Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00340 007723 11223403 na godz. na dobę w sumie
Ryzyko elastyczności czy elastyczność ryzyka - ebook/pdf
Ryzyko elastyczności czy elastyczność ryzyka - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1256-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorka dokonuje socjologicznej analizy kontraktu zatrudnienia jakim stała się umowa o pracę w modelu państwa określanego jako welfare state. Przedstawia proces instytucjonalizacji umowy o pracę jako instytucji ekonomicznej, prawnej i społecznej w ujęciu historycznym i porównawczym. Omawia współczesne dylematy związane z rozwojem elastycznego rynku pracy i nietypowych form zatrudnienia oraz uwarunkowania zmian modeli pracy/zatrudnienia w przyszłości. W drugiej części pracy przedstawia wyniki badań i analizy dotyczące stosunku młodych ludzi do nietypowych form zatrudnienia i społeczne skutki uelastyczniania rynku pracy.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ewa Giermanowska Ryzyko elastyczności czy elastyczność ryzyka Instytucjonalna analiza kontraktów zatrudnienia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Ryzyko elastyczności czy elastyczność ryzyka ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Książkę dedykuję Wojtkowi i Adamowi ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Ewa Giermanowska Ryzyko elastyczności czy elastyczność ryzyka Instytucjonalna analiza kontraktów zatrudnienia Warszawa 2013 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Prof. dr hab. Jerzy Bartkowski Prof. dr hab. Józefa Hrynkiewicz Redaktor prowadzący Kaja Kojder-Demska Redakcja Judyta Halata Redakcja techniczna Zo(cid:287)a Kosińska Korekta Zo(cid:287)a Wieluńska Indeks nazwisk Judyta Halata Projekt okładki i stron tytułowych Anna Gogolewska Ilustracja na okładce Vincent van Gogh A Wind(cid:16)Beaten Tree (cid:325) Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013 ISBN 978-83-235-1481-7 (PDF) Publikacja dofinansowana przez Instytut Stosowanych Nauk Społecznych oraz z przychodów własnych UW Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy (cid:165)wiat 4 www.wuw.pl(cid:30) e-mail: wuw(cid:35)uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (48 22) 55-31-333(cid:30) e-mail: dz.handlowy(cid:35)uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl Wydanie 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Słowo (cid:288)exibility oznacza elastycznoś(cid:202) i pojawiło się w języku angielskim w (cid:59)V wieku. Pierwotnie jego znaczenie wynikało z prostej obserwacji: drzewo pod naporem wiatru zgina się, ale potem jego gałęzie na powrót się prostują. (cid:62)(cid:302)(cid:64) Na poziomie idei elastyczne postępowanie człowieka powinno cechowa(cid:202) się taką samą sprężystością: człowiek będzie się dostosowywa(cid:202) do zmiennych warunków, lecz warunki te nie będą go łama(cid:202). Dzisiejsze społeczeństwo, tworząc coraz bardziej elastyczne instytucje, poszukuje nowych sposobów na wypalenie wstrętnej rutyny. W praktyce jednak elastycznoś(cid:202) przejawia się głównie w działaniu sił, które zgina(cid:202) mają ludzkie karki. R. Sennett, Korozja charakteru. Osobiste konsekwencje pracy w  nowym kapitalizmie, tłum. J. Dzierzgowski, Ł. Mikołajewski, Warszawa 2006, s. 55 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:54)(cid:51)I(cid:54)(cid:3)(cid:55)R(cid:40)(cid:165)(cid:38)I (cid:58)(cid:86)(cid:87)(cid:218)(cid:83) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 CZ(cid:125)(cid:165)(cid:109) I.(cid:3)(cid:44)(cid:49)(cid:54)(cid:55)(cid:60)(cid:55)(cid:56)(cid:38)(cid:45)(cid:40)(cid:3)(cid:44)(cid:98)(cid:51)(cid:50)(cid:47)(cid:44)(cid:55)(cid:60)(cid:46)(cid:44) ROZDZIAŁ 1.(cid:3)(cid:56)(cid:80)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:3)(cid:82)(cid:98)(cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:70)(cid:218)(cid:3)(cid:77)(cid:68)(cid:78)(cid:82)(cid:3)(cid:76)(cid:81)(cid:86)(cid:87)(cid:92)(cid:87)(cid:88)(cid:70)(cid:77)(cid:68)(cid:3)(cid:85)(cid:92)(cid:81)(cid:78)(cid:88)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:70)(cid:92)(cid:3)(cid:76)(cid:98)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:87)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:3)(cid:73)(cid:82)(cid:85)(cid:80)(cid:92)(cid:3)(cid:93)(cid:68)(cid:87)(cid:85)(cid:88)(cid:71)- (cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:81)(cid:76)(cid:68)(cid:3) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Perspektywa instytucjonalna w badaniu umowy o pracę . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Umowa o pracę w ujęciu socjologii ekonomicznej . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Instytucje i paradygmat neoinstytucjonalny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Perspektywa instytucjonalna w badaniu zmiany społecznej . . . . . . . . . . . 1.4. Umowa o pracę i nietypowe formy zatrudnienia – podstawowe pojęcia . . . . . 1.5. Proces instytucjonalizacji i poziomy analizy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.6. Interdyscyplinarne i utylitarne podejście w badaniach rynków pracy i stosunków pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Badania nad stosunkami pracy i nietypowymi formami zatrudnienia w Polsce . . . . 2.1. Umowa o pracę a indywidualne i zbiorowe stosunki pracy w badaniach socjolo- gicznych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Statystyczne i socjologiczne (cid:283)ródła danych o nietypowych formach zatrudnienia ROZDZIAŁ 2.(cid:3)(cid:50)(cid:71)(cid:3)(cid:90)(cid:82)(cid:79)(cid:81)(cid:72)(cid:77)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:70)(cid:92)(cid:3)(cid:78)(cid:82)(cid:81)(cid:87)(cid:85)(cid:68)(cid:78)(cid:87)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:77)(cid:3)(cid:71)(cid:82)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:70)(cid:92)(cid:3)(cid:81)(cid:68)(cid:77)(cid:72)(cid:80)(cid:81)(cid:72)(cid:77)(cid:3)(cid:316)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:82)(cid:70)(cid:72)(cid:86)(cid:3)(cid:76)(cid:81)(cid:86)(cid:87)(cid:92)(cid:87)(cid:88)(cid:70)(cid:77)(cid:82)(cid:81)(cid:68)- (cid:79)(cid:76)(cid:93)(cid:68)(cid:70)(cid:77)(cid:76)(cid:3)(cid:88)(cid:80)(cid:82)(cid:90)(cid:92)(cid:3)(cid:82)(cid:98)(cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:70)(cid:218)(cid:3) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Od wolnej pracy kontraktowej do pracy najemnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Geneza idei umowy o pracę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Wolnoś(cid:202) jednostki i system rynkowy w gospodarce kapitalistycznej . . . . . . . 1.3. Wolna praca kontraktowa a nierównoś(cid:202) stron kontraktu w pierwszych analizach socjologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Wolna praca kontraktowa a praca najemna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Od minimalnej roli państwa do interwencjonizmu państwowego – zapewnienie bez- pieczeństwa ekonomicznego i socjalnego pracowników . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Interwencja państwa w relacje pracownicze w pracach socjologów – ograniczenie wyzysku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Umowa o pracę w doktrynie liberalizmu ekonomicznego i społecznego . . . . . 2.3. Rosnąca rola państwa jako gwaranta bezpieczeństwa ekonomicznego i socjalne- go pracowników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Presja organizacji związkowych i  ruchu socjalistycznego – od indywidualnych do zbiorowych stosunków pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Umowa o pracę i rola państwa w pierwszych encyklikach społecznych . . . . . . . . 5. Rozwój ustawodawstwa pracy i ubezpieczeń społecznych a umowa o pracę . . . . . 19 19 19 22 25 28 34 39 41 41 43 50 50 50 51 53 57 58 58 61 63 65 69 72 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 (cid:3)(cid:54)(cid:51)I(cid:54)(cid:3)(cid:55)R(cid:40)(cid:165)(cid:38)I 5.1. Prawne regulacje stosunków kontraktowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1.1. Wolnoś(cid:202) osobista jednostki i zasada swobody umów . . . . . . . . . . . 5.1.2. Postfeudalne zależności regulacji prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1.3. Historyczny rozwój i tradycje regulacji prawnych . . . . . . . . . . . . . 5.2. Rozwój ubezpieczeń społecznych – szczególna ochrona pracy najemnej . . . . . 5.2.1. Klasyfikacja zatrudnionych i zróżnicowane instrumenty ich ochrony . . . 5.2.2. Od podejścia zawodowego do uniwersalistycznego w ubezpieczeniach spo- łecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.3. Rozwój ubezpieczeń społecznych i polityki pełnego zatrudnienia a umowa o pracę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Umowa o pracę jako instytucja ekonomiczno-prawna i społeczna w modelu państwa opiekuńczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 72 74 77 80 80 81 85 87 ROZDZIAŁ 3.(cid:3)(cid:53)(cid:92)(cid:93)(cid:92)(cid:78)(cid:82)(cid:3)(cid:72)(cid:79)(cid:68)(cid:86)(cid:87)(cid:92)(cid:70)(cid:93)(cid:81)(cid:82)(cid:258)(cid:70)(cid:76)(cid:3)(cid:316)(cid:3)(cid:88)(cid:90)(cid:68)(cid:85)(cid:88)(cid:81)(cid:78)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:68)(cid:3)(cid:76)(cid:98)(cid:78)(cid:82)(cid:81)(cid:86)(cid:72)(cid:78)(cid:90)(cid:72)(cid:81)(cid:70)(cid:77)(cid:72)(cid:3)(cid:93)(cid:68)(cid:87)(cid:85)(cid:88)(cid:71)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:81)(cid:76)(cid:68)(cid:3) (cid:90)(cid:98)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:87)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:90)(cid:92)(cid:70)(cid:75)(cid:3)(cid:73)(cid:82)(cid:85)(cid:80)(cid:68)(cid:70)(cid:75) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Kwestionowanie fordowskiego modelu zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Ekonomiczne uwarunkowania elastycznego zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Zmiany w systemach pracy – elastyczna organizacja, elastyczna praca . . . . . 2.1.1. Elastyczna specjalizacja i postfordyzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.2. Koncepcja elastycznej firmy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.3. Wnioski z teorii elastyczności organizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 92 96 96 96 98 99 2.2. Elastycznoś(cid:202) i deregulacja rynku pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 3. Społeczne konsekwencje zatrudnienia w nietypowych formach . . . . . . . . . . . . 104 3.1. Podejście nauk społecznych do elastyczności rynku pracy . . . . . . . . . . . . 104 3.2. Praca w społeczeństwie ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 3.2.1. Ulrich Beck – zmienny system niepełnego zatrudnienia . . . . . . . . . . 105 3.2.2. Richard Sennett – elastyczna praca i korozja charakteru . . . . . . . . . 107 3.2.3. Zygmunt Bauman – bezrobotni jako ułomni konsumenci . . . . . . . . . 108 3.2.4. Guy Standing – zatrudnienie prekaryjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 3.2.5. Jeremy Rifkin – determinizm technologiczny i koniec pracy . . . . . . . . 111 3.3. Praca w społeczeństwie sieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 3.3.1. Manuel Castells – dezagregacja siły roboczej . . . . . . . . . . . . . . . 112 3.3.2. Robert B. Reich – przedsiębiorstwa wysokiej wartości i analitycy symboli . 114 3.3.3. Martin Carnoy – transformacja pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 4. Ryzyko elastyczności i wyłanianie się nowych modeli pracy(cid:18)zatrudnienia . . . . . . 117 4.1. Ryzyko elastyczności – nowa kategoria ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 4.2. Nowe rodzaje pracy i modele zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 5. Umowa o pracę i nietypowe formy zatrudnienia – dylematy prawnych klasyfikacji . . 125 5.1. Umowa o pracę jako typowa forma zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 5.2. Nietypowe formy zatrudnienia – dylematy klasyfikacji . . . . . . . . . . . . . . 127 5.2.1. Zróżnicowane formy zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 5.2.2. Organizacja czasu pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 5.2.3. Nowe, alternatywne rodzaje pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 5.3. Klasyfikacje nietypowych form – kontraktów zatrudnienia . . . . . . . . . . . . 132 ROZDZIAŁ 4.(cid:3) (cid:40)(cid:79)(cid:68)(cid:86)(cid:87)(cid:92)(cid:70)(cid:93)(cid:81)(cid:82)(cid:258)(cid:202)(cid:3) (cid:85)(cid:92)(cid:93)(cid:92)(cid:78)(cid:68)(cid:3) (cid:316)(cid:3) (cid:90)(cid:71)(cid:85)(cid:68)(cid:285)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:3) (cid:80)(cid:82)(cid:71)(cid:72)(cid:79)(cid:88)(cid:3) (cid:288)(cid:72)(cid:91)(cid:76)(cid:70)(cid:88)(cid:85)(cid:76)(cid:87)(cid:92)(cid:3) (cid:76)(cid:98) (cid:83)(cid:85)(cid:93)(cid:92)(cid:86)(cid:93)(cid:239)(cid:82)(cid:258)(cid:202)(cid:3) (cid:78)(cid:82)(cid:81)(cid:87)(cid:85)(cid:68)(cid:78)(cid:87)(cid:246)(cid:90)(cid:3)(cid:93)(cid:68)(cid:87)(cid:85)(cid:88)(cid:71)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:81)(cid:76)(cid:68)(cid:3) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 1. Od ryzyka elastyczności do elastyczności ryzyka – socjologiczne re(cid:288)eksje nad rekon- strukcją państwa opiekuńczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:3)(cid:54)(cid:51)I(cid:54)(cid:3)(cid:55)R(cid:40)(cid:165)(cid:38)I 9 2. Europejska Strategia Zatrudnienia i nowa strategia rynku pracy – (cid:288)exicurity . . . . 142 2.1. Promowanie elastyczności w Europejskiej Strategii Zatrudnienia . . . . . . . . 142 2.2. Początki modelu (cid:288)exicurity a kontrakty zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . 146 2.3. Koncepcja przejściowych rynków pracy a kontrakty zatrudnienia . . . . . . . . 150 3. Badania porównawcze w zakresie elastyczności i bezpieczeństwa . . . . . . . . . . 152 3.1. Indeks Employment Protection Legislation i ryzyko bezrobocia . . . . . . . . . 152 3.2. Wnioski z badań porównawczych – modele (cid:288)exicurity . . . . . . . . . . . . . 155 3.2.1. Wymiary elastyczności i bezpieczeństwa na rynku pracy . . . . . . . . . 155 3.2.2. Modele (cid:288)exicurity . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 4. Wdrażanie modelu (cid:288)exicurity a kontrakty zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . . 160 4.1. Zintegrowana strategia elastycznego rynku pracy i bezpieczeństwa socjalnego . 160 4.2. Kryzys gospodarczy i strategia (cid:311)Europa 2020(cid:309) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 5. Debata nad przyszłością prawa pracy a kontrakty zatrudnienia . . . . . . . . . . . 169 5.1. Transformacja ustroju pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 5.1.1. Nowa definicja statusu zawodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 5.1.2. Nowa typologia indywidualnych kontraktów zatrudnienia . . . . . . . . 173 5.1.3. Rozszerzenie tradycyjnych funkcji prawa pracy na pracodawców i bezro- botnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 5.2. Nowy ustrój pracy – dylematy regulacji prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . 178 5.3. Polska specyfika debaty nad nowym ustrojem pracy . . . . . . . . . . . . . . . 180 6. Przyszłoś(cid:202) pracy i modeli zatrudnienia – dylematy instytucjonalizacji, re(cid:288)eksje końcowe 185 6.1. Nowy ład pracy i kultura nowego kapitalizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 6.2. Nowy ład pracy i zmiana instytucjonalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 6.2.1. Rola instytucji w tworzeniu ładu pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 6.2.2. Od ryzyka wyzysku i ryzyka bezrobocia do ryzyka elastyczności . . . . . 190 6.2.3. Zmiany instytucjonalne w sferze pracy a tera(cid:283)niejsze, przeszłe i przyszłe uwarunkowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 CZ(cid:125)(cid:165)(cid:109) II.(cid:3)(cid:48)(cid:146)(cid:50)(cid:39)(cid:61)(cid:44)(cid:3)(cid:49)(cid:36)(cid:3)(cid:53)(cid:60)(cid:49)(cid:46)(cid:56)(cid:3)(cid:51)(cid:53)(cid:36)(cid:38)(cid:60)(cid:3)(cid:44)(cid:98)(cid:49)(cid:44)(cid:40)(cid:55)(cid:60)(cid:51)(cid:50)(cid:58)(cid:40)(cid:3)(cid:41)(cid:50)(cid:53)(cid:48)(cid:60)(cid:3)(cid:61)(cid:36)(cid:55)(cid:53)(cid:56)(cid:39)(cid:49)(cid:44)(cid:40)(cid:49)(cid:44)(cid:36) ROZDZIAŁ 1. (cid:49)(cid:76)(cid:72)(cid:87)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:3) (cid:73)(cid:82)(cid:85)(cid:80)(cid:92)(cid:3) (cid:93)(cid:68)(cid:87)(cid:85)(cid:88)(cid:71)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:81)(cid:76)(cid:68)(cid:3) (cid:90)(cid:98) (cid:78)(cid:82)(cid:81)(cid:87)(cid:72)(cid:78)(cid:258)(cid:70)(cid:76)(cid:72)(cid:3) (cid:69)(cid:72)(cid:93)(cid:85)(cid:82)(cid:69)(cid:82)(cid:70)(cid:76)(cid:68)(cid:3) (cid:76)(cid:98) (cid:69)(cid:76)(cid:82)(cid:74)(cid:85)(cid:68)(cid:287)(cid:76)(cid:3) (cid:93)(cid:68)(cid:90)(cid:82)(cid:71)(cid:82)(cid:90)(cid:92)(cid:70)(cid:75)(cid:3)(cid:80)(cid:239)(cid:82)(cid:71)(cid:92)(cid:70)(cid:75)(cid:3)(cid:79)(cid:88)(cid:71)(cid:93)(cid:76) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 1. Młodzi ludzie jako grupa ryzyka na rynku pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 1.1. Młodzi ludzie jako odrębny segment rynku pracy . . . . . . . . . . . . . . . . 199 1.2. Dostęp do rynku pracy – szanse życiowe jednostek i bezrobocie . . . . . . . . . 203 2. Stosunek młodych ludzi do umowy o pracę i nietypowych form zatrudnienia . . . . 208 ROZDZIAŁ 2. (cid:48)(cid:239)(cid:82)(cid:71)(cid:93)(cid:76)(cid:3)(cid:69)(cid:72)(cid:93)(cid:85)(cid:82)(cid:69)(cid:82)(cid:87)(cid:81)(cid:76)(cid:3)(cid:76)(cid:98)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:87)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:3)(cid:73)(cid:82)(cid:85)(cid:80)(cid:92)(cid:3)(cid:93)(cid:68)(cid:87)(cid:85)(cid:88)(cid:71)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:81)(cid:76)(cid:68) . . . . . . . . . . . 213 1. Bezrobocie i niestabilne zatrudnienie młodych ludzi w Polsce . . . . . . . . . . . . 213 1.1. Problem wykluczenia młodych ludzi z rynku pracy . . . . . . . . . . . . . . . 213 1.2. Wejście na rynek pracy i utrzymywanie się wysokiego bezrobocia wśród młodzieży 215 1.3. Wykształcenie a jakoś(cid:202) i stabilnoś(cid:202) zatrudnienia absolwentów . . . . . . . . . 223 1.4. Dualny rynek pracy – stan przejściowy czy pułapka(cid:34) . . . . . . . . . . . . . . 227 1.5. Inne determinanty niekorzystnego położenia młodych ludzi na rynku pracy . . . 233 2. Uwarunkowania sytuacji młodych ludzi na rynku pracy . . . . . . . . . . . . . . . 233 2.1. Koncepcja insider – outsider . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 2.2. Systemy zabezpieczenia bezrobotnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 (cid:3)(cid:54)(cid:51)I(cid:54)(cid:3)(cid:55)R(cid:40)(cid:165)(cid:38)I 2.3. Modele zależności od rodziny a systemy zabezpieczenia bezrobotnych . . . . . 236 2.4. Wnioski z badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 3. Wsparcie młodych ludzi wchodzących na rynek pracy w Polsce . . . . . . . . . . . . 240 3.1. Dualny rynek pracy, zabezpieczenie bezrobotnych i wsparcie rodziny . . . . . . 240 3.2. Ryzyko elastyczności – elastycznoś(cid:202) wysokiego ryzyka . . . . . . . . . . . . . 243 ROZDZIAŁ 3. (cid:50)(cid:85)(cid:74)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:93)(cid:68)(cid:70)(cid:77)(cid:72)(cid:3)(cid:83)(cid:82)(cid:93)(cid:68)(cid:85)(cid:93)(cid:200)(cid:71)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:3)(cid:316)(cid:3)(cid:71)(cid:82)(cid:70)(cid:72)(cid:79)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:3)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:3)(cid:87)(cid:92)(cid:80)(cid:70)(cid:93)(cid:68)(cid:86)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:3)(cid:80)(cid:76)(cid:72)(cid:77)(cid:86)(cid:70)(cid:72)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:70)(cid:92)(cid:3) (cid:71)(cid:79)(cid:68)(cid:3)(cid:80)(cid:239)(cid:82)(cid:71)(cid:92)(cid:70)(cid:75)(cid:3)(cid:79)(cid:88)(cid:71)(cid:93)(cid:76)(cid:34) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 1. Organizacje pozarządowe jako miejsce pracy zarobkowej i wolontaryjnej . . . . . . . 247 2. Zaangażowanie w wolontariat – zdobywanie doświadczeń zawodowych . . . . . . . 250 2.1. Uczniowie i studenci jako wolontariusze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 2.2. Wolontariat młodych bezrobotnych i poszukujących pracy . . . . . . . . . . . . 255 3. Młodzi jako personel płatny w organizacjach pozarządowych . . . . . . . . . . . . . 257 3.1. Atrakcyjnoś(cid:202) pracy w organizacjach pozarządowych . . . . . . . . . . . . . . . 257 3.2. Ocena różnych form zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 3.3. Ocena różnych form organizacji czasu pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 3.4. Organizacje pozarządowe jako tymczasowe miejsce pracy . . . . . . . . . . . . 265 4. Trzeci sektor a pytania o przyszłoś(cid:202) pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 4.1. Wzory pracy a misja trzeciego sektora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 4.2. Ryzyko elastyczności – elastycznoś(cid:202) czasowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 ROZDZIAŁ 4.(cid:3)(cid:48)(cid:239)(cid:82)(cid:71)(cid:93)(cid:76)(cid:3)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:83)(cid:72)(cid:239)(cid:81)(cid:82)(cid:86)(cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:90)(cid:81)(cid:76)(cid:3)(cid:316)(cid:3)(cid:68)(cid:78)(cid:87)(cid:92)(cid:90)(cid:76)(cid:93)(cid:68)(cid:70)(cid:77)(cid:68)(cid:3)(cid:93)(cid:68)(cid:90)(cid:82)(cid:71)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:3)(cid:76)(cid:98)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:87)(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:3)(cid:73)(cid:82)(cid:85)(cid:80)(cid:92)(cid:3) (cid:93)(cid:68)(cid:87)(cid:85)(cid:88)(cid:71)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:81)(cid:76)(cid:68)(cid:3) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 1. Młodzi niepełnosprawni a rynek pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 1.1. Praca jako czynnik integracji społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 1.2. Bariery aktywności zawodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 2. Szczególne uwarunkowania zatrudnienia osób niepełnosprawnych . . . . . . . . . 276 2.1. Prawo do pracy i urynkowienie niepełnosprawnych . . . . . . . . . . . . . . . 276 2.2. Formy wsparcia zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 3. Ocena form zatrudnienia i organizacji czasu pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 3.1. Postrzeganie korzystnych i niekorzystnych form zatrudnienia . . . . . . . . . . 281 3.2. Postrzeganie korzystnych i niekorzystnych form organizacji czasu pracy . . . . 286 3.3. Preferowany rynek pracy i dysmotywacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 3.3.1. Preferencje – chroniony czy otwarty rynek pracy . . . . . . . . . . . . . 289 3.3.2. Renta socjalna jako bariera zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 4. W kierunku większej elastyczności zatrudnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 4.1. Patologie zatrudnienia – elastycznoś(cid:202) pozalegalna . . . . . . . . . . . . . . . . 292 4.2. Ryzyko elastyczności – elastycznoś(cid:202) regulowana . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 (cid:61)(cid:68)(cid:78)(cid:82)(cid:241)(cid:70)(cid:93)(cid:72)(cid:81)(cid:76)(cid:72),(cid:3)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:79)(cid:76)(cid:3)(cid:85)(cid:72)(cid:288)(cid:72)(cid:78)(cid:86)(cid:77)(cid:72)(cid:3)(cid:78)(cid:82)(cid:241)(cid:70)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:3)(cid:81)(cid:68)(cid:71)(cid:3)(cid:85)(cid:92)(cid:93)(cid:92)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:80)(cid:3)(cid:81)(cid:68)(cid:3)(cid:85)(cid:92)(cid:81)(cid:78)(cid:88)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:70)(cid:92)(cid:3)(cid:76)(cid:98)(cid:85)(cid:82)(cid:79)(cid:200)(cid:3)(cid:86)(cid:82)(cid:70)(cid:77)(cid:82)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:246)(cid:90) (cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:70)(cid:92) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 (cid:37)(cid:76)(cid:69)(cid:79)(cid:76)(cid:82)(cid:74)(cid:85)(cid:68)(cid:287)(cid:68)(cid:3) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 (cid:44)(cid:81)(cid:71)(cid:72)(cid:78)(cid:86)(cid:3)(cid:81)(cid:68)(cid:93)(cid:90)(cid:76)(cid:86)(cid:78) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:58)(cid:54)(cid:55)(cid:125)(cid:51) Współczesne re(cid:288)eksje nad przyszłością pracy są nierozerwalnie związane z ro- snącym bezrobociem i  rozwojem nietypowych form zatrudnienia. Obserwowany spadek bezpieczeństwa ekonomicznego i socjalnego pracowników oraz osób pozo- stających bez pracy powodują, że praca we współczesnych społeczeństwach coraz częściej zaczyna by(cid:202) postrzegana jako obszar ryzyka zagrażającego spójności spo- łecznej. Wymyślony przez Ulricha Becka w 1986 roku termin społeczeństwo ryzyka robi zawrotną karierę, ponieważ trafnie opisuje skutki uboczne modernizacji nowo- czesnego społeczeństwa, wiążące się z niepewnością życia i zagrożeniami, przed którymi nikt nie jest w stanie w dostatecznym stopniu się zabezpieczy(cid:202)1. Jednym z takich obszarów ryzyka jest rynek pracy i zmiany w sferze zatrudnienia powodu- jące, że praca ponownie staje się obszarem kon(cid:288)iktów i nierówności społecznych. Rozwój zatrudnienia niepracowniczego oraz wykonywanego na podstawie umów o pracę na czas określony jest łączony z utratą bezpieczeństwa pracowników. Zmia- ny te wywołują pytania o przyszłoś(cid:202) regulacji socjalnej towarzyszącej pracy czło- wieka oraz o nowe wzorce pracy i modele zatrudnienia w przyszłości. Problemy te stanowią oś rozważań w prezentowanej pracy. Gwałtowne zmiany na rynku pracy, zachodzące w Polsce od czasu transformacji ustrojowej (po 1989 roku), obejmujące sferę pracy i  zatrudnienia stawiają przed socjologami pytania o uwarunkowania i skutki zachodzących procesów. W socjo- logii polskiej brakuje prac teoretycznych oraz uję(cid:202) syntetycznych i  interdyscypli- narnych dotyczących zmian zachodzących na rynku pracy, pozwalających zrozu- mie(cid:202) mechanizmy społeczne i ich kontekst historyczny2. Wszystko to ma miejsce 1 U. Beck, Społeczeństwo światowego ryzyka. W  poszukiwaniu utraconego bezpieczeństwa, tłum. B. Baran, Warszawa 2012, s. 21. 2 Jedną z nielicznych jest książka Rafała Drozdowskiego Rynek pracy w Polsce. Recepcja, ocze- kiwania, strategie dostosowawcze (Warszawa 2002), przedstawiająca rozwój rynku pracy w pierw- szych latach po transformacji ustrojowej i wyjaśniająca jego strategie dostosowawcze przez odwoła- nie się do uwarunkowań pracy w systemie realnego socjalizmu. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 (cid:3)(cid:58)(cid:54)(cid:55)(cid:125)(cid:51) w sytuacji, gdy bezrobocie stało się głównym problemem społecznym nie tylko na rynku krajowym, ale i w skali globalnej, a niestabilnoś(cid:202) zatrudnienia znaczące gru- py w społeczeństwie pozbawiła bezpieczeństwa. Zachodzące na rynku pracy zmia- ny i ich zrozumienie wychodzą poza tradycyjne podziały nauki, obejmujące sferę ekonomiczną, prawną czy społeczną. Wymagają ujęcia interdyscyplinarnego i kon- tekstu historycznego, a takie umożliwia perspektywa instytucjonalna prowadzona w ramach socjologii ekonomicznej. Problematyka rynku pracy z perspektywy socjologii instytucjonalnej nieczęsto była podejmowana w Polsce. W 2013 roku ukazała się praca Wiesławy Kozek Rynek pracy. Perspektywa instytucjonalna3. To ważna publikacja, prezentująca syntetycz- ne ujęcie rynku pracy z perspektywy socjologii, podkreślająca kulturowe i społeczne zakorzenienie procesów rynkowych. Wagę tej publikacji podkreśla fakt, że oprócz opracowań Witolda Morawskiego, skupiających się raczej na porównawczych ana- lizach funkcjonowania rynku w perspektywie globalnej, takich książek w socjologii polskiej nie ma zbyt wiele. Brakuje też prac przedstawiających problematykę spo- łecznych mechanizmów rynku pracy w ujęciu historycznym, odwołujących się do okresu kształtowania się stosunków rynkowych, przede wszystkim (cid:59)I(cid:59) stulecia i pierwszych dekad (cid:59)(cid:59) wieku. Okres gospodarki socjalistycznej usunął problemy rynku z obszaru zainteresowań socjologów. Prace Stefana Czarnowskiego, Ludwi- ka Krzywickiego, Floriana Znanieckiego, dotyczące rynku pracy i bezrobocia, nie były kontynuowane z uwagi na upowszechnianą i realizowaną w praktyce politykę pełnego zatrudnienia. Trudno też było zajmowa(cid:202) się rynkiem pracy w kraju, gdzie rynek pracy był regulowany, a wolnoś(cid:202) wyboru oraz wymiany pracodawcy i pra- cownika iluzoryczna. Prezentowana publikacja stara się poszerzy(cid:202) obszar socjo- logicznych analiz rynku pracy przez uwypuklenie problematyki kontraktu o pracę (umowy o pracę)4 w ujęciu historycznym i porównawczym. Książka dotyczy instytucjonalnej analizy umowy o pracę i rozwoju nietypowych, inaczej elastycznych, form (kontraktów) zatrudnienia5. Przedstawia socjologiczne spojrzenie na umowę o pracę jako instytucję rynku pracy: ekonomiczną, prawną i  społeczną. Umowa o  pracę jest rozumiana nie tylko jako instytucja regulująca działania ludzkie w sferze pracy, ale i wywierająca znaczący wpływ na działania społeczne leżące poza sferą życia zawodowego przez ograniczenia formalne (pra- wo) i nieformalne (normy, wartości, wzorce zachowania). Centralną kategorią opi- su wykorzystaną do zrozumienia społecznego mechanizmu kontraktu o pracę jest kategoria ryzyka. Ryzyko jest nieodłącznym elementem działalności gospodarczej, 3 W. Kozek, Rynek pracy. Perspektywa instytucjonalna, Warszawa 2013. 4 Określenia te w pracy będą używane wymiennie. 5 Określenia te w pracy będą używane wymiennie. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:3)(cid:58)(cid:54)(cid:55)(cid:125)(cid:51) 13 a rynek pracy jest przede wszystkim instytucją ekonomiczną. O jego społecznym wymiarze decyduje fakt, że: (cid:311)Jest zbiorem reguł wyznaczających zachowania ludzi, gdy funkcjonują oni w roli pracownika lub pracodawcy(cid:309)6. Kontrakt o pracę łączy pracodawcę i pracownika oraz określa reguły zachowań, czyli wzajemne zobowią- zania stron. Kluczowymi intencjami stron zawierających kontrakt o wykonywanie pracy – pracodawcy i pracownika – jest ograniczanie czy też minimalizowanie wła- snego ryzyka. W wypadku pracownika kontrakt o pracę łączy się także ze zwiększe- niem bezpieczeństwa ekonomicznego i socjalnego, co powoduje interwencję pań- stwa w stosunki pracy, gdy ryzyko pracownika jest zbyt duże. Celem publikacji jest pokazanie, jak doszło do instytucjonalizacji umowy o pra- cę jako głównej instytucji regulującej stosunki pracy w kapitalizmie przemysłowym i jakie są obecnie problemy związane z utrzymaniem wypracowanego wzorca. Sze- rokie ujęcie umowy o  pracę jako instytucji rynku pracy pozwala spojrze(cid:202) na nią nie tylko jak na normę prawną, ale pokaza(cid:202) jej wymiar ekonomiczny, społeczny, polityczny i kulturowy, a także uwzględni(cid:202) perspektywę historyczną. Podejście to jest uzasadnione zachodzącymi obecnie zmianami w sferze pracy i szukaniem od- powiedzi na pytania o modele zatrudnienia w przyszłości. Nie ulega wątpliwości, że model pracy(cid:18)zatrudnienia oparty na instytucji umowy o pracę, określany też jako fordowski model zatrudnienia, powoli odchodzi do przeszłości. Skutkiem tego pro- cesu jest rozwój relacji zatrudnienia budowanych na niestandardowych kontrak- tach, a także nowe wzory pracy, kariery, stylu życia i związane z tym nowe ryzyka wynikające z  braku pracy lub niemożności uzyskania stabilnej umowy o  pracę. Ryzyko po stronie pracownika w obliczu rozwoju elastycznych form zatrudnienia, nazwane w niniejszym tekście ryzykiem elastyczności, jest dostrzegane przez so- cjologów i przedstawicieli innych dyscyplin nauki. Pogłębia je rosnąca indywidu- alizacja relacji pracowniczych i osłabienie znaczenia zbiorowych stosunków pracy w społeczeństwach poprzemysłowych. Społeczne konsekwencje ryzyka elastyczności we współczesnych gospodar- kach rynkowych powodują, że zagadnienia zmiany modelu zatrudnienia mają swój wymiar ideologiczny i pragmatyczny. Są przedmiotem licznych debat na poziomie Unii Europejskiej i poszczególnych państw. Mają też skutek praktyczny przez wpro- wadzanie konkretnych rozwiązań w ramach polityki zatrudnienia i polityki spo- łecznej, ograniczających ryzyko wynikające z upowszechnienia nietypowych form zatrudnienia. Działania te, zwiększające bezpieczeństwo socjalne i  ekonomiczne pracowników, traktuję w mojej pracy jako przejawy zmienności czy też elastyczno- ści ryzyka, co oznacza racjonalizację elastyczności bąd(cid:283) minimalizację ryzyka. 6 W. Kozek, Rynek pracy…, s. 24. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 (cid:3)(cid:58)(cid:54)(cid:55)(cid:125)(cid:51) Zmiany w relacjach zatrudnienia dotyczące porządku instytucjonalnego opar- tego na umowie o pracę zwiększają niepewnoś(cid:202) pracowników, stając się niekiedy (cid:283)ródłem gwałtownych protestów. Niestabilnoś(cid:202) zatrudnienia przerywana okresami braku pracy wpływa na pozycję zawodową jednostek, style życia, modele rodziny. Pojawiają się też pesymistyczne wizje świata bez pracy, które trafiają do szerokich kręgów społeczeństwa, zwiększając poczucie niepewności i zagrożenia. Czy umowa o pracę traci znaczenie, jakie są konsekwencje rozwoju nietypowych form zatrud- nienia dla jednostek i społeczeństwa, jakie modele pracy(cid:18)zatrudnienia są możliwe w przyszłości – te kwestie są przedmiotem rozważań w niniejszej publikacji. Przeprowadzona w  pracy analiza dowodzi, że wybór między elastycznością zatrudnienia a ryzykiem na rynku pracy jest tak naprawdę dylematem państwa. Wzrost elastyczności zatrudnienia wiąże się z mniejszymi kosztami pracy dla pra- codawców, ale ten proces można opisa(cid:202) także za pomocą pojęcia ryzyka – zwiększo- nego dla pracowników. Niezależnie od różnych postulatów rozwiązania dylematu elastycznoś(cid:202) – ryzyko, rola państwa nie zmniejszy się. Spadek kosztów pracodaw- ców, w wyniku upowszechniania nietypowych form zatrudnienia, oznacza zwięk- szenie wydatków państwa na politykę społeczną. Nie jest bowiem możliwy powrót do dziewiętnastowiecznych (cid:311)elastycznych(cid:309) warunków wykonywania pracy. Książka składa się z dwóch części. W pierwszej (Instytucje i polityki) przed- miotem badań jest proces instytucjonalizacji stosunków pracy opartych na umowie o  pracę. Przyjęta perspektywa historyczno-porównawcza pozwala na prześledze- nie genezy stosunku społecznego, jakim jest umowa o  pracę w  społeczeństwach kapitalistycznych, procesu jej zakorzenienia i  zmiany instytucjonalnej związanej z upowszechnieniem nietypowych kontraktów zatrudnienia. W analizach umowy o pracę jako instytucji rynku pracy odwołuję się do koncepcji neoinstytucjonalnych, należących do jednego z głównych nurtów teoretycznych socjologii, przyjmujących dążenie do zrozumienia porządku gospodarczego i społecznego oraz zmiany spo- łecznej. Założenia metodologiczne analizy przedstawione są w  rozdziale pierw- szym. Geneza kontraktu o pracę i proces instytucjonalizacji umowy o pracę jako instytucji gwarantującej bezpieczeństwo ekonomiczne i socjalne pracowników omó- wione zostały w rozdziale drugim. Wyłanianie się nowego paradygmatu pracy i zatrudnienia oraz związane z tym ryzyko elastyczności analizowane jest z perspektywy nauk społecznych, w koniecz- nych aspektach odwołując się do analizy ekonomicznej i prawnej (rozdział trzeci). Egzemplifikacja praktyczna zawarta jest w rozdziale czwartym. Omówiono ten pro- blem na przykładzie Europejskiej Strategii Zatrudnienia, odwołując się do wdraża- nego obecnie w Unii nowego modelu rynku pracy, określanego terminem (cid:288)exicurity, łączącego elastycznoś(cid:202) zatrudnienia z  bezpieczeństwem socjalnym pracowników. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:58)(cid:54)(cid:55)(cid:125)(cid:51) 15 W  zakończeniu pierwszej części przedstawione są uwarunkowania stosowania modelu (cid:288)exicurity i dylematy związane z jego wdrażaniem. Perspektywa zmiany instytucjonalnej pozwala na sformułowanie wniosków odnoszących się do poten- cjalnych scenariuszy rozwoju modeli pracy(cid:18)zatrudnienia w przyszłości. W drugiej części książki ((cid:48)łodzi na rynku pracy i nietypowe formy zatrudnienia) podjęty jest problem stosunku ludzi młodych do pracy w nietypowych formach za- trudnienia oraz indywidualnych i społecznych konsekwencji wynikających z upow- szechniania się tego typu kontraktów. Uzasadnienie i założenia prezentowanych analiz omówione są w rozdziale pierwszym. Na przykładzie wybranych kategorii młodzieży w Polsce: bezrobotni (rozdział drugi), pracujący w organizacjach poza- rządowych (rozdział trzeci), niepełnosprawni (rozdział czwarty), wskazuję nie tylko zagrożenia, ale i szanse wynikające z pracy w nietypowych formach. W tej części pracy wykorzystuję wyniki badań empirycznych, w  których brałam udział, oraz nawiązuję do tekstów, które publikowałam w  latach 2005–2012. Przedstawiam postawy młodych ludzi wobec nietypowych form zatrudnienia, wpływ tychże form na przebieg biografii zawodowych pracowników i na ich poczucie bezpieczeństwa. Odwołując się do teorii neoinstytucjonalnej, staram się pokaza(cid:202) rozbieżności mię- dzy ładem formalnoprawnym a  doświadczeniami i  wiedzą jednostek oraz kultu- rowym i społecznym zakorzenieniem nowych modeli pracy(cid:18)zatrudnienia. Analiza sytuacji młodych na rynku pracy służy także ilustracji skutków odejścia od zało- żeń modelu polityki zatrudnienia stojącej u podstaw budowy powojennego welfare state, opartej na tradycyjnym kontrakcie pracowniczym – instytucji umowy o pracę, oraz zweryfikowaniu skutków obecnie proponowanych rozwiązań określanych jako model (cid:288)exicurity. Ukazanie ciągłości i zmian procesów społecznych oraz rozwiązań instytucjo- nalnych w sferze pracy i ich zrozumienie jest szczególnie ważne dla ludzi młodych. Zmiany modeli pracy(cid:18)zatrudnienia w  znacznym stopniu dotyczą osób wchodzą- cych na rynek pracy. Ponoszą oni normalne ryzyko związane z podjęciem pierwszej pracy, ale też muszą podoła(cid:202) nowym okolicznościom związanym z  wyłanianiem się odmiennych wzorów pracy i kariery. Należy sądzi(cid:202), że w (cid:59)(cid:59)I wieku o losach zawodowych młodych ludzi będą decydowały bezpieczeństwo albo elastycznoś(cid:202), społeczeństwo opiekuńcze albo społeczeństwo ryzyka. Indywidualne działania jednostek będą splecione z logiką działania formalnych organizacji oraz reguł in- stytucjonalnych (formalnych i nieformalnych). Wiedza o zmianach na rynku pracy powinna by(cid:202) przedmiotem zainteresowania nie tylko badaczy, ale sta(cid:202) się również udziałem wszystkich jego uczestników. W społeczeństwie nasilonej re(cid:288)eksyjności, jak określa je Anthony Giddens, zapotrzebowanie na informację rośnie, a jednostki, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 (cid:3)(cid:58)(cid:54)(cid:55)(cid:125)(cid:51) aby przetrwa(cid:202), muszą się angażowa(cid:202) w szerszy świat7. W zakończeniu niniejszej pracy został sformułowany postulat interdyscyplinarnych badań nad ekonomicz- nymi, prawnymi i społecznymi uwarunkowaniami kontraktów regulujących sferę zatrudnienia, uwzględniających perspektywę historyczną – tzw. ścieżkę zależno- ści – i biorących pod uwagę kategorię ryzyka postrzeganego z perspektywy praco- dawcy i pracownika. Uważam, że zrozumienie społecznego mechanizmu stojącego u podstaw kontraktu o pracę i jego instytucjonalizacji ułatwi prowadzenie dialogu społecznego oraz znalezienie rozwiązań satysfakcjonujących strony stosunku pracy – pracodawców i pracowników. Tego typu analiza może by(cid:202) użyteczna dla prakty- ków polityki. Książka ta zapewne nie powstałaby, gdyby nie moje wieloletnie doświadczenia badawcze i  dydaktyczne związane z  tą tematyką. Zainteresowanie sytuacją mło- dych ludzi na rynku pracy zrodziło się w Instytucie Badań Problemów Młodzieży, a podtrzymywano je w Ośrodku Badań Problemów Młodzieży w Instytucie Stosowa- nych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, kierowanym przez profesor Barbarę Fatygę. Z  kolei w  Zakładzie Profilaktycznych Funkcji Polityki Społecznej ISNS UW miałam możliwoś(cid:202) zajmowania się socjologią pracy i polityką zatrudnie- nia w powiązaniu z polityką społeczną. Współpraca z profesor Józefiną Hrynkiewicz umożliwiła mi połączenie tych dyscyplin nauki. W ramach analiz procesów instytu- cjonalizacji umowy o pracę i rozwoju nietypowych form zatrudnienia pozwoliło mi to szerzej spojrze(cid:202) na kategorię ryzyka społecznego, będącego centralnym pojęciem dla polityków społecznych, a obecnie także dla socjologów, po jego upowszechnieniu przez Becka. Z kolei udział w wielu projektach badawczych w Instytucie Spraw Pu- blicznych umożliwił mi zebranie materiału empirycznego, ilustrującego sytuację wy- branych kategorii młodych ludzi na rynku pracy i ich podejścia do nietypowych form zatrudnienia. Wszystkim moim Koleżankom i Kolegom składam podziękowania za wieloletnią współpracę. Mam nadzieję, że książka ta pozwoli Czytelnikom lepiej zro- zumie(cid:202) znaczenie umowy o  pracę jako instytucji rynku pracy oraz konsekwencje zmian zachodzących w relacjach zatrudnienia dla jednostek i ładu społecznego. 7 A. Giddens, Poza lewicą i prawicą. Przyszłoś(cid:202) polityki radykalnej, tłum. J. Serwański, Poznań 2001, s. 15. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:38)(cid:61)(cid:125)(cid:165)(cid:109)(cid:3)I INSTYTUCJE I POLITYKI ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== RO(cid:61)(cid:39)(cid:61)IA(cid:146) 1 (cid:56)(cid:80)(cid:82)(cid:90)a(cid:3)(cid:82)(cid:98)(cid:83)ra(cid:70)(cid:218)(cid:3)(cid:77)a(cid:78)(cid:82)(cid:3)i(cid:81)(cid:86)t(cid:92)tu(cid:70)(cid:77)a(cid:3)r(cid:92)(cid:81)(cid:78)u(cid:3)(cid:83)ra(cid:70)(cid:92) i(cid:98)(cid:81)iet(cid:92)(cid:83)(cid:82)(cid:90)e(cid:3)(cid:73)(cid:82)r(cid:80)(cid:92)(cid:3)(cid:93)atru(cid:71)(cid:81)ie(cid:81)ia (cid:20)(cid:17)(cid:3)(cid:51)er(cid:86)(cid:83)e(cid:78)t(cid:92)(cid:90)a(cid:3)i(cid:81)(cid:86)t(cid:92)tu(cid:70)(cid:77)(cid:82)(cid:81)a(cid:79)(cid:81)a(cid:3)(cid:90)(cid:98)(cid:69)a(cid:71)a(cid:81)iu(cid:3)u(cid:80)(cid:82)(cid:90)(cid:92)(cid:3)(cid:82)(cid:98)(cid:83)ra(cid:70)(cid:218)(cid:3) (cid:20)(cid:17)(cid:20)(cid:17)(cid:3)(cid:56)(cid:80)(cid:82)(cid:90)a(cid:3)(cid:82)(cid:98)(cid:83)ra(cid:70)(cid:218)(cid:3)(cid:90)(cid:98)u(cid:77)(cid:218)(cid:70)iu(cid:3)(cid:86)(cid:82)(cid:70)(cid:77)(cid:82)(cid:79)(cid:82)(cid:74)ii(cid:3)e(cid:78)(cid:82)(cid:81)(cid:82)(cid:80)i(cid:70)(cid:93)(cid:81)e(cid:77)(cid:3) Umowa o pracę zaliczana jest do kluczowych instytucji ekonomiczno-prawnych regulujących stosunki pracy we współczesnym kapitalizmie1. Jest ściśle powiąza- na z procesami ekonomicznymi i gospodarką rynkową. Jako instytucja określająca relacje zatrudnienia pracowników najemnych zaczęła nabiera(cid:202) znaczenia w kapita- lizmie przemysłowym. Jej współczesny kształt ustabilizował się po drugiej wojnie światowej, w okresie kształtowania się modelu państwa dobrobytu (welfare state). Upowszechnienie się umowy o pracę ściśle wiązało się z dążeniami państw do reali- zacji polityki pełnego zatrudnienia przy pomocy interwencji w stosunki pracy. Także państwa gospodarki centralnie planowanej, w których jednym z fundamentalnych założeń ustrojowych była zasada pełnego zatrudnienia, traktowały stosunki pracy oparte na umowie o pracę jako podstawową relację zatrudnienia pracowników na- jemnych2. Niektórzy badacze historii kapitalizmu uważają, że umowa o pracę ma porów- nywalnie ważne znaczenie dla rozwoju kapitalizmu, jak pochodzący z  (cid:59)I(cid:59) wie- ku brytyjski wynalazek prawny pod nazwą (cid:311)spółka z ograniczoną odpowiedzial- nością(cid:309), polegający na formalnym oddzieleniu osobistego majątku właściciela od aktywów jego przedsiębiorstwa3. Nowoś(cid:202) tego ostatniego rozwiązania polegała na 1 S. Deakin, Contract of employment, w: J. Conaghan, R.M. Fischl, K. Klare (red.), Labour Law and Era of Globalization. Transformative Practices and Possibilities, New (cid:60)ork 2004, s. 177–178. 2 Jak podkreślają przedstawiciele prawa, umowa jest ściśle związana z  gospodarką rynkową, stanowi zaprzeczenie państwowej reglamentacji warunków zatrudnienia w gospodarce nakazowo- -rozdzielczej. Brak gospodarki rynkowej był powodem ograniczenia znaczenia umowy. Por. m.in. L. Florek, Ustawa i umowa w prawie pracy, Warszawa 2010, s. 12. W moim opracowaniu okres gospodarki centralnie planowanej nie jest przedmiotem szczegółowej analizy. 3 S. Deakin, Contract of employment…, s. 178. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 RO(cid:61)(cid:39)(cid:61)IA(cid:146)(cid:3)(cid:20)(cid:17)(cid:3)(cid:56)(cid:48)O(cid:58)A(cid:3)O(cid:3)(cid:51)RA(cid:38)(cid:125)(cid:3)(cid:45)A(cid:46)O(cid:3)I(cid:49)(cid:54)(cid:55)(cid:60)(cid:55)(cid:56)(cid:38)(cid:45)A(cid:3)R(cid:60)(cid:49)(cid:46)(cid:56)(cid:3)(cid:51)RA(cid:38)(cid:60)(cid:17)(cid:17)(cid:17) prawnym ograniczeniu zakresu ryzyka nieuchronnie wiążącego się z działalnością gospodarczą. Umowa o pracę jest podobnym instrumentem prawnym ograniczającym ryzy- ko, w tym wypadku nie właściciela przedsiębiorstwa, ale pracownika. U podstaw kontraktu nazwanego umową o pracę leży podstawowa reguła, określająca relacje między pracodawcą a pracownikiem, która daleko wyprzedziła rozwiązania praw- ne, jakie zaczęto stosowa(cid:202) w (cid:59)I(cid:59) i (cid:59)(cid:59) wieku4. Polega ona na tym, że w zamian za (cid:311)kierownicze prerogatywy(cid:309), czyli mniej lub bardziej ograniczoną władzę pra- codawcy nad pracownikiem, pracownik zyskuje określony zakres ekonomicznego i socjalnego bezpieczeństwa, a więc stałe dochody, i określony zakres zabezpiecze- nia społecznego. Innymi słowy – w zamian za poddanie się władzy biurokratycznej organizacji otrzymuje on stabilizację i bezpieczeństwo. Z punktu widzenia praco- dawcy istotne jest z kolei ograniczenie kosztów transakcyjnych, czyli posiadanie w  miarę stałego zespołu pracowników, aby nie zwalnia(cid:202) i  nie zatrudnia(cid:202) ich na nowo przy każdym następnym zleceniu. Kształtowanie się relacji pracowniczych opartych na umowie o pracę pozosta- wało i w dalszym ciągu pozostaje w ścisłym związku z budowaniem społecznych modeli pracy(cid:18)zatrudnienia, wykraczających poza stosunki pracownicze. Także kon- sekwencje społeczne rozwiązań funkcjonujących w sferze pracy, wykraczając poza relacje prawne i ekonomiczne, wiążą się ze strukturami społecznymi i ładem spo- łecznym. Stąd przyjęta w pracy perspektywa instytucjonalna i ujmowanie umowy o pracę nie tylko jako instytucji ekonomicznej i prawnej, ale także jako instytucji społecznej, mającej szeroki wpływ regulacyjny tak na sferę pracy, jak i inne sfery życia społecznego. Osiągnięty w połowie (cid:59)(cid:59) wieku model pracy(cid:18)zatrudnienia oparty na stabilnej umowie o pracę i paradygmacie pracy podporządkowanej ulega obecnie zmianie. Od połowy lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku obserwujemy proces transforma- cji pracy i zmiany modelu zatrudnienia. Znajduje to odbicie w praktyce gospodar- czej i doktrynie prawnej, ma też doniosłe znaczenie społeczne. Leżące po stronie pracownika ryzyko, któremu skutecznie zapobiegał model stosunku pracy oparty na umowie o pracę, wspierany układami zbiorowymi pracy, ponownie daje o sobie zna(cid:202) w relacjach zatrudnienia. Zmiana społecznego kontekstu pracy i rozwój nie- typowych form zatrudnienia stawiają przed socjologami pytanie o społeczne skutki tego procesu dla jednostek i ładu społecznego, a także o modele pracy(cid:18)zatrudnienia w przyszłości. Relacje wymiany między pracodawcami a pracownikami na rynku pracy, opiera- jące się na umowie o pracę i innych typach kontraktów, są obszarem zainteresowań 4 Z. Salwa, Prawo pracy i ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2007, s. 15. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:20)(cid:17)(cid:3)(cid:51)(cid:40)R(cid:54)(cid:51)(cid:40)(cid:46)(cid:55)(cid:60)(cid:58)A(cid:3)I(cid:49)(cid:54)(cid:55)(cid:60)(cid:55)(cid:56)(cid:38)(cid:45)O(cid:49)Al(cid:49)A(cid:3)(cid:58)(cid:98)bA(cid:39)A(cid:49)I(cid:56)(cid:3)(cid:56)(cid:48)O(cid:58)(cid:60)(cid:3)O(cid:98)(cid:51)RA(cid:38)(cid:125)(cid:3) 21 nauk ekonomicznych, prawnych i społecznych. Stanowią przedmiot rozważań so- cjologów z tego względu, że procesy zachodzące na rynku pracy znacznie wykra- czają poza relacje rynkowe i normy prawa, mają także daleko idące konsekwencje społeczne. Socjologów interesują społeczne wymiary rynku pracy i  zawiązywane w procesie pracy relacje zatrudnienia z punktu widzenia kształtowania się struk- tur społecznych, więzi społecznych i  ładu społecznego. Przyjęta w  mojej pracy perspektywa neoinstytucjonalna umożliwia spojrzenie na umowę o  pracę jak na instytucję społeczną oraz wykorzystanie w  analizie socjologicznej dorobku nauk ekonomicznych i prawnych. Zintegrowane podejście, możliwe w analizie instytu- cjonalnej, uwzględnia wielowymiarowy charakter rynku pracy i pozwala spojrze(cid:202) nań jak na sie(cid:202) powiązań między różnymi podmiotami i elementami. Rynek pracy, zgodnie z klasyfikacją Chrisa i Charlesa Tillych5 podaną w podręczniku socjologii ekonomicznej, tworzą: (cid:318) pracownicy (workers), którzy dobrowolnie podejmują zatrudnienie lub z  niego rezygnują(cid:30) (cid:318) pracodawcy (employers), którzy samodzielnie podejmują decyzje o zatrudnianiu lub zwalnianiu pracowników(cid:30) (cid:318) zawody, zajęcia (jobs), składające się na podział pracy według firm i zróżnicowa- nie stanowisk wewnątrz firm(cid:30) (cid:318) zatrudnienie (hiring), czyli transakcje, w  których pracownicy otrzymują pracę do wykonania w zamian za określone wynagrodzenie, scedowując jednocześnie ograniczoną częś(cid:202) kontroli nad swoją pracą na pracodawców(cid:30) (cid:318) sieci (networks), czyli kanały komunikacji, które łączą potencjalnych kandyda- tów do pracy w różnych firmach z pracodawcami, którzy podejmują decyzję o za- trudnieniu(cid:30) (cid:318) kontrakty-umowy (contracts), będące formalnymi porozumieniami lub uzgodnio- nymi domyślnie normami odnoszącymi się do zadań do wykonania, nakładów pracy, warunków pracy i płacy. O  ekonomicznym, prawnym i  społecznym charakterze rynku pracy decyduje więc powiązanie pracowników, pracodawców, zawodów, transakcji, sieci i kontrak- tów. Stąd jego analizy w socjologii prowadzone są w ramach dyscyplin takich jak: socjologia pracy, socjologia prawa, socjologia ekonomiczna. Ta ostatnia, stosunko- wo młoda dyscyplina socjologii, zajmuje się procesami ekonomicznymi rozpatrywa- nymi z perspektywy wiedzy i metody socjologicznej. 5 Ch. Tilly, Ch. Tilly, Capitalist work and labour markets, w: N.J. Smelser, R. Swedberg (red.), The Handbook of Economic Sociology, New Jersey 1994, s. 286. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 RO(cid:61)(cid:39)(cid:61)IA(cid:146)(cid:3)(cid:20)(cid:17)(cid:3)(cid:56)(cid:48)O(cid:58)A(cid:3)O(cid:3)(cid:51)RA(cid:38)(cid:125)(cid:3)(cid:45)A(cid:46)O(cid:3)I(cid:49)(cid:54)(cid:55)(cid:60)(cid:55)(cid:56)(cid:38)(cid:45)A(cid:3)R(cid:60)(cid:49)(cid:46)(cid:56)(cid:3)(cid:51)RA(cid:38)(cid:60)(cid:17)(cid:17)(cid:17) Badanie procesów gospodarczych w socjologii ma długą tradycję. Socjologowie ekonomiczni nawiązują do prac: Karola Marksa, (cid:118)mile(cid:307)a Durkheima, Maxa Webera, Josepha A. Schumpetera, Karla Polanyiego, Talcotta Parsonsa, Neila Smelsera, Ral- fa Dahrendorfa6. Centralną problematyką socjologii ekonomicznej jest gospodarka rynkowa, ujmowana jednak inaczej niż ma to miejsce w standardowych analizach ekonomicznych. Socjologia ekonomiczna, jak definiuje jej przedmiot Witold Moraw- ski, traktuje (cid:311)gospodarkę rynkową jako proces nieustannej zmiany: analizuje nie tylko bieżące mechanizmy funkcjonowania rynku, ale też przyczyny i wymogi jego rozwoju(cid:309)7. Socjologiczne analizy uwzględniają spojrzenie historyczne, rozwojowe, na ogół zaniedbywane w badaniach ekonomicznych, a także kontekst polityczny, społeczny, kulturowy. Socjologia ekonomiczna wykorzystuje dorobek socjologii pracy i socjologii prawa do analizy procesów gospodarczych. Jej obszary zaintere- sowań, jak wymienia Morawski, to m.in.: funkcjonowanie jednostek i grup społecz- nych w organizacjach ekonomicznych, rola państwa w gospodarce, problematyka alokacji i regulacji. Socjologia ekonomiczna zajmuje się także analizą regulacyjnych funkcji norm społecznych w  zachowaniach rynkowych i  procesach ekonomicznych. W  ramach tak zdefiniowanej dyscypliny socjologii można umieści(cid:202) analizę instytucji umowy o pracę, której funkcja regulacyjna procesów gospodarczych jest spleciona z funkcją prawną i  społeczną. Przy takim podejściu do badania procesów rynkowych uży- teczna jest analiza instytucjonalna, służąca do opisu zmiany społecznej i uwzględ- niająca szeroki kontekst ekonomiczny, prawny oraz  społeczny zachodzących na rynku zjawisk. To studium przyjmuje punkt widzenia socjologa próbującego opisa(cid:202) i wyjaśni(cid:202) trudne procesy instytucjonalizacji umowy o pracę i nietypowych form zatrudnienia. (cid:20)(cid:17)(cid:21)(cid:17)(cid:3)(cid:44)(cid:81)(cid:86)t(cid:92)tu(cid:70)(cid:77)e(cid:3)i(cid:98)(cid:83)ara(cid:71)(cid:92)(cid:74)(cid:80)at(cid:3)(cid:81)e(cid:82)i(cid:81)(cid:86)t(cid:92)tu(cid:70)(cid:77)(cid:82)(cid:81)a(cid:79)(cid:81)(cid:92)(cid:3) Odwołanie się do koncepcji instytucjonalnych w  badaniu instytucji umowy o pracę stanowi zarazem nawiązanie do jednego z głównych nurtów teoretycznych socjologii, zakładających dążenie do zrozumienia zarówno porządku gospodarcze- go i społecznego, jak i zmiany społecznej. Pojęcie instytucji należało do kluczowych w koncepcjach porządku społecznego i zmiany społecznej Durkheima i Parsonsa. Współczesne socjologiczne definicje pojęcia instytucji ujmują je w  kategoriach zespołu nakazów kulturowych i  obyczajności, zaaprobowanych społecznie norm 6 N.J. Smelser, R. Swedberg, The sociological perspective on the economy, w: tychże (red.), The Handbook(cid:302), s. 3. 7 W. Morawski, Socjologia ekonomiczna, Warszawa 2001, s. 15. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:20)(cid:17)(cid:3)(cid:51)(cid:40)R(cid:54)(cid:51)(cid:40)(cid:46)(cid:55)(cid:60)(cid:58)A(cid:3)I(cid:49)(cid:54)(cid:55)(cid:60)(cid:55)(cid:56)(cid:38)(cid:45)O(cid:49)Al(cid:49)A(cid:3)(cid:58)(cid:98)bA(cid:39)A(cid:49)I(cid:56)(cid:3)(cid:56)(cid:48)O(cid:58)(cid:60)(cid:3)O(cid:98)(cid:51)RA(cid:38)(cid:125)(cid:3) 23 i zwyczajów oraz wzorów zachowań, które wiążą się z podstawowymi sferami życia społecznego, np. prawem, religią czy rodziną8. Douglas C. North definiuje instytucje jako wytworzone przez ludzi ograniczenia: które kształtują strukturę ludzkich interakcji. Składają się na nie ograniczenia formalne (np. reguły, prawa, konstytucje), ograniczenia nieformalne (np. normy zachowań, konwen- cje, dobrowolnie przyjęte kodeksy postępowania) oraz sposoby ich narzucania i egzekwo- wania. Razem tworzą strukturę bod(cid:283)ców społeczeństw, a w szczególności gospodarek9. Jak podkreśla tenże socjolog, instytucje są regulatorami działań społecznych, wyra(cid:283)nie oddzielonymi od organizacji. Organizacje skupiają jednostki połączone zamiarem osiągania określonych celów i mogą obejmowa(cid:202): gremia polityczne (np. partie polityczne, parlament, radę miejską, organy nadzorcze), ekonomiczne (np. firmy, związki zawodowe, rodzinne gospodarstwa rolne, spółdzielnie), społeczne (np. kościoły, kluby, stowarzyszenia sportowe) i edukacyjne (np. szkoły, uniwer- sytety, ośrodki szkolenia zawodowego)10. Instytucje tworzą instytucjonalną matrycę odzwierciedlającą ramy działania i  możliwości organizacji, a  ich istnienie ma fundamentalne znaczenie dla funk- cjonowania społeczeństw: (cid:311)O ile instytucje są regułami gry, o tyle organizacje i ich członkowie są graczami(cid:309)11. Rosnąca rola instytucji w  analizach społecznych i  ewolucja samego pojęcia w ponad stuletniej historii nauk społecznych, zdaniem Michała Federowicza, jest: po pierwsze – wynikiem emancypowania się jednostek w  relacjach z  instytucjami, po drugie – rezultatem rosnącej roli instytucji prawnych w relacjach rynkowych w krajach kapitalistycznych, po trzecie – następstwem demokratycznego charakteru otoczenia po- litycznego, w jakim zachodzą procesy zmian instytucjonalnych. Czynniki te wpływają na wzrost społecznej świadomości na temat oddziaływania instytucji i ich przemian12. Zmiany w podejściu do roli instytucji w życiu społecznym mają odzwierciedlenie w ewolucji nurtu teoretycznego rozwijanego w ramach podejścia instytucjonalnego. Znajduje to potwierdzenie w  podziale na stary i  nowy instytucjonalizm. Dominującą rolę instytucji w  kształtowaniu porządku społecznego podkreśla się 8 Hasła: instytucja oraz instytucja społeczna, tłum. A. Zawadzka, w: G. Marshall (red.), Słownik socjologii i nauk społecznych, red. wyd. pol. M. Tabin, tłum. A. Kapciak i in., Warszawa 2004, s. 126. 9 D.C. North, Efektywnoś(cid:202) gospodarcza w  czasie, tłum. D. Sielski, w: A. Jasińska-Kania i  in. (wybór i oprac.), Współczesne teorie socjologiczne, t. 1, Warszawa 2006, s. 554. 10 Tamże, s. 556. 11 Tamże. 12 M. Federowicz, Ró(cid:285)norodnoś(cid:202) kapitalizmu. Instytucjonalizm i doświadczenie zmiany ustrojo- wej po komunizmie, Warszawa 2004, s. 51–52. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 RO(cid:61)(cid:39)(cid:61)IA(cid:146)(cid:3)(cid:20)(cid:17)(cid:3)(cid:56)(cid:48)O(cid:58)A(cid:3)O(cid:3)(cid:51)RA(cid:38)(cid:125)(cid:3)(cid:45)A(cid:46)O(cid:3)I(cid:49)(cid:54)(cid:55)(cid:60)(cid:55)(cid:56)(cid:38)(cid:45)A(cid:3)R(cid:60)(cid:49)(cid:46)(cid:56)(cid:3)(cid:51)RA(cid:38)(cid:60)(cid:17)(cid:17)(cid:17) zarówno w starym, jak i nowym instytucjonalizmie, jednak nurty te różnią się za- kresem analizowanych zjawisk. Stary instytucjonalizm skupiał się przede wszyst- kim na problemach tkwiących w samych organizacjach i ich związkach ze środowi- skiem lokalnym, nie obejmował perspektywy makrospołecznej. Nowy instytucjonalizm zmodyfikował założenia rozwijane w ramach nurtu in- stytucjonalnego. Rozszerzył obszar analizy, koncentrując się na badaniu organiza- cji i instytucji zlokalizowanych w środowiskach ponadlokalnych. Przyjęcie perspek- tywy makrospołecznej łączyło się z  położeniem większego nacisku na otoczenie instytucjonalne i funkcjonujące w nim wzorce: Układem odniesienia dla instytucjonalizacji jest więc w tej teorii społeczeństwo globalne albo jego sektor (np. gospodarka jako całoś(cid:202), system społeczny i  polityczny). To wzorce w nim istniejące i uprawomocnione mają moc oddziaływania na poszczególne organizacje13. Jednocześnie podejście rozwijane w ramach paradygmatu neoistytucjonalnego połączyło różne poziomy analizy: makro- (instytucje), mezo- (organizacje) i mikro- społeczny (aktorzy – jednostki ludzkie). Victor Nee, analizując założenia nowego instytucjonalizmu, wskazuje, że relacje mikro – makro są centralnym zagadnieniem rozwijanym w ramach tego paradygmatu: Socjologia lepiej spełni swe zadanie, gdy nie będzie się ogranicza(cid:202) do ustaleń rodem z teo- rii gier i podejmie próbę wyjaśnienia zależności między poziomem jednostkowych działań i relacji oraz poziomem mezo- i makrospołecznym, na których się lokują zarówno zwycza- je, konwencje, prawa, organizacje, ideologia, jak i państwo. Ta zależnoś(cid:202) związana jest z istnieniem norm społecznych, które łączą mikroświat jednostek, działających i tworzą- cych sieci, z szerszym instytucjonalnym otoczeniem14. Tego typu modele analizy pozwalają na wszechstronne prześledzenie interakcji społecznych i przepływu informacji, które dokonują się w procesie wymiany między indywidualnymi aktorami, organizacjami i instytucjami15. W badaniach rynków pra- cy podejście neoinstytucjonalne pozwoliło na rozszerzenie zakresu analizowanych zjawisk (uwzględnienie poziomu aktorów indywidualnych, organizacji i instytucji), a także objęcie swoim zakresem obszarów będących przedmiotem zainteresowania zarówno innych dyscyplin socjologii, jak i dziedzin nauki (ekonomii, prawa). Ten 13 B. Gąciarz, Instytucjonalizacja samorządności. Aktorzy i efekty, Warszawa 2004, s. 33. 14 V. Nee, Sources of the new institutionalism, w: M.C. Brinton, V. Nee (red.), The (cid:49)ew Institu- tionalism in Sociology, Stanford 2001, s. 3. Jeśli nie podano inaczej, tłumaczenia cytatów z publika- cji obcojęzycznych pochodzą od autorki pracy. 15 V. Nee, P. Ingram, Embeddedness and beyond: Institutions, exchange, and social structure, w: M.C. Brinton, V. Nee (red.), The (cid:49)ew Institutionalism…, s. 31–32. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:20)(cid:17)(cid:3)(cid:51)(cid:40)R(cid:54)(cid:51)(cid:40)(cid:46)(cid:55)(cid:60)(cid:58)A(cid:3)I(cid:49)(cid:54)(cid:55)(cid:60)(cid:55)(cid:56)(cid:38)(cid:45)O(cid:49)Al(cid:49)A(cid:3)(cid:58)(cid:98)bA(cid:39)A(cid:49)I(cid:56)(cid:3)(cid:56)(cid:48)O(cid:58)(cid:60)(cid:3)O(cid:98)(cid:51)RA(cid:38)(cid:125)(cid:3) 25 paradygmat teoretyczny ma
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ryzyko elastyczności czy elastyczność ryzyka
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: