Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00065 010530 7485053 na godz. na dobę w sumie
Rozwój terytorialny w świetle dorobku ekonomii instytucjonalnej. Przestrzeń – bliskość – instytucje - ebook/pdf
Rozwój terytorialny w świetle dorobku ekonomii instytucjonalnej. Przestrzeń – bliskość – instytucje - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 281
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9786-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Współczesne spojrzenie na procesy rozwoju terytorialnego coraz silniej eksponuje sprawność otoczenia instytucjonalnego dla prowadzenia działalności gospodarczej oraz organizowania życia społeczności miejskich i regionalnych. W perspektywie tej upatruje się podstaw procesów ekonomicznych zarówno w instytucjach formalnych (np. przejrzystość i efektywność prawa, sprawność działania przedsiębiorstw i organizacji sektora publicznego), jak i pozaformalnych (takich jak czynniki kulturowe, poziom zaufania społecznego, sposób zorganizowania społeczności i społeczeństw). Pozwala to dostrzec, że w warunkach rosnącej mobilności kapitału, ludności, towarów i informacji pewne czynniki odpowiedzialne za rozwój gospodarczy wciąż pozostają „zlokalizowane”, choć ich charakter bywa trudno uchwytny. Zjawisko terytorialnego zróżnicowania instytucjonalnych czynników rozwoju społeczno-gospodarczego skłania do sięgnięcia po dorobek intelektualny ekonomii instytucjonalnej, w której podejmowane są liczne próby wyjaśniania przyczyn tych rozbieżności. Celem publikacji jest wskazanie możliwości zastosowań ekonomii instytucjonalnej – jako dynamicznie rozwijającej się gałęzi nauk ekonomicznych – w analizowaniu procesów rozwoju terytorialnego, przede wszystkim w kontekście relacji między instytucjami, bliskości i obecnym rozumieniem pojęcia „przestrzeń”. 
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Rozwój terytorialny w świetle dorobku ekonomii instytucjonalnej Przestrzeń – bliskość – instytucje Ekonomia Rozwój terytorialny w świetle dorobku ekonomii instytucjonalnej Przestrzeń – bliskość – instytucje Mariusz E. Sokołowicz Mariusz E. Sokołowicz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Gospodarki Regionalnej i Środowiska, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 RECENZENT Wanda M. Gaczek REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com Publikacja finansowana ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach grantu „Współfinansowanie projektu międzynarodowego Funkcjonowanie lokalnych systemów produkcyjnych w warunkach kryzysu gospodarczego (analiza porównawcza i benchmarking w wybranych krajach UE oraz krajach trzecich)”. Nr umowy: 2529/7.PR/2012/2 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06928.15.0.M Ark. wyd. 16,8; ark. druk. 17,625 ISBN 978-83-7969-785-4 e-ISBN 978-83-7969-786-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział I Przestrzeń w  analizach ekonomicznych – ewolucja teorii i nurtów badawczych 1. Mechanizmy koncentracji działalności gospodarczej w świetle klasycz- nych teorii gospodarki przestrzennej 1.1. Modele renty gruntowej 1.2. Modele lokalizacji przedsiębiorstw 1.3. Modele kształtowania się hierarchii przestrzennej i układów osad- 2. Konwergencja a  polaryzacja regionalna – siły kształtujące strukturę 3. Korzyści aglomeracji i ich ewolucja 4. Terytorialny paradygmat rozwoju – współczesne podejście do analiz przestrzenną gospodarki niczych przestrzennych Rozdział II Ekonomia instytucjonalna – podstawowe pojęcia i geneza 1. Miejsce instytucjonalizmu w naukach ekonomicznych 2. Pojęcie i typy instytucji 3. Początki orientacji instytucjonalnej w  naukach ekonomicznych – „stara” ekonomia instytucjonalna 7 13 13 14 19 21 27 43 59 69 69 81 88 6 Spis treści Rozdział III Współczesne nurty ekonomii instytucjonalnej 1. Nowa ekonomia instytucjonalna jako próba operacjonalizacji instytu- cji w ekonomii 1.1. Teoria praw własności 1.2. Teoria kosztów transakcyjnych i teoria agencji 1.3. Teoria wyboru publicznego 2.  Koncepcje pokrewne i powiązane z ekonomią instytucjonalną 2.1. Francuska ekonomia konwencji 2.2. Ekonomia ewolucyjna 2.3. Zasobowa szkoła myślenia strategicznego 2.4. Ekonomika bliskości i koncepcja zakorzenienia (embeddedness) Rozdział IV Nurty ekonomii instytucjonalnej w procesach rozwoju terytorialnego – perspektywa badawcza – próby konceptualizacji 1.  Instytucjonalizm w  wyjaśnianiu procesów rozwoju terytorialnego 2.  Możliwości zastosowań ekonomii instytucjonalnej w  badaniach roz- 3.  Ujęcie instytucjonalne w dotychczasowych badaniach nad rozwojem woju terytorialnego terytorialnym Podsumowanie. Dylematy wokół instytucjonalnych analiz rozwoju terytorialnego Bibliografia Summary Spis tabel, rysunków i wykresów Od Redakcji 107 107 111 120 139 149 150 156 161 165 183 183 196 219 247 253 275 277 281 Wstęp Wobec zmieniających się uwarunkowań procesów gospodarczych rola i pozycja miast oraz regionów wciąż pozostaje niezwykle istotna. W  warunkach rosnącego umiędzynarodowienia przepływów czynni- ków produkcji, towarów i informacji, a także niezwykle dynamicznego postępu technicznego w rozwoju technologii komunikowania się para- doksalnie wzrasta rola lokalnego i  regionalnego poziomu gospodaro- wania. Ujawnia się ona przede wszystkim we wzrastającej roli bliskości w  budowaniu przewagi konkurencyjnej we współczesnej gospodarce. Fenomeny Doliny Krzemowej, a wcześniej tzw. Trzeciej Italii, Badenii- -Wirtembergii, rozwój klastrów przemysłowych oraz koncentracja lud- ności i działalności gospodarczej przede wszystkim w zurbanizowanych obszarach metropolii światowych stanowią najbardziej znamienne przy- kłady na poparcie tej tezy. Innymi słowy, w warunkach rosnącej mobil- ności kapitału, ludności, towarów i informacji pewne czynniki odpowie- dzialne za rozwój gospodarczy wciąż pozostają „zlokalizowane”, choć ich charakter bywa trudno uchwytny z punktu widzenia badań naukowych. Zjawisko to coraz częściej określa się mianem „terytorialnego” charak- teru rozwoju. Opisywane procesy stanowią przedmiot badań wielu dyscyplin na- ukowych, m.in. geografii, socjologii, urbanistyki, jednak zaintereso- wanie nimi można zaobserwować przede wszystkim w naukach eko- nomicznych. Z  ekonomicznego punktu widzenia pierwszoplanowym zagadnieniem pozostaje pytanie o kluczowe czynniki odpowiedzialne za koncentrację procesów rozwojowych. Odpowiedzi udzielane przez ekonomistów różnią się w zależności od nurtów badawczych, choć na- leży podkreślić, że typowa dla większości nurtów ekonomicznych ten- dencja do modelowania – a zatem upraszczania sposobu wyjaśniania rzeczywistości – skutkuje pozostawaniem tej problematyki poza głów- nym nurtem rozważań. 8 Modele wykorzystywane na potrzeby badań ekonomicznych cechuje wysoka użyteczność w odniesieniu do wyjaśniania tzw. klasycznych (pier- wotnych) przyczyn koncentracji działalności ludzkiej w przestrzeni – obej- mują one analizy kosztów czynników produkcji, dostępności siły roboczej, odległości od źródeł surowców i rynków zbytu. Najtrudniejsze w opera- cjonalizacji pozostają natomiast czynniki miękkie, takie jak przestrzenna koncentracja wiedzy niekodyfikowanej jako źródła innowacyjności, kre- atywność, zróżnicowana przestrzennie skłonność do przedsiębiorczości czy sprawność otoczenia instytucjonalnego dla prowadzenia działalności gospodarczej oraz organizowania życia społeczności miejskich i regional- nych. Wciąż zatem pożądane jest poszukiwanie teorii, metod i technik, które rozszerzą możliwości prowadzenia badań w tym zakresie. W  ostatnich latach daje się zaobserwować rosnące zainteresowanie ekonomistów instytucjonalnymi czynnikami rozwoju, które istotnych podstaw procesów ekonomicznych upatrują zarówno w  instytucjach formalnych (np. stabilność rządów, efektywność systemów prawnych, sprawność działania przedsiębiorstw i  organizacji sektora publiczne- go), jak i pozaformalnych (czynniki kulturowe, poziom zaufania, sposób zorganizowania społeczności i społeczeństw). Determinanty te stają się przedmiotem rosnącej uwagi ze strony tzw. ekonomii instytucjonalnej, która – pomimo długiej historii – w zasadzie znajduje się poza głównym prądem dociekań ekonomistów. Ekonomia instytucjonalna pozostaje przy tym silnie zróżnicowaną dziedziną wiedzy, składającą się z wielu nurtów, odmiennych w swych fundamentalnych założeniach. Bogactwo to pozostaje z  jednej strony wyzwaniem, z drugiej strony jednak otwiera szerokie pole dla wykorzy- stania dorobku instytucjonalizmu w badaniu złożonych procesów gospo- darczych. Ponieważ kompleksowość tych procesów stanowi istotne za- gadnienie również w studiach lokalnych i regionalnych, instytucjonalizm wydaje się obiecującym narzędziem również i dla tej dziedziny wiedzy. Konieczność wzbogacenia rozważań na temat rozwoju lokalnego i re- gionalnego (coraz częściej nazywanego rozwojem terytorialnym) wyni- ka także ze specyfiki tego poziomu funkcjonowania gospodarek i spo- łeczeństw. Przykładowo, o  ile relacje między poszczególnymi osobami czy w ramach związków rodzinnych mają charakter pozaformalny, zaś poziomy narodowy i  ponadnarodowy procesów społeczno-gospodar- czych ciążą w kierunku formalnego wymiaru instytucji, o tyle poziomy lokalny i regionalny (terytorialny) cechuje pośredniość tego rodzaju re- lacji. Wydaje się, że w obliczu zakładanego przez coraz większą liczbę ekonomistów istotnego znaczenia terytorialnych uwarunkowań proce- sów rozwojowych (których charakter, podobnie jak charakter samych instytucji, pozostaje trudno mierzalny), instytucjonalizm może stanowić Wstęp Wstęp 9 dobrą podstawę teoretyczną dla badania terytorialnie zakorzenionych, instytucjonalnych uwarunkowań rozwoju. W  nawiązaniu do powyższych rozważań zaproponowano trzy cele główne niniejszej pracy. Pierwszym z nich jest wzmocnienie podbudowy teoretycznej w obszarze badań nad procesami rozwoju terytorialnego – po- przez uporządkowanie, klasyfikację i szczegółową charakterystykę dorob- ku ekonomii instytucjonalnej. Za cel drugi przyjęto wskazanie możliwości operacjonalizacji badań miękkich czynników lokalizacji działalności go- spodarczej i gospodarstw domowych oraz rozwoju terytorialnego poprzez wykorzystanie koncepcji ekonomii instytucjonalnej. Natomiast trzeci cel stanowi wypracowanie rekomendacji dla polityki rozwoju terytorialnego, poprzez uwzględnienie dorobku intelektualnego instytucjonalizmu. Realizacja założonych celów wymaga odpowiedzi na następujące py- tania badawcze: 1. Czy procesy rozwoju terytorialnego mogą być analizowane z wy- korzystaniem aparatu ekonomii instytucjonalnej? 2. Czy można pogodzić ze sobą różne nurty ekonomii instytucjonal- nej, odwołując się do nich w analizach poświęconych rozwojowi terytorialnemu? 3. Czy wykorzystanie aparatu ekonomii instytucjonalnej można operacjonalizować na gruncie badań nad procesami rozwoju te- rytorialnego? 4. W  jaki sposób dorobek instytucjonalizmu może przyczynić się (w swym wymiarze normatywnym) do podniesienia skuteczności realizacji celów i zadań formułowanych w politykach i strategiach rozwojowych? Monografia ma charakter teoretyczny i  porządkujący. Jej zadaniem jest charakterystyka poszczególnych nurtów ekonomii instytucjonalnej dla wyeksponowania ich specyfiki i różnic w zakresie podstaw metodolo- gicznych. Ma to na celu identyfikację przydatności poszczególnych nur- tów instytucjonalizmu w rozwoju badań nad procesami rozwoju teryto- rialnego. Efekt podjętych rozważań stanowi wypracowanie tez będących punktem wyjścia dla rozwoju prac empirycznych, zmierzających do „ope- racjonalizacji” instytucji w badaniach procesów rozwoju terytorialnego. Obecnie trudno bowiem znaleźć w literaturze przedmiotu takie opraco- wania, które w istotnym stopniu porządkują pod tym kątem różnorodne podejścia instytucjonalne. Można wręcz zaryzykować stwierdzenie, że w przypadku badań nad rozwojem terytorialnym są one w gruncie rzeczy mało rozpoznane, a zadaniem niniejszej dysertacji jest przyczynienie się do zmiany tego stanu rzeczy. Opracowanie składa się z czterech rozdziałów, z których trzy pierw- sze zawierają rozważania o charakterze teoretycznym, natomiast ostatni 10 stanowi próbę ich konceptualizacji na potrzeby badań procesów rozwoju terytorialnego oraz zawiera przegląd badań podejmowanych w tej dzie- dzinie. Rozdział pierwszy to przypomnienie dorobku prac ekonomistów i  geografów ekonomicznych, uwzględniających w  swych rozważaniach czynnik przestrzenny. Tym samym służy on prezentacji ewolucji podej- ścia do procesów koncentracji działalności gospodarczej oraz ludności w przestrzeni, począwszy od klasycznych teorii gospodarki przestrzennej aż do prac współczesnych. W rozdziale dokonano też prezentacji ewolu- cji pojęcia korzyści aglomeracji i zaprezentowano rozważania na temat tzw. terytorialnego charakteru rozwoju. W obydwu podejściach podjęto przy tym próbę opisania ich stosunku do instytucjonalnych uwarunko- wań procesów rozwojowych. Rozdział drugi i trzeci prezentują dorobek teoretyczny związany z eko- nomią instytucjonalną. Na wstępie wskazano miejsce instytucjonalizmu i samych instytucji w naukach ekonomicznych, zaprezentowano przegląd definicji instytucji, ich klasyfikacje oraz przybliżono historię rozwoju ekonomii instytucjonalnej. W dalszej kolejności (rozdział trzeci) zapre- zentowano współczesne nurty ekonomi instytucjonalnej. Skoncentrowa- no się przy tym na charakterystyce poszczególnych nurtów tzw. nowej ekonomii instytucjonalnej, która stanowi manifestację obserwowanego dziś renesansu instytucjonalizmu w ekonomii. Następnie ujęto dorobek tej dziedziny wiedzy poza ekonomią głównego nurtu. Poddano charakte- rystyce koncepcje i nurty teoretyczne nie klasyfikowane wprost jako nur- ty ekonomii instytucjonalnej, jednak silnie z nimi powiązane. Szczególną uwagę poświęcono przy tym dorobkowi francuskich ekonomistów (eko- nomia konwencji, ekonomika bliskości), ewolucjonistów ekonomicznych i przedstawicieli tzw. szkoły zasobowej. Rozprawę zamyka rozdział, w  którym podjęto próbę nakreślenia perspektywy badawczej na styku dotychczasowych prac nad procesami rozwoju lokalnego i regionalnego oraz ekonomii instytucjonalnej. Zapre- zentowano w tym celu próby konceptualizacji instytucjonalizmu na po- trzeby tego rodzaju badań, a także – poprzez bezpośrednie odwołania do zaprezentowanych w poprzednich rozdziałach nurtów ekonomii insty- tucjonalnej – możliwości operacjonalizacji ich założeń w badaniach nad procesami rozwoju terytorialnego. W rozdziale uwzględniono ponadto przegląd dotychczasowych prac odwołujących się do zmiennych insty- tucjonalnych na poziomie lokalnym i regionalnym. Należy podkreślić, że ze względu na przyczynkarski charakter tych badań omawiana część pracy ma charakter uzupełniający. Całość rozważań zamyka prezentacja dylematów metodologicznych dotyczących analiz instytucjonalnych na poziomie lokalnym i regionalnym, ujętych w pięć tez podsumowujących rozważania i zakończonych rekomendacjami dla dalszych badań. Wstęp Wstęp 11 W opracowaniu wykorzystano różnorodne metody badawcze. Z uwagi na teoretyczno-metodologiczny charakter pracy, dominującymi narzędzia- mi były analiza treści oraz metoda opisowa. Dodatkowo przydatne okazały się analiza porównawcza i analiza historyczna, wsparta w przypadku odwo- łań do danych empirycznych metodą prezentacji tzw. stylizowanych faktów. Natomiast w ostatnim rozdziale wykorzystano metody statystyki opisowej. Opracowania i materiały, które posłużyły do napisania rozprawy, obej- mują głównie monografie i artykuły naukowe, zarówno o charakterze teo- retycznym, jak i empirycznym. Dorobek będący przedmiotem przeglądu można przy tym podzielić na dwie grupy. Pierwszą z nich stanowią prace ekonomistów i geografów ekonomicznych poświęcone zagadnieniom loka- lizacji działalności gospodarczej w przestrzeni, kluczowym teoriom wyja- śniającym procesy rozwoju lokalnego i regionalnego, pojęciu oraz istocie korzyści aglomeracji, jak też najnowsze opracowania dotyczące roli prze- strzeni w procesach gospodarczych i tzw. terytorialnego charakteru rozwo- ju. Drugą grupę stanowią prace przedstawicieli różnych nurtów ekonomii instytucjonalnej oraz nurtów bliskich lub pokrewnych instytucjonalizmowi. W dysertacji wykorzystano ponadto opracowania o charakterze em- pirycznym – raporty i  artykuły naukowe ukazujące wyniki badań po- święconych zarówno ekonomii instytucjonalnej, jak i procesom rozwoju terytorialnego. Posłużyły one z jednej strony przybliżeniu dorobku w ana- lizowanej dziedzinie, z drugiej zaś – były przedmiotem oceny pod kątem ich przydatności w badaniach nad procesami rozwoju terytorialnego. Praca nie stanowi wyczerpującego studium z punktu widzenia przeglą- du nurtów tworzących szeroko rozumiany instytucjonalizm. Znajdują się w niej odniesienia przede wszystkim do tych teorii i koncepcji, które mają ścisły związek z dorobkiem nauk ekonomicznych i które mogą być wyko- rzystywane przede wszystkim przez ekonomistów oraz geografów ekono- micznych. Tym samym w pracy nie podjęto opisu takich nurtów insty- tucjonalizmu, które w swojej istocie bliższe są naturze nauk politycznych i socjologii. Świadomie pominięto m.in. (nie umniejszając ich wartości) bogate (i często bezpośrednio związane z instytucjonalizmem) podejście marksistowskie, które współcześnie wydaje się bliższe socjologii niż eko- nomii oraz napotyka na istotne trudności w potencjalnej operacjonaliza- cji. Nie odwoływano się również do nurtów bliskich socjologii przestrzeni czy socjologii miasta, takich jak teoria strukturacji, nurt kulturalistyczny, orientacja ekologiczna, koncepcja społecznego wytwarzania przestrzeni, czy też do ujęcia neomarksistowskiego w badaniach miejskich. Z uwagi na teoretyczny charakter rozprawy mniejszy nacisk położono na wyniki prac empirycznych. Wykorzystywane dane statystyczne i re- zultaty badań (z których część dotyczy badań prowadzonych przez auto- ra), czy wreszcie prezentacja wybranych stylizowanych faktów, stanowią 12 jedynie tło dla zobrazowania możliwości wykorzystania dorobku teore- tycznego ekonomii instytucjonalnej w  odniesieniu do analiz procesów rozwoju terytorialnego. Możliwości prowadzenia badań empirycznych nad procesami rozwoju terytorialnego z wykorzystaniem dorobku eko- nomii instytucjonalnej zostały zatem wstępnie zasygnalizowane i mogą stanowić punkt wyjścia dla dalszych zastosowań w dziedzinie wiedzy bę- dącej przedmiotem opracowania. Adresatami książki są przede wszystkim przedstawiciele nauk ekono- micznych, geograficznych, nauk o zarządzaniu oraz socjologowie zajmu- jący się poszukiwaniem instytucjonalnych czynników odpowiedzialnych za rozwój społeczno-gospodarczy na poziomie lokalnym i regionalnym. Ponadto praca może okazać się przydatna dla specjalistów takich dzie- dzin, jak gospodarka przestrzenna, ekonomia miejska i regionalna oraz dla menadżerów zatrudnionych w  samorządzie terytorialnym, przede wszystkim z  uwagi na szeroki opis kluczowych nurtów teoretycznych rozwijanych w ramach ekonomii instytucjonalnej. Niektóre tezy i reko- mendacje mogą wreszcie stać się przedmiotem zainteresowania prakty- ków zaangażowanych w pracę lub działalność społeczną w samorządach lokalnych i  regionalnych, a  także w  organizacjach szczebla krajowego, powołanych w celu realizowania polityki przestrzennej. * * * Do powstania niniejszej publikacji przyczyniło się wiele osób, któ- rym pragnę podziękować. W  pierwszej kolejności wyrażam wdzięcz- ność pracownikom Katedry Gospodarki Regionalnej i Środowiska Uni- wersytetu Łódzkiego za inspirującą i  przyjazną atmosferę oraz kulturę pracy w zespole od lat kierowanym przez Panią prof. Aleksandrę Jewtu- chowicz. Umożliwiło mi to poznanie specyfiki działalności badawczej oraz satysfakcjonujące prowadzenie badań. Szczególne wyrazy uznania kieruję do Pani prof. Aleksandry Nowakowskiej, która zachęciła mnie do podjęcia pracy na uczelni oraz wielokrotnie inspirowała do działań w dziedzinie szeroko rozumianej gospodarki przestrzennej, pomagając przy tym w trafnym wyborze obszarów zainteresowań badawczych. Nie bez znaczenia pozostaje również wsparcie i inspiracja ze strony Pana dra Zbigniewa Przygodzkiego, który w toku codziennej współpracy potrafił udowodnić, że praca naukowa może być nowoczesna, profesjonalna i nie oderwana od rzeczywistości społeczno-gospodarczej. Wreszcie pragnę podziękować Pani prof. Wandzie M. Gaczek z Katedry Ekonomii Prze- strzennej i  Środowiskowej Uniwersytetu Ekonomicznego w  Poznaniu, której wkład w postaci recenzji niniejszej monografii okazał się kluczowy dla jej ostatecznego kształtu. Wstęp Rozdział I Przestrzeń w analizach ekonomicznych – ewolucja teorii i nurtów badawczych 1. Mechanizmy koncentracji działalności gospodarczej w świetle klasycznych teorii gospodarki przestrzennej Rozważania poświęcone przestrzennym aspektom funkcjonowania przedsiębiorstw i gospodarstw domowych są obecne w pracach ekono- mistów od wielu lat. Prace te, umownie nazywane współcześnie klasycz- nymi teoriami gospodarki przestrzennej, można podzielić na trzy zasad- nicze grupy1: 1) teorie nawiązujące do koncepcji renty gruntowej, poszukujące przyczyn zróżnicowania wartości ziemi jako czynnika produkcji (D. Ricardo, J. H. von Thünen, E. M. Hoover), 1 Prace te mają bogatą tradycję i w niniejszym opracowaniu zostały przedstawio- ne w formie syntetycznego przeglądu, stanowiącego punkt wyjścia do dalszych rozważań. Bogaty opis klasycznych teorii gospodarki przestrzennej dostępny jest w licznych źródłach. Wśród polskich opracowań na ten temat wymienić należy przede wszystkim następujące pozycje: E. M. Hoover, Lokalizacja działalności go- spodarczej, PWN, Warszawa 1962; W. Isard, Metody analizy regionalnej. Wprowa- dzenie do nauki o regionach, PWN, Warszawa 1965; B. Malisz, Zarys teorii kształ- towania układów osadniczych, Arkady, Warszawa 1966; B. Gruchman, Czynniki aglomeracji i deglomeracji przemysłu w gospodarce socjalistycznej (na przykładzie Polski), PWN, Warszawa 1967; A. Klasik, Optymalna struktura przestrzenna a roz- wój regionalny, PWE, Warszawa 1974; K. Secomski, Teoria rozwoju regionalnego i planowania, PWE, Warszawa 1987; K. Kuciński, Podstawy teorii rozwoju ekono- micznego, PWN, Warszawa 1990; A. Fajferek, Region ekonomiczny i metody analizy regionalnej, PWE, Warszawa 1996; Z. Szymla, Determinanty rozwoju regionalnego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2000; J. J. Parysek, Podstawy gospo- darki lokalnej, Wyd. Uniwersytetu A. Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 2001; R. Do- mański, Gospodarka przestrzenna, PWN, Warszawa 2002. 14 2) teorie lokalizacji przedsiębiorstw, wyjaśniające źródła i klasyfiku- jące tzw. czynniki lokalizacji działalności gospodarczej (W. Laun- hardt, A. Weber, A. Predöhl, T. Palander), 3) teorie wyjaśniające mechanizmy kształtowania się układów osad- niczych (W. Christaller, A. Lösch, G. K. Zipf, W. Isard). Rozwój powyższych koncepcji miał charakter kumulatywny i został zapoczątkowany badaniami nad przyczynami różnic w  wartości ziemi jako czynnika produkcji oraz różnic w  sposobie jej zagospodarowania już w latach 20. XIX w. Z czasem w ekonomii zaczęto podejmować bada- nia nad czynnikami lokalizacji przedsiębiorstw, by wreszcie podjąć próby poszukiwania ekonomicznych przyczyn przestrzennego zróżnicowania całych układów osadniczych. 1.1. Modele renty gruntowej Pierwszym ważnym dziełem poświęconym zagadnieniu lokalizacji działal- ności gospodarczej, w którym doszukiwano się korzyści ekonomicznych płynących z przestrzennej koncentracji tej działalności, było opracowanie niemieckiego ekonomisty Johanna H. von Thünena2. Tytuł jego pracy (Izo- lowane państwo) stanowi doskonałe odzwierciedlenie prostoty tego modelu, w którym rozpatruje się sytuację zmiany wartości gruntów użytkowanych rolniczo w zależności od odległości od hipotetycznego miasta, zlokalizowa- nego w odseparowanym od innych i samowystarczalnym obszarze. Model ten, opracowany w odniesieniu do gospodarki, która nie weszła jeszcze na ścieżkę gwałtownego uprzemysłowienia, wyjaśniał „naturalne” (rynkowe) mechanizmy prowadzące do opłacalności specjalizowania się poszczegól- nych obszarów użytkowanych rolniczo, w zależności od odległości od mia- sta jako rynku zbytu towarów rolnych, które oferuje największe korzyści wynikające z jednoczesnej bliskości dostawców i odbiorców, dzięki czemu wartość znajdujących się na nim terenów pozostaje najwyższa. W opisywanym modelu przyjmuje się szereg upraszczających założeń. Zakłada on m.in. jednakową urodzajność gleby w każdym punkcie anali- zowanego obszaru, występowanie tylko jednego, izolowanego od innych ośrodka konsumpcji, przyjmuje kalkulację kosztów transportu jako li- niową funkcję odległości i masy ładunku oraz jednolite ceny sprzedaży dla wszystkich produktów danego rodzaju (charakterystyczne dla mode- lu konkurencji doskonałej)3. 2 Pierwsze wydanie: J. von Thünen, Der isolierte Staat in Beziehung auf Landwirt- schaft und Nationalekonomie, Perthes, Hamburg 1826. 3 R. Domański, Gospodarka…, s. 40. Przestrzeń w analizach ekonomicznych... Mechanizmy koncentracji działalności gospodarczej... 15 Celem analizy von Thünena było wspomniane już poszukiwanie racjo- nalnego ekonomicznie układu stref rolniczych wokół miasta będącego ryn- kiem zbytu, gdzie wyznacznikiem racjonalności jest maksymalizacja renty rozumianej jako różnica między przychodami ze sprzedaży płodów rolnych a kosztami ich transportu4. Analiza doprowadziła do wniosku, że na kształ- towanie się struktury osadniczej danego obszaru wpływają dwa kluczowe czynniki, tj. odległość od pojedynczego rynku zbytu oraz koszty transportu. W sytuacji jednolitych kosztów transportu w każdym kierunku oraz jed- nolitej urodzajności gleby wyraźnie dostrzegalna jest koncentracja określo- nych typów wytwórczości w jego poszczególnych częściach, które w warun- kach braku zróżnicowania terenu przyjmują kształt okręgów (rys. 1). Rys. 1. Gradienty renty dla czterech typów działalności rolniczej wokół miasta będącego rynkiem zbytu Źródło: M. E. Edwards, Regional and Urban Economics and Economic Development, Auerbach Publicatons, Taylor and Francis Group, Boca Raton–New York 2007, s. 259. 4 Ibidem.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rozwój terytorialny w świetle dorobku ekonomii instytucjonalnej. Przestrzeń – bliskość – instytucje
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: