Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00066 006363 11244817 na godz. na dobę w sumie
Ryzyko elastyczności czy elastyczność ryzyka - ebook/pdf
Ryzyko elastyczności czy elastyczność ryzyka - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 327
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3235-1256-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Autorka dokonuje socjologicznej analizy kontraktu zatrudnienia jakim stała się umowa o pracę w modelu państwa określanego jako welfare state. Przedstawia proces instytucjonalizacji umowy o pracę jako instytucji ekonomicznej, prawnej i społecznej w ujęciu historycznym i porównawczym. Omawia współczesne dylematy związane z rozwojem elastycznego rynku pracy i nietypowych form zatrudnienia oraz uwarunkowania zmian modeli pracy/zatrudnienia w przyszłości. W drugiej części pracy przedstawia wyniki badań i analizy dotyczące stosunku młodych ludzi do nietypowych form zatrudnienia i społeczne skutki uelastyczniania rynku pracy.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

WSTĘP Współczesne refleksje nad przyszłością pracy są nierozerwalnie związane z ro- snącym bezrobociem i  rozwojem nietypowych form zatrudnienia. Obserwowany spadek bezpieczeństwa ekonomicznego i socjalnego pracowników oraz osób pozo- stających bez pracy powodują, że praca we współczesnych społeczeństwach coraz częściej zaczyna być postrzegana jako obszar ryzyka zagrażającego spójności spo- łecznej. Wymyślony przez Ulricha Becka w 1986 roku termin społeczeństwo ryzyka robi zawrotną karierę, ponieważ trafnie opisuje skutki uboczne modernizacji nowo- czesnego społeczeństwa, wiążące się z niepewnością życia i zagrożeniami, przed którymi nikt nie jest w stanie w dostatecznym stopniu się zabezpieczyć1. Jednym z takich obszarów ryzyka jest rynek pracy i zmiany w sferze zatrudnienia powodu- jące, że praca ponownie staje się obszarem konfliktów i nierówności społecznych. Rozwój zatrudnienia niepracowniczego oraz wykonywanego na podstawie umów o pracę na czas określony jest łączony z utratą bezpieczeństwa pracowników. Zmia- ny te wywołują pytania o przyszłość regulacji socjalnej towarzyszącej pracy czło- wieka oraz o nowe wzorce pracy i modele zatrudnienia w przyszłości. Problemy te stanowią oś rozważań w prezentowanej pracy. Gwałtowne zmiany na rynku pracy, zachodzące w Polsce od czasu transformacji ustrojowej (po 1989 roku), obejmujące sferę pracy i  zatrudnienia stawiają przed socjologami pytania o uwarunkowania i skutki zachodzących procesów. W socjo- logii polskiej brakuje prac teoretycznych oraz ujęć syntetycznych i  interdyscypli- narnych dotyczących zmian zachodzących na rynku pracy, pozwalających zrozu- mieć mechanizmy społeczne i ich kontekst historyczny2. Wszystko to ma miejsce 1 U. Beck, Społeczeństwo światowego ryzyka. W  poszukiwaniu utraconego bezpieczeństwa, tłum. B. Baran, Warszawa 2012, s. 21. 2 Jedną z nielicznych jest książka Rafała Drozdowskiego Rynek pracy w Polsce. Recepcja, ocze- kiwania, strategie dostosowawcze (Warszawa 2002), przedstawiająca rozwój rynku pracy w pierw- szych latach po transformacji ustrojowej i wyjaśniająca jego strategie dostosowawcze przez odwoła- nie się do uwarunkowań pracy w systemie realnego socjalizmu. Ryzyko.indd 11 2013-12-18 16:28:38 12 WSTĘP w sytuacji, gdy bezrobocie stało się głównym problemem społecznym nie tylko na rynku krajowym, ale i w skali globalnej, a niestabilność zatrudnienia znaczące gru- py w społeczeństwie pozbawiła bezpieczeństwa. Zachodzące na rynku pracy zmia- ny i ich zrozumienie wychodzą poza tradycyjne podziały nauki, obejmujące sferę ekonomiczną, prawną czy społeczną. Wymagają ujęcia interdyscyplinarnego i kon- tekstu historycznego, a takie umożliwia perspektywa instytucjonalna prowadzona w ramach socjologii ekonomicznej. Problematyka rynku pracy z perspektywy socjologii instytucjonalnej nieczęsto była podejmowana w Polsce. W 2013 roku ukazała się praca Wiesławy Kozek Rynek pracy. Perspektywa instytucjonalna3. To ważna publikacja, prezentująca syntetycz- ne ujęcie rynku pracy z perspektywy socjologii, podkreślająca kulturowe i społeczne zakorzenienie procesów rynkowych. Wagę tej publikacji podkreśla fakt, że oprócz opracowań Witolda Morawskiego, skupiających się raczej na porównawczych ana- lizach funkcjonowania rynku w perspektywie globalnej, takich książek w socjologii polskiej nie ma zbyt wiele. Brakuje też prac przedstawiających problematykę spo- łecznych mechanizmów rynku pracy w ujęciu historycznym, odwołujących się do okresu kształtowania się stosunków rynkowych, przede wszystkim XIX stulecia i pierwszych dekad XX wieku. Okres gospodarki socjalistycznej usunął problemy rynku z obszaru zainteresowań socjologów. Prace Stefana Czarnowskiego, Ludwi- ka Krzywickiego, Floriana Znanieckiego, dotyczące rynku pracy i bezrobocia, nie były kontynuowane z uwagi na upowszechnianą i realizowaną w praktyce politykę pełnego zatrudnienia. Trudno też było zajmować się rynkiem pracy w kraju, gdzie rynek pracy był regulowany, a wolność wyboru oraz wymiany pracodawcy i pra- cownika iluzoryczna. Prezentowana publikacja stara się poszerzyć obszar socjo- logicznych analiz rynku pracy przez uwypuklenie problematyki kontraktu o pracę (umowy o pracę)4 w ujęciu historycznym i porównawczym. Książka dotyczy instytucjonalnej analizy umowy o pracę i rozwoju nietypowych, inaczej elastycznych, form (kontraktów) zatrudnienia5. Przedstawia socjologiczne spojrzenie na umowę o pracę jako instytucję rynku pracy: ekonomiczną, prawną i  społeczną. Umowa o  pracę jest rozumiana nie tylko jako instytucja regulująca działania ludzkie w sferze pracy, ale i wywierająca znaczący wpływ na działania społeczne leżące poza sferą życia zawodowego przez ograniczenia formalne (pra- wo) i nieformalne (normy, wartości, wzorce zachowania). Centralną kategorią opi- su wykorzystaną do zrozumienia społecznego mechanizmu kontraktu o pracę jest kategoria ryzyka. Ryzyko jest nieodłącznym elementem działalności gospodarczej, 3 W. Kozek, Rynek pracy. Perspektywa instytucjonalna, Warszawa 2013. 4 Określenia te w pracy będą używane wymiennie. 5 Określenia te w pracy będą używane wymiennie. Ryzyko.indd 12 2013-12-18 16:28:38 WSTĘP 13 a rynek pracy jest przede wszystkim instytucją ekonomiczną. O jego społecznym wymiarze decyduje fakt, że: „Jest zbiorem reguł wyznaczających zachowania ludzi, gdy funkcjonują oni w roli pracownika lub pracodawcy”6. Kontrakt o pracę łączy pracodawcę i pracownika oraz określa reguły zachowań, czyli wzajemne zobowią- zania stron. Kluczowymi intencjami stron zawierających kontrakt o wykonywanie pracy – pracodawcy i pracownika – jest ograniczanie czy też minimalizowanie wła- snego ryzyka. W wypadku pracownika kontrakt o pracę łączy się także ze zwiększe- niem bezpieczeństwa ekonomicznego i socjalnego, co powoduje interwencję pań- stwa w stosunki pracy, gdy ryzyko pracownika jest zbyt duże. Celem publikacji jest pokazanie, jak doszło do instytucjonalizacji umowy o pra- cę jako głównej instytucji regulującej stosunki pracy w kapitalizmie przemysłowym i jakie są obecnie problemy związane z utrzymaniem wypracowanego wzorca. Sze- rokie ujęcie umowy o  pracę jako instytucji rynku pracy pozwala spojrzeć na nią nie tylko jak na normę prawną, ale pokazać jej wymiar ekonomiczny, społeczny, polityczny i kulturowy, a także uwzględnić perspektywę historyczną. Podejście to jest uzasadnione zachodzącymi obecnie zmianami w sferze pracy i szukaniem od- powiedzi na pytania o modele zatrudnienia w przyszłości. Nie ulega wątpliwości, że model pracy/zatrudnienia oparty na instytucji umowy o pracę, określany też jako fordowski model zatrudnienia, powoli odchodzi do przeszłości. Skutkiem tego pro- cesu jest rozwój relacji zatrudnienia budowanych na niestandardowych kontrak- tach, a także nowe wzory pracy, kariery, stylu życia i związane z tym nowe ryzyka wynikające z  braku pracy lub niemożności uzyskania stabilnej umowy o  pracę. Ryzyko po stronie pracownika w obliczu rozwoju elastycznych form zatrudnienia, nazwane w niniejszym tekście ryzykiem elastyczności, jest dostrzegane przez so- cjologów i przedstawicieli innych dyscyplin nauki. Pogłębia je rosnąca indywidu- alizacja relacji pracowniczych i osłabienie znaczenia zbiorowych stosunków pracy w społeczeństwach poprzemysłowych. Społeczne konsekwencje ryzyka elastyczności we współczesnych gospodar- kach rynkowych powodują, że zagadnienia zmiany modelu zatrudnienia mają swój wymiar ideologiczny i pragmatyczny. Są przedmiotem licznych debat na poziomie Unii Europejskiej i poszczególnych państw. Mają też skutek praktyczny przez wpro- wadzanie konkretnych rozwiązań w ramach polityki zatrudnienia i polityki spo- łecznej, ograniczających ryzyko wynikające z upowszechnienia nietypowych form zatrudnienia. Działania te, zwiększające bezpieczeństwo socjalne i  ekonomiczne pracowników, traktuję w mojej pracy jako przejawy zmienności czy też elastyczno- ści ryzyka, co oznacza racjonalizację elastyczności bądź minimalizację ryzyka. 6 W. Kozek, Rynek pracy…, s. 24. Ryzyko.indd 13 2013-12-18 16:28:38 14 WSTĘP Zmiany w relacjach zatrudnienia dotyczące porządku instytucjonalnego opar- tego na umowie o pracę zwiększają niepewność pracowników, stając się niekiedy źródłem gwałtownych protestów. Niestabilność zatrudnienia przerywana okresami braku pracy wpływa na pozycję zawodową jednostek, style życia, modele rodziny. Pojawiają się też pesymistyczne wizje świata bez pracy, które trafiają do szerokich kręgów społeczeństwa, zwiększając poczucie niepewności i zagrożenia. Czy umowa o pracę traci znaczenie, jakie są konsekwencje rozwoju nietypowych form zatrud- nienia dla jednostek i społeczeństwa, jakie modele pracy/zatrudnienia są możliwe w przyszłości – te kwestie są przedmiotem rozważań w niniejszej publikacji. Przeprowadzona w  pracy analiza dowodzi, że wybór między elastycznością zatrudnienia a ryzykiem na rynku pracy jest tak naprawdę dylematem państwa. Wzrost elastyczności zatrudnienia wiąże się z mniejszymi kosztami pracy dla pra- codawców, ale ten proces można opisać także za pomocą pojęcia ryzyka – zwiększo- nego dla pracowników. Niezależnie od różnych postulatów rozwiązania dylematu elastyczność – ryzyko, rola państwa nie zmniejszy się. Spadek kosztów pracodaw- ców, w wyniku upowszechniania nietypowych form zatrudnienia, oznacza zwięk- szenie wydatków państwa na politykę społeczną. Nie jest bowiem możliwy powrót do dziewiętnastowiecznych „elastycznych” warunków wykonywania pracy. Książka składa się z dwóch części. W pierwszej (Instytucje i polityki) przed- miotem badań jest proces instytucjonalizacji stosunków pracy opartych na umowie o  pracę. Przyjęta perspektywa historyczno-porównawcza pozwala na prześledze- nie genezy stosunku społecznego, jakim jest umowa o  pracę w  społeczeństwach kapitalistycznych, procesu jej zakorzenienia i  zmiany instytucjonalnej związanej z upowszechnieniem nietypowych kontraktów zatrudnienia. W analizach umowy o pracę jako instytucji rynku pracy odwołuję się do koncepcji neoinstytucjonalnych, należących do jednego z głównych nurtów teoretycznych socjologii, przyjmujących dążenie do zrozumienia porządku gospodarczego i społecznego oraz zmiany spo- łecznej. Założenia metodologiczne analizy przedstawione są w  rozdziale pierw- szym. Geneza kontraktu o pracę i proces instytucjonalizacji umowy o pracę jako instytucji gwarantującej bezpieczeństwo ekonomiczne i socjalne pracowników omó- wione zostały w rozdziale drugim. Wyłanianie się nowego paradygmatu pracy i zatrudnienia oraz związane z tym ryzyko elastyczności analizowane jest z perspektywy nauk społecznych, w koniecz- nych aspektach odwołując się do analizy ekonomicznej i prawnej (rozdział trzeci). Egzemplifikacja praktyczna zawarta jest w rozdziale czwartym. Omówiono ten pro- blem na przykładzie Europejskiej Strategii Zatrudnienia, odwołując się do wdraża- nego obecnie w Unii nowego modelu rynku pracy, określanego terminem flexicurity, łączącego elastyczność zatrudnienia z  bezpieczeństwem socjalnym pracowników. Ryzyko.indd 14 2013-12-18 16:28:38 WSTĘP 15 W  zakończeniu pierwszej części przedstawione są uwarunkowania stosowania modelu flexicurity i dylematy związane z jego wdrażaniem. Perspektywa zmiany instytucjonalnej pozwala na sformułowanie wniosków odnoszących się do poten- cjalnych scenariuszy rozwoju modeli pracy/zatrudnienia w przyszłości. W drugiej części książki (Młodzi na rynku pracy i nietypowe formy zatrudnienia) podjęty jest problem stosunku ludzi młodych do pracy w nietypowych formach za- trudnienia oraz indywidualnych i społecznych konsekwencji wynikających z upow- szechniania się tego typu kontraktów. Uzasadnienie i założenia prezentowanych analiz omówione są w rozdziale pierwszym. Na przykładzie wybranych kategorii młodzieży w Polsce: bezrobotni (rozdział drugi), pracujący w organizacjach poza- rządowych (rozdział trzeci), niepełnosprawni (rozdział czwarty), wskazuję nie tylko zagrożenia, ale i szanse wynikające z pracy w nietypowych formach. W tej części pracy wykorzystuję wyniki badań empirycznych, w  których brałam udział, oraz nawiązuję do tekstów, które publikowałam w  latach 2005–2012. Przedstawiam postawy młodych ludzi wobec nietypowych form zatrudnienia, wpływ tychże form na przebieg biografii zawodowych pracowników i na ich poczucie bezpieczeństwa. Odwołując się do teorii neoinstytucjonalnej, staram się pokazać rozbieżności mię- dzy ładem formalnoprawnym a  doświadczeniami i  wiedzą jednostek oraz kultu- rowym i społecznym zakorzenieniem nowych modeli pracy/zatrudnienia. Analiza sytuacji młodych na rynku pracy służy także ilustracji skutków odejścia od zało- żeń modelu polityki zatrudnienia stojącej u podstaw budowy powojennego welfare state, opartej na tradycyjnym kontrakcie pracowniczym – instytucji umowy o pracę, oraz zweryfikowaniu skutków obecnie proponowanych rozwiązań określanych jako model flexicurity. Ukazanie ciągłości i zmian procesów społecznych oraz rozwiązań instytucjo- nalnych w sferze pracy i ich zrozumienie jest szczególnie ważne dla ludzi młodych. Zmiany modeli pracy/zatrudnienia w  znacznym stopniu dotyczą osób wchodzą- cych na rynek pracy. Ponoszą oni normalne ryzyko związane z podjęciem pierwszej pracy, ale też muszą podołać nowym okolicznościom związanym z  wyłanianiem się odmiennych wzorów pracy i kariery. Należy sądzić, że w XXI wieku o losach zawodowych młodych ludzi będą decydowały bezpieczeństwo albo elastyczność, społeczeństwo opiekuńcze albo społeczeństwo ryzyka. Indywidualne działania jednostek będą splecione z logiką działania formalnych organizacji oraz reguł in- stytucjonalnych (formalnych i nieformalnych). Wiedza o zmianach na rynku pracy powinna być przedmiotem zainteresowania nie tylko badaczy, ale stać się również udziałem wszystkich jego uczestników. W społeczeństwie nasilonej refleksyjności, jak określa je Anthony Giddens, zapotrzebowanie na informację rośnie, a jednostki, Ryzyko.indd 15 2013-12-18 16:28:38 16 WSTĘP aby przetrwać, muszą się angażować w szerszy świat7. W zakończeniu niniejszej pracy został sformułowany postulat interdyscyplinarnych badań nad ekonomicz- nymi, prawnymi i społecznymi uwarunkowaniami kontraktów regulujących sferę zatrudnienia, uwzględniających perspektywę historyczną – tzw. ścieżkę zależno- ści – i biorących pod uwagę kategorię ryzyka postrzeganego z perspektywy praco- dawcy i pracownika. Uważam, że zrozumienie społecznego mechanizmu stojącego u podstaw kontraktu o pracę i jego instytucjonalizacji ułatwi prowadzenie dialogu społecznego oraz znalezienie rozwiązań satysfakcjonujących strony stosunku pracy – pracodawców i pracowników. Tego typu analiza może być użyteczna dla prakty- ków polityki. Książka ta zapewne nie powstałaby, gdyby nie moje wieloletnie doświadczenia badawcze i  dydaktyczne związane z  tą tematyką. Zainteresowanie sytuacją mło- dych ludzi na rynku pracy zrodziło się w Instytucie Badań Problemów Młodzieży, a podtrzymywano je w Ośrodku Badań Problemów Młodzieży w Instytucie Stosowa- nych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, kierowanym przez profesor Barbarę Fatygę. Z  kolei w  Zakładzie Profilaktycznych Funkcji Polityki Społecznej ISNS UW miałam możliwość zajmowania się socjologią pracy i polityką zatrudnie- nia w powiązaniu z polityką społeczną. Współpraca z profesor Józefiną Hrynkiewicz umożliwiła mi połączenie tych dyscyplin nauki. W ramach analiz procesów instytu- cjonalizacji umowy o pracę i rozwoju nietypowych form zatrudnienia pozwoliło mi to szerzej spojrzeć na kategorię ryzyka społecznego, będącego centralnym pojęciem dla polityków społecznych, a obecnie także dla socjologów, po jego upowszechnieniu przez Becka. Z kolei udział w wielu projektach badawczych w Instytucie Spraw Pu- blicznych umożliwił mi zebranie materiału empirycznego, ilustrującego sytuację wy- branych kategorii młodych ludzi na rynku pracy i ich podejścia do nietypowych form zatrudnienia. Wszystkim moim Koleżankom i Kolegom składam podziękowania za wieloletnią współpracę. Mam nadzieję, że książka ta pozwoli Czytelnikom lepiej zro- zumieć znaczenie umowy o  pracę jako instytucji rynku pracy oraz konsekwencje zmian zachodzących w relacjach zatrudnienia dla jednostek i ładu społecznego. 7 A. Giddens, Poza lewicą i prawicą. Przyszłość polityki radykalnej, tłum. J. Serwański, Poznań 2001, s. 15. Ryzyko.indd 16 2013-12-18 16:28:38
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ryzyko elastyczności czy elastyczność ryzyka
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: