Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00510 010943 7498406 na godz. na dobę w sumie
Rynek sztuki. Aspekty prawne - ebook/pdf
Rynek sztuki. Aspekty prawne - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 308
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-0917-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prezentowana publikacja jest pierwszą na polskim rynku pozycją w całości poświęconą najbardziej aktualnym zagadnieniom obrotu dziełami sztuki. Odpowiada na wiele nurtujących rynek sztuki pytań 'do prawnika' i tym samym - chociaż w części - wypełnia dotychczasową lukę w literaturze prawniczej.

Regulaminy aukcyjne, odpowiedzialność za sporządzenie wadliwej opinii o autentyczności dzieła, wywóz zabytków za granicę, cywilnoprawne konsekwencje niewykonania lub wadliwego wykonania umowy sprzedaży dzieła sztuki, reglamentacja zawodu antykwariusza, instytucja immunitetu jurysdykcyjnego w sprawach dotyczących wypożyczeń dzieł sztuki czy nielegalny obrót zabytkami archeologicznymi to tylko część przedstawionych w książce zagadnień, wywołujących liczne problemy praktyczne i teoretyczne, jak dotąd w zasadzie nieanalizowane.

Mimo że wiedza i doświadczenie autorów pozwalają na pełne przedstawienie reguł rządzących polskim rynkiem sztuki, nie zawsze mogą oni podać gotowe rozwiązania istniejących problemów. W takich przypadkach wskazują jednak ich wagę i stopień skomplikowania, niejednokrotnie poddając krytyce obowiązujące przepisy, oraz zgłaszają propozycje nowych rozwiązań.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Rynek sztuki Aspekty prawne pod redakcją Wojciecha Kowalskiego Katarzyny Zalasińskiej Warszawa 2011 Wydawca: Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący: Joanna Maź Opracowanie redakcyjne: Marcin Trepczyński Sk³ad, ³amanie: Kamila Tomecka © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2011 ISBN 978-83-264-1365-0 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (22) 535 80 00, (22) 535 82 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wstęp.......................................................................................................................7 Janusz Miliszkiewicz Życie.na.niby,.czyli.krajowy.rynek.sztuki.i.antyków..................................9 Wojciech Kowalski Problematyka.prawna.obrotu.dobrami.kultury.........................................24 Monika Drela Cywilnoprawne.konsekwencje.niewykonania.lub.wadliwego.. wykonania.umowy.sprzedaży.dzieła.sztuki.przez.sprzedawcę.............43 Wojciech Szafrański Regulaminy.aukcyjne.na.polskim.rynku.sztuki........................................57 Piotr Stec Czy.potrzebna.jest.reglamentacja.działalności.gospodarczej.. w.zakresie.organizacji.i.prowadzenia.aukcji.dzieł.sztuki?.......................82 Rafał Stankiewicz Antykwariusz.–.zawód.reglamentowany?.................................................94 Natalia Fyderek Eksperci.rynku.sztuki.w.Polsce.–.sytuacja.prawna.i.praktyka..............107 Monika Drela Odpowiedzialność.kontraktowa.za.sporządzenie.wadliwej.opinii.. o.autentyczności.dzieła................................................................................125 Paulina Gwoździewicz Instytucja.immunitetu.jurysdykcyjnego.w.sprawach.dotyczących.. wypożyczeń.dzieł.sztuki..............................................................................139 5 Spis treści Katarzyna Zalasińska Wpływ.zmiany.przepisów.dotyczących.wywozu.zabytków.. za.granicę.na.rynek.sztuki.w.Polsce...........................................................156 Anna Ewa Czerwińska Wycena.i.ocena.wieku.dzieła.sztuki.jako.podstawa.. wywozu.zabytku.za.granicę.–.zagadnienia.węzłowe.............................174 Andrzej Jakubowski Rola.kodeksów.etyki.zawodowej.oraz.dobrych.praktyk.. w.regulacji.międzynarodowego.obrotu.. ruchomymi.zabytkami.archeologicznymi................................................187 Maciej Trzciński Nielegalny.obrót.zabytkami.archeologicznymi.......................................201 Paulina Gwoździewicz Przedawnienie.roszczeń.o.zwrot.dóbr.kultury........................................214 Wojciech Szafrański Handel.dziełami.sztuki.w.Polsce.a.gry.rynkowe.. –.zarys.problematyki....................................................................................230 Jonathan Bowring Ubezpieczanie.dzieł.sztuki.–.uwagi.ogólne..............................................248 Iwona Gredka Klauzula.mienia.odzyskanego.w.umowie.ubezpieczenia.. dóbr.kultury...................................................................................................260 Tomasz Pleskot Problem.własności.dzieł.sztuki.w.kontekście.reprywatyzacji.. –.wybrane.zagadnienia................................................................................270 Maciej Sokołowski Prawne.uwarunkowania.rynku.dzieł.sztuki.w.Polsce.. –.wybrane.zagadnienia................................................................................283 Bibliografia........................................................................................................291 Noty o autorach.................................................................................................305 6 Wstęp Problematyka.prawna.obrotu.dziełami.sztuki.nie.jest.w.Polsce.zagad- nieniem.całkowicie.nowym..Ze.względu.jednak.na.praktyczną.monopo- lizację.tej.dziedziny.handlu.przez.państwo.w.okresie.powojennym,.aż.do. przemian.politycznych.przełomu.lat.1989–1990.nie.była.ona.szerzej.podej- mowana.w.literaturze.prawniczej..Po.zmianach.ustrojowych.wolny.rynek. sztuki.dawnej.rozwijał.się.powoli,.zrazu.nie.generując.wielu.spraw.sądo- wych,.a.przepisów.prawnych.nie.dopasowano.do.nowej.sytuacji..Wszyst- ko.to.nie.skłaniało.zatem.do.podejmowania.głębszych.analiz.prawniczych.. Sytuacja.zmieniła.się.dopiero.po.przystąpieniu.Polski.do.Unii.Europejskiej.. Otwarcie.granic.i.całkowicie.swobodny.przepływ.osób.oraz.towarów,.w.tym. dzieł.sztuki.i.antyków,.postawił.zarówno.przed.państwem,.jako.opiekunem. i.strażnikiem.narodowego.dziedzictwa.kulturowego,.jak.też.przed.młodym. wciąż.rynkiem.sztuki.nowe.wyzwania..Z.jednej.strony.zaczęły.w.Polsce. obowiązywać.przepisy.wspólnotowe,.z.drugiej.zaś.–.pozostały.wciąż.nie- rozwiązane.problemy.prawne,.stwarzające.w.nowej.sytuacji.dodatkowe. zagrożenia.dla.narodowego.dziedzictwa.kulturowego. Niniejsza.książka.ma.odpowiedzieć.na.wiele.nurtujących.rynek.sztuki. pytań.„do.prawnika”.i.tym.samym.–.chociaż.w.części.–.wypełnić.dotych- czasową.lukę.w.literaturze.prawniczej..W.wielu.wypadkach.nie.podano. jeszcze.gotowych.rozwiązań.tych.problemów,.zaznaczono.jedynie.ich.wagę. i.stopień.skomplikowania..Ponadto.Autorzy.niejednokrotnie.poddają.kry- tyce.obowiązujące.obecnie.przepisy.prawne.oraz.zgłaszają.propozycje.no- wych.rozwiązań..Książka.stanowi.przeto.zbiór.artykułów.poświęconych. różnym.zagadnieniom.obrotu.dziełami.sztuki..W.większości.wygłoszono. je.na.Ogólnopolskiej.Konferencji.Naukowej.pt..Rynek dzieł sztuki. Współ- czesne problemy i perspektywy rozwoju,.zorganizowanej.przez.Koło.Naukowe. Prawa.Administracyjnego.na.Wydziale.Prawa.i.Administracji.Uniwersyte- tu.Warszawskiego.w.dniu.31.marca.2010.r..Wśród.Autorów,.oprócz.uzna- 7 Wstęp nych.znawców.tematyki,.znalazło.się.również.dwóch.studentów,.których. artykuły.stanowią.istotny.przyczynek.do.dalszej.pracy.badawczej.w.tym. interesującym.obszarze. Publikacja.oddawana.w.ręce.Czytelników.jest.pierwszą.na.polskim.ryn- ku.wydawniczym.pozycją.w.całości.poświęconą.szeroko.ujętym,.najbar- dziej.aktualnym.zagadnieniom.obrotu.sztuką,.a.zamiarem.Autorów.jest. otwarcie.dyskusji.na.ten.temat. Wojciech Kowalski Katarzyna Zalasińska Janusz.Miliszkiewicz Życie na niby, czyli krajowy rynek sztuki i antyków Kilka.lat.temu.zatelefonował.do.mnie.znany.warszawski.zegarmistrz.. Powiedział,.że.ma.dla.mnie.–.jako.dla.dziennikarza.–.sensacyjny.temat.. Okazało.się,.że.po.1989.r..jego.pasją.stało.się.robienie.zdjęć.i.wycinanie. z.gazet.fotografii..Widać.na.nich,.że.niektórzy.polscy.politycy.lub.biznes- meni.noszą.fałszywe.zegarki..Weźmy.na.przykład.prezesa.wielkiego.pol- skiego.państwowego.przedsiębiorstwa..Właśnie.podpisał.w.imieniu.Polski. umowę,.która.leży.na.stole..Uśmiechnięty,.wyciąga.dłonie.do.szefa.obcego. koncernu..Na.przegubie.ręki.Polaka.widać.fałszywy.zegarek..Zapytałem,. czy.zachodni.goście.mogli.się.zorientować,.że.to.podróbka? –.Oczywiście!.–.wykrzyknął.zegarmistrz.i.wyliczył.widoczne.cechy.ze- garka,.które.wskazują.na.to,.że.jest.tanim.falsyfikatem.luksusowej.marki. Jakie.to.ma.znaczenie,.że.politykom,.przedsiębiorcom,.menedżerom,. w.ogóle.obywatelom.jakiegoś.kraju.odmierzają.czas.fałszywe.zegarki?.To. wyjątkowo.ciekawa.metafora!.Co.to.znaczy,.że.sfałszowano.czas?.Moim. zdaniem.oznacza.to,.że.wokół.nas.toczy.się.„życie.na.niby”.–.że.posłużę. się.tytułem.słynnego.eseju.Kazimierza.Wyki..Szczególnie.wyraźnie.widać. to.na.rynku.sztuki.i.antyków. Nie.jestem.prawnikiem..Jako.dziennikarz.od.1979.r..specjalizuję.się.w.pi- saniu.o.prywatnym.kolekcjonerstwie,.o.muzeach.i.o.rynku.sztuki..Po.1989.r.. z.konieczności.pisuję.głównie.o.patologiach.na.tym.rynku..Będzie.się.on. rozwijał.wraz.z.zamożnością.społeczeństwa,.zatem.zagrożenie.będzie.rosło. Po.1989.r..publikacje.prasowe.lub.telewizyjne.to.podstawowe,.a.nierzad- ko.jedyne.źródło.wiedzy.o.rynku.sztuki..Zwłaszcza.o.związanych.z.nim. problemach.społecznych..Sami.antykwariusze.od.lat.oficjalnie.i.konsekwen- 9 Janusz Miliszkiewicz tnie.mówią.o.patologiach,.ciągle.o.tych.samych..Przede.wszystkim.o.pla- dze.falsyfikatów.i.braku.zawodu.eksperta,.który.decyduje.o.autentyczności. towaru..Także.o.fikcyjnych.licytacjach.oraz.podawanych.do.wiadomości. publicznej.nieprawdziwych.wynikach.aukcji..Zagrożenia.te.antykwariu- sze.wyliczali.w.kolejnych.wersjach.projektu.Kodeksu.Etyki.Antykwariusza. i.Marszanda,.nad.którymi.zarząd.i.członkowie.Stowarzyszenia.Antykwariu- szy.Polskich.(dalej.jako.SAP).pracowali.od.początku.2008.r.1.przez.dwa.lata. Mniej.więcej.trzy.lata.temu.podjęto.pierwsze.próby.opisu.patologii. występujących.na.krajowym.rynku.sztuki.i.antyków2..Na.razie.problema- tyka.ta.rozproszona.jest.w.opracowaniach.ogólnych.dotyczących.prawnej. ochrony.dóbr.kultury..Brakuje.prawniczej.syntezy.poświęconej.wyłącznie. lub.przede.wszystkim.problemom.występującym.na.rynku.sztuki.i.anty- ków..Prawnicy.dopiero.oswajają.się.z.tymi.zagadnieniami,.podejmowany- mi.przez.naukę.zaledwie.od.kilku.lat. W.2010.r..Ośrodek.Ochrony.Zbiorów.Publicznych.(OOZP).wraz.z.SAP. zorganizował.cykl.comiesięcznych.sesji.naukowych.Problematyka Auten- tyczności Dzieł Sztuki na Polskim Rynku..W.sesjach.tych.biorą.udział.tłumy. słuchaczy.i.dyskutantów,.m.in..znani.profesorowie.prawa,.prokuratorzy,. policjanci,.historycy.sztuki,.antykwariusze.i.kolekcjonerzy,.którzy.przyjeż- dżają.do.Warszawy.z.odległych.regionów.Polski..Są.też.studenci.prawa,.hi- storii.sztuki,.konserwacji.zabytków..Dyskusje.są.oficjalnie.nagrywane.i.wraz. z.referatami.zostaną.ogłoszone.w.przygotowywanej.publikacji..Jednym. z.celów.cyklu.jest.wypracowanie.tez.do.prawnej.regulacji.całego.rynku. sztuki..Uczestnicy.sesji.uznali.potrzebę.ingerencji.ustawodawcy.za.pilną,. ponieważ.patologie.na.rynku.sztuki.osiągnęły.w.Polsce.niepokojącą.skalę. Rozmiar.zagrożenia.potwierdza.również.fakt,.że.w.12..wydaniu.Kry- minalistyki.(pierwsza.edycja.1973.r.),.które.w.czerwcu.2010.r..ukazało.się. na.rynku.księgarskim,.autor.Brunon.Hołyst.dodał.rozdział.o.fałszerstwach. na.rynku.sztuki.w.Polsce..Uznał.je.bowiem.za.ważny.problem.społeczny3. Niniejsza.książka,.w.której.zebrano.m.in..referaty.wygłoszone.31.marca. 2010.r..podczas.Sesji.Naukowej.na.Wydziale.Prawa.i.Administracji.Uniwer- sytetu.Warszawskiego,.ustala.lub.porządkuje.wiedzę.o.wybranych.mecha- 1. J..Miliszkiewicz,.Bezpieczeństwo zakupów w antykwariatach,.Rzeczpospolita.z.5.lutego.2009,.s..D7. 2. Należy.wymienić.tu.przede.wszystkim.książki:.W..Szafrański.(red.),.Wokół problematyki prawnej zabytków i dzieł sztuki,.t..1,.Poznań.2007;.J..Włodarski,.K..Seidler.(red.),.Prawo muzeów,.Warszawa.2008;. W..Szafrański,.K..Zalasińska.(red.),.Prawna ochrona dziedzictwa kulturowego,.t..3,.Poznań.2009..Niektóre. rozprawy.w.nich.zawarte.są.próbą.diagnozy.społecznego.zagrożenia.patologiami.na.rynku.sztuki. 3. B..Hołyst,.Kryminalistyka,.Warszawa.2010,.s..270–275. 10 Życie na niby, czyli krajowy rynek sztuki i antyków nizmach.i.patologiach.rynku.sztuki..Lektura.przekona.prawników-prakty- ków,.że.warto.specjalizować.się.w.rozwiązywaniu.konfliktów.na.tym.rynku.. Dziś.jest.to.pole.niczyje,.o.czym.świadczy.wieloletnia.bezskuteczna.walka. klientów.rynku.(w.tym.również.artystów.lub.ich.rodzin).z.falsyfikatami,. którzy.nie.mogą.znaleźć.skutecznej.pomocy.prawnej..Książka.ta.zainspi- ruje.prawników-naukowców.do.badań.rynku.sztuki. Podczas.wspomnianej.sesji.na.Uniwersytecie.Warszawskim.jej.organi- zatorzy.przeprowadzili.ankietę.socjologiczną.wśród.zebranych.prawników,. antykwariuszy,.historyków.sztuki,.konserwatorów.zabytków..Okazało.się,. że.cztery.główne.problemy.handlu.dziełami.sztuki.w.Polsce.to.kolejno:. płytki.rynek,.zaraz.potem.falsyfikaty,.bariery.prawne.oraz.ograniczenia.wy- wozu..Uczestnicy.uznali.w.ankiecie.m.in.,.że.zawód.eksperta.powinien.być. reglamentowany,.państwo.powinno.łożyć.więcej.na.tworzenie.kolekcji.mu- zealnych,.a.działalność.antykwaryczna.powinna.być.licencjonowana..Wnio- ski.są.jednoznaczne..Z.konieczności.ankieta.nie.miała.szerokiego.zasięgu,. odpowiedzi.udzieliły.bowiem.osoby.najbardziej.zainteresowane.rynkiem. Co.kilka.lat.pytam.resort.sprawiedliwości.i.Komendę.Główną.Policji. o.dane.statystyczne.na.temat.liczby.fałszerstw.dzieł.sztuki,.ukaranych.fał- szerzy.lub.kolporterów.falsyfikatów..Rzecznicy.prasowi.niezmiennie.od- powiadają.na.piśmie,.że.nie.ma.takich.danych,.bo.nasze.państwo.ich.nie. gromadzi..Oznacza.to,.że.problem.fałszerstw.dzieł.sztuki.oficjalnie.nie.ist- nieje..Statystyki.nie.wykazują.także.problemu.fikcyjnych.cen.na.aukcjach. sztuki..Nie.wiemy.też,.ile.śledztw.odnoszących.się.do.rynku.sztuki.umo- rzyli.prokuratorzy..Z.obserwacji.wynika,.że.czynią.to.nieomal.automatycz- nie..Krótko.mówiąc,.dziś.to.dziennikarze.dostarczają.społeczeństwu.wia- domości.o.patologiach.na.rynku.sztuki,.w.tym.naukowcom.i.praktykom. z.dziedziny.prawa. Plagą.na.wolnym.rynku.sztuki.w.Polsce.są.fikcyjne.licytacje..Jedyne. książkowe.źródło.wiedzy.o.wynikach.aukcji.to.opracowane.przez.Sławomi- ra.Bołdoka.trzy.tomy.pt..Malarstwo na aukcjach w Polsce 1990–2004..W.pierw- szym.tomie,.zawierającym.wyniki.licytacji.z.lat.1990–1997.autor.pisze:.„Czy- telnika.przeglądającego.notowania.zdziwi.zapewne,.że.niektóre.obrazy,. stosunkowo.niedawno.wylicytowane.wysoko,.były.wystawiane.powtórnie. na.aukcji.i.sprzedawane.po.cenach.niższych..Na.zdrowy.rozum.wydaje.się. sprzeczne.z.rozsądkiem.kupowanie.obrazu.za.wyższą.cenę,.a.potem.jego. sprzedanie.ze.stratą.kilku.lub.kilkunastu.tysięcy.złotych..Takie.zdarzenia. rodzić.mogą.podejrzenia.o.manipulacje.podczas.licytacji.i.o.sztuczne.win- dowanie.cen..Niewątpliwie.takie.przypadki.miały.miejsce,.choć.zdarzały. 11 Janusz Miliszkiewicz się.też.sytuacje,.że.obraz.wylicytowany.nie.został.wykupiony,.więc.dom. aukcyjny.«spalone».dzieło.prezentował.w.niższej.cenie.wywoławczej..Fak- tycznie,.rezultaty.sprzedaży.niechętnie.są.ujawniane..Dlatego.też.tak.różne. ceny.za.ten.sam.obiekt.pozostają.tajemnicą.sprzedającego”4..W.wydanym. w.2001.r..drugim.tomie.aukcyjnych.notowań,.w.dziale.Objaśnienia,.autor. ujawnia.kulisy.rynku:.„Notowania.nie.stwierdzają,.czy.dany.obraz.został. rzeczywiście.wykupiony.po.licytacji,.a.jedynie.fakt.jego.pojawienia.się.na. aukcji.i.uzyskanie.określonej.ceny”5..Następnie,.w.Objaśnieniach.do.trze- ciego.tomu.notowań.malarstwa.na.aukcjach.w.Polsce.za.lata.2000–2004,. w.2005.r..S..Bołdok.stwierdza.wprost:.„Praktyka.od.1989.roku.dowodzi,.że. w.rozmaitych.domach.aukcyjnych.część.obiektów,.mimo.że.zostały.wyli- cytowane,.nie.zostaje.sprzedana..Dlatego.podane.tutaj.i.w.poprzednich. tomach.notowania.z.aukcji.należy.traktować.jako.orientację.w.poziomie. cen.na.dzieła.danego.artysty.na.polskim.rynku.sztuki,.bez.gwarancji,.że. wymieniony.obiekt.został.na.pewno.sprzedany”6. Jak.rozumieć.dyrektywę.autora,.żeby.podane.w.trzech.tomach.wyniki. aukcji,.cytuję:.„traktować.jako.orientację.w.poziomie.cen”?.W.czym.mają. mnie.„orientować”.wyniki,.skoro.często.są.nieprawdziwe?.W.dodatku.zna- komita.część.czytelników.sięgających.po.te.książki.nie.wie,.która.z.poda- nych.cen.jest.prawdziwa,.a.która.nie.jest..W.tamtych.latach.jako.reporter. przychodziłem.na.większość.aukcji,.więc.domyślam.się,.które.licytacje.zo- stały.wyreżyserowane..Te.trzy.tomy.notowań.widuję.w.bibliotekach.pod- ręcznych.antykwariuszy,.prywatnych.kolekcjonerów,.kuratorów.muzeów,. wreszcie.młodziutkich.osób,.które.w.bankach.zajmują.się.art-bankingiem,. modnym.u.nas.mniej.więcej.od.2008.r..Ilu.uczestników.rynku.sztuki.po- dejmowało.decyzje.na.podstawie.tych.nieprawdziwych.wyników.aukcji,. zebranych.i.ogłoszonych.przez.S..Bołdoka?.Ilu.naukowców,.w.tym.ekono- mistów.lub.prawników,.w.swoich.publikacjach.nieświadomie.powołuje.się. na.te.fikcyjne.ceny,.bo.nie.przeczytali.Objaśnień.lub.zlekceważyli.zawarte. w.nich.ostrzeżenia? Mamy.tu.chyba.dobry.przykład.życia.na.niby..Oto.wydrukowano.książ- ki,.które.prezentują.nieprawdziwe.wyniki.aukcji..Oczywiście,.autor.uczci- wie.opisał.w.Objaśnieniach.mechanizm.ich.kreowania..Kto.jednak.czyta. Objaśnienia?.Wysokie.wyniki.reżyserowanych.licytacji.na.aukcjach.sztuki. najczęściej.podawane.były.przez.wielkonakładową.prasę.i.telewizję.jako. 4. S..Bołdok,.Malarstwo na aukcjach w Polsce. 1990–1997,.Warszawa.1998,.s..7. 5. S..Bołdok,.Malarstwo na aukcjach w Polsce. 1998–2000,.Warszawa.2001,.s..11. 6. S..Bołdok,.Malarstwo na aukcjach w Polsce. 2001–2004,.Warszawa.2005,.s..8. 12 Życie na niby, czyli krajowy rynek sztuki i antyków sensacje.dnia..W.ten.sposób.te.nieprawdziwe.wyniki.utrwalono.w.świado- mości.społecznej..Czy.z.prasą.i.telewizją.może.konkurować.–.jako.źródło. wiedzy.–.komentarz.wyjaśniający,.że.wyniki.aukcji.często.są.nieprawdzi- we,.zamieszczony.w.Objaśnieniach.książki.S..Bołdoka,.wydanej.w.nakładzie. ok..1000.egzemplarzy? W.2000.r..„Gazeta.Antykwaryczna”,.uznawana.wówczas.za.organ.praso- wy.SAP,.wydrukowała.w.numerze.wrześniowym.alarmistyczny.tekst.o.fikcyj- nych.licytacjach.i.nieprawdziwych.cenach.na.polskim.rynku.sztuki.po.1989.r.. Krakowski.prawnik.prof..Jerzy.Stelmach,.przedstawiony.jako.kolekcjoner. dzieł.sztuki,.powiedział,.że.największym.zagrożeniem.na.rynku.sztuki.są:. „Fikcyjne,.choć.tryumfalnie.ogłaszane.sprzedaże..Niby.wszyscy.wiedzą,.że. obiekt.nie.zmienił.właściciela,.ale.«rekord».przecież.padł..To.w.chwili.obecnej. jedna.z.największych.patologii.rynku.handlu.sztuką.w.Polsce”7. Przed.nieprawdziwymi.cenami.na.reżyserowanych.aukcjach.ostrzegał. wielokrotnie.Jerzy.Huczkowski,.przez.lata.prezes.zarządu.SAP..We.wrześniu. 2000.r..w.wywiadzie.udzielonym.„Rzeczpospolitej”.poinformował,.że.SAP. rozpoczyna.walkę.z.fikcyjnymi.sprzedażami.dzieł.sztuki..Huczkowski.zde- finiował.zagrożenie:.„Dotyczy.ono.tylko.niektórych.domów.aukcyjnych.. Polega.na.tym,.że.podczas.licytacji.ceny.windowane.są.zdecydowanie.po- wyżej.rzeczywistej.wartości.dzieł,.wyznaczonej.przez.popyt.i.podaż..Pod- stawione.osoby.podbijają.cenę.ponad.wszelkie.rozsądne.granice,.po.czym. mediom.przekazywana.jest.wiadomość.o.kolejnym.rekordzie.i.sensacja.ta. natychmiast.idzie.w.Polskę”. Jerzy.Huczkowski.powiedział,.dlaczego.tak.się.dzieje:.„Próba.wyjaśnie- nia.jest.tylko.spekulacją..Możemy.jedynie.domyślać.się.przyczyn.takiego. postępowania..Może.to.być.inicjatywa.kolekcjonera,.który.ma.zbiór.obra- zów.jakiegoś.artysty.i.sztucznie.windując.ceny,.chce.stworzyć.wrażenie. olbrzymiego.popytu.na.towar,.jaki.posiada..Może.to.być.inicjatywa.domu. aukcyjnego,.który.w.ten.sposób.zyskuje.darmową.reklamę,.ponieważ.me- dia.chętnie.nagłaśniają.każdy.rekord..Bez.względu.na.rzeczywiste.intencje,. działania.te.niszczą.rynek.antykwaryczny..Przedstawiciele.domów.aukcyj- nych.po.raz.kolejny.mówili.o.tym.w.czasie.ostatnich.obrad.zarządu.SAP”8. Do.dziś.problem.pozostał.nierozwiązany..Czytam.w.prasie.lub.w.Inter- necie.o.sprzedaży.konkretnych.dzieł..Po.czym.za.kilka.tygodni,.jako.stały. bywalec.antykwariatów,.widzę.te.same.dzieła,.w.innej.firmie,.wystawione. 7. J..Stelmach,.Z punktu widzenia kolekcjonera: dziwny rynek,.Gazeta.Antykwaryczna.2000,.nr.9,.s..64. 8. J..Miliszkiewicz,.Fikcyjne sprzedaże niszczą rynek, rozmowa z J. Huczkowskim,..Rzeczpospolita. z.29.września.2000.r. 13 Janusz Miliszkiewicz na.sprzedaż.dyskretnie.na.zapleczu.z.wyraźnie.niższą.ceną.niż.cena.po- dana.do.wiadomości.publicznej.po.reżyserowanej.licytacji..Na.początku. 2009.r..SAP.przedstawiło.do.środowiskowej.dyskusji.kolejną.wersję.projek- tu.Kodeksu.Etyki..W.pkt.4.5.sformułowano.nakaz,.który.potwierdza.ska- lę.aktualnego.zagrożenia,.cytuję:.„Informacje.o.sprzedażach.publicznych. przekazywane.mediom.muszą.być.prawdziwe”9. O.reżyserowanych.licytacjach.jako.nielegalnych.grach.rynkowych.pisał. Wiesław.Pływaczewski10..Nieprawdziwe.lub.wątpliwe.wyniki.nadal.dru- kowane.są.w.rocznikach.aukcyjnych.lub.upowszechniane.na.portalach. rynku.sztuki,.albowiem.nadal.nie.ma.skutecznego.mechanizmu.kontroli. prawdziwości.licytacji. A. gdyby. na. każdą. aukcję. młotkową. (odbywa. się. ich. w. Polsce. ok..100.rocznie).przychodził.urzędnik.skarbowy.i.pieczętował.protokół.li- cytacji?.W.oczywisty.sposób.zdyscyplinowałoby.to.przede.wszystkim.an- tykwariuszy.oraz.klientów..Dlaczego.antykwariusze.oficjalnie.nie.zapro- ponowali.tego.znanego.im.sposobu.ograniczenia.plagi?.Piszę.„znanego”,. ponieważ.wielokrotnie.w.udzielanych.„Rzeczpospolitej”.wywiadach.po- stulowali.takie.rozwiązanie,.jednak.w.autoryzacji.sami.cenzurowali.ten.po- stulat..Wyjaśniali,.że.boją.się.ostracyzmu.ze.strony.środowiska..Faktem.jest,. że.środowisko.SAP.już.dawno.mogło.wystąpić.z.pomysłem.odpowiedniej. regulacji.prawnej,.pozwalającej.na.ograniczenie.plagi.fikcyjnych.licytacji. i.kontrolę.wyników.aukcji.sztuki.przez.urzędnika.skarbowego. Dziś,.gdy.przypadkiem.wyjdzie.na.jaw,.że.podana.do.wiadomości.pub- licznej.wylicytowana.cena.jest.nieprawdziwa,.bo.aukcja.była.reżyserowana. i.nie.doszło.do.transakcji,.nieuczciwi.antykwariusze.tłumaczą,.że.znów.ja- kiś.klient.licytował,.lecz.nie.wykupił.towaru..Gdyby.urzędnik.państwowy. pieczętował.protokół.z.wynikami.licytacji,.ograniczyłoby.to.tę.praktykę. Czy.wszyscy.kolekcjonerzy.lub.prywatni.inwestorzy.na.rynku.sztuki. zdają.sobie.dziś.sprawę.z.tego,.że.nadal.ogłaszane.są.fikcyjne.sprzedaże. i.ceny?.Z.pewnością.zdają.sobie.z.tego.sprawę.banki.w.Polsce!.Ceny.dzieł. sztuki.budzą.wątpliwości,.skoro.nawet.renomowane.galerie.spotykają.się. z.odmową.pożyczki.bankowej.pod.zastaw.kolekcji,.o.czym.mówił.w.wy- wiadzie.Andrzej.Starmach11.. 9. ..J..Miliszkiewicz.Bezpieczeństwo zakupów...,.s..D7. 10. W..Pływaczewski,.Nielegalne transakcje na rynku dzieł sztuki. Etiologia i fenomenologia zjawiska oraz możliwości przeciwdziałania.(w:).W..Szafrański,.K..Zalasińska.(red.),.Prawna ochrona dziedzictwa kultury,.Poznań.2009,.s..219–235. 11. J..Miliszkiewicz,.Śmiało płaćmy dużo za najlepsze obrazy,..Rzeczpospolita.z.31.stycznia.2008.r.,.s..D11. 14 Życie na niby, czyli krajowy rynek sztuki i antyków Fikcyjne.ceny.hamują.również.rozwój.rynku.ubezpieczeń.dzieł.sztuki,. ponieważ.niemożliwe.jest.wiarygodne.oszacowanie.ich.wartości..Z.tego. samego.powodu.krajowe.firmy.nie.prowadzą.indywidualnego.ubezpie- czenia.OC.usług.eksperckich,.gdyż.niemożliwe.jest.oszacowanie.ryzyka. w.przypadku.pomyłki.eksperta. Po.20.latach.istnienia.wolny.rynek.nie.dopracował.się.także.metody. skutecznego.eliminowania.falsyfikatów.z.handlu..Aukcje.sztuki.lub.rzemio- sła.artystycznego.regularnie.organizuje.7.domów.aukcyjnych..Najwięcej. aukcji.odbywa.się.w.Rempeksie,.co.najmniej.dwie.miesięcznie..Z.licznych. wypowiedzi.Marka.Lengiewicza.wynika,.że.pracownicy.Rempeksu.przed. aukcją.oglądają.miesięcznie.w.sumie.ok..1000.obiektów.zgłoszonych.przez. właścicieli..Firma.przyjmuje.ok..300–400.sztuk,.a.wystawia.nieco.mniej.. Odrzucane.są.przedmioty.słabej.jakości,.o.wątpliwej.autentyczności.oraz. oczywiste.falsyfikaty..Tych.ostatnich.jest.kilkadziesiąt.miesięcznie..Nierzad- ko.jest.tak,.że.właściciel.odbiera.falsyfikat.i.oferuje.go.gdzie.indziej.aż.do. skutku..W.ten.sposób.krążą.po.rynku.legendarne.niekiedy.falsyfikaty,.któ- re.w.końcu.ktoś.wystawia.w.oknie.swojego.antykwariatu.jako.autentyki. Dziennikarz.zapytał.cenionego.eksperta.rynku.sztuki,.Adama.Konopa- ckiego,.co.robi,.kiedy.właściciel.oferuje.do.sprzedaży.obraz.fałszywy.lub. o.wątpliwej.autentyczności..Adam.Konopacki:.„Jako.ekspert.mogę.jedy- nie.zwrócić.uwagę.właściciela.na.merytorycznie.uzasadnione.wątpliwości. co.do.autorstwa..Nie.mam.żadnego.wpływu.na.to,.gdzie.później.sprzeda. swoją.własność”..Skoro.falsyfikaty.krążą,.dziennikarz.pyta.dalej,.czy.jest. jakiś.bank.informacji.o.falsyfikatach.krążących.po.rynku?.Konopacki,.który. ma.najbogatszą.praktykę.ekspercką.w.Polsce,.odpowiedział:.„Nie.ma.takie- go.banku.informacji..Proszę.sobie.wyobrazić,.że.umieszczam.na.specjalnej. stronie.internetowej.reprodukcję.nawet.ewidentnego.falsyfikatu..Wtedy. mogę.się.spodziewać,.że.właściciel.poda.mnie.do.sądu,.bo.zniszczyłem.mu. towar..Zażąda.dużych.pieniędzy,.których.spodziewał.się.po.sprzedaży..Bę- dzie.się.powoływał.na.pozytywne.oceny.coraz.to.innych.osób..Proces.bę- dzie.się.ciągnął.latami,.ponieważ.inni.historycy.sztuki.będą.prezentowali. swoje.diametralnie.różne.opinie”. Dziennikarz.drąży.temat,.stawia.kolejne.pytanie:.„Może.powinna.po- wstać.urzędowa.komisja,.której.ocena.ma.charakter.ostateczny?.Takie.ko- misje.od.lat.działają.w.innych.krajach,.Każdy.ekspert.w.interesie.społecz- nym.ustawowo.kierowałby.wątpliwy.obraz.do.komisji..Falsyfikaty.byłyby. urzędowo.niszczone,.jak.to.się.dzieje.od.lat.w.innych.krajach”..Na.to.A..Ko- nopacki.odpowiedział:.„Na.pewno.powinniśmy.skorzystać.ze.sprawdzo- 15 Janusz Miliszkiewicz nych.obcych.doświadczeń..Zawód.eksperta.powinien.być.prawnie.zdefi- niowany.i.powinna.powstać.taka.urzędowa.komisja.w.interesie.klientów. i.samych.antykwariuszy”12. Ponad.10.lat.temu.prezes.Rempeksu.M..Lengiewicz.postulował,.żeby. stworzyć.system.wczesnego.ostrzegania..Każdy.członek.SAP,.gdy.zobaczył. u.kogoś.w.ofercie.falsyfikat.lub.przedmiot.wątpliwy,.miał.natychmiast.go. o.tym.poinformować..Propozycja.nie.zdała.egzaminu..W.praktyce.okazało. się,.że.antykwariusze.ostrzeżenia.przyjmowali.z.agresją,.traktowali.je.jako. próbę.zdeprecjonowania.towaru.przez.konkurenta..Czy.zatem.środowisko. poradzi.sobie.z.problemem.falsyfikatów.we.własnym.zakresie? W.2005.r..przeprowadziłem.dziennikarskie.śledztwo..Po.półrocznej. żmudnej.robocie.ustaliłem,.że.w.Muzeum.Narodowym.w.Szczecinie.wisi. fałszywy.obraz.Jana.Cybisa..Krąży.wiele.uzasadnionych.plotek.na.temat.fal- syfikatów.kupowanych.przez.nasze.muzea..Pokazowo.potwierdziłem.jedną. taką.pogłoskę..Było.tak,.że.w.1976.r..wdowa.po.malarzu.J..Cybisie,.malarka. Helena.Zaremba-Cybisowa,.zakwestionowała.autentyczność.obrazu.ofero- wanego.w.Desie..Uczeń.Cybisa,.wybitny.kolorysta.Tadeusz.Dominik,.wy- kluczył.autorstwo.swego.mistrza..Zdjęcie.fałszywego.obrazu.dla.pewności. posłał.do.Krakowa.pierwszej.żonie.Cybisa,.malarce.Hannie.Rudzkiej-Cy- bisowej,.do.oceny..Ta.wykluczyła.autentyczność.dzieła!.W.drodze.dzien- nikarskiego.śledztwa.ustaliłem,.że.mimo.przedstawionych.przez.wdowę. po.malarzu.wspomnianych.wyżej.argumentów,.Desa.sprzedała.fałszywy. obraz.w.1977.r..i.to.za.wysoką.cenę,.Muzeum.Narodowemu.w.Szczecinie.. Ekspertyzę.autentyczności.do.oczywistego.falsyfikatu.napisała.historyk. sztuki.ze.stołecznego.Muzeum.Narodowego. Dyrektor.Muzeum.Narodowego.w.Szczecinie.podziękował.„Rzeczpo- spolitej”.za.te.reporterskie.ustalenia.i.potwierdził,.że.gdy.tylko.zobaczył. obraz.w.magazynie,.nie.miał.wątpliwości,.że.to.falsyfikat13! W.maju.2010.r..zatelefonował.do.mnie.dr.Jacek.Cybis,.syn.Jana..Powie- dział,.że.podczas.podróży.po.kraju.w.jednym.z.regionalnych.muzeów. odkrył.właśnie.kolejny.falsyfikat.obrazu.ojca..Zakwestionował.jego.auten- tyczność..Okazało.się.wówczas,.że.falsyfikat.został.kiedyś.zakupiony.na. podstawie.ekspertyzy.wystawionej.przez.tę.samą.panią.historyk.sztuki,. która.stwierdziła.autentyczność.oczywistego.falsyfikatu.Cybisa.zakupio- nego.w.1977.r..przez.szczecińskie.Muzeum.Narodowe. 12. J..Miliszkiewicz,.Olga Boznańska w cenie złomu – rozmowa z Adamem Konopackim,..Rzeczpospo- lita.z.23.listopada.2006.r.,.s..D7. 13. J..Miliszkiewicz,.Falsyfikat sprzedam,.Rzeczpospolita.–.„Moja.Kolekcja”.z.22.września.2005.r.,.s..D5. 16 Życie na niby, czyli krajowy rynek sztuki i antyków Jako.reporter.piszący.o.rynku.sztuki.mogę.mnożyć.podobne.przykła- dy..Latem.2009.r..poprosił.mnie.o.pomoc.klient,.któremu.dom.aukcyjny. sprzedał.fałszywy.obraz.Jana.Rubczaka..Poszkodowany.zamówił.kontreks- pertyzę,.która.stwierdzała,.że.zakup.to.podróbka..Klient.bał.się.jednak,.że. antykwariusz.nie.zwróci.mu.pieniędzy..W.poczuciu.bezradności.pytał,.czy. w.razie.trudności.dziennikarz.weźmie.go.w.obronę?.Na.szczęście.wszyst- ko.rozegrało.się.po.myśli.poszkodowanego. Zainteresowała.mnie.ekspertyza.autentyczności.wystawiona.oczywi- stemu.falsyfikatowi.przez.historyka.sztuki.z.regionalnego.muzeum..Za- pytałem.panią.ekspert,.czy.jej.zdaniem.siedem.krótkich.ogólnych.zdań. wystarcza.do.potwierdzenia.autentyczności.dzieła?.Odpowiedziała.na.to. z.pełnym.przekonaniem,.że.na.podstawie.takich.samych.ekspertyz.doko- nuje.zakupów.dla.swojego.muzeum.i.podała.konkretne.przykłady. Historia.ta.miała.nieoczekiwany.finał,.jak.z.sensacyjnego.filmu.Quen- tina.Tarantino..Pisząc.o.falsyfikacie.Rubczaka,.wydrukowałem.w.gazecie. jego.dużą.reprodukcję,.przekreśloną.po.przekątnej.napisem:.FALSYFIKAT14.. Po.dziesięciu.dniach.zadzwonił.do.redakcji.znany.prawnik..Powiedział,.że. ten.sam.fałszywy.obraz.wystawiono.na.sprzedaż.na.targu.staroci.w.pod- warszawskich.Broniszach..Wszystkie.parametry.się.zgadzały,.w.dodatku. handlarz.zachowywał.się.w.podejrzany.sposób15. Producenci.markowych.zegarków.zorganizowali.w.centrum.Warszawy. pokazowe.niszczenie.zarekwirowanych.podróbek.przez.walec.drogowy.. Podróbka.zegarka,.płyty.gramofonowej.lub.markowej.odzieży.z.zasady.za- trzymywana.jest.przez.wymiar.sprawiedliwości..Zastanawia.fakt,.dlaczego. w.Polsce.fałszywe.obrazy.z.zasady.zwracane.są.właścicielom?.Nawet.gdy. wyniki.śledztwa.lub.prawomocny.wyrok.sądowy.formalnie.potwierdzają. oczywiste.fałszerstwo..Na.pewno.jest.to.dla.prawnika.intrygujący.prob- lem.badawczy! „Gazeta.Wyborcza”.w.2004.r..opublikowała.alarmistyczny.tekst.o.tym,. że.żyjący.artyści.(np..Franciszek.Starowieyski.i.Stasys.Eidrigevičius).od.lat. nie.mogą.sobie.poradzić.z.plagą.podróbek.ich.dzieł..Krążą.one.na.rynku,. sprzedawane.przez.tzw..renomowane.domy.aukcyjne,.których.eksperci. w.warunkach.„recydywy”.dopuszczają.kolejne.falsyfikaty,.zamiast.zatele- fonować.do.żyjącego.malarza.i.zapytać.go.o.autorstwo..Dziennikarze.cy- tują.typową.wypowiedź.właścicielki.tzw..renomowanego.domu.aukcyj- 14. J..Miliszkiewicz,.Falsyfikat w każdym domu,..Rzeczpospolita.z.9.lipca.2009.r.,.s..D7. 15. J..Miliszkiewicz,.Obrazy bezkarnie fałszowane,..Rzeczpospolita.z.10.września.2009.r.,.s..A13. 17 Janusz Miliszkiewicz nego:.„Nie.możemy.przecież.dzwonić.do.każdego.artysty..Sprzedajemy. przecież.ok..400.prac.rocznie..Spotkaliśmy.się.także.z.pomyłkami.samych. autorów.prac”..Ostatnie.zdanie.zasługuje.moim.zdaniem.na.szczególną. uwagę!.Praktyka.pokazuje,.że.jest.to.typowa.próba.zdeprecjonowania.arty- stów,.zlekceważenia.ich.praw.do.orzekania,.która.praca.jest.ich.autorstwa,. która.zaś.jest.podróbką..„Gazeta.Wyborcza”.dużym.drukiem.wyekspono- wała.podtytuł:.„Falsyfikaty.współczesnych.dzieł.sztuki.zalewają.polski.ry- nek..Z.fałszerzami.nikt.nie.walczy,.eksperci.bywają.niewiarygodni..Policja. jest.bezradna,.a.artyści.wściekli”16. Towarem.na.rynku.sztuki.i.antyków.najczęściej.są.dobra.kultury.naro- dowej,.nierzadko.ściśle.związane.z.tożsamością.Polaków!.Również.dlatego. rynek.ten,.jak.się.wydaje,.powinien.być.stale.monitorowany.przez.państwo.. Wyobraźmy.sobie.następującą.sytuację..Na.aukcji.bibliofilskiej.wystawio- no.edycję.Pana Tadeusza.z.końca.XIX.stulecia.za.6.tys..zł..Na.egzemplarzu. widnieje.pieczęć.z.kartofla.wycięta.przez.polską.więźniarkę.niemieckiego. obozu,.co.opisano.w.katalogu..Nieoznakowany.egzemplarz.książki.kosz- towałby.najwyżej.kilkaset.złotych..Za.egzemplarz.z.taką.proweniencją.bi- blioteka.publiczna,.po.zażartej.licytacji,.zapłaciła.10.tys..zł..Antykwariusz. oparł.się.na.przekazie.sprzedawcy,.który.zapewniał,.że.z.bólem.musiał. rozstać.się.z.najdroższą.rodzinną.pamiątką..Lakoniczna.notka.katalogowa. informowała,.że.książka.wraz.z.właścicielką.wędrowała.z.obozu.do.obozu.. Problem.w.tym,.że.nikt.nie.ustalił,.nawet.nie.badał(!),.czy.tytuł.ostemplo- wano.faktycznie.podczas.niemieckiej.okupacji,.czy.dopiero.przed.aukcją. antykwaryczną?.A.badania.takie.byłyby.w.tym.wypadku.merytorycznie. uzasadnione..Przykład.ten.pokazuje.umowność.wartości.na.rynku.anty- kwarycznym.oraz.metody.pracy.antykwariuszy.na.naszym.niedojrzałym. rynku..Tego.typu.fałszerstwa.rodzą.nie.tylko.oczywiste.straty.finansowe.. Rodzą.również.straty,.nazwijmy.to,.metafizyczne..Czy.jest.rzeczą.obojętną,. co.Polacy.oglądają.w.muzeach,.bibliotekach.publicznych.lub.prywatnych. domach.–.autentyki.czy.falsyfikaty? Kolejny.fundamentalny.problem,.który.wymaga.szybkiego.rozwiąza- nia,.to.brak.prawnej.definicji.zawodu.eksperta..Tak.zwane.ekspertyzy.au- tentyczności.wydają.najczęściej.lub.wyłącznie.historycy.sztuki..Oceniają. oni.„na.oko”,.że.stylistyka.konkretnego.obrazu.jest.zgodna.ze.stylistyką. znanych.oryginałów.danego.artysty..Wydaje.się,.że.są.to.działania.pozor- ne,.prowadzone.tylko.na.niby..Przecież.fałszerz.robi.wszystko,.aby.styli- 16. K..Bik,.J..Sidorowicz,.Fałsz na sprzedaż,.Gazeta.Wyborcza.z.4–5.grudnia.2004.r.,.s..8. 18 Życie na niby, czyli krajowy rynek sztuki i antyków styka.podróbki.była.zgodna.z.oryginałem..Jeśli.zatem.fałszerz.jest.dobrym. fachowcem,.to.powszechnie.stosowaną.metodą.„na.oko”.nie.wykluczy. się.falsyfikatu,.co.wydaje.się.oczywiste..Pisze.o.tym.sędzia.Marcin.Strobel. w.uzasadnieniu.wyroku.w.sprawie.falsyfikatu.dzieła.Antoniego.Fałata17.. Dziś.historycy.sztuki.w.praktyce.zaledwie.omiatają.wzrokiem.obraz,.zwy- kle.nie.wyjmując.go.nawet.z.ram. Piotr.Dmochowski.z.Paryża,.kolekcjoner.obrazów.Zdzisława.Beksińskie- go,.który.wydał.w.świecie.blisko.20.albumów.o.dorobku.artysty,.przysłał.mi. dokumentację.fałszywego.obrazu.Beksińskiego..Były.to.fotografie.oraz.eks- pertyza.autentyczności(!).napisana.do.tego.oczywistego.falsyfikatu.przez. znaną.krakowską.historyk.sztuki,.która.na.tej.prywatnej.ekspertyzie.podpi- sała.się.jako.biegła.sądowa..Latem.2010.r..Dmochowski.udzielił.mi.wywiadu.. Zapytałem,.jak.interpretować.fakt,.że.historyk.sztuki.oficjalnie.potwierdza. autentyczność.oczywistego.falsyfikatu?.Piotr.Dmochowski:.„Jest.podstawo- wym.obowiązkiem.i.rzeczą.najprostszą.w.świecie.sprawdzenie.wzoru.popisu. Beksińskiego..Jeśli.ta.pani.tego.nie.zrobiła,.to.znaczy,.że.napisała.ekspertyzę. do.falsyfikatu.w.poczuciu.całkowitego.braku.odpowiedzialności.za.słowa. i.poczuciu.całkowitej.bezkarności..Na.falsyfikacie.widnieje.jakiś.okropny.baz- groł,.który.w.ogóle.nie.przypomina.podpisu.artysty!”18..Wybrałem.akurat.ten. przykład,.ponieważ.pokazuje.on.rozzuchwalenie.środowiska.tzw..ekspertów,. którzy.w.poczuciu.bezkarności,.braku.odpowiedzialności.za.słowo,.gotowi. są.napisać.wszystko,.byle.za.pieniądze..Piotr.Dmochowski.szczególnie.waży. słowa,.jest.bowiem.profesorem.prawa..Dał.jednak.emocjonalny.wyraz.obu- rzeniu..O.demoralizacji.środowiska.tzw..ekspertów.mówiła.też.wielokrotnie. Małgorzata.Lalowicz,.prezes.krakowskiej.Desy..We.wrześniu.2004.r..powie- działa.„Gazecie.Antykwarycznej”:.„Wobec.plagi.fałszerstw,.najwyższy.czas,. żeby.w.Polsce.skazano.osoby,.które.świadomie.wytwarzają.fałszywe.przed- mioty.artystyczne.lub.wprowadzają.je.do.obiegu..Powinni.być.karani.także. eksperci,.którzy.świadomie.i.celowo.wydają.pozytywne.ekspertyzy.do.fał- szywych.przedmiotów..Zdarza.się.również,.że.eksperci.świadomie.wydają. negatywną.ekspertyzę.do.autentycznego.przedmiotu”19. Małgorzata.Lalowicz.też.jest.z.wykształcenia.prawnikiem,.po.aplika- cji.sędziowskiej..Też.waży.słowa..Precyzyjnie.i.zdecydowanie.powiedzia- 17. Wyrok.Sądu.Okręgowego.w.Warszawie.z.dnia.14.marca.2006.r.,.II.C.448/06,.niepubl. 18. J..Miliszkiewicz,.Kiedy Sotheby’s wejdzie do Polski – rozmowa z Piotrem Dmochowskim,..Rzeczpo- spolita.z.17.czerwca.2010.r.,.s..D7. 19. J..Miliszkiewicz,.Praca u podstaw – Małgorzata Lalowicz, Poczet Polskich Antykwariuszy i Marszan- dów,.Gazeta.Antykwaryczna.2004,.nr.9,.s..50–51. 19 Janusz Miliszkiewicz ła.o.głębokiej.demoralizacji.środowiska.tzw..ekspertów.rynku.sztuki..Ta- kie.wypowiedzi.można.mnożyć..Nie.jest.tu.jednak.ważna.wysoka.liczba. przykładów,.jak.ten.podany.przez.Piotra.Dmochowskiego..Ważna.jest.skala. demoralizacji!.Poczucie.bezkarności.niektórych.tzw..ekspertów..Czy.środo- wisko.historyków.sztuki.samo.poradzi.sobie.z.tym.zagrożeniem?.Czy.po- radzą.sobie.z.nim.antykwariusze? Wiesław.Pływaczewski.pisze.o.spektakularnej.prowokacji,.jaką.w.2005.r.. przeprowadzili.dziennikarze.„Superwizjera.TVN”.i.„Rzeczpospolitej”..Za. zgodą.F..Starowieyskiego,.którego.prace.były.masowo.fałszowane,.zamówili. podróbkę.jego.pastelu..Wstawili.ją.na.aukcję.do.renomowanego.domu.aukcyj- nego..Falsyfikat.został.dopuszczony.przez.ekspertów.i.sprzedany.na.aukcji. jako.oryginał,.pod.nazwą.Zjawa20. Praca.fałszerza.była.filmowana,.podobnie. wszystkie.inne.czynności.związane.z.prowokacją..W.programie.„Superwizjer. TVN”.wyświetlono.dokument..„Rzeczpospolita”.skomentowała.podstawową. wadę.rynku,.jaką.jest.brak.kompetentnych.i.rzetelnych.ekspertów21. Już.w.2000.r..przy.SAP.miała.powstać.Sekcja.Ekspertów.Rynku.Sztuki22,. tak.się.jednak.nie.stało..Czy.eksperci.w.istocie.rzeczy.są.zainteresowani. cywilizowaniem.metod.swojej.pracy?.W.prasowych.wypowiedziach.an- tykwariuszy.stale.przewija.się.motyw,.że.eksperci.za.nic.nie.odpowiadają,. ponadto.swoje.usługi.wykonują.bez.płacenia.podatku..W.dyskusji.redak- cyjnej,.jaką.26.stycznia.2001.r..wydrukowała.„Rzeczpospolita”.w.dodat- ku.„Moja.Kolekcja”,.Marek.Lengiewicz,.właściciel.Rempeksu,.powiedział:. „Gdyby.jeszcze.ekspert.odpowiadał.za.swoją.opinię.majątkiem,.tak.jak.za. swoją.pracę.odpowiada.notariusz..Dziś.nic.nie.dyscyplinuje.większości.eks- pertów..Dziś.eksperci.nie.są.ubezpieczeni.od.odpowiedzialności..Co.więcej,. część.z.nich.nie.godzi.się,.żeby.ekspertyzy.podawane.były.do.publicznej. wiadomości..Zamawiające.ekspertyzy.prywatne.osoby.opowiadają,.że.na- wet.nie.dostają.pokwitowania.za.usługę!”23. Przez.kolejne.lata.SAP.próbowało.stworzyć.oficjalny.system.doboru. historyków.sztuki.na.ekspertów.rynku..Członkowie.SAP.zgłaszali.zarzą- dowi.swoje.wnioski..Często.stawiali.wymóg,.aby.formalnym.warunkiem. dopuszczenia.do.oficjalnej.pracy.było.wykupienie.przez.historyka.sztuki. 20. W..Pływaczewski,.Symptomy zagrożeń korupcyjnych na rynku dzieł sztuki,.Przegląd.Policyjny. 21. W..Cieśla,.J..Jabrzyk,.Jak sprzedaliśmy na aukcji „Zjawę”,..Rzeczpospolita.z.7–8.maja.2005,.s..1. 22. J..Miliszkiewicz,.Laurka z legendami – rozmowa z Adamem Konopackim,..Rzeczpospolita.z.6.paź- 2007,.nr.3,.s..12. dziernika.2000.r. 20 23. J..Miliszkiewicz,.Oszukani na własne życzenie,..Rzeczpospolita.z.26.stycznia.2001.r.,.s..E2. Życie na niby, czyli krajowy rynek sztuki i antyków ubezpieczenia.OC..System.doboru.nie.powstał,.kryterium.posiadania.OC. nie.obowiązuje24..Gdy.ubezpieczenie.jest.warunkiem.wykonywania.za- wodu.eksperta,.wówczas.dyscyplinuje.jego.pracę..Jeśli.ubezpieczony.eks- pert.się.pomyli,.automatycznie.wzrosną.koszty.ubezpieczenia.lub.stanie. się.ono.niemożliwe..Dziś.indywidualne.ubezpieczenie.OC.polski.ekspert. może.wykupić.–.za.pośrednictwem.brokera.–.bezpośrednio.w.zachodniej. firmie.ubezpieczeniowej. Po.1989.r..Polski.ekspert.rynku.sztuki.nie.odpowiada.w.praktyce.za.nic.. Bodaj.tylko.dwóch.z.nich.ma.dziś.ubezpieczenie.OC..Nie.jest.to.ubezpie- czenie.wykupione.indywidualnie,.lecz.jako.pakiet.przez.firmę.zatrudnia- jącą.danego.eksperta..Cały.ciężar.formalnej.odpowiedzialności.za.pomyłkę. eksperta.z.zasady.bierze.na.siebie.antykwariusz..Podkreślam.„formalnej”,. gdyż.w.praktyce.poszkodowani.klienci.polskiego.rynku.sztuki.latami.muszą. się.procesować,.nierzadko.bezskutecznie,.nawet.w.oczywistych.sprawach.. To.właśnie.fakt,.że.poszkodowany.klient.renomowanego.domu.aukcyjne- go.nie.mógł.uzyskać.zwrotu.gotówki.za.sprzedany.mu.słynny.falsyfikat. Mojżesza.Kislinga.Chłopiec siedzący na krześle.spowodował.przeprowadze- nie.spektakularnej.prowokacji.ze.sprzedażą.falsyfikatu.Zjawa25. Eksperci. przede.wszystkim.powinni.odpowiadać.za.treść.ekspertyz..Mówi.o.tym. szczegółowo.prof..Jerzy.Stelmach26. Państwo.ustawowo.zdefiniowało,.kto.może.być.np..agentem.lub.bro- kerem.ubezpieczeniowym..Tak.samo.wiadomo,.komu.wolno.zajmować.się. doradztwem.na.giełdzie.lub.np..urzędową.wyceną.nieruchomości..Błąd. eksperta.rynku.sztuki.powoduje.nierzadko.znacznie.wyższe.straty.finan- sowe.obywateli,.jednak.zawód.ten.pozostaje.nieuregulowany,.wykonywa- ny.jest.przez.przypadkowe.osoby..Są.to.straty.finansowe.bezpośrednie.lub. odroczone,.które.ujawnią.się.dopiero.za.pokolenie.lub.dwa..Antykwariusze. słusznie.twierdzą,.że.inwestycja.w.sztukę.to.„inwestycja.dla.wnuka”,.to. znaczy.długoterminowa..Dziś.kupię.obraz,.a.mój.wnuk.go.sprzeda.i.wtedy. zarobi..Problem.w.tym,.że.dziś.kupiony.obraz.dopiero.za.pokolenie,.przy. okazji.sprzedaży,.może.okazać.się.falsyfikatem. Banki.nie.pożyczają.pieniędzy.pod.zastaw.obrazów.nie.tylko.z.powo- du.niewiarygodnych.cen..Nie.robią.tego.również.w.obawie.przed.falsyfi- katami,.a.konkretnie.z.powodu.braku.zawodu.eksperta,.który.formalnie. 24. J..Miliszkiewicz,.Trzy Kossaki przed śniadaniem,.Cenne,.Bezcenne,.Utracone.2009,.nr.1,.s..12–15. 25. W..Cieśla,.J..Jabrzyk,.Jak sprzedaliśmy...,.s..1. 26. M..Branicka,.Prawdziwe falsyfikaty – rozmowa z prof. dr. hab. Jerzym Stelmachem,.Art. .Business. 2003,.nr.9. 21 Janusz Miliszkiewicz gwarantowałby.autentyczność..Brak.zawodu.eksperta.powoduje.też.różne. odległe.komplikacje.prawne..Łatwo.sobie.wyobrazić.sytuację,.że.ktoś.odzie- dziczył.obrazy,.zapłacił.od.ich.wartości.podatek.spadkowy..Dopiero.po.la- tach,.przy.okazji.sprzedaży.któregoś.z.nich,.okaże.się,.że.jest.fałszywy,.bo. dziś.ekspertyzę.autentyczności.napisał.ktoś.niekompetentny.lub.nieodpo- wiedzialny..Tymczasem.o.pilnej.potrzebie.uregulowania.zawodu.eksperta. rynku.sztuki.wielokrotnie.pisał.m.in..Kamil.Zeidler..W.jednym.ze.swoich. artykułów.stwierdził:.„Niektórzy.eksperci.swoimi.działaniami.legalizują. podejrzane.dzieła,.zamiast.je.z.rynku.sztuki.eliminować”27. Czy.antykwariuszom.lub.historykom.sztuki.w.istocie.zależy.na.zmianie. panującej.na.rynku.chorej.sytuacji?.Wyobraźmy.sobie,.że.oto.ucywilizowa- no.rynek.usług.eksperckich..Cena.ekspertyzy.wzrasta.wówczas.o.koszty. rzetelnej.pracy.eksperta,.ubezpieczenia.OC.oraz.podatku,.który.dziś.naj- częściej.nie.jest.przez.ekspertów.płacony..Tym.samym.wzrasta.cena.dzieła. sztuki,.podczas.gdy.od.lat.antykwariusze.skarżą.się,.że.popyt.nie.spełnia.ich. oczekiwań,.ponieważ.nasze.społeczeństwo.jest.na.dorobku..Przede.wszyst- kim.antykwariusze.od.lat.narzekają.na.malejącą.podaż..Jeśli.eksperci.zaczną. pracować.rzetelnie,.wówczas.odrzucać.będą.znacznie.więcej.obiektów,.któ- re.dziś,.w.poczuciu.bezkarności,.kwalifikują.jako.autentyki..Wtedy.podaż. będzie.jeszcze.niższa..Ten.mechanizm.pokazuje,.że.starania.antykwariuszy. o.ucywilizowanie.rynku.być.może.są.niewystarczające,.pozorne,.na.niby? Po.1989.r..dobry.ekspert.to.ktoś,.kto.nie.dyskwalifikuje.towaru..Daje. w.ten.sposób.zarobić.antykwariuszom,.bo.mają.czym.handlować,.i.sam.za- rabia..Pamiętajmy,.że.fenomenem.polskiego.rynku.jest.to,.że.płaci.się.wy- łącznie.za.pozytywne.ekspertyzy!.Ekspertyzę.zamawia.zwykle.antykwa- riusz.lub.właściciel.przedmiotu..Zamawiający.z.góry.daje.do.zrozumienia. ekspertowi,.że.oczekuje.potwierdzenia.autentyczności.dzieła.–.to.niepisana. reguła.w.układach.obowiązujących.na.krajowym.rynku.sztuki..W.sensie. psychologicznym.stwarza.to.sytuację,.w.której.ekspert,.mając.wątpliwości,. mniej.lub.bardziej.świadomie.skłania.się.ku.przekonaniu,.że.ma.w.rękach. oryginał..Po.1989.r..losowo.zebrałem.ponad.100.tzw..ekspertyz;.są.tam.wy- łącznie.teksty.stwierdzające.autentyczność28. W.związku.z.tym,.na.koniec.zwrócę.uwagę.na.fakt.o.fundamentalnym. znaczeniu..W.codziennych.biznesowych.rozmowach.antykwariusze.lub.ko- 27. K..Zeidler,.Czy rynek sztuki wymaga interwencji ustawodawcy,.Rzeczpospolita.z.8.październi- 28. J..Miliszkiewicz,.Rynek sztuki, czyli walizka iluzjonisty.(w:).W..Szafrański.(red.),.Wokół problema- tyki prawnej zabytków i dzieł sztuki,.Poznań.2008,.s..9–19. ka.2008.r.,.s..C2. 22 Życie na niby, czyli krajowy rynek sztuki i antyków lekcjonerzy.najczęściej.mówią:.„mam.ekspertyzę.z.muzeum.Y”.lub:.„mam. ekspertyzę.Iksińskiego.z.muzeum.Y”..Akcentowana.w.tych.rozmowach.jest. przede.wszystkim.nazwa.muzeum!.Nierzadko.w.praktyce.nieważna.jest. osoba.historyka.sztuki.ani.rzeczywista.wiarygodność.napisanej.przez.nie- go.tzw..ekspertyzy..Liczy.się.wyłącznie.nazwa.muzeum,.w.którym.jest.za- trudniony..W.świadomości.uczestników.rynku.sztuki.najważniejszym.lub. jedynym.gwarantem.autentyczności.towaru.jest.muzeum.jako.placówka. zaufania.publicznego..W.tej.sytuacji.kupowanie.ekspertyz.u.etatowych. pracowników.muzeum.jest,.moim.zdaniem,.formą.korupcji,.gdyż.w.isto- cie.rzeczy.chodzi.o.kupno.renomy.muzeum. Wyobraźmy.sobie,.że.za.jakiś.czas.wypłyną.na.rynek.kolejne.falsyfika- ty,.którym.po.1989.r..pracownicy.muzeów.prywatnie.wystawili.eksperty- zy.autentyczności..Wybuchną.kolejne.skandale..Czy.ma.to.jakieś.znaczenie. dla.wiarygodności.muzeów.państwowych.i.samego.państwa?.Nagłośnione. zostaną.kolejne.wieloletnie.procesy,.jak.choćby.sprawa.obrazu,.który.kupił. znany.biznesmen.Witold.Zaraska..Po.sześciu.latach.w.Sądzie.Apelacyjnym. zapadł.wyrok,.Zaraska.dostał.zwrot.gotówki.za.obraz,.którego.autentyczność. w.katalogu.aukcyjnym.gwarantowali.etatowi.pracownicy.jednego.z.Muzeów. Narodowych29..Czy.głośny.skandal.ma.jakieś.znaczenie.dla.reputacji.i.funk- cjonowania.muzeum?.Jakie.znaczenie.dla.potencjalnych.darczyńców.ma. fakt,.że.muzeum.skompromitowane.jest.takim.skandalem?.Dlatego.na.sesji. Polskiego.Komitetu.Narodowego.ICOM.pt..Muzea a komercja.dnia.7.grudnia. 2006.r..dyrektorzy.muzeów.„nie.wyrazili.zgody.na.opracowywanie.ekspertyz. na.rzecz.rynku.sztuki”.przez.etatowych.pracowników.muzeów..Pisał.o.tym. prezes.SAP.Jerzy.Huczkowski.w.„Biuletynie.SAP”.nr.8430. Klienci.rynku.sztuki.są.rozproszeni,.nie.stanowią.grupy.nacisku..Fe- deracja.Konsumentów.nie.zainteresowała.się.dotąd.nawet.oczywistymi. patologiami.rynku.sztuki..Na.przykład.tym,.że.antykwariusze.i.marszan- dzi.często.nie.umieszczają.cen.na.towarze..Przez.to.cena.dowolnie.rośnie,. stosownie.do.oceny.zamożności.konkretnego.klienta,.który.wchodzi.do. antykwariatu31. Kto.zatem.zajmie.się.cywilizowaniem.polskiego.rynku.sztuki.i.antyków?. Prawnicy.z.natury.rzeczy.stanowią.najlepsze,.niezależne.lobby.zawodo- we,.któremu.najbardziej.zależy.na.krzewieniu.w.społeczeństwie.wysokiej. kultury.prawnej. 29. Wyrok.Sądu.Apelacyjnego.w.Warszawie.z.dnia.1.października.2009.r.,.I.ACa.732/07,.niepubl. 30. Gazeta.Antykwaryczna.2007,.nr.2,.s..73. 31. J..Miliszkiewicz,.Bezpieczeństwo zakupów w antykwariatach,.Rzeczpospolita.z.5.lutego.2009.r.,.s..D7. 23 Problematyka prawna obrotu dobrami kultury Wojciech.Kowalski Wprowadzenie Problematyka.prawna.rynku.sztuki.jest.niezmiernie.bogata;.w.dalszych. artykułach.publikowanych.w.niniejszej.książce.omówione.zostaną.różne. jej.zagadnienia.szczegółowe..Celem.tego.artykułu.jest.wprowadzenie.do. problematyki,.polegające.przede.wszystkim.na.omówieniu.statusu.praw- nego.przedmiotu.obrotu.w.zależności.od.różnych.uwarunkowań.praw- nych.i.faktycznych..Obok.wyjaśnienia.powodów.specjalnego.traktowania. przez.prawo.dóbr.kultury,.omówię.problemy.wynikające.dla.polskiego. rynku.sztuki.z.zaszłości.historycznych,.a.także.obcych.regulacji.wewnętrz- nych.i.międzynarodowych,.dotyczących.kradzieży.dzieł.sztuki.i.kontroli. ich.eksportu. Już.sam.tytuł.tego.artykułu.zakłada.traktowanie.przez.prawo.obrotu. dobrami.kultury1.w.sposób.inny.niż.obrotu.„zwykłymi”.towarami..W.tak. krótkim.tekście.nie.ma.miejsca.na.wyjaśnienie.głębszych.przyczyn.szcze- gólnego.traktowania.przez.prawo.zabytkowych.dzieł.sztuki..Musi.więc. wystarczyć.odwołanie.się.do.szerszych.wywodów.autora.poczynionych. na.ten.temat.w.innym.miejscu.i.przypomnienie.jedynie.najważniejszych. wniosków2..Otóż.dzieła.sztuki.traktowane.jako.spuścizna.historyczna.za- wsze.były.otaczane.troską.i.szacunkiem,.a.dowody.na.to.pochodzą.z.od- ległej.starożytności..Nie.mogą.przeto.dziwić.także.współczesne.wysiłki. 1. Dla.uproszczenia.wywodów.autor.będzie.używał.w.niniejszym.artykule.zamiennie.termi- nów:.„dobra.kultury”,.„zabytki.ruchome”.bądź.po.prostu.„dzieła.sztuki”,.mimo.że.nie.są.to,.oczy- wiście,.pojęcia.tożsame. 2. W..Kowalski,.Nabycie własności dzieła sztuki od nieuprawnionego,.Kraków.2004,.s..120.i.n. 24 Problematyka prawna obrotu dobrami kultury podejmowane.w.celu.ochrony.zabytków,.prowadzone.wykopaliska.czy. nawet.chęć.zachowania.pewnych.zwyczajów.lub.tradycji3..Zjawiska.te. już.dawno.znalazły.swoje.odbicie.w.sferze.regulacji.prawnych..Pierw- szą.była.norma.zwyczajowa.wyłączenia.zabytków.z.działań.wojennych4,. wkrótce.jednak.specjalne.przepisy.zaczęły.dotyczyć.także.okresu.pokoju. i.polegały.m.in..na.zakazie.wywozu.dzieł.sztuki.poza.granice.państwa5.. Obecnie.są.one.uważane.za.szczególny.rodzaj.dóbr,.uzyskujący.specjalny. status.wynikający.z.regulacji.sui generis,.który.jest.realizowany.w.coraz. bardziej.wyodrębniającym.się.i.poszerzającym.swój.zakres.przedmioto- wy6.prawie.dziedzictwa.kulturowego7..Wśród.przyczyn.stymulujących. taki.właśnie.kierunek.rozwoju.prawa.należy.wskazać.przede.wszystkim. wzrastającą.rolę.tego.dziedzictwa.w.życiu.współczesnych.społeczeństw8. oraz.coraz.częściej.formułowany.obowiązek.prawny.zachowania.go.dla. następnych.pokoleń9. 3. Wśród.wielu.publikacji.uzasadniających.powody.ochrony.dziedzictwa.w.naszych.czasach. warto.wskazać.choćby.dwie.następujące:.D..Loventhal,.M..Binney.(red.),.Our Past before Us. Why do We Save it?,.London.1981;.J.H..Merryman,.The Public Interest in Cultural Property,.California.Law. Review.1989,.no..2. 4. Ochrona.polegała.na.przyznaniu.uprzywilejowanego.statusu.obiektom,.takim.jak.„świą- tynie,.gmachy.służące.nauce,.sztuce.i.dobroczynności,.a.także.pomniki.historyczne”,.por..art..27. Regulaminu.praw.i.zwyczajów.wojny.lądowej,.stanowiącego.załącznik.do.IV.Konwencji.Haskiej. dotyczącej.praw.i.zwyczajów.wojny.lądowej,.podpisanej.dnia.18.października.1907.r..(Dz..U.. z.1927.r..Nr.21,.poz..161)..Więcej.na.ten.temat.por.:.S.E..Nahlik.we.wstępie.do.swojej.pracy.Grabież dzieł sztuki. Rodowód zbrodni międzynarodowej,.Wrocław–Kraków.1958;.W..Kowalski,.Restytucja dzieł sztuki. Studium z dziedziny prawa międzynarodowego,.wyd..1,.Katowice.1989.i.wyd..2,.Katowice.1993,. a.także.rozszerzoną.wersję.tej.pracy.Restitution of Works of Art pursuant to Private and Public Inter- national Law,.Hague.Academy.of.International.Law,.Recueil.des.cours.2008,.vol..288;.M..Nijhoff,. Dordrecht,.Boston–London.2002. 5. Chodzi.o.tzw..Lex.Pacca,.wprowadzoną.w.Rzymie.dnia.7.kwietnia.1820.r..Por..także.dalsze. przepisy:.W..Kowalski,.Nabycie...,.s..127.i.n. 6. Przejawem.tego.procesu.jest.ochrona.dziedzictwa.niematerialnego,.por..Convention.for.the. Safeguarding.of.the.Intangible.Cultural.Heritage,.Paris,.17.October.2003,.Doc..MISC/2003/CLT/CH/14. 7. W.R..Crewdson,.Cultural Property – A Fourth Estate?,.The.Law.Society’s.Gazette.1984,.no..2. 8. Wyrazem.tego.są.choćby.wciąż.niegasnące.namiętności,.jakie.towarzyszą.kolekcjonerstwu,. które.były.dyrektor.Metropolitan.Museum.w.Nowym.Jorku.wyraził.w.sposób.następujący:.„The. chase.and.the.capture.of.a.great.work.of.art.is.one.of.the.most.exciting.endeavours.in.life.–.as.dra- matic,.emotional,.and.fulfilling.as.a.love.affair”..Th..Hoving,.The Chase, the Capture: Collecting at the Metropolitan,.New.York.1975,.s..1..Innym.przykładem.jest.uchwalenie.specjalnej.ustawy.z.dnia.3.lu- tego.2001.r..o.ochronie.dziedzictwa.Fryderyka.Chopina.(Dz..U..Nr.16,.poz..168). 9. Por..preambułę.Konstytucji.RP.z.1997.r..(Dz..U..Nr.78,.poz..483.z.późn..zm.).Koncepcja.ta.sfor- mułowana.została.przez.E..Brown.Weiss,.The Planetary Trust: Conservation and Intergenerational Equi- ty,.Ecology.Law.Quarterly.1984,.vol..11;.por..także.tej.samej.autorki.In Fairness to Future Generations: International Law, Common Patrimony, and Intergenerational Equity,.Tokyo–New.York.1989. 25 Wojciech Kowalski Sytuacja dóbr kultury po II wojnie światowej Wyjaśniwszy.kwestię.szczególnej.uwagi.poświęcanej.przez.prawo.dzie- dzictwu.kulturowemu,.można,.zgodnie.z.zapowiedzią,.przejść.do.nakreśle- nia.kwestii.dotyczącej.już.tylko.rynku.polskiego,.a.mianowicie.zagadnienia. następstw.ostatniej.wojny.i.dokonanych.po.jej.zakończeniu.zmian.teryto- rialnych..W.sferze.ogólnej.jej.wynikiem.było.ogromne.zubożenie.zasobów. dóbr.kultury.znajdujących.się.na.terenie.Polski,.które.uzasadnia.naturalną. w.takiej.sytuacji.troskę.o.zachowanie.w.granicach.państwa.wszystkiego,.co. udało.się.uratować.oraz.odzyskać10..W.sferze.szczegółowej.natomiast.wojna. i.akty.prawne.po.niej.wprowadzone.spowodowały.poważną.niepewność. tytułów.prawnych.do.dzieł.sztuki.wprowadzanych.na.rynek,.przy.czym. dotyczyło.to.nie.tylko.czasów.bezpośrednio.powojennych,.ale.i.obecnych.. Wciąż.bowiem.pojawiają.się.w.obrocie.po.raz.pierwszy.dzieła.sztuki,.które. były.przedmiotem.nacjonalizacji.majątku.zastanego.na.Ziemiach.Zachodnich. i.Północnych,.bądź.też.były.przedmiotem.rabunku.wojennego..Jeżeli.chodzi. o.pierwszy.przypadek,.to.trzeba.przypomnieć,.że.ziemie.te.do.II.wojny.świa- towej.szczyciły.się.bogatym.dziedzictwem.kulturowym11,.które.mimo.ogrom- nych.zniszczeń.wojennych.i.powojennego.wywozu.pozostało.w.znacznej. części.in situ,.gdzie.zostało.przejęte.przez.Polskę.i.znacjonalizowane..Nastą- piło.to.na.podstawie.art..2..ust..1.dekretu.o.majątkach.opuszczonych.i.ponie- mieckich12,.który.stanowił,.że.na.własność.Skarbu.Państwa.przeszedł.z.„mocy. samego.prawa.(...).wszelki.majątek:.a).Rzeszy.Niemieckiej.i.byłego.Wolnego. Miasta.Gdańska;.b).obywateli.Rzeszy.Niemieckiej.i.byłego.Wolnego.Miasta. Gdańska.z.wyjątkiem.osób.narodowości.polskiej.lub.innej.przez.Niemców. prześladowanej;.c).niemieckich.i.gdańskich.osób.prawnych.z.wyłączeniem. osób.prawnych.prawa.publicznego;.d).spółek.kontrolowanych.przez.obywa- teli.niemieckich.lub.gdańskich.albo.przez.administrację.niemiecką.lub.gdań- ską;.e).osób.zbiegłych.do.nieprzyjaciela”..Nie.może.ulegać.wątpliwości,.że. tak.określona.nacjonalizacja.objęła.również.wszystkie.dobra.kultury.należące. 10. Na.temat.strat.wojennych.polskiego.dziedzictwa.kulturowego.por..W..Kowalski,.Problem sza- cunku szkód w zakresie polskiego dziedzictwa kulturowego wyrządzonych Polsce podczas II wojny światowej przez agresora niemieckiego.(w:).W.M..Góralski.(red.),.Problem reparacji, odszkodowań i świadczeń w sto- sunkach polsko-niemieckich 1944–2004. Tom I. Studia,.Warszawa.2004.. 11. W.jego.skład.wchodziły.przede.wszystkim.bardzo.liczne.i.bogato.wyposażone.rezydencje. arystokratyczne.oraz.ok..150.muzeów..Por..Jahrbuch der deutschen Museen u. Sammlungen,.Wolfenbüt- tel.1938..Por..także:.W..Kowalski,.Ile było muzeów w Polsce przedwrześniowej? Z prac nad stratami wojen- nymi muzealnictwa polskiego,.Zdarzenia.Muzealne.1993,.z..7. 12. Dekret.z.dnia.8.marca.1946.r..o.majątkach.opuszczonych.i.poniemieckich.(Dz..U..Nr.13,.poz..87). 26 Problematyka prawna obrotu dobrami kultury do.wymienionych.podmiotów,.a.ponadto,.że.była.ona.i.pozostaje.ostateczna.. Potwierdził.to.zarówno.Rzecznik.Praw.Obywatelskich13,.jak.i.sądy14,.w.tym. Europejski.Trybunał.Praw.Człowieka,.ostatnio.w.sprawie.Franz Heuer v. Pol- ska15..Mimo.jasnej.sytuacji.prawnej,.powszechnie.wiadomy.jest.fakt.prze- chodzenia.bliżej.nieokreślonej.części.znacjonalizowanych.zbiorów.w.ręce. prywatne,.skąd.trafiały.one.i.nadal.trafiają.na.rynek..Dokonywane.wówczas. transakcje.zasadniczo.nie.były.kwestionowane16,.mimo.oczywistego.braku. u.posiadaczy.tych.rzeczy.tytułu.prawnego.do.ich.sprzedaży..Pozostawały.one. wciąż.„nieuświadomioną”.własnością.Skarbu.Państwa,.gdyż.ich.posiadacze. nie.mogli.stać.się.właścicielami.ani.z.tytułu.upływu.czasu,.ani.też.na.zasa- dzie.nabycia.w.warunkach.dobrej.wiary..Zasiedzenie.ruchomości.dotyczy.bo- wiem.jedynie.posiadaczy.w.dobrej.wierze17,.a.nabycie.w.dobrej.wierze.dzieł. sztuki.będących.własnością.państwową.nie.wchodziło.wówczas.w.rachubę. ze.względu.na.niestosowanie.art..169.§.2.k.c..do.tej.własności.na.podstawie. art..171.k.c..Sytuacja.ta.uległa.zmianie.w.połowie.1990.r.,.kiedy.zmiana.ko- deksu.cywilnego18.zniosła.wspomniany.przepis.art..171.k.c.19.Otworzyło.to. generalnie.drogę.do.możliwości.uzyskania.własności.dóbr.kultury.poprzez. 13. Por.. stanowisko. Rzecznika. Praw. Obywatelskich. w. sprawie. mienia. poniemieckiego,. RPO/55436/89/IV,.opublikowane.w:.Utracone majątki. Zwrot i odszkodowania. Poradnik Rzecznika Praw Obywatelskich,.Warszawa.1992,.s..17.i.n..oraz.44.i.n..Co.do.reakcji.władz.na.pewne.wątpliwości.pod- noszone.w.związku.z.tym.zagadnieniem.przez.stronę.niemiecką.zob.:.W..Kowalski,.Międzynarodowo- -prawne implikacje ochrony dziedzictwa kulturowego na Zachodnich i Północnych Ziemiach Polski.(w:).Ochro- na dziedzictwa kulturowego Zachodnich i Północnych Ziem Polski,.Warszawa.1995,.s..19. 14. Postanowienie.Sądu.Cywilnego.w.Sztokholmie,.Oddział.3:2,.w.sprawie.nr.T.3-402-92,.do- tyczącej.roszczenia.zakonu.Joannitów.o.wydanie.tablic.herbowych.pozostawionych.po.wojnie.na. Ziemiach.Zachodnich..Dokument.w.archiwum.autora. 15. Decyzja.ETPCZ.z.dnia.9.grudnia.2008.r..w.sprawie.Franz Heuer v. Polska..Trybunał.uznał.w.niej. za.niedopuszczalny.wniosek.Franza.Heuera.o.wydanie.obrazów.z.kolekcji.Ingenheimów,.które.zna- lezione.były.po.wojnie.w.pałacu.w.Rysiowicach.(d..Reisewitz).na.Śląsku.Opolskim,.a.obecnie.znaj- dują.się.w.Muzeum.Narodowym.w.Warszawie.. 16. Autorowi.niniejszego.artykułu.znane.są.przypadki.zakwestionowania.transakcji.obiektami. pochodzącymi.z.przedwojennych.wrocławskich.zbiorów.muzealnych..Jeszcze.w.latach.50..XX.w.. skonfiskowano.obiekt.złotniczy.w.Desie.w.Krakowie,.a.w.latach.70..XX.w..Najwyższa.Izba.Kontroli. zarzuciła.wrocławskiemu.Muzeum.Narodowemu.zakup.wilkomu.cechowego,.który.wpisany.był. do.przedwojennego.inwentarza.muzealnego..Por..na.ten.temat:.W..Kowalski,.Muzea wobec aktualnych problemów prawnych w obrocie dziełami sztuki.(w:).Acta.Universitatis.Nicolai.Copernici..Zabytkoznaw- stwo.i.Konserwatorstwo.XXIX.–.Nauki.Humanistyczno-Społeczne.1998,.z..326,.s..9.i.n. 17. Zgodnie.z.art..174.k.c.:.„Posiadacz.rzeczy.ruchomej.nie.będący.jej.właścicielem.nabywa.włas- ność,.jeżeli.posiada.rzecz.nieprzerwanie.od.lat.trzech.jako.posiadacz.samoistny,.chyba.że.posiada. w.złej.wierze”. 18. Ustawa.z.dnia.23.kwietnia.1964.r..–.Kodeks.cywilny.(Dz..U..Nr.16,.poz..93.z.późn..zm.),.da- lej.jako.k.c. 19. Przepis.art..171.k.c..został.skreślony.na.mocy.art..1.pkt.31.ustawy.z.dnia.28.lipca.1990.r..o.zmia- nie.ustawy.–.Kodeks.cywilny..(Dz..U..Nr.55,.poz..321). 27 Wojciech Kowalski nabycie.ich.nawet.wówczas,.jeżeli.kiedyś,.należąc.do.zbiorów.niemieckich,. zostały.na.podstawie.wyżej.powołanych.przepisów.upaństwowione..Warun- kiem.koniecznym.nabycia.tytułu.własności.było.w.takim.przypadku,.podob- nie.jak.przy.zasiedzeniu,.pozostawanie.nabywcy.w.dobrej.wierze..Zgodnie. bowiem.z.ogólną.zasadą.art..169.§.2.k.c.,.nabywca.w.dobrej.wierze.uzyskuje. prawo.własności.po.upływie.trzech.lat.w.przypadku.obiektów.zgubionych,. skradzionych.lub.w.inny.sposób.utraconych.przez.właściciela..Obiekty.takie. mogą.być.przeto.kupione.lub.w.inny.sposób.nabyte,.jeżeli.sam.przedmiot.ani. okoliczności.jego.nabycia.nie.nasuwały.podejrzeń.co.do.jego.pochodzenia. Trzeba.tu.wyraźnie.podkreślić,.że.możliwość.nabycia.własności.w.takich. okolicznościach.dotyczy.nie.tylko.dóbr.kultury,.które.zawsze.znajdowały. się.na.Ziemiach.Zachodnich.i.Północnych.i.zostały.tam.zastane.po.wojnie,. lecz.także.dzieł.sztuki.przywiezionych.tam.w.latach.1939–1945.z.głębi.Nie- miec..Praktyka.taka.miała.na.celu.uchronienie.zbiorów.przed.bombardo- waniami.alianckimi.i.prowadzona.była.przez.władze.niemieckie.od.1943.r.. w.ramach.akcji.„rozśrodkowywania”.(po.akcji.tej.pozostały.na.Śląsku.zna- lezione.po.wojnie.np..zbiory.rękopisów.muzycznych.pochodzące.z.Pruskiej. Biblioteki.Państwowej.w.Berlinie.oraz.kolekcja.zabytkowych.samolotów. z.berlińskiego.Muzeum.Techniki)..Po.przełomie.lat.1989–1990.stawały.się. one.niekiedy.przedmiotem.roszczeń.restytucyjnych.czy.to.rządu.RFN20,.czy. też.obywateli.niemieckich.(w.przypadku.zbiorów.prywatnych)21..Z.punk- tu.widzenia.obrotu.roszczenia.te.są.całkowicie.bezprzedmiotowe.jako.cał- kowicie.bezpodstawne,.a.z.punktu.widzenia.prawa.status.takich.zbiorów. nie.różni.się.od.omówionej.już.sytuacji.prawnej.dziedzictwa.kulturowego. Ziem.Zachodnich22..Także.to.mienie.zostało.skutecznie.znacjonalizowane. „z.mocy.samego.prawa”,.gdyż.powołany.dekret.z.dnia.8.marca.1946.r..nie. 20. Por..szerzej.na.ten.temat:.W..Kowalski,.Spory o integralność polskiego dziedzictwa kulturalnego. (w:).Aktualne problemy prawa międzynarodowego we współczesnym świecie. Księga pamiątkowa poświęco- na pamięci Profesora Mariana Iwanejko,.Kraków.1995;.W..Kowalski,.Polonica za granicą. Problem prawny – problem kulturowy,.Muzealnictwo.1993,.nr.35;.W..Kowalski,.Repatriacja dóbr kultury w sytuacji cesji terytorialnej i rozpadu państw wielonarodowych,.Warszawa.1998.. 21. Roszczenia.te.czasem.zgłaszane.są.wobec.państwa,.czasem.wprost.wobec.muzeów,.w.któ- rych.dane.obiekty.się.znajdują..Jednymi.z.pierwszych.roszczeń.prywatnych.były.wnioski.o.zwrot. dzieł.sztuki.o.międzynarodowym.znaczeniu,.a.mianowicie.dawnego.zbioru.malarstwa.Conzena,. zawierającego.dzieła.Pietera.de.Hoocha,.Alberta.Cuypa,.Jana.van.Goyena,.Jana.Gossaerta.i.innych. podobnej.klasy.mistrzów.oraz.zbioru.Ralfsa,.który.składał.się.m.in..z.prac.Paula.Klee,.Lyonela.Fei- ningera,.Wasilija.Kandinsky’ego,.Aleksieja.Jawlienskiego.i.Emila.Nolde..Obydwa.zbiory.były.przed- miotem.roszczeń.zgłoszonych.Ambasadzie.RP.w.Kolonii.w.1993.r. 22. Potwierdza.to.przede.wszystkim.odmowa.rozpatrywania.cytowanej.już.sprawy.Franz Heuer v. Polska.przez.Europejski.Trybunał.Praw.Człowieka.w.Strasburgu. 28 Problematyka prawna obrotu dobrami kultury czynił.różnicy.między.majątkiem.poniemieckim.od.dawna.znajdującym.się. na.terenie.Ziem.Zachodnich.a.majątkiem.przemieszczonym.tam.dopiero. pod.sam.koniec.wojny..Wątpliwości.budzi.natomiast.ewentualne.znalezie- nie.wśród.tych.zbiorów.obiektów.zagrabionych.w.okupowanej.Europie,. które.następnie.–.zwykle,.choć.nie.zawsze.–.przywożone.były.z.Niemiec.. Zgodnie.z.przyjętymi.w.tym.zakresie.regułami.prawa.międzynarodowe- go23,.dobra.te.otoczone.są.szczególną.ochroną.prawa.i.w.razie.zidentyfiko- wania.podlegają.zwrotowi..Według.opinii.Nahlika.nie.wchodzi.tu.w.rachu- bę.przedawnienie,.ponieważ.żaden.„upływ.czasu.nie.sankcjonuje.grabieży. dzieł.sztuki,.nie.nadaje.grabieżcy.jakichkolwiek.praw.i.nie.odbiera.ogra- bionemu.prawa.do.realizowania.roszczeń.rewindykacyjnych”24..Praktyka. międzynarodowa.nie.jest.już.jednak.tak.oczywista.i.radykalne.uchylenie. przedawnienia.traktuje.raczej.w.sferze.postulatów..O.ile.restytucja.kon- kretnego.przedmiotu.znajdującego.się.w.chwili.wystąpienia.z.roszczeniem. w.zbiorach.państwowych.jest.zawsze.możliwa.na.drodze.uzgodnień.dy- plomatycznych25,.o.tyle.odzyskanie.dzieła.z.rąk.prywatnych.jest.trudne. i.skomplikowane..Nie.ma.bowiem.wyraźnych.norm.zarówno.prawa.mię- dzynarodowego,.jak.i.prawa.wewnętrznego.w.państwach.europejskich,. które.wyłączałyby.stosowanie.w.takich.przypadkach.przepisów.o.prze- dawnieniu..Gdy.więc.sprawa.znajdzie.się.w.sądzie,.wówczas.przy.rozpa- trywaniu.roszczenia.restytucyjnego.będzie.się.on.kierował.aktualnie.obo- wiązującymi.przepisami.prawa.wewnętrznego,.obejmującymi.w.większości. państw.europejskich.m.in..przedawnienie.i.ochronę.nabywcy.w.dobrej.wie- rze..W.kontekście.omawianego.tematu.będą.to.ponownie.postanowienia. cytowanego.już.dekretu.z.dnia.8.marca.1946.r.,.który.analizowane.obiek- ty.pozwoli.zakwalifikować.jako.mienie.opuszczone..Przywra
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rynek sztuki. Aspekty prawne
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: