Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00393 008518 10744648 na godz. na dobę w sumie
Rozwój lokalny i regionalny Teoria i praktyka - ebook/pdf
Rozwój lokalny i regionalny Teoria i praktyka - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 434
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-3131-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podręcznik akademicki prezentujący kompleksowe podejście do problematyki rozwoju lokalnego i regionalnego, napisany w sposób przystępny dla czytelnika, dzięki czemu może stanowić również bardzo przydatną lekturę dla praktyków gospodarczych − samorządowców, pracowników administracji rządowej i terenowej, przedstawicieli lokalnych społeczności itp. Zawiera zarówno podstawy teoretyczne, jak i przykłady z praktyki gospodarczej. Porusza najbardziej aktualne problemy związane z zarządzaniem, finansowaniem i pobudzaniem rozwoju regionalnego i lokalnego, jego diagnozowaniem, prognozowaniem i planowaniem (opracowywaniem strategii i scenariuszy rozwoju), podnoszeniem konkurencyjności i polityką przestrzenną. Autorzy z jednej strony wskazują newralgiczne ogniwa rozwoju (bariery i zagrożenia), z drugiej zaś przedstawiają propozycje rozwiązań i sposoby działania, umożliwiające osiągnięcie zamierzonych celów rozwojowych.

Wybór tematyki monografii jest bardzo trafny, stanowi ona godny naśladowania przykład zestawienia dorobku teoretycznego z oceną praktyki jego stosowania. W ocenianej monografii zaprezentowano bardzo szerokie spektrum teoretycznych i praktycznych aspektów rozwoju lokalnego i regionalnego. (...) Tak szerokie ujęcie tematu rozwoju lokalnego i regionalnego ma pionierski charakter w polskiej literaturze przedmiotu, co już uzasadnia celowość publikacji.

Prof. dr hab. Ryszard Brol

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Publikacja kierowana jest do studentów i pracowników naukowych uczelni wyższych zainteresowanych problematyką samorządową, w tym zwłaszcza gospodarką lokalną i regionalną, polityką gospodarczą, finansami publicznymi i samorządowymi. Drugą grupę stanowią praktycy − pracownicy administracji rządowej i terytorialnej, samorządowcy, przedstawiciele społeczności lokalnych oraz przedsiębiorcy zainteresowani rozwojem regionalnym.                       

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Adam Szewczuk Magdalena Kogut-Jaworska Magdalena Zio(cid:239)o Rozwój lokalny i regionalny Teoria i praktyka Wydawnictwo C.H. Beck Rozwój lokalny i regionalny Teoria i praktyka Adam Szewczuk Magdalena Kogut-Jaworska Magdalena Zioło Rozwój lokalny i regionalny Teoria i praktyka Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2011 Wydawca: Joanna Perzyńska Redaktor merytoryczny: Joanna Perzyńska Projekt okładki i stron tytułowych: Ireneusz Gawliński Ilustracja na okładce: Ireneusz Gawliński Seria: Ekonomia Recenzent: prof. dr hab. Ryszard Brol Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Szczeciński © Wydawnictwo C.H. Beck 2011 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa tel. 22 33-77-600 Skład i łamanie: Studio Graficzne MIMO, Michał Moczarski Druk i oprawa: P.W.P. Interdruk, Warszawa ISBN 978-83-255-3130-0 ISBN e-book 978-83-255-3131-7 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 1. Rozwój lokalny i regionalny – główne determinanty 9 (Adam Szewczuk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.1. Rozwój lokalny i regionalny – podstawowe pojęcia oraz ich interakcje . . . . . . . 13 1 .2 . Wybrane teorie rozwoju lokalnego i regionalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 1.3. Inne teorie rozwoju gospodarczego o walorach pragmatycznych . . . . . . . . . . . . 46 1 .4 . Czynniki i bariery rozwoju lokalnego i regionalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 1.5. Oddziaływanie administracji publicznej na rozwój lokalny i regionalny . . . . . . 64 1.6. Wspólnoty samorządowe i ich rola w kreowaniu rozwoju lokalnego i regionalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Rozdział 2. Filozofia i praktyka zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym (Adam Szewczuk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 2.1. Teoretyczne i pragmatyczne aspekty zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 2.2. Planowanie operacyjne i strategiczne w procesie zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 2.3. Strategie dziedzinowe w zarządzaniu rozwojem lokalnym i regionalnym . . . . . 113 2.4. Rozwój lokalny i regionalny w warunkach spowolnienia gospodarczego i aktywnej polityki regulacyjnej państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 2.5. Polski samorząd terytorialny w procesie zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym – nowe wyzwania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Rozdział 3. Procedura budowy strategii rozwoju lokalnego i regionalnego (Magdalena Kogut-Jaworska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 3.1. Metody i zasady stosowane w procedurach tworzenia strategii rozwoju jednostki samorządowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 3.2. Analiza i ocena uwarunkowań rozwojowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 5 Spis treści 3.3. Studia perspektywiczne – formułowanie wizji, misji i kluczowych celów rozwoju lokalnego lub regionalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 3.4. Wybór wariantu strategii oraz formułowanie strategicznych planów działania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 3.5. Proces wdrażania i kontroli strategii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 Rozdział 4. Instrumenty pobudzania rozwoju gospodarczego na obszarach lokalnych (Magdalena Kogut-Jaworska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 4.1. Kompetencje samorządu lokalnego w stymulowaniu rozwoju przedsiębiorczości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 4.2. Organizacyjne i ekonomiczne instrumenty pobudzania rozwoju gospodarczego na obszarach lokalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 4.3. Pomoc publiczna i wsparcie instytucjonalne na poziomie samorządu lokalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 4.4. Koncepcje rozwoju gospodarczego na obszarach lokalnych – rodzaje i składowe procedur implementacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 4.5. Klastry jako instrumenty (czynniki) prokonkurencyjnego rozwoju lokalnego i regionalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 Rozdział 5. Metody ilościowe w analizie i prognozowaniu rozwoju lokalnego i regionalnego (Magdalena Zioło) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 5.1. Metody ilościowe i kierunki ich wykorzystania w kształtowaniu procesów rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 5.2. Elementy teorii predykcji i ich rola w prognozowaniu procesów rozwoju . . . . . 230 5.3. Wybrane metody ilościowe i możliwości ich wykorzystania na potrzeby rozwoju lokalnego i regionalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 5.4. Syntetyczne mierniki rozwojowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 5.5. Kierunki wykorzystania metod ilościowych we wspomaganiu procesów rozwoju lokalnego i regionalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 Rozdział 6. Konkurencyjność gmin, powiatów, regionów i scenariusze jej osiągania (Magdalena Zioło) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 6.1. Konkurencyjność JST w wymiarze lokalnym i regionalnym . . . . . . . . . . . . . . . . 257 6.2. Czynniki kształtujące poziom konkurencyjności lokalnej i regionalnej . . . . . . . 263 6.3. Współczesne formy i instrumenty pobudzania konkurencyjności na poziomie lokalnym i regionalnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 6.4. Główne bariery podnoszenia konkurencyjności lokalnej i regionalnej w dobie gospodarki globalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 6.5. Scenariusze podnoszenia konkurencyjności na poziomie lokalnym i regionalnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 Rozdział 7. Źródła finansowania rozwoju lokalnego i regionalnego (Magdalena Kogut-Jaworska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 7.1. Klasyfikacja źródeł finansowania rozwoju lokalnego i regionalnego oraz determinanty ich doboru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 6 Spis treści 7.2. Budżetowe źródła finansowania rozwoju lokalnego i regionalnego . . . . . . . . . . 307 7.3. Zwrotne źródła zasileń budżetów lokalnych i regionalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 7.4. Fundusze unijne jako źródło finansowania rozwoju lokalnego i regionalnego w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320 7.5. Pozostałe źródła finansowania zadań samorządów lokalnych i regionalnych . . . 326 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 Rozdział 8. Polityka przestrzenna w kreowaniu rozwoju lokalnego i regionalnego (Adam Szewczuk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 8.1. Przestrzeń w rozwoju lokalnym i regionalnym – współczesny paradygmat gospodarki przestrzennej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 8.2. Instrumentarium polityki przestrzennej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342 8.3. Programowanie oraz planowanie rozwoju lokalnego i regionalnego . . . . . . . . . . 350 8.4. Polska polityka przestrzenna i jej uwarunkowania realizacyjne . . . . . . . . . . . . . 361 8.5. Nowe wyzwania dla kreatorów polityki przestrzennej XXI wieku . . . . . . . . . . . 370 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 Rozdział 9. Ewaluacja projektów rozwojowych w układzie lokalnym i regionalnym (Magdalena Zioło) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 9.1. Ewaluacja jako instrument kształtujący efektywność projektów rozwojowych w sektorze publicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 9.2. Etapy procesu ewaluacji w sektorze publicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 385 9.3. Metody ewaluacji projektów ukierunkowanych na rozwój lokalny i regionalny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390 9.4. Rodzaje wskaźników wykorzystywanych w procesie ewaluacji . . . . . . . . . . . . . 397 9.5. Ewaluacja samorządowych projektów infrastrukturalnych i regionalnych programów operacyjnych – case study . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402 Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429 Wstęp Przeprowadzona w Polsce reforma ustroju terytorialno-administracyjnego zapoczątkowała proces głębokich zmian w systemie zarządzania rozwojem lokal- nym i regionalnym. Obecnie w tym procesie znacząca rola przypada władzy pań- stwowej i jednostkom samorządu terytorialnego. Rynek stawia przed tymi organa- mi trudne wyzwania i jednocześnie otwiera ogromne możliwości. Samorząd tery- torialny bierze czynny, bezpośredni i pośredni, udział w życiu społecznym i go- spodarczym. W jego gestii leży dyspozycja niemałym mieniem komunalnym i sta- le rosnącymi środkami finansowymi (w tym również z UE). Zarządzanie gminą, powiatem czy województwem samorządowym nie sprowadza się wyłącznie do alo- kacji zasobów, lecz polega także na ich pomnażaniu dzięki racjonalnie prowadzo- nej polityce intraregionalnej, ukierunkowanej m.in. na rynek pracy, inwestycje in- frastrukturalne, rozwój sektora usługowego, promocję oraz marketing lokalny i re- gionalny . Zmiana warunków społeczno-ustrojowych sytuuje na zupełnie innej pozycji samorząd terytorialny, który w rzeczywistości jako gospodarz w terenie ponosi od- powiedzialność za rozwój gospodarczy, współpracę z otoczeniem, standard życia społeczności lokalnych, ład przestrzenny zagospodarowania terenu, ochronę środo- wiska naturalnego itp. Chociaż sytuacja samorządu terytorialnego jest w świetle pra- wa jednoznacznie określona, to jednak problematyka odpowiedzialności za tempo i zakres rozwoju społeczno-gospodarczego ma charakter bardziej złożony. W niektó- rych dziedzinach życia samorząd terytorialny posiada kompetencje decyzyjne i władczy charakter oddziaływania. Jest zatem taka część układu społeczno-gospo- darczego gminy, powiatu czy województwa, którą można kierować bezpośrednio. Jest również i druga część, na którą można wywierać wpływ pośredni i w ten sposób także przyczyniać się do jej rozwoju. Całość tych działań, których efektem jest roz- 9 Wstęp wój terytorialnego systemu społecznego, składa się na szeroko rozumianą problema- tykę rozwoju lokalnego i regionalnego. Procedura zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym obejmuje: diagno- zowanie jednostki samorządowej, budowanie wizji przyszłości, formułowanie krótko-, średnio- i długoterminowych celów strategicznych; wyznaczanie scena- riuszy rozwoju, formułowanie projektów realizacyjnych zadań strategicznych oraz ich wdrażanie. Wymienione elementy procedury zarządzania rozwojem lokalnym bądź regionalnym mieszczą się w procedurze planowania strategicznego. Zarzą- dzanie gospodarcze i kreowanie przyszłego rozwoju społeczno-gospodarczego w regionie jest trudniejsze niż w przedsiębiorstwie, bowiem łatwiej jest dostoso- wać firmę do wymogów rynku konkurencyjnego, niż zmienić orientację myślenia i filozofię postrzegania rozwoju przez decydentów reprezentujących administrację rządową i samorządową. Warunkiem skutecznego zarządzania rozwojem lokalnym i regionalnym jest z jednej strony identyfikacja szans i możliwości, a także potencjalnych zagrożeń dla rozwoju, z drugiej zaś – kompleksowe oddziaływanie władzy samorządowej na spo- łeczność, gospodarkę, przestrzeń i ekosystem w celu tworzenia warunków stymulu- jących wykorzystanie szans i ograniczenie zagrożeń dla rozwoju lokalnego bądź re- gionalnego . Dotychczasowe zaawansowanie procesu transformacji systemowej, występują- ce zakłócenia gospodarcze, zróżnicowane oceny i reakcje społeczeństwa w pełni uzasadniają potrzebę bliższej analizy zagadnień związanych z rozwojem lokalnym i regionalnym oraz lokalną polityką gospodarczą i regionalną. Polskie reformy go- spodarcze i społeczne charakteryzuje istotna słabość, wynikająca ze skromnego roz- poznania bardzo złożonych zagadnień społeczno-gospodarczych w ujęciu lokalnym i regionalnym. Skala obecnych niekorzystnych zjawisk byłaby – jak można sądzić – mniejsza, a restrukturyzacja układu terytorialnego przebiegałaby szybciej, gdyby lepiej wykorzystano lokalne czynniki rozwoju, innowacyjne orientacje tkwiące w lo- kalnych i regionalnych społecznościach, instytucjach samorządowych i środowisko- wych. Trzeba mieć świadomość, że proces reformowania kraju i zachodzące zmiany rodzą potrzebę nowego podejścia do zagadnień rozwoju lokalnego i regionalnego oraz czynników rozwojotwórczych. Trzeba rozwojowi lokalnemu i regionalnemu nadać właściwą, aktualną interpretację, nowocześniej postrzegać uwarunkowania rozwoju, metodycznie podejść do diagnozy istniejącego stanu i do zarządzania roz- wojem . Niniejsza publikacja wychodzi naprzeciw tym wyzwaniom i oczekiwaniom. Stanowi ona kontynuację problematyki prezentowanej we wcześniejszym opraco- waniu zwartym pt . Rozwój lokalny i regionalny. Uwarunkowania, finanse, proce- dury autorstwa B. Filipiak, M. Kogut, A. Szewczuka i M. Zioło, wydanym w 2005 r. 10 Wstęp przez Fundację na rzecz Uniwersytetu Szczecińskiego w Szczecinie. Nowa publi- kacja, poza zmianą w składzie autorskim, charakteryzuje się gruntowną przebudo- wą struktury opracowania i rozszerzeniem jej zakresu o całkowicie nowe zagad- nienia, takie jak: polityka przestrzenna, ewaluacja projektów rozwojowych w ukła- dzie lokalnym i regionalnym, zarządzanie rozwojem na tle polityki regulacyjnej państwa w warunkach spowolnienia gospodarczego oraz nowych wyzwań dla sa- morządu terytorialnego. Zawartość merytoryczna publikacji została wzbogacona o nowe osiągnięcia teorii rozwoju oraz zagadnienia pragmatyczne, dotyczące funkcjonowania samorządu terytorialnego zaangażowanego w realizację rozwoju lokalnego i regionalnego. Istotne znaczenie mają także koncepcje teoretyczne oraz egzemplifikacja empiryczna determinant rozwoju gospodarek i warunków życia wspólnot samorządowych w wymiarze lokalnym i regionalnym. Do tego nurtu badawczego nawiązuje niniejsza publikacja. Autorzy Rozdział 1 Rozwój lokalny i regionalny – główne determinanty Adam Szewczuk 1.1. Rozwój lokalny i regionalny – podstawowe pojęcia oraz ich interakcje Gminy, miasta na prawach powiatu, powiaty, województwa samorządowe i re- giony – te pojęcia bardzo często są przywoływane i odmieniane w polskiej rzeczywi- stości. Ich obecność w życiu gospodarczym, politycznym i społecznym nabiera szczególnego znaczenia od momentu zapoczątkowania reformy systemowej w na- szym kraju ze względu na powszechnie akceptowaną orientację – odrabianie zale- głości poprzez rozwój . Sama kategoria „rozwój”, bez dookreśleń typu: rozwój lokalny, rozwój regio- nalny, rozwój gospodarczy, rozwój społeczny itp., jest bardzo kłopotliwa do zdefinio- wania, zarówno jeśli chodzi o substancjonalną zawartość, jak i sposób mierzenia poziomu rozwoju [zob. Obrębalski, 2006; Strahl (red.), 2006, s. 26– 37; Brandenburg, 2002, s. 22– 23]. Działalność reaktywowanego w naszym kraju samorządu terytorialnego jest zorientowana w dużej mierze na rozwój lokalny i regionalny. Podział ten – zarów- no w teorii, jak i w praktyce – wywołuje liczne kontrowersje, szczególnie na płasz- czyźnie wzajemnych powiązań i zależności między rozwojem lokalnym i regional- nym. Brak jest też zgodności w zakresie przypisania instytucjonalnej odpowie- dzialności za ten rozwój oraz ustanowienia adekwatnych źródeł finansowania. 13 Adam Szewczuk Po wprowadzeniu w 1999 r. trójstopniowego podziału administracyjnego kraju, za rozwój lokalny uznaje się proces zmian dokonujący się na terytorium gmin, miast i powiatów. Rozwój na poziomie każdego województwa samorządo- wego rozpatrywany jest już w kategoriach rozwoju regionalnego. W sumie całość zagadnień organizacyjnych i ekonomicznych, filozofia proble- mów społecznych i wyzwań przyszłościowych dotyczących tego rozwoju (na pozio- mie lokalnym i regionalnym) układają się w ciąg złożonych procesów. Wiąże się to bezpośrednio z wielością celów, którym rozwój ma służyć, oraz z uwarunkowaniami zarówno wewnętrznymi, jak i zewnętrznymi, którym rozwój podlega [Markowski, Stawasz (red.), 2001, s. 137]. W tych procesach, obok regionalnych i ogólnokrajo- wych programów strategicznego rozwoju, ważne miejsce zajmuje m.in. realizowana obecnie polityka prorozwojowa Unii Europejskiej, która jest ukierunkowana przede wszystkim na regiony i ich rozwój [Pietrzyk, 2000, s. 153– 189]. Termin „region” wywodzi się z łacińskiego słowa regio, co w bezpośrednim tłumaczeniu ma dwa znaczenia: w jednym – ruch w określonym kierunku, w drugim odnosi się do przestrzeni, a dokładniej, do kierunków wyznaczających przestrzeń, inaczej: okolicę, krainę, dzielnicę. Drugie znaczenie, odnoszące się do obszaru, z biegiem czasu było coraz popularniejsze, zyskało także powszechną akceptację, czego rezultatem jest występowanie słowa „region” w wielu językach. Dlatego region jest obecnie postrzegany jako podsystem strefowy o charakterze przestrzennym [Ko- renik, 1999, s. 51]. Zlokalizowane w przestrzeni formy działalności człowieka tworzą pewną wzajemnie powiązaną całość. Ich prawidłowe i właściwe funkcjonowanie za- leży bezpośrednio od tego, jaką strukturę tworzą w przestrzeni. Powstawanie okreś- lonych struktur jest związane z procesem organizowania przestrzeni, polegającym na umiejscowieniu w niej poszczególnych elementów (gospodarczych, społecznych, technicznych) budujących dany system, określeniu ich wzajemnych powiązań oraz relacji ze środowiskiem przyrodniczym. Organizowanie przestrzeni powinno racjo- nalnie porządkować obiekty i relacje, tak by ich układ przestrzenny był dostosowany do aktualnego poziomu rozwoju i pozwalał na osiągnięcie założonych celów długo- i krótkoterminowych dla każdego regionu [Meyer, 2004, s. 54]. Pomimo znaczącego dorobku publikacyjnego oraz długich tradycji naukowych, termin „region” należy do pojęć dyskusyjnych i niejednoznacznie definiowanych. Wśród profesjonalistów zajmujących się zagadnieniami regionu i jego strukturą od dawna toczy się intelektualny spór w zakresie uznania: czy region jest kategorią obiektywną czy subiektywną? Niezmienna pozostaje tylko jego istota. W tym sporze nie ma bowiem rozbieżności w podstawowej kwestii interpretacyjnej, zgodnie z któ- rą region w znaczeniu najbardziej ogólnym oznacza to samo, co określony fragment 14 1. Rozwój lokalny i regionalny – główne determinanty powierzchni Ziemi, wyodrębniony z otoczenia za pomocą określonej procedury, na podstawie przyjętych kryteriów wartościowania. Procedury i kryteria delimitacji (wyznaczania granic) regionu powodują jednak występowanie pewnego poziomu su- biektywizmu w ich formułowaniu. Przy takim podejściu metodycznym, każdy real- nie dokonany podział regionalny można zakwestionować ze względu na brak obiek- tywizmu w pełnym tego słowa znaczeniu. Pojęciem region w różnych aspektach i kontekstach znaczeniowych posługują się przedstawiciele wielu dziedzin nauki oraz praktyki życia społecznego i gospodar- czego. Inaczej pojęcie to rozumie geograf, inaczej zaś politolog, socjolog czy ekono- mista [Domański, 1972, s. 7]. Taki stan potwierdzają poniższe informacje. Z punktu widzenia geografii region jest względnie jednorodną wewnętrznie częścią powierzchni geograficznej, różniącą się od terenów przyległych pewnymi cechami środowiska geograficzno-przyrodniczego, takimi jak ukształtowanie tere- nu, jakość gleb, rodzaj klimatu i in. W politologii istotnymi cechami regionu będą: odrębność opcji politycz- nych, stopień popularności określonych doktryn politycznych, autonomia w ramach państwa federalnego, akceptacja podziału administracyjno-terytorialnego, skutecz- ność władz regionalnych i in. W sensie socjologicznym region jest synonimem regionalnej zbiorowości, czyli społeczności ludzkiej, stanowiącej jeden z typów społeczności terytorialnej. Jej istotą jest mniej lub bardziej rozwinięte poczucie odrębności i więzi. Ważne kryteria delimitacji regionu stanowią takie cechy, jak: tożsamość regionalna ludności, inte- gracja miejscowej społeczności, poczucie odrębności w stosunku do innych obsza- rów, emocjonalne związki z tzw. małą ojczyzną itp. Regiony etniczne odróżniają się cechami lingwistycznymi (języki, dialekty i gwary), zjawiskami kulturowymi czy obyczajowymi (sztuka, stroje i zwyczaje lu- dowe i in .) . Dla ekonomisty region to przede wszystkim obszar o określonej specjaliza- cji gospodarczej, będącej wynikiem sposobu wykorzystania wewnętrznych i ze- wnętrznych zasobów ekonomicznych oraz przepływu czynników wzrostu: kapitału, siły roboczej, technologii, informacji i in. W tym ujęciu podział regionalny nawiązu- je do terytorialnego podziału pracy. Na tle powyższych uogólnień można stwierdzić, że problematyka regionalna jawi się bardzo interesującym obszarem badawczym. Dla nauk ekonomicznych poję- cie regionu jest postrzegane w sensie trojakim: jako ważny przedmiot badań, obiekt poznania i instrument działania. Zaangażowanie badaczy w ten złożony obszar spra- wiło, że została wykreowana „teoria regionu”, której przypisano trzy zasadnicze funkcje: 15 Adam Szewczuk badawczą – dotyczącą tworzenia metodycznych podstaw dla wielokierun- kowych badań w regionach i studiów ekonomiczno-regionalnych, poznawczą – dotyczącą współudziału w percepcji otaczającej nas rzeczy- wistości, a zwłaszcza poszczególnych regionów, aplikacyjną – dotyczącą ważnego przedsięwzięcia strategicznego, jakim jest formułowanie przesłanek oraz wniosków dla tworzonej polityki regionalnej, jak i procedur jej korygowania . Powyższe funkcje są wzajemnie powiązane, a ich praktyczne wykorzystywa- nie jest warunkowane licznymi wymogami formalnymi i systemowymi . Delimita- cja regionów jako „narzędzi działania” musi uwzględniać podział na regiony – „przedmioty badania” i regiony – „obiekty poznania”, i odwrotnie. W praktyce i w rozważaniach teoretycznych przy definiowaniu regionu ekonomicznego z regu- ły respektowane są wszystkie trzy wymienione wyżej podejścia. Za najbardziej reprezentatywne ujęcie w tym zakresie można uznać przedstawioną niżej definicję R. Domańskiego. Region ekonomiczny to: „ukształtowany lub kształtujący się układ ekono- miczny, którego elementy powiązane są między sobą i ze środowiskiem przyrod- niczym relacjami współwystępowania i współzależności, a z otoczeniem zewnętrz- nym – relacjami współzależności o dużym nasileniu” [Domański, 1972, s. 7]. Wyjątkowa popularność tematyki regionalnej sprawia, że nieustannie prowa- dzone są poszukiwania coraz doskonalszych technik i procedur badawczych. Zna- czące zainteresowanie tym obszarem badawczym pojawiło się ze strony teorii syste- mów, w świetle której region ekonomiczny daje się zdefiniować jako układ [Kosie- dowski (red.), 2001, s. 17]: zorganizowany celowo, to znaczy powołany do osiągnięcia określonych ce- lów ekonomiczno-społecznych i świadomie wypełniający wynikające stąd funkcje i zadania, ustrukturalizowany i hierarchiczny, ze względu na wewnętrzny podsystem regulacji, sterujący całym układem regionalnym, względnie wyodrębniony z otoczenia i otwarty w stosunku do otaczającego go środowiska społecznego, ekonomicznego i przyrodniczego, prowadzący z tym otoczeniem wymianę ludzi, dóbr, środków pieniężnych i informacji, dysponujący zasobami czynników egzogenicznych i endogenicznych, nie- zbędnych do prowadzenia określonych form działalności i wzajemnie powiązanych, najczęściej na zasadzie sprzężenia zwrotnego, 16 1. Rozwój lokalny i regionalny – główne determinanty transformujący czynniki w dobra i usługi, aby osiągnąć wyniki zgodne z założonymi celami, zdolny do samodzielnego określania i wyboru oraz modyfikacji celów, a także do zwiększania stopnia swojej sprawności i stopnia zorganizowania. Region jako system ekonomiczno-przestrzenny odwzorowuje w rzeczywistości pewien względnie wyodrębniony z otoczenia wycinek przestrzeni ekonomicznej, który może być trwale zamieszkany, zagospodarowany i kontrolowany przez okre- śloną społeczność lub władzę lokalną. Na jego powierzchni znajduje się pewna liczba podmiotów gospodarczych, które są w zróżnicowany sposób powiązane ze sobą i stanowią ważne elementy składowe regionu – systemu. Jedne z nich pełnią funkcje realne, tworząc tzw. sferę realną (należy tu wyróżnić przedsiębiorstwa, gospodar- stwa domowe i in.), inne natomiast z mocy prawa realizują funkcje regulacyjne i sta- nowią tzw. sferę regulacji (są to: organy państwowe, władze samorządowe, instytu- cje, związki i stowarzyszenia itp.). Pełne rozpoznanie tych elementów składowych oraz związków przyczynowo-skutkowych zachodzących między nimi ma duże zna- czenie zarówno w przedsięwzięciach analityki regionalnej, jak i w projektowaniu zamierzeń rozwojowych. Sprzężenia (czyli powiązania między poszczególnymi elementami składowy- mi), dające się zidentyfikować wewnątrz systemu, przynależą do pojęcia regionalnej struktury gospodarczej. Ta struktura ma bezpośrednie przełożenie na proces rozwo- ju regionu. W rzeczywistości istotne są także powiązania zewnętrzne: z podobnymi systemami, tj. tej samej rangi (regionami), oraz z systemem wyższego rzędu – czyli gospodarką narodową (może być także więź z systemami ponadnarodowymi). Cha- rakter i rodzaj powiązań przesądza o stopniu otwarcia (domknięcia) regionu – może być np. mały lub duży. Mając na uwadze pogłębiający się społeczny i terytorialny podział pracy oraz stale zwiększający swoje tempo postęp techniczno-ekonomiczny (m.in. wyrażający się obniżką jednostkowych kosztów produkcji, transportu, specja- lizacją produkcyjną regionów i krajów, eliminowaniem wysiłku fizycznego człowie- ka, doskonaleniem przepływu informacji itp.), można obserwować nowe trendy w dążeniach do wzrostu powiązań zewnętrznych. Szczególnie złożony proces powstawania i rozwoju regionów jako systemów ekonomiczno-przestrzennych jest przyporządkowany pewnym ogólnym prawidło- wościom oraz swoistym wymogom organizacyjnym danego systemu. W ostatnim okresie w sposób szczególny akcentowane jest miejsce i rola danego regionu jako podsystemu w ekonomiczno-przestrzennym systemie wyższego rzędu, czyli gospo- darce narodowej. Należy wyraźnie zauważyć, że region ekonomiczny nie stanowi wiernie zmniejszonej kopii gospodarki narodowej, tylko realizuje własne zadania ustawowe w określonym otoczeniu, które odpowiednio oddziałuje na niego, a także się przeobraża na skutek otrzymywanych impulsów. Proces reprodukcji rozszerzonej 17 Adam Szewczuk nie ogranicza się tylko do terytorium regionu, nie jest także wymagany bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy między produkowaną a konsumowaną i akumulo- waną w tym regionie częścią dochodu narodowego. Bilansowanie tych kategorii eko- nomicznych (ich wartości) następuje na szczeblu całej gospodarki narodowej. Nie oznacza to oczywiście, że poszczególne regiony nie mogą korzystać z pewnej auto- nomii gospodarczej. W sposób zdecydowany należy eliminować strategie rozwoju regionalnego zakładające dążenie władz regionalnych do samowystarczalności, trze- ba natomiast postrzegać, doceniać i odpowiednio wykorzystywać walory lokalnych sił rozwojowych, zdolnych do wykreowania własnej tożsamości i autentycznej pod- miotowości. Trzeba również pamiętać o tym, że gospodarka regionalna reaguje na zgłaszane oczekiwania społeczności lokalnej i zachodzące zmiany w otoczeniu zupełnie ina- czej niż jedno wielkie przedsiębiorstwo lub grupa kapitałowa. Region nie jest odpo- wiednikiem jakiegokolwiek porozumienia quasi-monopolistycznego, zorientowane- go na maksymalizację zysku w długim okresie. Praktycznie niemożliwe jest wyko- nywanie analiz porównawczych między celami i metodami działania grup kapitało- wych a regionem. Zdecydowanie odmienne są cele działalności podstawowej regionu w porównaniu z działalnością podmiotów gospodarczych, inne są też zasady współ- działania, systemu ekonomiczno-finansowego itp. Występująca w praktyce samorzą- dowej współpraca międzyregionalna czy międzygminna nie jest możliwa do skwan- tyfikowania i opisania za pomocą ekonomicznych modeli rynku, pozwalających na uzasadnienie procesu podejmowania decyzji w obszarze gospodarowania finansami publicznymi. Gospodarka regionalna, nie należąc ani do makro-, ani do mikroekonomii, sta- nowi specyficzny obiekt badań ekonomiczno-przestrzennych. Do poznania tej go- spodarki nie mogą wystarczyć instrumenty badawcze makro- czy mikroekonomii. Region ekonomiczny stanowi strukturę pośrednią, funkcjonującą pomiędzy podmio- tami makro- i mikroekonomicznymi. Modelowe ujęcia tego rodzaju struktur może stworzyć tylko mezoekonomia, rozumiana jako część ogólnej teorii ekonomii, wy- pełniająca lukę dzielącą makro- i mikroekonomię. Ze względu na charakter wewnątrzregionalnych powiązań systemowych, czyli, inaczej mówiąc, ze względu na różnice strukturalne, regiony ekonomiczne można podzielić na [Kosiedowski (red.), 2001, s. 22]: a) regiony strefowe (powierzchniowe) – obszary względnie jednorodne pod względem przyjętych kryteriów, chociaż niecałkowicie jednolite, o wyraźnej domi- nacji określonych cech i form działalności społeczno-gospodarczej, np. rolnictwa, leśnictwa, turystyki, pewnych gałęzi przemysłu i in.; b) regiony węzłowe – strefy ciążeń do określonych obszarów centralnych: miast, węzłów komunikacyjnych, ośrodków przemysłowych i in.; ich istotą jest wza- jemne oddziaływanie między niedużymi stosunkowo obszarami intensywnej dzia- 18 1. Rozwój lokalny i regionalny – główne determinanty łalności społeczno-gospodarczej (większe miasta, zespoły miejskie, aglomeracje miejsko-przemysłowe) a znacznie od nich większymi obszarami peryferyjnymi, sta- nowiącymi swoiste zaplecze dla ośrodków centralnych; c) regiony kompleksowe – obszary, na których ukształtowały się zespoły wza- jemnie powiązanych czynników wytwórczych, decydujących o określonej specjali- zacji gospodarki danego terenu (przemysłowej, usługowej i in.); kompleksowość re- gionu jest skutkiem wszechstronności jego rozwoju z zachowaniem właściwych, ra- cjonalnych proporcji między poszczególnymi gałęziami produkcji dóbr i usług. Uznając regiony za swoistego rodzaju systemy ekonomiczno-przestrzenne, na- leży pamiętać o tym, że mają one zróżnicowane charakterystyki w zakresie poziomu i tempa rozwoju. W ujęciu statycznym, przyjmując za podstawowe kryterium tempo rozwoju wraz z pochodnymi, można wyróżnić: regiony słabo rozwinięte (zacofane, depresyjne), średnio rozwinięte i wysoko rozwinięte. Niewątpliwie szczegółowe kry- teria takiego podziału regionów są dyskusyjne. Powszechnie najczęściej stosowanym kryterium wartościowania jest poziom wytwarzanego w danym regionie produktu krajowego brutto w przeliczeniu na 1 mieszkańca. W analizach zagospodarowania przestrzennego stosuje się ponadto skomplikowane mierniki poziomu życia i in. Posługując się ujęciem dynamicznym, można wyróżnić regiony o: niskim (nawet ujemnym) tempie rozwoju, które dla lokalnych organów za- rządzających stanowią tzw. regiony problemowe, średnim i szybkim tempie rozwoju, tzw. regiony „lokomotywy” rozwoju. Przy dokonywaniu tego typu klasyfikacji najczęściej stosowanym kryterium różnicowania jest tempo wzrostu produktu krajowego brutto. Region jako kategoria ekonomiczna odnosi się do różnej skali przestrzennej, ponieważ realnie regionami mogą być i są zarówno obszarowo małe jednostki przestrzenne, jak i stosunkowo duże. Posługiwanie się pojęciem region ekonomiczny powoduje konieczność do- kładnego wyznaczenia jego granic; jest to niezbędne z wielu punktów widzenia, m.in. planowania i zarządzania regionalnego, statystyki regionalnej, redystrybucji dochodu narodowego itp. Dyscypliny naukowe oraz praktyka regionalna odwołują się najczęściej do podziału terytorialno-administracyjnego państwa. W Polsce od 1999 r. obowiązuje podział trójszczeblowy, w którym wyróżniono: gminy, powiaty i województwa. W uproszczeniu każdy z tych szczebli można traktować jako zbiór jednorodnej klasy regionów. W praktyce samorządowej przyjęto, że pojęcie regionu odnosi się tylko do województw, natomiast gminy i powiaty stanowią jednostki lo- kalne. Ponadto uznaje się, że politykę regionalną prowadzi państwo w stosunku do wszystkich regionów-województw (jest to tzw. polityka interregionalna), a każde województwo w stosunku do swojego terytorium (tzw . polityka intraregionalna) 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rozwój lokalny i regionalny Teoria i praktyka
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: