć na jej drodze. Aby pomóc Tobie i Twojemu dziecku uporać się z tym zadaniem, doświadczona pedagog, Linda Lantieri, oraz znany psycholog zajmujący się rozwojem inteligencji emocjonalnej, Daniel Goleman, opracowali zestaw nowoczesnych technik i ćwiczeń dla Twojego dziecka. Ich celem jest kształtowanie poczucia własnej wartości, poprawianie zdolności do koncentracji i komunikacji z otoczeniem, rozwijanie empatii oraz umiejętności panowania nad negatywnymi emocjami. Możesz być pewien, że z takim bagażem inteligencji emocjonalnej Twoja pociecha szczęśliwie przejdzie przez życie!

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka. Przewodnik œwiadomego rodzica Autor: Linda Lantieri, Daniel Golemanr ISBN: 978-83-246-1941-2 Tytu³ orygina³u: Building Emotional Intelligence Format: A5, stron: 208 Dziecko emocjonalnie szczêœliwe i inteligentne Pragniesz, aby Twoje dziecko mia³o wszystko, co potrzebne mu do szczêœcia. Dlatego jak najwczeœniej zaczynasz myœleæ o jego przysz³oœci. Jesteœ œwiadomy tego, ¿e by osi¹gn¹æ w ¿yciu sukces, musi ono wyró¿niaæ siê z otoczenia — znaæ jêzyki obce, graæ na instrumentach, uprawiaæ sporty. Jednak czy pamiêtasz o tym, ¿e to wszystko s¹ wielkie wyzwania, wyzwalaj¹ce równie wielki stres? ¯e Twoje dziecko na drodze do kariery spotka ludzi równie dobrze wykszta³conych i nieprzeciêtnych? Musi ono zatem od najm³odszych lat uczyæ siê, jak radziæ sobie w trudnych sytuacjach i budowaæ pozytywne relacje z ludŸmi. Szczególnie wa¿ne jest zbudowanie wewnêtrznej odpornoœci Twojej pociechy, pozwalaj¹cej na swobodne radzenie sobie z wszelkimi problemami, jakie mog¹ stan¹æ na jej drodze. Aby pomóc Tobie i Twojemu dziecku uporaæ siê z tym zadaniem, doœwiadczona pedagog, Linda Lantieri, oraz znany psycholog zajmuj¹cy siê rozwojem inteligencji emocjonalnej, Daniel Goleman, opracowali zestaw nowoczesnych technik i æwiczeñ dla Twojego dziecka. Ich celem jest kszta³towanie poczucia w³asnej wartoœci, poprawianie zdolnoœci do koncentracji i komunikacji z otoczeniem, rozwijanie empatii oraz umiejêtnoœci panowania nad negatywnymi emocjami. Mo¿esz byæ pewien, ¿e z takim baga¿em inteligencji emocjonalnej Twoja pociecha szczêœliwie przejdzie przez ¿ycie! • Æwiczenia uspokajaj¹ce, redukuj¹ce stres i poprawiaj¹ce samopoczucie. • Techniki pomagaj¹ce rozluŸniæ cia³o i skupiæ uwagê. • Budowanie umiejêtnoœci odczytywania sygna³ów w³asnego cia³a. • Nauka reagowania w obliczu negatywnych wydarzeñ. SPIS TREŚCI Podziękowania Wprowadzenie — Daniel Goleman R O Z D Z I A Ł 1 Budowanie gotowości wewnętrznej 7 11 17 37 59 91 R O Z D Z I A Ł 2 Przygotowanie do nauczania dzieci ćwiczeń, które pomogą im uspokoić ciało i skupić uwagę Ćwiczenia pomagające uspokoić ciało i skupić uwagę, przeznaczone dla dzieci w przedziale wiekowym 5 – 7 lat R O Z D Z I A Ł 3 Ćwiczenia pomagające uspokoić ciało i skupić uwagę, R O Z D Z I A Ł 4 przeznaczone dla dzieci i młodzieży w przedziale wiekowym 8 – 11 lat Ćwiczenia pomagające uspokoić ciało i skupić uwagę, przeznaczone dla młodzieży w wieku 12 lat i starszej R O Z D Z I A Ł 5 R O Z D Z I A Ł 6 131 179 Przygotowanie dzieci do wejścia w XXI wiek Lista przydatnych materiałów 191 Dodatkowe źródła dla zainteresowanych 195 O autorce 201 ROZDZIAŁ 1 Budowanie gotowości wewnętrznej R ankiem 11 września 2001 roku nikt na Dolnym Manhat- tanie nie zdawał sobie sprawy, że za kilka godzin ponad pięć tysięcy uczniów i dwustu nauczycieli będzie uciekać w popłochu, walcząc o życie. Był to dopiero szósty dzień szkoły i w większości klas oddawano się typowym porannym czynnościom, takim jak wypakowywanie książek czy witanie się z kolegami. Prawdę mówiąc, odgłos pierwszego uderzenia wcale nie wydawał się jakiś nietypowy dla ruchliwego, jesiennego poranka w Nowym Jorku. Dopiero kolejny huk wstrząsnął pobliskimi budynkami i odbił się echem o trochę bardziej oddalone bloki. Niektórzy widzieli, co się stało, przez okna klas, w których się znajdowali. Do dyrektorów i nauczy- cieli zaczęły docierać strzępki informacji na temat bieżących wyda- rzeń. Wyczekujące spojrzenia tysięcy dzieci spodziewających się wyjaśnienia tego, co właśnie zobaczyły, uzmysłowiły dorosłym, że znaleźli się w centrum jakichś niewyobrażalnych wydarzeń. Opiekunowie zdawali sobie sprawę, że będą w stanie podjąć dobre decyzje tylko wtedy, kiedy postarają się zachować spokój i po- mogą dzieciom zrobić to samo. Uczniowie w większości szkół zostali 18 Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka zgromadzeni w salach gimnastycznych i szkolnych stołówkach. Roz- dano im kredki i papier, a dzieci zaczęły rysować to, co zdążyły zoba- czyć, zanim spuszczono rolety w oknach. Na obrazkach pojawiały się dwie bliźniacze wieże z ptakami czy motylami, które wylatywały z okien i spadały. Tak przynajmniej wyglądało to w oczach dzieci. Dorośli mieli bardzo małe pole manewru. Ich zwierzchnicy radzili im robić różne rzeczy, zanim wszystkie środki komunikacji zostały odcięte. Ale zwierzchnicy znajdowali się z dala od tragicznych wyda- rzeń i nie byli w stanie wyobrazić sobie tego, co widzieli znajdujący się w pobliżu katastrofy dyrektorzy i nauczyciele. W samym środku wielkiej niewiadomej i wielkiego niebezpieczeństwa dorośli musieli podjąć najważniejszą decyzję w swojej karierze wychowawcy: aby uratować dzieci, należy ewakuować szkołę i uciec tam, gdzie jest bez- piecznie. Po wydostaniu się na zewnątrz wiele osób pochłonęła czarna chmura kurzu. Dzieci szły lub biegły, trzymając się za ręce, prowa- dzone przez swoich opiekunów, którzy śpiewali im znane piosenki, aby odwrócić ich uwagę od tego, co działo się wokół. Wiele nauczy- cielek zdjęło swoje buty na wysokich obcasach, aby móc szybciej uciekać. Jedna z wychowawczyń trzeciej klasy powiedziała: „Dwoje trzymających mnie za ręce ośmiolatków biegło tak szybko, jak tylko ja byłam w stanie. Nie wiem, co dodawało mi sił, kiedy gnałam do przodu wraz z rzeką uciekających ludzi... Pamiętam, że dzień czy dwa później jedno z tych dzieci powiedziało do mnie: »Niech pani spojrzy, nawet psy są przerażone«”. Jakimś cudem, mimo spadających wszędzie szczątków budowli i wszechogarniającego chaosu, żaden z uczniów ani nauczycieli nie stracił życia podczas ucieczki. Dorośli poszli za głosem wewnętrznej mądrości, odwagi i spokoju, co umożliwiło bezpieczną ewakuację szkół pełnych dzieci. Młodzi uczniowie będący świadkami niedają- cych się opisać słowami scen w jakiś sposób zdołali kontynuować Budowanie gotowości wewnętrznej 19 swój marsz ku bezpieczeństwu. Próbując usilnie zrozumieć oglądaną katastrofę, wyobrażali sobie, że ciała wypadające z płonących budyn- ków wież to ulatujące z nich ptaki1. Umiejętności, które pomogły tym niezwykłym dorosłym i dzieciom przeżyć tamtego dnia, nie miały na pewno nic wspólnego z wiedzą, którą sprawdzał ich ostatni test w szkole. O zdaniu tego trudnego egzaminu, jaki ułożyło dla nich życie, nie zdecydowało przygotowa- nie naukowe, ale raczej wewnętrzna gotowość. Dyrektorzy, nauczy- ciele i uczniowie wykazali się tą gotowością i połączyli ją z głęboko zakorzenioną mądrością. Dzięki temu byli w stanie zachować spo- kój i opanowanie w obliczu niesamowitej katastrofy, której świad- kami się stali. Właśnie ten stan wewnętrznej czujności umożliwił im podjęcie właściwych decyzji, dzięki którym mogli znaleźć się w bez- piecznym miejscu. To, że byłam na Manhattanie tamtego wrześniowego dnia jako jedna z osób służących wsparciem nauczycielom i uczniom z Ground Zero, pomogło mi uświadomić sobie kilka ważnych kwestii. Jeszcze dobitniej zdałam sobie sprawę z tego, że prawdziwe egzaminy życiowe mogą spotkać dziecko w każdej chwili i że my jako dorośli nie jeste- śmy w stanie uchronić naszych dzieci od wydarzeń, na które nie mamy wpływu. Zaczęłam się jednocześnie zastanawiać, jak zaszczepić w dziecku wewnętrzną siłę, potrzebną nie tylko do tego, aby umiało stawić czoła wielkim wyzwaniom, które przed nim staną, ale aby potrafiło także wykorzystać możliwości, jakie się z tymi wyzwaniami wiążą. Czy rzeczywiście można się nauczyć takich sposobów reago- wania w trudnych i niepewnych sytuacjach, które pomogły uczniom 1 Opisywane tu historie z 11 września pochodzą ze wstępu oraz roz- działów 1. i 9. książki Forever after: New York City Teachers on 9/11, zredago- wanej przez M. Grolnick i wydanej przez Teachers College Press w 2006 r. Wykorzystane za zgodą wydawcy. 20 Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka i nauczycielom z Ground Zero zachować spokój oraz równowagę pośród tych chaotycznych i tragicznych wydarzeń? Nie ulega wątpliwości, że nauczyciele i uczniowie czerpali tego dnia z psychicznych zasobów, pojawia się jednak pytanie, co należy zrobić, aby wydobyć te cenne pokłady wewnętrznej siły. Jak nauczyć dzieci nawyków pozwalających uwolnić ich umysły, serca i ciała od kumulujących się w nich każdego dnia napięć? Kiedy w czerwcu 2002 roku dzieci ze szkół znajdujących się w Ground Zero podsumowywały miniony rok, jeden mały chłopiec ze szkoły podstawowej sąsiadującej z niegdysiejszymi wieżami World Trade Center spojrzał swojej nauczycielce prosto w oczy i powiedział: „Nigdy nie zapomnę, że tego dnia trzymała mnie pani za rękę i nie puściła przez cały czas”. Ci z nas, którzy wychowują dzieci, muszą pamiętać, jak bardzo ważne jest, abyśmy pielęgnowali nasze własne życie wewnętrzne. Dzięki temu będziemy bowiem w stanie udzielić dzieciom wsparcia, którego potrzebują do rozwijania własnej siły wewnętrznej. Nie możemy puścić ich dłoni, zanim tej siły w sobie nie poczują. O CZYM JEST TEN PRZEWODNIK Od wrześniowych wydarzeń nieustannie zajmuję się rozwijaniem u tysięcy dorosłych oraz dzieci umiejętności pomagających im wyci- szyć umysł, uspokoić ciało oraz skuteczniej rozpoznawać swoje emo- cje i radzić sobie z nimi. Jako założycielka i kierowniczka The Inner Resilience Program (znanego wcześniej pod nazwą Project Renewal) dostrzegam, że umiejętność kontrolowania myśli, emocji i mechani- zmów fizjologicznych stanowi coś w rodzaju wewnętrznego pancerza, który sprawia, że dziecko jest wewnętrznie przygotowane, by stawić czoło wyzwaniom i możliwościom, jakie niesie życie. Niniejsza książka zawiera praktyczne porady i strategie, które pomogą Tobie i dzieciom znajdującym się pod Twoją opieką nauczyć Budowanie gotowości wewnętrznej 21 się doceniać ciszę i spokój w czasie, kiedy przebywacie razem, a także nauczy Was technik skutecznego radzenia sobie ze stresem. To szansa dla Ciebie i Twojej rodziny, aby zaplanować czas, który sprawi, że Wasze życie stanie się bardziej zrównoważone, pełniejsze i spokoj- niejsze. Patrice Thomas w swojej książce The Power of Relaxation2 określa specjalnie wyznaczony czas spędzany z dziećmi w spokoju jako „czas dla serca i duszy”. Ty możesz nadać tym chwilom swoją nazwę lub pozwolić, aby zrobiły to dzieci. Pierwszym krokiem jest podjęcie decyzji o wygospodarowaniu tego „czasu dla serca i duszy” w życiu Waszej rodziny. Następnie za pomocą płyt CD oraz dołączonych do nich materiałów należy spró- bować rozwinąć u Was i Waszych dzieci pewne konkretne umiejętno- ści wyzwalające siłę wewnętrzną, a także inteligencję emocjonalną. Podróż ta będzie zależała od wieku Twojego dziecka (lub dzieci). Maluchy na przykład mają jeszcze zdolność wchodzenia w opisywane tu sfery własnego wnętrza. Potrafią również postrzegać głębię niektó- rych rzeczy, są pełne zdumienia oraz podziwu i umieją bawić się kreatywnie. Zdarza się, że natychmiast wyczuwają pewne rzeczy, których dostrzeżenie i zrozumienie dorosłym zajmuje nieco więcej czasu. Małe dzieci na przykład potrafią podjąć szybką, opartą na intu- icji decyzję, z kim się zaprzyjaźnią, a z kim nie. Jednak bardzo rzadko zauważa się i pielęgnuje te umiejętności, co prowadzi do ich ukrycia i stłumienia. W rezultacie małe dzieci tracą kontakt z całkiem dobrze rozwiniętą częścią siebie. To przykre, ale wiele dzieci otrzymuje sygnały — werbalne i nie- werbalne — że nadzwyczajne przejawy ich wewnętrznego życia nie są częścią rzeczywistości. Rodzi się w nich wtedy przeświadczenie, że nie mogą wiedzieć czegoś intuicyjnie ani odczuwać głębokiego 2 P. Thomas, The Power of Relaxation: Using Tai Chi and Visualization to Reduce Children’s Stress, Redleaf Press, St. Paul 2003. 22 Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka współczucia, ponieważ nie są wystarczająco dorosłe. Wraz z wiekiem świadomość ich wewnętrznego życia staje się coraz bardziej stłu- miona, zapomniana i odizolowana. Okres dojrzewania daje szansę na odtworzenie połączeń z naszym wewnętrznym „ja”, jednak dorośli mają tendencję do ignorowania lub trywializowania doświadczeń pozazmysłowych młodych ludzi znajdujących się na tym etapie życia. Sprawy komplikuje fakt, że niewielu z nas, dorosłych, zostało wycho- wanych w duchu pielęgnowania naszego życia wewnętrznego. Jeśli chcemy wziąć udział w krzewieniu opisanych postaw u naszych dzieci, każdy z nas musi znaleźć dla siebie wzór do naśladowania i doświad- czenia, które pokażą mu, jak prowadzić bardziej zintegrowane życie. Zaleca się rozpoczęcie pracy nad kształtowaniem wyżej wspo- mnianych cech już z pięciolatkami. Dzieci w tym wieku szukają u rodziców wskazówek mówiących, co jest bezpieczne w odkrywa- niu świata, a co nie. Ćwiczenia przedstawione w niniejszej książce wykonywane z dziećmi w każdym wieku uzmysłowią im, że zauwa- żamy i cenimy ich wewnętrzne zdolności. Ważne jest, aby pamiętać, że jeśli opisywane tu ćwiczenia mają przynieść zamierzony skutek, muszą być wykonywane regularnie, a ich celem jest przywrócenie spokoju i równowagi w każdym aspekcie życia Twojego i Twojego dziecka. Mimo iż książka ta skierowana jest głównie do dorosłych chcących wykształcić pewne cechy u swoich dzieci w środowisku domowym, strategie tu przedstawione mogą również zostać wyko- rzystane przez nauczycieli do pracy z dziećmi w szkole. Wszystkie prezentowane tu sugestie i sposoby nadają się więc do wykorzysta- nia zarówno w środowisku domowym, jak i szkolnym. Niniejsza książka i płyta CD koncentrują się na dwóch technikach służących budowaniu odporności wewnętrznej i podnoszeniu inteli- gencji emocjonalnej u dzieci. Są to: 1. Rozluźnianie ciała (poprzez progresywną relaksację mięśniową i skanowanie ciała). Budowanie gotowości wewnętrznej 23 2. Skupianie uwagi (poprzez zastosowanie ćwiczeń trenujących uważność). W tym rozdziale zawarto opis niektórych korzyści, jakie dają regu- larne ćwiczenia uczące dzieci spokoju, oraz przegląd badań nauko- wych związanych z tym problemem. W rozdziale 2. zaprezentowano niektóre zasady przewodnie i sku- piono się na roli dorosłego w tworzeniu warunków sprzyjających nauce, które są niezbędne, aby przyniosła ona efekty. Rozdziały 3., 4. i 5. poświęcone są dzieciom reprezentującym różne grupy wiekowe: dzieciom od pięciu do siedmiu lat, dzieciom od ośmiu do jedenastu lat oraz dzieciom powyżej jedenastego roku życia. Każdy z rozdziałów zawiera dostosowane do konkretnej grupy ćwi- czenia, przeznaczone do wykonywania przed odsłuchaniem płyty CD, jak i po tym. Na płycie znajdują się ćwiczenia skłaniające do refleksji, opracowane przez Daniela Golemana. One również dosto- sowane są do wieku Twojego dziecka. Rozdział 6., ostatni, stanowi podsumowanie niektórych kroków, które mogą zostać podjęte, aby zapewnić dzieciom trwałą równowagę i spokój. Zaprezentowane tu pomysły i strategie nie powstały po to, aby rozwiązać problemy z nauką, zachowaniem czy zdrowiem dzieci. Stanowią one raczej pomoc dla dzieci i rodziców w wykształceniu wewnętrznych mechanizmów, które redukują reakcje ich ciała na stres. W skład korzyści, jakie zarówno dorośli, jak i znajdujące się pod ich opieką dzieci mogą odnieść z lektury tej książki, wchodzą: • zwiększona samoświadomość i lepsze zrozumienie samego siebie; • umiejętność lepszego relaksowania się i uwalniania od napięcia fizycznego; • umiejętność większego skupienia i koncentracji, co jest kluczowe w procesie nauki; 24 Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka • zdolność skutecznego radzenia sobie ze stresującymi sytuacjami poprzez spokojniejsze reagowanie na stres; • wzmożona kontrola nad myślami i mniejsza dominacja niepożą- danych myśli; • zwiększona możliwość głębokiej komunikacji i zrozumienia pomię- dzy rodzicem a dzieckiem, spowodowana regularnym dzieleniem się myślami i odczuciami. Wierzymy, że podejmując wyzwanie regularnego spędzania spo- kojnych chwil ze swoimi dziećmi, odczujesz pozytywne skutki tego przedsięwzięcia również na sobie. Bardzo prawdopodobne, że osią- gniesz wyższy stopień samoświadomości i lepiej zrozumiesz, kim jest Twoje dziecko. Możliwe, że kiedy wprowadzisz w ciągu dnia wspomniane chwile całkowitej obecności, tak różniące się od czasu, który do tej pory spędzałeś z dzieckiem, zapragniesz, aby inne pory Twojego dnia również przepełnione były świadomością obecnej chwili. Mam nadzieję, że dzięki temu będzie można nawiązać z Tobą lepszy kontakt oraz pozwoli Ci to odnosić sukcesy w codziennej walce ze stresem, byś mógł w pełni cieszyć się z bycia rodzicem. CO MÓWIĄ BADANIA NAUKOWE NA TEMAT ĆWICZEŃ USPOKAJAJĄCYCH MAJĄCYCH SŁUŻYĆ ZREDUKOWANIU STRESU I POLEPSZENIU SAMOPOCZUCIA Skutki nieradzenia sobie z napięciem emocjonalnym w społeczeń- stwie amerykańskim są wyraźnie widoczne. Szacuje się, że obecnie od 70 do 90 wszystkich wizyt w gabinetach lekarskich w Stanach Zjednoczonych3 spowodowanych jest zaburzeniami wywołanymi 3 W Polsce odsetek wizyt u lekarza spowodowanych zaburzeniami zwią- zanymi ze stresem nie jest aż tak wysoki. Trudno jednak podać konkretne liczby ze względu na brak badań w zakresie przyczyn składania wizyt u lekarza ogólnego — przyp. red. Budowanie gotowości wewnętrznej 25 stresem4. Prowadzone przez dziesięć lat badania wykazały, że wskaź- nik umieralności ludzi niepotrafiących skutecznie radzić sobie ze stresem był o 40 wyższy niż u osób odpornych na stres5. Społe- czeństwo amerykańskie charakteryzuje się stosowaniem doraźnych środków farmakologicznych w sytuacjach stresogennych, czyli w obli- czu poważnych wyzwań, jakie stawia życie. Leki stają się złotym środ- kiem, dobrym na wszystko, co więcej podawane są nawet dzieciom. Amerykanie przyjmują pięć miliardów środków uspokajających rocz- nie, które pomagają im radzić sobie ze stresem6. Również życie dzieci jest w dzisiejszych czasach bardziej stresu- jące. Kiedy rodzice żyją w szalonym tempie, odbija się to także na ich potomkach. Społeczeństwo w Stanach Zjednoczonych zmieniło się pod wieloma względami, a zmiany te zwiększają presję wywie- raną na dzieci kosztem ich dzieciństwa. Wielu rodziców pracuje teraz dłużej i pozwala, aby praca zakłócała ich życie zawsze i wszędzie7. Skutek jest taki, że coraz większa liczba dzieci spędza większość swo- jego czasu w towarzystwie zmieniających się bez przerwy opiekunów. Poza tym istnieje presja, aby dzieci jak najwcześniej zdobyły wiedzę naukową, przez co szkoła staje się dla nich wielkim źródłem stresu. 4 P.J. Rosch, Job stress: America’s leading adult health problem, „USA Maga- zine”, maj 1991. 5 H.J. Eysenck, Personality, stress, and cancer: Prediction and prophylaxis, „British Journal of Medical Psychology”, 61, 1988, s. 57 – 75. 6 D. Wayne, Reactions to Stress, [online] luty 1998, www.wovenstory.com/ (cid:180)wellness. 7 Problem stresu nie jest również obcy społeczeństwu polskiemu. Ogól- nopolskie badanie przeprowadzone w 2006 roku przez Melisanę Klosterfrau i Instytut Badawczy Pentor Research International wykazało, że aż 70 naszego społeczeństwa żyje w nieustającym stresie, a większość z nas nie wie, jak skutecznie radzić sobie z jego objawami. Najczęściej w obliczu stresu pró- bujemy odwrócić czymś swoją uwagę, idziemy na spacer lub sięgamy po używki — przyp. red. 26 Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka Zbyt wielu młodych ludzi cierpi dziś na zaburzenia psychiczne i trudności z dostosowaniem się, a społeczeństwo amerykańskie nie poświęca tym ludziom należytej uwagi i nie przeznacza wystarczają- cych środków na zapewnienie im odpowiedniej pomocy. Szacuje się, że jedna na pięć osób w przedziale wiekowym od dziewięciu do siedemnastu lat cierpi na dające się zdiagnozować zaburzenia psy- chiczne8. Faktem jest, że coraz większa liczba dzieci idzie do szkoły w złym stanie psychicznym, bez właściwego przygotowania do pro- cesu przyswajania wiedzy9. Wychowawcy stają naprzeciw wysokim oczekiwaniom społecznym przy jednocześnie ciągle malejących nakładach finansowych, które umożliwiłyby im odpowiednie wyko- nywanie pracy. Bardzo często zdarza nam się mylić u naszych dzieci symptomy nieradzenia sobie ze stresem z niewłaściwym zachowaniem, któremu trzeba położyć kres. Zdarza się, że dzieci są ganione przez nauczycieli i rodziców za swoje reakcje, które w rzeczywistości są reakcją na stres, a nie przejawem złego zachowania. Jedna nerwowa sytuacja pociąga zwykle kolejne, tworząc swoistą spiralę stresu, której ule- gają zarówno dorośli, jak i dzieci. KidsHealth.org® przeprowadziło sondaż wśród 875 amerykań- skich dzieci w wieku 9 – 13 lat na temat przyczyn stresu w ich życiu 8 D. Shafer, P. Fischer i inni, The NIMH Diagnostic Interview Schedule for Children, „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psy- chiatry”, 35, 1996, s. 865 – 877. 9 Jeśli chodzi o stres wśród polskich dzieci i młodzieży, z opublikowanego przez GUS w 2004 roku Stanu Zdrowia Ludności Polski wynika, że większość dzieci raczej pozytywnie ocenia swój stan psychofizyczny, jednak ocena ta zmienia się wraz z wiekiem. Im młodsze jest dziecko, tym lepiej ocenia ono swój stan psychiczny, nastrój czy relacje z rówieśnikami. Tendencja ta jest szczególnie widoczna na podstawie oceny własnego samopoczucia w odnie- sieniu do środowiska szkolnego przez dzieci w różnym wieku — przyp. red. Budowanie gotowości wewnętrznej 27 i najczęstszych sposobów radzenia sobie z nim. Trzy najczęściej przytaczane źródła stresu to oceny, szkoła i zadanie domowe (36 ), rodzina (32 ) oraz przyjaciele, rówieśnicy, plotkowanie i dokuczanie sobie nawzajem (21 ). Jeśli chodzi o sposoby na stres, wśród najbar- dziej popularnych znalazły się podejmowanie się zajmujących czyn- ności (52 ), słuchanie muzyki (44 ) oraz oglądanie telewizji lub granie w gry wideo (42 ). Żaden z pierwszych dziesięciu najczęściej wybieranych sposobów na stres nie miał nic wspólnego z wglądem czy z refleksją, czyli ze strategiami opisywanymi w niniejszej książce. Pozytywnym faktem jest jednak to, że aż 75 ankietowanych mło- dych ludzi stwierdziło, że w ciężkich chwilach swojego życia odczuwa potrzebę spędzania czasu z rodzicami10. Może to ułatwić zbliżenie się do dziecka i wypróbowanie zaprezentowanych tu technik. Strategie te nie tylko ułatwią dzieciom zapanowanie nad stresem, ale pozwolą Wam spędzić trochę czasu w gronie rodzinnym. Świat naszego dzieciństwa różni się znacznie od świata, w którym odnaleźć się muszą nasze dzieci. Obecnie na każdym kroku jesteśmy wystawieni na działanie czynników wywołujących stres, o których dawniej nikt nawet nie słyszał. Pracując jako nauczycielka w szkole podstawowej w latach siedemdziesiątych zeszłego stulecia i później jako dyrektorka w nowojorskich szkołach, zauważyłam, że z rozwo- jem społecznym i emocjonalnym dzieci jest coraz gorzej. Widzia- łam, że młodzi ludzie przychodzący do szkoły byli coraz bardziej agresywni, nieposłuszni i impulsywni, a jednocześnie przygnębieni i samotni. Thomas Achenbach, psycholog z Uniwersytetu Vermont, potwierdził moje obserwacje. Udowodnił to za pomocą przełomo- wych badań na tysiącach amerykańskich dzieci, przeprowadzonych najpierw w połowie lat 70. i ponownie pod koniec lat 80. XX wieku. 10 Patrz www.kidshealth.org/parent/emotions/feelings/kids_stress.html. 28 Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka Zaobserwowano pogorszenie się wyników w ponad 40 testach oce- niających umiejętności emocjonalne i społeczne u wszystkich ame- rykańskich dzieci pochodzących ze wszystkich klas społecznych — od najbiedniejszych do najbardziej zamożnych11. Dominującą reakcją na pogorszenie się umiejętności społecznych i emocjonalnych u dzieci było skupienie się na zidentyfikowaniu czynników ryzyka, które powodowały wspomniane aspołeczne po- stawy. Skutkiem tego były dwa dziesięciolecia prowadzonych przez szkoły „wojen prewencyjnych”, takich jak ta skierowana przeciwko narkotykom, co miało pomóc zredukować negatywne zachowania. W ciągu ostatnich lat nastąpiła zmiana w sposobie podejścia do opi- sywanego tu problemu. Naukowcy i lekarze zaczęli się interesować zagadnieniem odporności — wewnętrznej zdolności każdego z nas do samokontroli i odpowiedniego radzenia sobie z wyzwaniami, jakie stawia nam życie. Bonnie Bernard, pionier w dziedzinie podejścia opartego na kształtowaniu siły, uzmysłowił nam, jak można praco- wać nad siłą i umiejętnościami ludzi, tak by chroniły ich przed poten- cjalnym zagrożeniem, jakie niosą ze sobą niektóre doświadczenia życiowe12. Przeprowadzone przez niego badania miały bardzo duże znaczenie dla wykształcenia się praktyki rozwijania siły wewnętrz- nej u dzieci poprzez regularne ćwiczenia wyciszające umysł i uspo- kajające ciało. Badania nad budowaniem wspomnianej odporności wskazują na jeden z najważniejszych czynników pomagających chronić dziecko: obecność co najmniej jednego troskliwego i służącego wsparciem dorosłego (idealnie byłoby, gdyby było ich wielu), który wie, ile warte jest dziecko. Młodzi ludzie potrzebują, aby dorośli byli w ich życiu 11 Badania Thomasa Achenbacha zostały opisane przez D. Golemana w artykule The educated heart opublikowanym w „Common Boundary”, listo- pad/grudzień 1995. 12 B. Bernard, Resiliency: What We Have Learned, WestEd, San Francisco 2004. Budowanie gotowości wewnętrznej 29 punktem oparcia; kimś, kto nigdy z nich nie zrezygnuje. Środowisko domowe i szkolne powinno zaszczepić w dzieciach konkretne umie- jętności społeczne i emocjonalne. Dzieci potrzebują również wielu okazji, aby wspomniane umiejętności ćwiczyć i w razie potrzeby wykorzystać. Materiały zawarte w niniejszej książce kładą nacisk na spełnienie wszystkich powyższych warunków. Jakie dokładnie korzyści dla budowania odporności ma systema- tyczne uczenie dorosłych i dzieci, jak rozluźniać ciało i skoncentro- wać uwagę? Opublikowano setki badań (niektóre w czasopismach wraz z recenzjami) przede wszystkim na temat plusów techniki zwa- nej Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR — redukcja stresu poprzez koncentrowanie uwagi) autorstwa Jona Kabat-Zinna. Nauko- wiec ten stworzył również Stress Reduction Program (program mający na celu redukcję stresu) w University of Massachusetts Medi- cal School. Kabat-Zinn zaczął od badania techniki skupiania uwagi u dorosłych pacjentów cierpiących na przewlekły ból. Po jej zastoso- waniu zauważył, że u pacjentów tych nie tylko zmalał ból, ale rów- nież obniżyło się ciśnienie tętnicze i nastąpiła poprawa samopoczucia. Obecnie różne odmiany MBSR stosuje się w ponad dwustu ośrod- kach zdrowia na terenie Stanów Zjednoczonych nie tylko w leczeniu chronicznego bólu, ale również chorób układu krążenia i skutków terapii nowotworowej13. Kabat-Zinn przeprowadził także badania wśród chorych cierpią- cych na łuszczycę i odkrył, że pacjenci, których nauczono uważnej medytacji, wyzdrowieli cztery razy szybciej niż chorzy leczeni tylko metodami tradycyjnymi. W roku 2001 Kabat-Zinn zaczął badać osoby, które z medycznego punktu widzenia były zdrowe, ale miały pro- blemy spowodowane codziennym stresem. Podczas badania ochot- nicy zostali losowo przydzieleni do dwóch grup. Członków jednej 13 Mr. Mindfulness: Living in the Moment is Tough, Even for the Idea’s Leading Exponent. Just Ask Jon Kabat-Zinn, „Washington Post”, 12 lipca 2005, F1. 30 Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka z nich nauczono i poproszono o wykonywanie ćwiczeń opartych na dwóch strategiach o działaniu uspokajającym, które zawarto w niniej- szej książce i na płycie CD. Są to: uważna medytacja i skanowanie ciała. Uprawiali oni również jogę. Ochotnicy z drugiej grupy nie zostali poddani działaniu żadnej ze wspomnianych technik. Po trzech mie- siącach u członków pierwszej grupy, którzy regularnie wykonywali polecone im ćwiczenia, zauważono 46-procentowy spadek objawów chorobowych, takich jak przeziębienie, bóle głowy itp., spadek dole- gliwości natury psychicznej o 44 i redukcję negatywnych reakcji stresowych na codzienne problemy o 24 . U członków drugiej grupy nie zauważono żadnych znaczących zmian w poziomie odczuwa- nego stresu14. Dr Richard Davidson, wykładający psychologię i psychiatrię na Uniwersytecie Wisconsin w Madison, również ma swój wkład w bada- nia dotyczące korzyści wynikających z nauczania dorosłych wspo- mnianych strategii uspokajania się. Dzięki jego licznym, prowadzo- nym przez lata badaniom skupionym na efektach medytacji wiemy dziś, że strategie te wpływają pozytywnie na komórki w mózgu, wzmacniają system odpornościowy, redukują stres i wywołują dobre samopoczucie. Celem jednego z najnowszych badań doktora David- sona było sprawdzenie, jak medytacja wpływa na naszą uwagę. Skoro medytacja to pewien rodzaj umysłowego treningu uwagi, Davidson postanowił sprawdzić, czy może ona mieć wpływ na czyn- ności wymagające właśnie jej skupienia. Okazało się, że nasza uwaga to zdolność, którą możemy kształtować. Uczestnicy testu, których przez trzy miesiące poddawano intensywnym treningom medytacyjnym, osiągali lepsze wyniki w testach na uwagę, zwanych „mrugnięciem uwagi”. Doktor zdecydował się wypróbować wspomnianą metodę, by zbadać zależności pomiędzy medytacją a uwagą, ponieważ wcze- 14 Into the Well: Wherever You Go, Be Mindful, „Washington Post”, 14 sierpnia 2001, F3. Budowanie gotowości wewnętrznej 31 śniej uważano, że umiejętność skupienia uwagi to stała cecha sys- temu nerwowego. Jednak już pierwsze wyniki badań wykazały, że zdolność ta może się polepszyć po poddaniu odpowiedniemu tre- ningowi. Odkrycie to może mieć duże znaczenie dla dzieci i procesu uczenia się15. Jeszcze do niedawna większość z opisywanych wyżej badań prze- prowadzano wyłącznie na dorosłych. Dopiero około 2006 roku roz- poczęto bardziej szczegółowo badać efekty stosowania technik uspo- kajających u dzieci. Testy te przeprowadzano w oparciu o wymierne dane, na podstawie których zauważyć można było pewne powta- rzające się tendencje. Obecnie w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie prowadzonych jest kilka analiz tego typu. Jednym z takich przed- sięwzięć jest założony i prowadzony przeze mnie The Inner Resi- lience Program. Współpracując z grupą Metis Associates Inc., prze- prowadzam autorskie badania empiryczne dotyczące wpływu naszych działań na wybraną grupę nowojorskich nauczycieli, uczniów i śro- dowisk klasowych. W eksperymencie bierze udział sześćdziesięciu badanych — trzydziestu w grupie poddanej działaniu technik uspo- kajających i trzydziestu w grupie niepoddanej żadnym działaniom. Badanie polega na tym, że najpierw testujemy techniki uspokajające na nauczycielach, a następnie uczymy ich, jak przekazywać nabyte umiejętności dzieciom za pomocą naszego programu nauczania o nazwie „Budowanie odporności od środka u dzieci od zerówki do ostatniej klasy szkoły średniej” („Building Resilience from the Inside Out — Grades K-12”). Wiele z osób, które podjęły się szczegółowego badania dzieci i młodzieży, poczyniło już pewne wstępne, lecz zachęcające do dal- szej pracy obserwacje. Wielu zauważyło budujące zmiany u dzieci 15 Study Suggests Meditation Can Help Train Attention, „New York Times”, 8 maja 2007. 32 Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka uczonych technik uspokajania się. Kimberly Schonert-Reichl z Univer- sity of Columbia w Kanadzie zauważyła na przykład, że dzieci na- uczone technik skupiania uwagi, podobnych do zaprezentowanych w niniejszej książce, były „mniej agresywne, mniej buntownicze w stosunku do nauczycieli, bardziej uważne na lekcjach i przejawiały bardziej pozytywne emocje z optymizmem włącznie”. Susan Smalley, kierowniczka Mindfulness Awareness Research Center na Uniwer- sytecie Kalifornijskim w Los Angeles (UCLA), również zaobserwo- wała dobre rezultaty uczenia wspomnianych technik w przypadku nastolatków z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z defi- cytem uwagi (ADHD). U cierpiącej na ADHD młodzieży stwierdzono zmniejszenie lęku i zwiększenie umiejętności skupienia się. Obecnie w toku znajduje się kilka innych, bardziej szczegółowych badań pro- wadzonych na dzieciach. My tymczasem nieprzerwanie doświad- czamy korzyści, jakie opisywane tu podejście ma dla naszych dzieci16. ROZWIJANIE UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH I EMOCJONALNYCH17 Coraz większa liczba badań wskazuje, że jak najwcześniejsze poma- ganie dzieciom w rozwijaniu umiejętności społecznych i emocjonal- nych ma ogromny wpływ na ich zdrowie i dobre samopoczucie. Prace naukowe udowadniają, że społeczne i emocjonalne funkcjonowanie dziecka oraz jego zachowanie zaczynają się stabilizować około ósmego 16 J. Suttie, Mindful Kids, Peaceful Schools, „Greater Good”, lato 2007. 17 Niektóre części tego rozdziału zostały zapożyczone z pracy zatytułow- anej Schools, Families, and Social and Emotional Learning: Ideas and Tools for Working with Parents and Families, autorami której są L. Fredricks, R. Weiss- berg, H. Resnik, E. Patrikakou i M.U. O’Brien. Praca ta została opublikowana przez Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning (CASEL) oraz Mid-Atlantic Regional Laboratory for Student Success, ale jest również dostępna za zgodą autorów pod adresem internetowym www.casel.org. Budowanie gotowości wewnętrznej 33 roku życia i w dużej mierze określają zachowanie i zdrowie umy- słowe młodego człowieka w późniejszym życiu18. Innymi słowy, jeśli dzieci nauczą się odpowiednio wyrażać swoje emocje oraz troszczyć się o innych i utrzymywać z nimi odpowiednie stosunki już we wcze- snym wieku szkolnym, bardziej prawdopodobne jest, że unikną depresji, przemocy oraz innych poważnych zaburzeń zdrowia psy- chicznego w późniejszym wieku. Daniel Goleman, nasz przewodnik po ćwiczeniach relaksacyjnych, które znajdują się na płycie CD dołączonej do niniejszej książki, miał duży wpływ na sposób, w jaki postrzegamy potrzebę pielęgnowania społecznego i emocjonalnego życia naszych dzieci. Dzisiaj setki ludzi na całym świecie dokładają starań, aby rozwijać u dzieci umiejętno- ści społeczne i emocjonalne, wpisując strategie ich kształtowania do programów szkolnych. W swojej przełomowej książce Inteligencja emocjonalna (opubli- kowanej w 1995 roku) Goleman podsumował wyniki badań z neu- robiologii i psychologii kognitywnej, które uznawały EQ — inteli- gencję emocjonalną (ang. emotional inteligence) — jako równie istotną co IQ dla odpowiedniego rozwoju dzieci i ich przyszłych sukcesów w życiu. We wspomnianej książce Goleman pisze: „Jest tajemnicą poliszynela, że ani oceny uzyskiwane w szkole, ani iloraz inteligencji, ani wyniki testów SAT nie pozwalają bezbłędnie przewidzieć, kto odniesie w życiu sukces... Jest wiele wyjątków od reguły, zgodnie z którą iloraz inteligencji pozwala przewidzieć, jak się komu będzie wiodło w życiu. Wyjątków tych jest zbyt wiele, aby można było uznać, że potwierdzają one tę regułę. W najlepszym przypadku iloraz 18 L.R. Huesmann, N.G. Guerra, Children’s normative beliefs about aggres- sion and aggressive behavior, „Journal of Personality and Social Psychology”, 72, 1997, nr 2, s. 408 – 419. 34 Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka inteligencji określa około 20 procent czynników, które decy- dują o sukcesie, co oznacza, że 80 procent zależy od innych zmiennych”19. Praca Golemana pomogła wychowawcom, do których zaliczam się również ja, zrozumieć, jak ważna jest inteligencja emocjonalna w efektywnym wykorzystywaniu naszego IQ, czyli naszych umie- jętności poznawczych. Goleman zaakcentował wyraźnie związek pomiędzy tym, co czujemy, a tym, co myślimy, wskazując, że obszary w mózgu odpowiedzialne za emocje i decyzje wykonawcze są ze sobą fizjologicznie połączone. Jest to szczególnie ważne, ponieważ obszary te są współodpowiedzialne za nauczanie i uczenie się. Płaty przedczołowe, zarządzające impulsami emocjonalnymi, są również miejscem, w którym znajduje się „pamięć operacyjna” i gdzie zacho- dzi proces uczenia się. Wychowawcy i rodzice są dziś o wiele bardziej świadomi, że kiedy u dzieci pojawia się notoryczny lęk, złość lub negatywne emocje, możliwości ich pamięci operacyjnej do przetwarzania tego, czego próbują się nauczyć, automatycznie spadają. Wynika z tego, że sukces w nauce przynajmniej częściowo zależy od umiejętności utrzymania pozytywnych relacji społecznych przez ucznia. Szkoły w całych Stanach Zjednoczonych systematycznie pomagają dzie- ciom w umocnieniu ich EQ, ucząc ich umiejętności identyfikowania emocji i radzenia sobie z nimi, skutecznej komunikacji oraz rozwią- zywania konfliktów bez użycia przemocy. Umiejętności te umożliwiają młodym ludziom podejmowanie dobrych decyzji, wykazywanie się postawą empatyczną oraz zachowanie optymizmu w obliczu proble- mów, jakie napotykają czasem w życiu. Budujący jest fakt, że współpracując ze sobą, szkoły i rodzice mogą razem odegrać decydującą rolę we wspieraniu zdrowego roz- 19 D. Goleman, Inteligencja emocjonalna, tłum. Andrzej Jankowski, Wydaw- nictwo Media Rodzina, Poznań 1997, s. 66. Budowanie gotowości wewnętrznej 35 woju emocjonalnego i społecznego dzieci znajdujących się pod ich opieką. Przyswajanie przez dzieci tej wiedzy nazywa się często ucze- niem się umiejętności społecznych i emocjonalnych (ang. Social and Emotional Learning — SEL), ponieważ mogą one zostać nabyte przez dziecko tak samo jak umiejętność posługiwania się danym językiem czy wiedza matematyczna. Co więcej, uczenie typowych przedmio- tów szkolnych nie wyklucza nauczania społecznego czy emocjonal- nego. Przeprowadzono nawet badania, które wykazały, że lepsze ogólne efekty przynosi zintegrowanie tych dwóch procesów20. Co właściwie wchodzi w skład podstawowych umiejętności, o których ciągle mówimy? W 1995 roku Daniel Goleman, Eileen Rockefeller Growald, Timothy Shriver, ja, a także wiele innych osób założyliśmy Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learn- ing (CASEL). Jest to organizacja, która skupia się na SEL jako na głównym elemencie edukacji. CASEL przedstawiła pięć podstawo- wych typów umiejętności czy kompetencji składających się na inteli- gencję emocjonalną, które mogą być systematycznie rozwijane zarów- no w domu, jak i w szkole21. • Samoświadomość: rozpoznawanie własnych myśli, uczuć i moc- nych punktów oraz dostrzeganie ich wpływu na nasze czyny i dokonywane przez nas wybory. • Świadomość społeczna: rozpoznawanie i rozumienie myśli oraz uczuć innych ludzi, empatia i umiejętność postawienia się w sytu- acji innych. 20 Building Academic Success on Social and Emotional Learning: What Does the Research Say?, red. J.E. Zins, R.P. Weissberg, M.C. Wang, H.J. Walberg, Teachers College Press, New York 2004. 21 Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning, Safe and Sound: An Educational Leader’s Guide to Evidence-based Social and Emotional Learning Programs, CASEL, Chicago 2003. 36 Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka • Samokontrola: kontrolowanie emocji, tak aby ułatwiały, a nie prze- szkadzały w wykonywaniu zadań, ustalanie długoterminowych i krótkoterminowych celów, radzenie sobie z napotykanymi prze- szkodami. • Odpowiedzialne podejmowanie decyzji: znajdywanie, wprowa- dzanie w życie i ocenianie zdecydowanych i przemyślanych roz- wiązań problemów, oraz zwracanie uwagi na długoterminowe konsekwencje, jakie mogą mieć Twoje czyny dla Ciebie i innych. Umiejętne kontakty z innymi ludźmi: przeciwstawianie się nega- tywnej presji rówieśników oraz pracowanie nad rozwiązywaniem konfliktów w celu utrzymywania zdrowych i dających satysfakcję relacji z jednostkami i całymi grupami ludzi. Umiejętności społeczne i emocjonalne pomogą dziecku odnieść sukces nie tylko w szkole, ale we wszystkich dziedzinach życia. Bada- nia potwierdziły, że posiadający wspomniane umiejętności młodzi ludzie są szczęśliwsi, bardziej pewni siebie i radzą sobie lepiej jako uczniowie, członkowie rodziny, przyjaciele i pracownicy22. Jedno- cześnie rzadziej popadają w alkoholizm, narkomanię, rzadziej cier- pią na depresję i stosują przemoc wobec otoczenia. Wyniki są dwa razy lepsze, kiedy rodzice i dzieci wykonują ćwi- czenia i stosują nabyte umiejętności w domu. Obserwujemy wtedy nie tylko szybsze nabywanie umiejętności, ale również poprawę relacji między członkami rodziny na skutek wzajemnego wysłuchiwania swoich problemów oraz wspólnego ich rozwiązywania. Jednocze- śnie dzieci uświadamiają sobie, że nauka to proces, który trwa całe życie, a nie ustaje wtedy, kiedy kończy się szkoła. Rozwinięte umie- jętności społeczne i emocjonalne są jak polisa ubezpieczeniowa, gwa- rantująca zdrowe i pozytywne życie pełne sukcesów. 22 L.E. Shapiro, How to Raise a Child with a High EQ: A Parents’ Guide to Emotional Intelligence, HarperCollins, New York 1997.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rozwój inteligencji emocjonalnej Twojego dziecka. Przewodnik świadomego rodzica
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: