Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00247 008230 13406497 na godz. na dobę w sumie
Ryzyko kryzysu a ciągłość działania. Business Continuity Management - ebook/pdf
Ryzyko kryzysu a ciągłość działania. Business Continuity Management - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 161
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-453-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja sięga do rdzenia problematyki bezpieczeństwa biznesu, działalności gospodarczej, decyzji ekonomicznych każdego człowieka. To najlepsza wskazówka, jak w XXI wieku nie stać się oarą kryzysu w ogóle lub, gdy nadejdzie, ponieść znacznie mniejsze straty niż inni uczestnicy gry rynkowej, szybciej odbudować swoją pozycję konkurencyjną i wygrać.

To pierwsza w Polsce przekrojowa publikacja o zarządzaniu ciągłością działania (Business Continuity Management) i nowoczesnym zarządzaniu ryzykiem. To książka o nowej dyscyplinie zarządzania w warunkach globalnych szoków i destrukcji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

cena 55 zł Tadeusz Teo l Kaczmarek – doktor nauk ekonomicznych, absolwent Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, ekspert w dziedzinie  nansów i handlu międzynarodowego. Posiada bogate doświadczenie w zarządzaniu  rmami krajowymi i zagranicznymi. Autor kilkunastu książek i poradników z zakresu handlu międzynarodowego oraz zarządzania ryzykiem. Zajmuje się również problematyką ładu ekonomicznego i globalnej gospodarki. Jest wykładowcą  nansów, rozliczeń międzynarodowych oraz zarządzania ryzykiem w Wyższej Szkole Handlu i Prawa im. R. Łazarskiego w Warszawie. Strona autora: www.kaczmarek.waw.pl Grzegorz Ćwiek – absolwent wydziału zarządzania  nansami brytyjskiego Bour- nemouth University (MA), wydziału handlu zagranicznego Wyższej Szkoły Handlu i Prawa w Warszawie oraz studiów z dziedziny bankowości i  nansów w Wyższej Szkole Ubezpieczeń i Bankowości. Doktorant Kolegium Zarządzania i Finansów Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Od kilkunastu lat związany z rynkiem systemów bezpieczeństwa oraz praktyką utrzymania ciągłości w biznesie. Wieloletni pracownik, członek zarządu, doradca wiodących w branży  rm międzynarodowych oraz inwestorów polskich i zagranicznych. To nie jest książka o kryzysie  nansowym przełomu lat 2008 i 2009, sytuacji na giełdzie, kłopotach banków i tych, którzy stracili fortuny na opcjach walutowych. To także nie jest książka o zarządzaniu kryzysowym. To publikacja sięgająca do rdzenia problematyki bezpieczeństwa biznesu, działalności gospodarczej, decyzji ekonomicznych każdego człowieka. To najlepsza wskazówka, jak w XXI wieku nie stać się o arą kryzysu w ogóle lub, gdy nadejdzie, ponieść znacznie mniejsze straty niż inni uczestnicy gry rynkowej, szybciej odbudować swoją pozycję konkurencyj- ną i wygrać. To pierwsza w Polsce przekrojowa publikacja o zarządzaniu ciągłością działania (Business Continuity Management) i nowoczesnym zarządzaniu ryzykiem. To książka o nowej dyscyplinie zarządzania w warunkach globalnych szoków i de- strukcji. R Y Z Y K O K R Y Z Y S U A C I Ą G Ł O Ś Ć D Z I A Ł A N I A TADEUSZ TEOFIL K ACZM A REK GR ZEGOR Z ĆW IEK RYZYKO KRYZYSU A CIĄGŁOŚĆ DZIAŁANIA BUSINESS CONTINUITY MANAGEMENT Difin ul. Kostrzewskiego 1, 00-768 Warszawa tel. 0 22 851 45 61, 0 22 851 45 62 fax 0 22 841 98 91 www.difin.pl ISBN 978-83-7641-061-6 D i f i n Difin Ryzyko kryzysu 1 4/8/09, 12:29 Recenzent prof. dr Zofia W. Bolkowska Copyright © by Difin SA, Warszawa 2009 Copyright © by Tadeusz T. Kaczmarek Copyright © by Grzegorz Ćwiek Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Redaktor prowadząca Maria Adamska ISBN 978-83-7930-453-0 Printed in Poland Difin SA 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1, tel. (0-22) 851-45-61, (0-22) 851-45-62, fax (0-22) 841-98-91 Wydanie pierwsze, Warszawa 2009 Skład i łamanie: D.M. Production, Radom, tel. 0609-10-10-15 Wydrukowano w Polsce Rozdział 1 Spis treści Wykaz skrótów używanych w książce Wprowadzenie Cel: nie dopuścić do kryzysu! O czym jest ta książka? Rozdział 1 Merytoryczne podstawy tworzenia planów utrzymania ciągłości działania przedsiębiorstwa (Business Continuity Planning) 1. Rys historyczny 1.1. Aspekt wojskowy 1.2. Utrzymanie istnienia przedsiębiorstwa i cywilna obrona 1.3. Technologie informatyczne 1.4. Komplikacje zaistniałe po atakach terrorystycznych z 11 września 2001 1.5. Zarządzanie ciągłością działania jako nowoczesne narzędzie zarządzania przedsiębiorstwem 1.6. Psychologiczne skutki wystąpienia kryzysu lub nieciągłości w organizacji 2. Podstawowe zasady i uregulowania prawne 2.1. Podstawowe zasady utrzymania ciągłości działania (UCD) 2.2. Regulacje prawne 2.2.1. Standard NFPA 1600 2.2.2. British Standard BS 25999 2.2.3. Civil contingencies Act 2004 2.2.4. ISO/PAS 22399:2007 11 13 15 17 23 24 24 26 26 28 29 31 33 34 35 36 37 38 40 6 Spis treści 2.2.5. HB 221:2004 i inne wytyczne australijskie 2.2.6. Publikacje Business Continuity Institute 2.2.7. BS 7799 (2002) oraz ÖNORM A 7799 2.2.8. PN-I-07799-2:2005 i bezpieczeństwo informacji 2.2.9. Sarbanes-Oxley Act of 2002 2.2.10. Ustawa o kontroli przejrzystości działania przedsiębiorstw w Niemczech 2.2.11. BS 25777 2.2.12. Prawo upadłościowe i naprawcze 2.2.13. Ustawa o zarządzaniu kryzysowym 2.2.14. COSO 2.2.15. Specyficzne standardy branżowe 2.2.16. Inne polskie akty prawne związane z tematyką BCM Rozdział 2 Metodyka opracowania planu ciągłości działania przedsiębiorstwa w świetle międzynarodowych standardów 1. Wprowadzenie 2. Metodologia badań naukowych 3. Metodyka badania ryzyka i zagrożeń o charakterze kryzysowym 4. Kolejne fazy cyklu zarządzania ciągłością działania 5. Międzynarodowe standardy zarządzania ciągłością działania 5.1. Inicjowanie i zarządzanie 5.2. Analiza ciężaru strat – Business Impact Analysis (BIA) 6. Ocena ryzyka i jego kontrola 7. Formułowanie prawidłowych strategii utrzymania ciągłości 8. Reakcje na sytuacje kryzysowe 9. Implementacja planów zapobiegania kryzysom 10. Programy regularnych treningów i ćwiczeń 11. Aktualizowanie planów UCD 12. Komunikowanie się w sytuacji kryzysowej 13. Koordynowanie współpracy z instytucjami zewnętrznymi Rozdział 3 41 41 41 42 42 43 43 44 45 45 46 47 48 48 49 52 53 55 56 56 58 58 60 60 61 62 62 63 Zasadnicze fazy tworzenia planu utrzymania ciągłości działania przedsiębiorstwa 66 1. Czym jest planowanie utrzymania ciągłości działania (UCD), czyli Business Continuity Planning (BCP)? 67 Spis treści 7 2. Najważniejsze zadania w działalności biznesowej firmy (Critical Business Function) 3. Zarządzanie ryzykiem w przedsiębiorstwie 4. Praktyczne wskazówki dla zespołu podejmującego strategiczne decyzje związane z ryzykiem 5. Przedsiębiorstwa i organizacje, które powinny stosować strategie UCD 6. Proces tworzenia planu utrzymania ciągłości – najważniejsze fazy 7. Problemy związane z wdrażaniem planu UCD Rozdział 4 Przyczyny i źródła powstawania sytuacji kryzysowych 1. Sytuacje kryzysowe powstałe w wyniku działania siły wyższej 1.1. Opady śniegu i zamiecie śnieżne 1.2. Trzęsienia ziemi 1.3. Wyładowania elektryczne, pioruny 1.4. Pożary 1.5. Powodzie 1.6. Huragany, tornada i bardzo silne wiatry 2. Negatywne zdarzenia spowodowane awarią urządzeń technicznych 2.1. Przerwy w dostawach energii elektrycznej 2.2. Trudności związane z pracą w nowych budynkach 2.3. Awarie systemów komputerowych i utrata danych 2.4. Wirusy komputerowe 2.5. Włamania do sieci komputerowych 3. Zagrożenia ze strony pracowników i organizacji wewnętrznej przedsiębiorstwa 3.1. Brak przywództwa i wizjonerów 3.2. Zarząd firmy jako istotny czynnik ryzyka utraty ciągłości działalności firmy 3.3. Zagrożenia ze strony niewłaściwej struktury organizacyjnej 3.4. Negatywny aspekt środowiska pracy 3.5. Brak następców i zastępstwa dla kluczowych pracowników 3.6. Szpiegostwo przemysłowe, nielojalność pracowników i sabotaż operacyjny 4. Inne zdarzenia zagrażające działalności przedsiębiorstwa 4.1. Zagrożenie skażeniem biologicznym lub chemicznym 4.2. Zmiana miejsca prowadzenia działalności biznesowej 4.3. Pomyłki w dostawach i błędy logistyczne 4.4. Niepokoje społeczne, zamieszki i akty wandalizmu 4.5. Zagrożenia pochodzące ze środowiska naturalnego 4.6. Problemy prawne przedsiębiorstwa 68 69 70 70 71 74 77 79 79 80 81 81 83 84 85 85 86 87 87 88 89 89 91 93 95 97 99 100 100 100 101 101 102 103 8 Spis treści Rozdział 5 Potrzeba zrozumienia istoty prowadzonego biznesu 1. Model biznesowy przedsiębiorstwa 1.1. Pierwszy krok – to zrozumienie strategii przedsiębiorstwa 1.2. Drugi krok – to zrozumienie najważniejszych działań i procesów 1.3. Trzeci krok – to zrozumienie istoty działalności przedsiębiorstwa 1.4. Czwarty krok – świadomość występowania podstawowych sygnałów alar- mowych 2. Ocena możliwych przyszłych strat 2.1. Prognoza faktycznych strat 2.1.1. Poszczególne procesy 2.1.2. Współzależność poszczególnych procesów 2.2. Wymagania wobec normalnego i zakłóconego procesu 2.3. Finansowa wycena strat 2.3.1. Straty w posiadanym majątku 2.3.2. Obniżona jakość procesu biznesowego 2.3.3. Utracony lub zmniejszony wolumen sprzedaży 2.3.4. Utracony zysk 2.3.5. Utrata udziału w rynku 2.3.6. Straty wynikające z cyklu życia produktu 2.3.7. Straty o charakterze prawnym 2.3.8. Utrata dobrej reputacji i koszt powrotu do normalności 2.3.9. Przywracanie procesów produkcyjnych 3. Ocena zaistniałego ryzyka 3.1. Psychologiczne aspekty oceny ryzyka 3.2. Ocena poszczególnych rodzajów ryzyka 3.3. Ramy zarządzania ryzykiem Rozdział 6 Praktyczne aspekty formułowanie strategii utrzymywania ciągłości działania przedsiębiorstwa 1. Ramowa strategia dla przedsiębiorstwa 2. Przesłanki organizacyjne 3. Analiza istniejącej sytuacji (analiza luki – Gap Analysis) 4. Analiza SWOT 5. Ustalenie strategicznych opcji 104 105 105 106 106 107 108 109 109 110 111 112 112 113 113 113 114 114 115 115 116 117 117 118 119 122 123 123 125 126 127 Spis treści 9 6. Strategiczne decyzje inwestycyjne 7. Strategie zorientowane na proces 7.1. Przesłanki organizacyjne 7.2. Analiza powiązań i zależności 7.3. Opcje strategiczne 7.4. Zarządzanie kryzysem przedsiębiorstwa 7.5. Strategia zorientowana na zasoby Rozdział 7 Testowanie i aktualizowanie planów utrzymania ciągłości działania 1. Przygotowanie testu i ćwiczeń 2. Przeprowadzenie testu i praktycznego ćwiczenia 3. Ocena testu i ćwiczeń 4. Doskonalenie i aktualizowanie programów UCD Rozdział 8 Budowanie kultury utrzymywania ciągłości działania w przedsiębiorstwie 1. Czynniki kulturowe i organizacyjne 1.1. Strategia utrzymania ciągłości jako cel organizacyjny 2. Ład korporacyjny (Corporate Governance) i akcjonariusze 3. Udziałowcy w spółkach i interesariusze (stakeholders) 4. Wpływ innych czynników 5. Uświadomienie pracownikom znaczenia kultury UCD 6. Kształcenie i doskonalenie zawodowe 6.1. Dokumentacja i szkolenie 6.2. Trening komputerowy 6.3. Symulacje i ćwiczenia 6.4. Strategia szkoleń zewnętrznych 6.5. Certyfikaty w obszarze znajomości procedur UCD Bibliografia i literatura pozwalająca lepiej zrozumieć problematykę zarządzania ciągłością działania 128 129 129 130 132 133 134 136 138 141 142 144 146 146 147 148 149 150 151 153 153 154 154 154 155 157 Rozdział 1 Wykaz skrótów używanych w książce BCM BCP BIA BCI BCMP – Business Continuity Management Plan (plan zarządzania ciągłością działania – Business Continuity Management (zarządzanie ciągłością biznesu) – Business Continuity Planning (planowanie ciągłości biznesu) – Business Impact Analysis (analiza ciężaru strat) – Business Continuity Institute (instytut ds. utrzymania ciągłości biznesu) biznesu) sowej) BKM BSI CBCP CBP CC CCA CG CIO CISA – Betriebliches Kontinuitätsmanagement = BCM – British Standards Institute (Brytyjski Instytut ds. Standardów) – Certified Business Continuity Planner (certyfikowany planista ciągłości bizne- – Computer Based Training (trening wspierany komputerowo) – Call Center (centrum obsługi telefonicznej) – Civil contingencies Act (ustawa o zarządzaniu kryzysowym) – Corporate Governance (ład korporacyjny) – Chief Information Officer (dyrektor pionu IT) – Certified Information Systems Auditor (certyfikowany audytor systemów infor- matycznych) COOP CP DKKV – Deutsches Komitee für Katastrophevorsorge e.V. (Niemiecki Komitet ds. – Continuity of Operations (ciągłość operacji/działań) – Contingency Plan (plan awaryjny) Ograniczania Skutków Katastrof) DRI – Disaster Recovery Institute International (Międzynarodowy Instytut ds. Usu- wania Skutków Katastrof) DRP EEA EPA – Disaster Recovery Plan (plan usuwania skutków katastrofy) – Essential Elements of Analysis (kluczowe elementy analizy) – Environmental Protection Agency (Agencja ds. Ochrony Środowiska Natural- nego) 12 Wykaz akronimów – skrótów używanych w tej książce FEMA – Federal Emergency Management Agency (Federalna Agencja ds. Zarządzania FSA – Financial Services Authority (Brytyjska Organizacja ds. Regulacji Usług Kryzysowego) Finansowych) GNP GPG IRP ISACA – Information Systems Audit and Control Association (Stowarzyszenie Audy- – Gross National Product (Produkt Narodowy Brutto) – Good Practice Guide (kodeks dobrych praktyk) – Incident Response Plan (plan reakcji na wypadek nagłych zagrożeń) torów Systemów Informatycznych) MBCP – Master Business Continuity Planner (główny planista systemu utrzymania OPEC – Organization of Petroleum Exporting Countries (Organizacja Krajów Eksporterów Ropy Naftowej) PAS PCCIP – Presidential Commission on Critical Infrastructure Protection (Prezydencka – Publicly Available Specification (Specyfikacja Dostępna Publicznie) Komisja ds. Ochrony Krytycznej Infrastruktury Kraju) PCO RACI – Primary Communication Objective (Podstawowy Cel Komunikacyjny) – Responsible, Accountable, Consulted, Informed (odpowiedzialny, akceptant, ekspert, centrum informacji) RPO – Recovery Point Objective (minimalna ilość zasobów, jaką trzeba odzyskać RTO – Recovery Time Objective (maksymalny czas wyznaczony na odzyskanie w ustalonym czasie) kluczowych zasobów) SCADA – Supervisory Control and Data Acquisition System (system nadzorujący przebieg procesu technologicznego lub produkcyjnego) SEC UCD WMD – Securities Exchange Commission (Amerykańska Komisja ds. Giełd) – utrzymanie ciągłości działania – Weapons of Mass Destruction (broń masowej zagłady) MCA – Mission Critical Activities (kluczowe działania w ramach wykonywanego NIPC – National Infrastructure Protection Center (Narodowe Centrum Ochrony Infra- ciągłości) zadania) struktury) Rozdział 1 Wprowadzenie • Rząd USA rozważa kontrolowane bankructwo branży samochodowej. W wy- wiadzie dla Amerykańskiego Instytutu Przedsiębiorczości prezydent George W. Bush zadeklarował, iż niepokoi go możliwość „nieuporządkowanego ban- kructwa” całego przemysłu samochodowego USA, co poważnie zaszkodziłoby rynkom finansowym1. Mniej więcej 6 miesięcy wcześniej europejscy „tury- ści” ustawiają się w kolejkach po tanie auta z USA, a sprzedawcy komisów i właściciele amerykańskich salonów zacierają ręce i liczą zyski. • Filary Wall Street – liczący sobie 158 lat bank Lehman Brothers oraz Merrill Lynch, nie przetrwają kryzysu2. Świat finansów zamiera. To początek niespo- tykanego od dziesiątków lat kryzysu finansowego, a od czasów Wielkiego Kryzysu prawdopodobnie największy dramat światowych instytucji finanso- wych. • Ministrowie energetyki z kilkunastu krajów bogatych w gaz podpisali w Mo- skwie porozumienie, że siedzibą forum państw-eksporterów gazu (ang. GECF) będzie stolica Kataru, Ad Dauha3. Organizacja powstała na wzór OPEC bu- dzi strach konsumentów i przedsiębiorców w Europie przed wzrostem cen te- go surowca. Kryzys finansowy i kryzys gospodarczy okazały się ciężką próbą dla sektora naftowego i gazowego na świecie. Od sierpnia do listopada ceny ropy spadły prawie czterokrotnie, gdy koszty eksploatacji, produkcji i trans- portu rosną nieuchronnie – podkreśla Władimir Putin. • W końcu grudnia 2007 roku japoński koncern Toyota ogłosił, że w 2007 roku został największym producentem aut na świecie, pokonując General Motors. 1 Informacja PAP z dnia 19 grudnia 2008 roku. 2 Informacja PAP z dnia 15 września 2008 roku. 3 Informacja PAP z dnia 23 grudnia 2008 roku. 14 Wprowadzenie Rok później: Toyota, największy producent samochodów, zanotuje najwięk- sze straty finansowe w swojej historii w wysokości 1,7 mld dolarów, które są spowodowane spadkiem sprzedaży samochodów na całym świecie4. • Król Belgii Albert II przyjął dymisję złożoną przez premiera Yvesa Leterme’a – poinformował pałac królewski Belgii. 48-letni Leterme złożył rezygnację po raporcie Sądu Najwyższego, który uznał, że w sprawie ratowania mającego kłopoty finansowe banku Fortis były wywierane naciski na wymiar sprawied- liwości5. Nikt nie spodziewał się tak nagłego upadku rządu. Gospodarce grozi kryzys. • Dramat amerykańskiej snowboardzistki Lindsey Jacobellis, która jest liderką klasyfikacji generalnej w snowcrossie z szansą na zwycięstwo w tegorocznym Pucharze Świata. Nagłe wycofanie się sponsorów stawia pod znakiem zapy- tania dokończenie zawodów PŚ w snowboardzie przez ekipę USA. W jednej chwili wielkie plany mogą lec w gruzach. Lindsey nie może pogodzić się z tak nagłym zwrotem sytuacji • Hongkong ma najbardziej wolnorynkową gospodarkę na świecie – wynika z najnowszego raportu Heritage Foundation i „Wall Street Journal”. Polskę wyprzedziły m.in. takie państwa jak Botswana, Izrael, Meksyk, Albania, Mongolia i Madagaskar6. Czyżby miało to wpływ na redukcję inwestycji za- granicznych w Polsce? Przedstawione wyżej informacje mogą dziwić, zaskakiwać, a osoby o wcale niewyjątkowym poczuciu humoru także śmieszyć – jak ta ostatnia. Nie to jednak jest istotne. Ważne jest poczucie zawodu, bezradności, żalu, a nawet wstydu wtedy, gdy mając wpływ na podejmowane działania w toku bieżącej działalno- ści gospodarczej, przedsiębiorca zorientuje się, że podjął decyzje złe i dopuścił do kryzysu w firmie, a w rezultacie do jej upadku i poważnych strat finanso- wych. Oczywiście nie wszystkie zdarzenia da się przewidzieć, ale przed znakomitą większością sytuacji niekorzystnych dla firmy, organizacji non-profit, czy insty- tucji publicznej, dzięki wykorzystaniu koncepcji Business Continuity Manage- ment, można się w dużym stopniu zabezpieczyć. 4 Informacja PAP za serwisem internetowym www.wrum.pl. 5 Informacja serwisu „Wprost” 24 z dnia 22 grudnia 2008 roku. 6 Informacja PAP z dnia 13 stycznia 2009 roku. Rozdział 1 Cel: nie dopuścić do kryzysu! Spośród ponad 1000 przedsiębiorstw amerykańskich gruntownie przeanali- zowanych pod kątem wyników działalności od początku ich powstania, aż do końca lat 90., tylko 160 zakwalifikowano do grupy „długowiecznych”1. Jak udowadniają eksperci z Mckinsey and Company, założenie ciągłości działania jakiejkolwiek firmy to mit. Spośród 100 firm, jakie znalazły się na pierwszej liście B.C. Forbsa, opubli- kowanej w 1917 roku, do roku 1987 nie przetrwało 61. Z pierwszej listy 500 największych firm, opublikowanej w roku 1957, do roku 1997 pozostało już tylko 74! Stworzona w 1946 roku przez Petera Druckera koncepcja trwających wiecz- nie korporacji, w XXI wieku staje się coraz mniej przydatna, a większość przed- siębiorców nadal nie wyciągnęło wniosków z kolejnej jego publikacji, powstałej w roku 1969 – The Age of Discontinuity2. Rosnąca wydajność przedsiębiorstw, komputeryzacja, nowe narzędzia komu- nikacji, transportu, zmiany na rynkach kapitałowych, globalizacja, powstanie nowych potęg gospodarczych, zmuszających firmy do zmiany sposobu działal- ności i modeli strategicznego funkcjonowania, a także wiele innych czynników powodują, że otoczenie biznesowe każdej organizacji zmienia się w coraz szyb- szym tempie. By utrzymać przedsiębiorstwo na rynku, nie dopuścić do jego unicestwienia, a jednocześnie rozwijać jego możliwości, należy dostosować się do owych zmian; reagować na nie w sposób błyskawiczny, a nawet w razie po- trzeby je wywoływać. By móc tego dokonać, należy przygotować całe przedsię- biorstwo i wszystkich jej członków do odpowiedniego zachowania w – jak ujął 1 Por. R. Foster i S. Kaplan, Twórcza destrukcja, Wyd. Galaktyka, Łódź 2003. 2 Wiek nieciągłości, tłum. aut.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ryzyko kryzysu a ciągłość działania. Business Continuity Management
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: