Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00130 011012 7496266 na godz. na dobę w sumie
Rzetelny proces cywilny - ebook/pdf
Rzetelny proces cywilny - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 732
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5169-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
.. Monografi a jako jedyna w dotychczasowej literaturze polskiej zawiera analize rzetelnego procesu cywilnego. Autorka omawia najwazniejsze elementy rzetelnego postepowania oraz wskazuje sytuacje, w których obowiazujace regulacje w postepowaniu cywilnym lub przyjeta praktyka nie zapewniaja dostatecznie realizacji prawa do rzetelnego procesu. Opisuje gwarancje, które maja zabezpieczyc proces przed jego zbiurokratyzowaniem, a czlowieka przed jego uprzedmiotowieniem w postepowaniu. .. Publikacja ma wymiar teoretyczny i praktyczny. Zostala bowiem napisana przez praktykujacego sedziego. Moze wiec byc przydatna dla prawników praktyków, zwlaszcza adwokatów i radców prawnych, przez wskazanie zagrozen dla realizacji rzetelnego procesu w praktyce, a takze dla studentów zamierzajacych w przyszlosci wykonywac zawód prawnika. Ksiazka ta uswiadamia czytelnikowi, ze dla realnosci konstytucyjnych gwarancji rzetelnego procesu nader istotna jest praktyka sadów. Zgodzic sie trzeba, ze w prawie procesowym powinna dominowac przyjazna dla stron wykladnia sluzaca ulatwieniu, a nie utrudnieniu ochrony praw materialnych Stanislaw Dabrowski Pierwszy Prezes Sadu Najwyzszego
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

RZETELNY PROCES CYWILNY Aneta Łazarska słowo wstępne Stanisław Dąbrowski Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Warszawa 2012 Stan prawny na 3 maja 2012 r. Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne Anna Łubińska-Bujak Łamanie Wolters Kluwer Polska Układ typografi czny Marta Baranowska © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2012 ISBN 978-83-264-3822-6 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 11 Słowo wstępne / 17 Wprowadzenie / 21 Część I Rzetelny proces – geneza, znaczenie i uwarunkowania / 37 Rozdział pierwszy Źródła pochodzenia i znaczenie rzetelnego procesu / 39 Rozdział drugi Instytucjonalizacja rzetelnego procesu / 46 1. 2. 3. Normatywny wymiar i jurydyczny charakter rzetelnego procesu / 46 Rzetelny proces jako zasada prawa / 58 Prawo do rzetelnego procesu / 65 Rozdział trzeci Rzetelne postępowanie jako cecha modelująca postępowań sądowych / 80 Rozdział czwarty Rzetelny proces w judykaturze / 88 Rozdział piąty Rzetelny proces w innych systemach prawnych / 101 1. System anglo-amerykański / 101 5 Spis treści 2. 3. 4. 5. 6. Prawo austriackie / 106 Prawo niemieckie / 108 Prawo szwajcarskie / 115 Prawo francuskie / 118 Prawo włoskie / 119 Rozdział szósty Aksjologia rzetelnego procesu / 122 1. 2. 3. 4. 5. Wartości procesowe / 122 Hierarchia wartości procesowych / 126 Rzetelny a sprawiedliwy proces – dyferencjacja wartości / 128 Sprawiedliwe rozpatrzenie sprawy / 133 Sprawiedliwość proceduralna – cel czy środek? / 143 Część II Ustrojowa organizacja rzetelnego procesu / 149 Rozdział siódmy Ustrojowa organizacja rzetelnego procesu / 151 Ustrój rzetelnego procesu / 151 Ustrojowe zasady wymiaru sprawiedliwości / 153 Prawnoustrojowa pozycja sądów / 156 Sądowy wymiar sprawiedliwości / 166 1. 2. 3. 4. 1. 2. 3. 4. 5. 6 Rozdział ósmy Ustrojowe cechy sądu / 181 Sąd ustanowiony ustawą / 181 Prawo do sądu właściwego / 187 Prawo do ustawowego sędziego / 204 Prawo do sądu niezależnego, niezawisłego i bezstronnego / 214 Gwarancje niezawisłości i bezstronności sądu / 229 Część III Rzetelny przebieg postępowania / 249 Spis treści Rozdział dziewiąty Prawo do sądu / 251 1. 2. 3. 4. 5. 6. Charakter prawa do sądu / 251 Dostęp do sądu / 260 Zwolnienie z kosztów sądowych / 273 Dostęp do pomocy prawnej / 282 Prawo do zaskarżenia / 291 Prawo do wykonania orzeczenia / 307 Rozdział dziesiąty Godność jako źródło rzetelnego postępowania / 310 1. 2. Poszanowanie godności podmiotów postępowania / 310 Granice prawa do obrony / 317 Rozdział jedenasty Transparentność postępowania / 327 1. 2. 3. 4. 5. 6. Znaczenie transparentności postępowania / 327 Określoność proceduralna / 328 Formalizm postępowania / 330 Prawo do jawnego postępowania / 346 Ograniczenia jawności / 355 Uzasadnienie orzeczeń sądowych / 362 Rozdział dwunasty Efektywność postępowania / 374 Znaczenie efektywności / 374 Indywidualne i społeczne koszty postępowania / 381 Rozpatrzenie sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki / 384 Efektywność poszczególnych postępowań / 396 Sędziowskie kierownictwo postępowaniem / 412 1. 2. 3. 4. 5. Rozdział trzynasty Równouprawnienie stron / 425 Kategoria równości / 425 Dyferencjacje postępowań / 427 1. 2. 7 Spis treści 3. 4. Równouprawnienie stron / 447 Równość broni i szans procesowych / 452 Rozdział czternasty Prawo do wysłuchania / 482 Rozdział piętnasty Pewność i przewidywalność w postępowaniu / 495 Pewność w postępowaniu / 495 Przewidywalność postępowania sądowego / 510 Istota zakazu zaskakiwania stron orzeczeniami sądowymi / 515 Rozdział szesnasty Lojalność w postępowaniu / 531 Kategoria lojalności / 531 Zakaz nadużycia praw procesowych / 537 Postaci nadużycia praw procesowych i związane z tym sankcje / 548 Obowiązek prawdomówności / 564 Zakaz nadużycia władzy sędziowskiej / 574 1. 2. 3. 1. 2. 3. 4. 5. 1. 2. 3. 4. 5. 8 Część IV Naruszenie prawa do rzetelnego procesu / 587 Rozdział siedemnasty Konsekwencje naruszenia prawa do rzetelnego procesu / 589 Zakres skutków naruszenia prawa do rzetelnego procesu / 589 Konstytucyjne skutki naruszenia prawa do rzetelnego procesu / 591 Konstytucyjny katalog środków ochrony prawa do rzetelnego procesu / 602 Skutki naruszenia art. 6 ust. 1 EKPC / 622 Procesowe skutki naruszenia prawa do rzetelnego procesu / 633 Spis treści Rozdział osiemnasty Pozaprocesowe skutki naruszenia prawa do rzetelnego procesu / 651 Wnioski końcowe / 665 Wykaz literatury / 673 Wykaz orzeczeń / 705 Skorowidz rzeczowy / 725 9 Wykaz skrótów ABGB austr. ZPO BGB CJ CPC CPR Akty prawne austriacki kodeks cywilny z 1811 r. (Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch), w brzmieniu obowią- zującym austriacki kodeks postępowania cywilnego z 1895 r. (Zivilprozessordnung), w brzmieniu obowiązującym niemiecki kodeks cywilny uchwalony w 1896 r. (Bürgerliches Gesetzbuch) belgijski kodeks postępowania cywilnego (Code judiciaire, po flamandzku Gerechtelijk wetboek) – ustawa z dnia 10 października 1967 r., Moni- teur belge z dnia 31 października 1967 r. Akt ten wszedł w życie 1 listopada 1970 francuski kodeks postępowania cywilnego z 1975 r. (Nouveau Code de Procédure Civile), określany poprzednio jako nowy kodeks postę- powania cywilnego (Le nouveau Code de pro- cédure civile – NCPC)został wprowadzony de- kretem nr 75-1123 z dnia 5 grudnia 1975 r., przepisy zostały opublikowane w Journal Officiel z dnia 9 grudnia 1975 r. Akt ten wszedł w życie 1 stycznia 1976 r. angielskie zasady procesowe z 1999 r. (Civil Procedural Rules) 1998 No.3132 (L.17) 11 Wykaz skrótów d.k.k. d.k.p.c. EKPC EZPO k.c. k.k. k.p.c. k.p.k. KPP k.z. MPPOiP rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 60, poz. 571 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. – Kodeks postępowa- nia cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 1950 r. Nr 43, poz. 394 z późn. zm.) Konwencja o ochronie praw człowieka i podsta- wowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Proto- kołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) szwajcarski kodeks postępowania cywilnego (Zivilprozessordnung), w brzmieniu obowiązu- jącym, BBI 2006 7221 ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cy- wilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks po- stępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postę- powania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 303 z 14.12.2007, s. 1, z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. – Kodeks zobo- wiązań (Dz. U. Nr 82, poz. 598 z późn. zm.) Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) 12 niem. ZPO nowela z dnia 29 grudnia 1989 r. nowela z dnia 16 września 2011 r. p.p.s.a. p.u.s.p. reg. sąd. u.k.s.c. u.s.n.p. Wykaz skrótów niemiecki kodeks postępowania cywilnego z 1877 r. (Zivilprozessordnung), w brzmieniu obecnie obowiązującym, BGBI I S.3202 ze zm, www.gesetze.im – internet.de ustawa z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 75, poz. 444 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381) ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o po- stępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270) ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania są- dów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądo- wych w sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzo- nym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843 z późn. zm.) Czasopisma i oficjalne publikatory AUMCS AUW Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Acta Universitatis Wratislaviensis 13 Wykaz skrótów Biul. SN EPS M. Pod. M. Praw. NJW NP ONSA OSA OSN OSNC OSN(C) OSNCK OSNC-ZD OSNP OSNPG OTK-A OTK-B PiP POP PPC PPE Prob.Egz.S. Prok. i Pr. Prok. i Pr.-wkł. PS 14 Biuletyn Informacyjny Sądu Najwyższego Europejski Przegląd Sądowy Monitor Podatkowy Monitor Prawniczy Neue Juristische Wochenschrift Nowe Prawo Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego (Izba Cywilna) Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna i Izba Karna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Zbiór Dodatkowy Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Wydawnictwo Prokuratury Generalnej Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, seria A Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, seria B Państwo i Prawo Przegląd Orzecznictwa Podatkowego Polski Proces Cywilny Przegląd Prawa Egzekucyjnego Problemy Egzekucji Sądowej Prokuratura i Prawo Prokuratura i Prawo – wkładka Przegląd Sądowy RPEiS SC St. Iur. St. Praw. St. Pr.-Ek. ZNSA ZNUJ ZNUJ PP ZNUJ PWiOWI ZZInt ZZP BGH BSG BVerfGE ETPC ETS NSA RGSt SA SN Wykaz skrótów Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny Studia Cywilistyczne Studia Iuridica Studia Prawnicze Studia Prawno-Ekonomiczne Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyj- nego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Prawnicze Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej Zeitschrift für Zivilprozess International Zeitschrift für Zivilprozess Inne Federalny (Trybunał Bundesgerichtshof w Niemczech) Bundessozialgericht (Federalny Sąd Socjalny w Niemczech) Bundesverfassungsericht (Federalny Trybunał Konstytucyjny w Niemczech) Europejski Trybunał Praw Człowieka w Stras- burgu Europejski Trybunał Sprawiedliwości w Luksem- burgu (obecnie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej) Naczelny Sąd Administracyjny Reichsgericht (Sąd Rzeszy) sąd apelacyjny Sąd Najwyższy 15 Wykaz skrótów TK WSA Trybunał Konstytucyjny wojewódzki sąd administracyjny 16 Słowo wstępne Niniejsza monografia o rzetelnym procesie cywilnym jest dziełem pani Anety Łazarskiej, utalentowanej sędzi najmłodszego pokolenia. Napisana jako rozprawa doktorska – została obroniona na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego w marcu 2012 r. Pojęcie rzetelnego procesu zrobiło w ostatnich dziesięcioleciach zawrotną karierę. Niewątpliwie przyczyniło się do tego orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Pojawiły się dość liczne opracowania dotyczące rzetelnego procesu karnego. W polskiej litera- turze brak było natomiast analizy współczesnego postępowania cywil- nego z punktu widzenia rzetelnego procesu. Można rzec, że Autorka rzetelnie wypełniła tę lukę. Zwraca uwagę spostrzeżenie, że prawo do rzetelnego procesu w różnych systemach prawnych było w istocie od wieków obecne pod postacią wielu gwarancji procesowych, których istnienie zapewniało uczciwe postępowanie sądowe. Instytucjonalizacja tego prawa przebie- gała stopniowo. W polskim systemie prawnym prawo do rzetelnego procesu przez długi czas nie było ani nazwane, ani zinstytucjonalizowa- ne. Autorka zasadnie upatruje przyczyny takiego stanu rzeczy w realiach społeczno-politycznych oraz w braku konstytucyjnego systemu ochrony praw jednostki w czasach PRL. Konstytucja z 1952 r. nie za- wierała instrumentów chroniących przed nadużyciami ze strony władzy. Zamieszczone w niej gwarancje miały charakter fasadowy, gdyż nie było mechanizmów ustrojowych i procesowych, które czyniłyby prawa jednostki realnymi. Dopiero przemiany systemowe jakie nastąpiły po roku 1989 zmieniły oblicze polskiego systemu prawnego Za godną aprobaty należy uznać tezę, że prawo do rzetelnego pro- cesu jest publicznym prawem podmiotowym. Treścią tego prawa jest żądanie wydania orzeczenia oraz przeprowadzenia postępowania zgodnie z zasadami sprawiedliwego postępowania przed sądem bez- 17 Słowo wstępne stronnym, niezawisłym i niezależnym, w warunkach jawności postępo- wania i bez nieuzasadnionej zwłoki. Konsekwencją uznania prawa do rzetelnego procesu za prawo podmiotowe jest przyjęcie, że przewidziane w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawo do sądu daje jednostce roszczenie o ochronę przez sąd – nawet w razie nieistnienia wyraźnego przepisu ustawowego o dopuszczalności drogi sądowej. Trafnie przy rozważaniach nad rzetelnym procesem Autorka nie ograniczyła się do opisu proceduralnej organizacji postępowania, ale w szerokim zakresie uwzględniła także płaszczyznę ustrojową istotną dla urzeczywistnienia prawa do rzetelnego procesu. Dla czytelnika bę- dącego sędzią szczególnie cenne są krytyczne uwagi dotyczące praktyki sądowej. Autorka na podstawie analizy unormowań ustrojowych i proceso- wych wyprowadza wniosek, że polski model postępowania cywilnego zasadniczo spełnia warunki rzetelnego procesu. Jednakże szczegółowe rozważania powinny dawać czytelnikowi, zwłaszcza czytelnikowi będą- cemu sędzią, wiele do myślenia. Wykazana została pewna dysproporcja pomiędzy konstytucyjnymi gwarancjami rzetelnego procesu prezentu- jącymi najwyższe standardy, a uregulowaniami zawartymi w ustawach zwykłych. Jeśli chodzi o gwarancje ustrojowe na poziomie ustaw zwy- kłych, to przede wszystkim brak dostatecznych gwarancji niezawisłości sędziowskiej oraz prawa do sądu właściwego. Nadzór administracyjny sprawowany nad sądami powszechnymi przez Ministra Sprawiedliwości stwarza zagrożenie ingerencji w sferę niezawisłości sędziowskiej. Kry- teria uchylania zarządzeń administracyjnych niezgodnych z prawem są uznaniowe i oparte na niedookreślonych przesłankach, jakimi są „naruszenie sprawności postępowania” oraz ich „niecelowość z innych przyczyn”. Pozostawienie organom władzy wykonawczej kwestii takich jak ustanowienie bądź zniesienie sądu wydaje się być także zbyt daleko idącą ingerencją w ideę funkcjonowania sądów. To ostatnie zagadnienie jest obecnie szczególnie aktualne wobec ogłoszonego przez Ministra Sprawiedliwości zamiaru likwidacji stu kilkudziesięciu sądów rejono- wych i złożonego przez Krajową Radę Sądownictwa wniosku do Trybu- nału Konstytucyjnego o zbadanie konstytucyjności miedzy innymi przepisu ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych uprawniającego Ministra do tworzenia i znoszenia sądów. Bardzo interesująca jest trzecia część książki zatytułowana Rzetelny przebieg postępowania. W ciekawy sposób omówiono w niej wszystkie zasadnicze zagadnienia związane z zasadą rzetelnego procesu cywilnego, 18 Słowo wstępne takie jak dostęp do sądu, godność jako źródło rzetelnego postępowania, transparentność i efektywność postępowania, równouprawnienie stron, prawo do wysłuchania, pewność, przewidywalność i lojalność w postę- powaniu oraz nadużycie praw podmiotowych. Dyskusyjne, aczkolwiek nie pozbawione racji są krytyczne uwagi dotyczące postępowania przed Sądem Najwyższym. Dużą wartość mają rozważania odnoszące się do zagadnienia przewidywalności rozstrzygnięć, czy raczej ich nieprzewi- dywalności, co wyraża się w praktyce zaskakiwania stron orzeczeniami. Inspirujący charakter ma ujęcie koncepcji nadużycia prawa do rzetel- nego procesu, a szczególnie teza, że postacią nadużycia prawa proceso- wego może być nadużycie władzy sędziowskiej przez jej instrumentalne wykorzystanie. Niezmiernie istotne są procesowe i pozaprocesowe skutki narusze- nia oraz nadużycia prawa do rzetelnego procesu. Autorka omawia je w czwartej części książki, słusznie wskazując, że poza skargą na prze- wlekłość postępowania brak instrumentów chroniących stronę w toku procesu. Skarga o wznowienie postępowania, o stwierdzenie niezgod- ności wydanego orzeczenia z prawem czy skargi do Trybunału Konsty- tucyjnego albo sądów międzynarodowych mogą być uruchamiane do- piero po prawomocnym zakończeniu sporu. Książka ta uświadamia czytelnikowi, że dla realności konstytucyj- nych gwarancji rzetelnego procesu nader istotna jest praktyka sądów. Zgodzić się trzeba, że w prawie procesowym powinna dominować przyjazna dla stron wykładnia służąca ułatwieniu, a nie utrudnieniu ochrony praw materialnych. Ze względu na wielkie bogactwo zagadnień analizowanych przez autorkę Rzetelny proces przed sądem cywilnym nie należy do łatwej lite- ratury, jednakże jest to książka bardzo wartościowa, godna polecenia czytelnikom, którzy chcą poszerzyć wiedzę i poszukują inspiracji. Stanisław Dąbrowski Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego 19 Wprowadzenie 1. Uwagi ogólne Podstawowym zadaniem rzetelnego procesu jest stworzenie warun- ków dla wydania trafnego orzeczenia. Rzetelne postępowanie jest środkiem wiodącym do tego celu i zarazem gwarancją sprawiedliwego orzeczenia. Zapewnienie szczególnej, kwalifikowanej jakości ochrony prawnej przed sądem jest podstawowym zadaniem sądu. Miarą tej szczególnej jakości ochrony prawnej jest postępowanie określane mia- nem fair trial, rozumiane jako rzetelne rozpoznanie sprawy. W istocie zaś chodzi o to, aby ustawa procesowa realizowała w pełni prawo do sądu jako podstawowe prawo człowieka i zapewniła podmiotom potrze- bującym ochrony prawnej możliwie sprawne postępowanie, gwarantu- jące równoprawne traktowanie stron i uczestników postępowania, oparte na ich aktywności i zaradności procesowej oraz ograniczające możliwość nadużywania uprawnień procesowych1. Każdemu człowiekowi niezależnie od rozmiaru popełnionej zbrodni czy wyrządzonej przez niego szkody należy się rzetelny, uczciwy proces. Prawo do uczciwego procesu nie może być jedynie przywilejem sprawiedliwych, gdyż prowadziłoby to do wypaczenia idei rządów prawa i uprzedmiotowienia procesu, czyniąc zeń narzędzie walki przeciwko niesprawiedliwym w rękach tych, którzy zwą się mia- nem sprawiedliwych. Rzetelny proces jest gwarancją i fundamentem praw człowieka. Gwarantuje on prawo jednostki do godnego i uczciwego postępowania przed sądem i sprawia, że człowiek jest podmiotem, a nie przedmiotem procesu. Historia rozwoju prawa procesowego dowodzi, że niewłaściwie wykorzystane może być ono narzędziem dehumanizacji, poniżenia 1 T. Ereciński, O potrzebie nowego kodeksu postępowania cywilnego, PiP 2004, z. 4, s. 9. 21 Wprowadzenie i pozbawienia człowieka jego praw. Szczególnie postępowanie sądowe w sprawach karnych w przeszłości było naznaczone piętnem dehuma- nizacji. Przypomnieć jedynie można proces Chrystusa, który był mor- dem polityczno-religijnym, dokonanym przez nadużycie wymiaru sprawiedliwości, w którym wyrok był z góry zaplanowany i niesprawie- dliwy2. Genealogia rzetelnego procesu, określanego mianem fair trial, sięga początków XIII w. i ma ona swoje źródło w angielskim systemie, który został następnie rozwinięty w tradycji amerykańskiej pod postacią klauzuli due process of law. Na gruncie kontynentalnym przełomowe znaczenie w upowszechnieniu idei fair trial odegrały międzynarodowe akty ochrony praw człowieka, takie jak Powszechna deklaracja praw człowieka i obywatela, Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych oraz Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawo- wych wolności, która statuuje expressis verbis prawo do rzetelnego procesu. Nie znaczy to jednak, że na kontynencie europejskim pojęcie rze- telnego procesu powstało dopiero w XX w. W istocie było ono obecne w europejskich systemach prawnych od wieków. Nie nadano mu jednak miana rzetelności, lecz miało ono postać praw gwarantujących rzetelne i uczciwe procedowanie. Jednym z jego przejawów była zasada audiatur et altera pars (znana też jako audi alteram partem) – podstawowa zasada w prawie procesowym rzymskim, a co za tym idzie, w całej cywilizacji łacińskiej, nakazująca sądowi wysłuchanie wszystkich argumentów za i przeciw przed wydaniem wyroku i zakazująca bezwzględnego ferowa- nia wyroku bez wysłuchania racji i stanowisk obu stron. Podobną rolę odgrywał też zakaz reformationis in peius (zakaz pogorszenia sytuacji odwołującego się), czy zasady: nemo iudex in causa sua (zakaz bycia sędzią w swojej sprawie), volenti non fit iniuria (chcącemu nie dzieje się krzywda), vigilantibus iura scripta sunt (nakaz dbałości o swoją sprawę), invitus nemo rem cogitur defendere (nikogo nie zmusza się do obrony rzeczy wbrew jego woli), post meridiem praesenti litem addicito (po południu zasądź (sędzio) na rzecz obecnego), ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat (przeprowadzenie dowodu ciąży na tym, kto twierdzi, a nie na tym, kto zaprzecza). Zasady te obecne pod postacią poszczególnych instytucji procesowych, wyrażone chociażby w ustawie XII tablic, były od wieków znane w wielu systemach prawnych3. 2 R. Sakowicz, Proces Chrystusa, Głos Sądownictwa 1939, nr 3, s. 8 i n. 3 K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 1997, s. 111, 148; W. Litewski, Rzymski proces cywilny, ZNUJ PP 1988, z. 123, s. 60 i n. 22 Wprowadzenie W polskiej tradycji zasady te miały swój początek także w odległej historii, sięgającej czasów Bolesława Chrobrego, który według relacji J. Długosza przyznawał niektórym osobom ubogim prawo do korzysta- nia z pomocy prawnej z urzędu4. Statuty Wiślickie stanowiły, że każdy człowiek, niezależnie od stanu, może i powinien mieć adwokata. Przy- wileje – czerwiński z 1422 r. i jedlneńsko-krakowski z 1433 r., a później nieszawskie – zagwarantowały szlachcie ochronę przed konfiskatą i uwięzieniem. Szlachcic nie mógł być uwięziony, a majątek jego skon- fiskowany bez wyroku sądowego. W 1791 r. przywileje te zostały roz- szerzone na mieszczan. Przywileje czerwiński, jedlneńsko-krakowski i nieszawskie z gwarancją neminem captivabimus nisi iure victum (czyli nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego), zakazem konfiskaty mienia bez wyroku sądowego oraz kontradyktoryjnością postępowania były kamieniem milowym w drodze rozwoju rzetelnego procesu w polskim systemie prawnym. Należy podkreślić, że Polska należała do tych nielicznych wówczas krajów Europy, w których kwestia praw obywatelskich była nie tylko przedmiotem refleksji doktrynalnej, ale i składową praktyki życia publicznego w państwa5. Do zinstytucjonalizowania się w systemach prawnych prawa do rzetelnego procesu niewątpliwie jednak przyczyniło się upowszechnianie się koncepcji praw i wolności człowieka, dzięki XVII-wiecznym indy- widualistycznym koncepcjom prawa natury. Podstawą tych koncepcji była myśl przyznania każdemu człowiekowi z samej istoty człowieczeń- stwa pewnych niezbywalnych praw. Wskazywano, że istnienie tych praw jest starsze od instytucji państwa, stąd państwo nie może jednostki ich pozbawić. Pod wpływem szkoły prawa natury zaczęła się rozwijać teoria umowy społecznej, zgodnie z którą społeczeństwo zawiera umowę z państwem i przekazuje mu uprawniania władcze, otrzymując w zamian ochronę praw obywateli. Zawierając umowę z państwem, ludzie nie wyrzekają się swych praw, wręcz przeciwnie, uzyskują ich formalną gwarancję. Pierwszymi pisanymi dokumentami konstytucyj- nymi dotyczącymi praw jednostki były angielska Wielka Karta Wolności (1215 r.), Habeas Corpus Act z 1679 r., amerykańska Karta praw i De- klaracja niepodległości (1776 r.), francuska Deklaracja praw człowieka 4 A. Kisza, Z. Krzemiński, R. Łyczywek, Historia adwokatury polskiej, Warszawa 5 R. Kuźniar, Prawa człowieka. Prawo, instytucje, stosunki międzynarodowe, War- 1995, s. 18 i n. szawa 2008, s. 21. 23 Wprowadzenie i obywatela (1789 r.)6. Negatywne doświadczenia czasów II wojny światowej sprawiły, że ponownie zaczęto szczególne znaczenie przypi- sywać gwarancjom instytucjonalnym i procesowym ochrony praw i wolności człowieka. Wiek XX naznaczył prawo piętnem totalitaryzmu i upolitycznienia. W tym czasie dochodziło do nadużycia władzy sędziowskiej w skrajnej, wynaturzonej postaci, którą określa się jako zbrodnię sądową. Zbrodnią sądową jest wyrok skazujący, jeżeli sam w sobie stanowi akt represji wobec skazanego, a także jeśli został wydany z naruszeniem podstawo- wych zasad uczciwego procesu. Sędzia dopuszcza się zbrodni sądowej, jeżeli świadomie narusza reguły postępowania sądowego (np. uniemoż- liwia korzystanie z prawa do obrony, wydaje wyrok bez przeprowadze- nia rozprawy, nie reaguje na odwołanie wyjaśnień, zeznań, ślady tortu- rowania), po to, aby wydać wyrok skazujący bez dowodów winy lub na podstawie spreparowanych dowodów. Zbrodnią sądową jest wymierze- nie kary śmierci, która wedle elementarnych zasad ludzkiej sprawiedli- wości jawi się jako rażąco surowa w stosunku do zarzucanego czynu7. W przypadku zbrodni sądowych cały proces jest prowadzony właściwie tylko po to, aby nadać formę prawną podjętej już wcześniej decyzji politycznej. Takie „sądzenie” było jawnym zaprzeczeniem istoty wymia- ru sprawiedliwości i – jeśli dochodziło do skazania osoby niewinnej, przypisania jej czynu innego niż został dokonany, umyślnego zakwali- fikowania popełnionego przestępstwa pod surowszy przepis ustawy karnej i wymierzenie surowszej kary niż byłaby wymierzona w nieza- leżnym postępowaniu sądowym – skład sądzący dopuszczał się prze- stępstwa zwanego zbrodnią sądową8. Zbrodnie sądowe, jakie popełniono w XX w., potwierdzają tylko tezę, że każda władza, w tym sędziowska, może zostać nadużyta. Do- świadczenie tych czasów uświadomiło ludzkości, że prawo stanowione może być narzędziem zbrodni. Zwrócono również uwagę, że istnieje pewien katalog nienaruszalnych praw i wolności, którego źródłem jest godność człowieka. Sposobem na jego upowszechnienie stała się inter- nacjonalizacja tych praw i wolności przez międzynarodowe akty ochrony praw człowieka. Istotny wpływ na rozwój systemu ochrony 6 L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2007, s. 81–83. 7 M. Stanowska, Próby rozliczenia się z przeszłością w wymiarze sprawiedliwości (w:) Ius et Lex. Księgajubileuszowa ku czci Profesora Adama Strzembosza, red. A. Dębiński, A. Grześkowiak, K. Wiak, Lublin 2002, s. 327. 8 A. Przewoźnik, A. Strzembosz, Generał Nil, Warszawa 1999, s. 30–31. 24 Wprowadzenie praw człowieka wywarł również proces demokratyzacji ustrojów i społeczeństw. W systemie demokratycznym status jednostki nabiera szczególnego znaczenia, gdyż państwu przypisuje się służebną rolę wobec społeczeństwa. Współczesna koncepcja praw człowieka obrazuje, czym są prawa człowieka, określa podstawowe dobra należne człowiekowi i system ich gwarancji. Do zasadniczych zaś elementów koncepcji praw człowieka zalicza się twierdzenia o ich powszechności, niezbywalności, równości oraz godności jako ich źródle9. Podstawowe prawa i wolności zostały skodyfikowane w dokumentach: Powszechnej deklaracji praw człowieka z 1948 r., Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wol- ności z 1950 r. i Międzynarodowym pakcie praw obywatelskich i poli- tycznych z 1966 r. Implementacja do systemów krajowych międzynarodowych aktów ochrony praw człowieka zainicjowała w konsekwencji proces instytu- cjonalizacji prawa do rzetelnego procesu w wielu krajach europejskich, w tym także i w Polsce. Upowszechnienie się koncepcji rzetelnego procesu następowało jednak stopniowo wraz z historycznym rozwojem społeczeństwa, demokratyzacją ustrojów politycznych oraz tworzeniem się systemu międzynarodowej aksjologii ochrony praw człowieka. Po- wolny proces instytucjonalizacji prawa do rzetelnego procesu w polskim porządku prawnym był następstwem dominującej w okresie PRL-u kolektywistycznej koncepcji porządku społecznego, opartej na założe- niach podporządkowania jednostki potrzebom i celom władzy. Konse- kwencją monistycznej koncepcji ustroju państwowego było odrzucenie instytucjonalnych form gwarancji praw obywatelskich. Monizm ten wyrażał się tak w prawotwórstwie, jak i praktyce stosowania prawa. Jego przejawem było utożsamianie pojęcia praw jednostki z pojęciem wolności jednostki, co prowadziło do reglamentacji wszelkich inicjatyw życia społecznego, gospodarczego i politycznego. Jednostka, aby zreali- zować swoją inicjatywę, była zmuszona do szukania normy zezwalającej – prawa do czegoś (co odpowiadało zasadzie, że wolno tylko to, na co prawo zezwala), zamiast szukać normy zakazującej (zgodnie z zasadą, wszystko, co nie jest zakazane, jest dozwolone)10. 9 M. Piechowiak, Pojęcie praw człowieka (w:) Podstawowe prawa jednostki i ich są- dowa ochrona, red. L. Wiśniewski, Warszawa 1997, s. 13. 10 Z. Kędzia (w:) Prawa, wolności i obowiązki człowieka i obywatela w nowej polskiej Konstytucji, red. Z. Kędzia, Poznań 1990, s. 68; L. Wiśniewski, Konstytucyjna regulacja 25 Wprowadzenie Ujęcie praw i wolności w Konstytucji PRL z 1952 r. wyrażało prymat interesu klasy rządzącej nad interesem jednostki. Co jednak ważniejsze, prawa i wolności, choć zagwarantowane w Konstytucji PRL, nie były respektowane, przez wiele lat nie było również mechanizmów proceso- wych, które pozwalałyby obywatelowi na ich dochodzenie11. Wszelkie gwarancje prawno-instytucjonalne są zatem iluzoryczne, jeśli nie ma mechanizmów ustrojowych i procesowych, które czyniłyby te prawa realnymi. Można zatem stwierdzić, że ówczesny system ochrony praw był pozbawiony jego fundamentalnej cechy, jaką jest efektywność. Przemiany ustrojowo-społeczne, jakie nastąpiły po roku 1989, zmieniły oblicze polskiego systemu prawnego. Idea demokratyzacji życia politycznego i społecznego wyniosła prawo do sądu do rangi najwyższego prawa człowieka i obywatela. W polskiej judykaturze dość późno, gdyż po roku 1989, zostało z regulacji konstytucyjnej wywiedzio- ne prawo do sądu, a dopiero w doktrynie ostatniego dziesięciolecia pod wpływem konstytucjonalizacji prawa do sądu uznaje się, że rzetelny proces jest naczelną zasadą sądowego wymiaru sprawiedliwości. Kon- stytucja RP gwarantuje nie tylko prawo do sądu, ale również statuuje jego gwarancje, które mają zarówno ustrojowy, jak i procesowy wymiar. Konstytucyjne prawa i gwarancje zapewniają efektywną ochronę prawną, prawo do rzetelnego procesu, które dzięki mechanizmom ustrojowo-procesowym nie jest jedynie papierowym, lecz rzeczywistym prawem podmiotowym każdego człowieka oraz ustrojową zasadą sądo- wego wymiaru sprawiedliwości. Droga do rzetelnego procesu, wolnego od arbitralności i samowoli władcy była więc długa. Problematyka rzetelnego procesu niezależnie od czasów ma więc uniwersalne znaczenie, gdyż jest ona gwarancją ochrony praw człowieka. Niezależnie od czasów, ustrojów i systemów zapewnienie rzetelnego procesu jest wyrazem poszanowania godności i praw człowieka. Proces bez gwarancji rzetelności może stać się narzę- dziem nadużyć i zagrożeniem dla godności ludzkiej. Monografia uwzględnia stan prawny na dzień 3 maja 2012 r., uwzględnia zmiany wprowadzone nowelizacją z dnia 16 września 2011 r. i stanowi wersję rozprawy doktorskiej przygotowanej pod kierunkiem Prof. dr. hab. Tadeusza Erecińskiego obronionej w dniu 5 marca 2012 r. na Wydziale Prawa i Administracji UW. Chciałabym serdecznie podzię- praw obywatelskich i ich gwarancji dla potrzeb postępowania jurysdykcyjnego (w:) Studia Konstytucyjne, t. 5, red. L. Garlicki, Warszawa 1989, s. 179. 11 L. Garlicki, Polskie prawo..., s. 83. 26 Wprowadzenie kować mojemu Promotorowi za wskazówki merytoryczne, okazaną mi życzliwość, cenną inspirację naukową i pomoc w wyborze tematu, a także recenzentom tej pracy Panom dr. hab. Tadeuszowi Wiśniew- skiemu i dr. hab. Sławomirowi Cieślakowi za życzliwe uwagi, które miały wpływ na ostateczny kształt pracy. Niniejsza rozprawa nie po- wstałaby również bez udziału wspierających mnie Sędziów Sądu Naj- wyższego, którym bardzo dziękuję za pomoc merytoryczną i życzliwość. Wyrazy wdzięczności należą się również Panu Pierwszemu Prezesowi Sądu Najwyższego Stanisławowi Dąbrowskiemu, któremu w tym miejscu składam wyrazy szczerego podziękowania za łaskawe zaintere- sowanie moją pracą, napisanie słowa wstępnego, i bezcenne dyskuje merytoryczne, które przesądziły o ostatecznym kształcie tej pracy. 2. Założenia metodologiczne Celem prowadzonych badań, jak już wskazano, jest scharakteryzo- wanie istoty rzetelnego procesu oraz ustalenie, czy polski model postę- powania cywilnego gwarantuje rzetelny proces. Zasadnicza trudność związana z rzetelnym procesem to kwestia jego dogmatycznej charakterystyki oraz definicji. Problematyczne jest, czy rzetelny proces jest ideą, modelem, zasadą konstytucyjną bądź procesową, czy może też prawem podmiotowym. Trudność w zdefinio- waniu jego charakteru ma swoje podłoże w niedookreśloności zakresu treściowego „rzetelnego procesu”. W wyjaśnieniu znaczenia pojęcia rzetelnego procesu pomocne jest więc orzecznictwo sądowe. W zasadzie to judykatura a casu ad casum konkretyzuje, co w danym postępowaniu i dla danej sprawy w istocie znaczy rzetelny proces. Judykatura nie tworzy jednak definicji, a jedynie wyznacza ramy rzetelnego procesu, dokonując zazwyczaj kazuistycznego wyliczenia poszczególnych ele- mentów procesu rzetelnego. Dopiero ocena całokształtu przebiegu da- nego postępowania pozwala stwierdzić, czy rzeczywiście prawo do rzetelnego procesu zostało naruszone. Dogmatyczna analiza koncepcji rzetelnego procesu jest więc zadaniem niezwykle złożonym i dlatego najczęściej sposobem jej przeprowadzenia jest analiza orzecznictwa. Analiza orzecznictwa wyznaczającego ramy rzetelnego procesu jest niewątpliwie pomocna w oznaczeniu jego zakresu treściowego. Chodzi tu przede wszystkim o analizę orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który w swoim bogatym dorobku szczegółowo eksplikuje, 27 Wprowadzenie czym jest fair trial. Uzupełnieniem tej analizy jest również orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego w kontekście konstytucyjnego prawa do sądu oraz sposobu jego urzeczywistnienia na gruncie procesowym. Analiza judykatury wskazuje, że w każdym postępowaniu, czy to przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka, w postępowaniu karnym, sądowoadministracyjnym, czy cywilnym rzetelny proces konstytuują w zasadzie te same elementy. Trafnie więc stwierdza się, że można mówić o standardzie rzetelnego postępowania jako zasadzie modelującej postępowania sądowe. W rezultacie, wyjaśniając istotę pojęcia rzetelnego procesu, nie można abstrahować od jego osadzenia w całym systemie obowiązującego modelu ochrony prawnej. Uwzględnienie szerokiego spektrum mate- riału badawczego stwarza niebezpieczeństwo ogólnikowości i wybiór- czości przeprowadzonych badań. Dodatkową trudnością w tej analizie jest również fakt, że pojęcie rzetelnego procesu jest nie tylko niedookre- ślone, ale i dynamiczne. Jeśli bowiem przyjmujemy za podstawę dla określenia jego treści analizę orzecznictwa, to nie ulega wątpliwości, że rzetelny proces zmienia się w czasie, tak jak ewolucji podlega judykatura, tak jak zmieniają się standardy aksjologiczne. To z kolei obliguje do nieustannego aktualizowania zebranego materiału badawczego. Niniejsze opracowanie jest próbą dogmatycznego zdefiniowania i opisania istoty rzetelnego procesu oraz weryfikacją rzetelności polskie- go procesu cywilnego. Jako założenie przyjęto jednak nie tyle analizę orzecznictwa w tym przedmiocie, ile próbę systemowego ujęcia ram rzetelnego procesu w sferze sądowego stosowania prawa w ramach postępowania cywilnego, przy uwzględnieniu również dorobku judyka- tury. W prowadzonych badaniach odrzucono koncepcję kazuistycznej analizy orzecznictwa. Jako założenie metodologiczne zostało przyjęte przedstawienie rzetelnego procesu jako publicznego prawa podmioto- wego człowieka, którego treść wykracza jednak poza materię stricte procesową, oraz jako konstytucyjnej zasady sądowego wymiaru spra- wiedliwości. Zakresem pracy zostało objęte postępowanie cywilne rozpoznawcze i egzekucyjne. Ze względu jednak na ograniczone ramy pracy jedynie wybiórczo omówione zostały elementy postępowania egzekucyjnego. Tytuł pracy Rzetelny proces cywilny nawiązuje do terminologii między- narodowej, w której używa się pojęcia prawa do rzetelnego procesu. 28 Wprowadzenie Podkreślić jednak należy, że na użytek pracy pojęcie procesu cywilnego będzie rozumiane jako całe postępowanie cywilne. Podstawową metodą wykorzystywaną do analizy przedstawionych założeń jest metoda językowa (tzw. dogmatyczna), wspierana przez elementy metody prawnoporównawczej oraz historycznoprawnej. Analiza orzecznictwa, podobnie jak i dorobek nauki, zostały wykorzy- stane dla celu systemowego ujęcia „ram” rzetelnego procesu. Przepro- wadzona analiza nakazuje bowiem uznać, że definicja rzetelnego pro- cesu pozostaje wciąż otwarta. Pojęcie „rzetelnego procesu” w istocie ma niedookreślony charakter, można jednak postarać się o zdefiniowa- nie i systemową syntezę jego zakresu w aspekcie ustrojowo-procesowym. Charakterystyka istoty rzetelnego procesu ze względów przedsta- wionych poniżej została przeprowadzona na płaszczyznach: aksjologicz- nej, ustrojowo-konstytucyjnej i procesowej. Jednocześnie głównym przedmiotem badań była analiza prawa do rzetelnego procesu w aspekcie działania sądu. Postępowanie cywilne postrzegane jest jako swego rodzaju porzą- dek. Jego przebieg i cel wyznaczają przyjęte zasady organizacji ustrojo- wej i funkcjonalnej postępowania cywilnego. U podstaw tych zasad czy wręcz ponad nimi istnieją jednak wartości, które są pierwotnym ich źródłem. Dlatego rozważań o istocie rzetelnego postępowania nie można prowadzić bez odniesienia się w pierwszym rzędzie do aksjologii procesu. Takie postrzeganie prawa procesowego wiąże się niewątpliwie z jego aksjomatyzacją wedle określonych wartości. Pojęcie postępowania cywilnego i prawa procesowego jest coraz częściej konstruowane według określonych kryteriów i wartości istotnych w danej dziedzinie12. W pierwszej części pracy odrębny rozdział zostanie poświęcony problematyce aksjologii rzetelnego procesu. Aksjologia rzetelnego procesu na użytek pracy zostanie określona jako zbiór określonych wartości, których istnienie warunkuje ukształtowanie procedury roz- strzygania sporów przed sądem. Uwzględniając specyfikę materii postę- powania cywilnego, do pożądanych jego wartości należy zaliczyć: po- szanowanie godności, transparentność, równość, pewność i przewidy- walność, prawdę, efektywność oraz oczywiście sprawiedliwość. Wymie- nione powyżej wartości zostały uznane za podstawowe wartości rzetel- 12 K. Piasecki, Antropologiczne i aksjologiczne podstawy prawa cywilnego (w:) Filo- zofia prawa a tworzenie i stosowanie prawa. Materiały Ogólnopolskiej Konferencji Nauko- wej zorganizowanej w dniach 11 i 12 czerwca 1991 roku w Katowicach, red. B. Czech, Katowice 1992, s. 269 i n. 29 Wprowadzenie nego procesu cywilnego. Ich opis zawarty jest w rozdziałach poświęco- nych aksjologii i przebiegowi rzetelnego procesu. Wartości te są funda- mentem rzetelnego postępowania i mają swoje źródło w ogólnym syste- mie wartości, jaki istnieje w danym społeczeństwie. Suma tych wartości stanowi o rzetelności postępowania. Przy czym również rzetelność procesu może być uznana za swoistą wartość procesową. Związki i wzajemne zależności pomiędzy poszczególnymi wartościami proceso- wymi zostaną przedstawione w rozdziale o aksjologii rzetelnego procesu. Płaszczyzna instytucjonalna rzetelnego procesu to przede wszystkim jego organizacja. Ustrój rzetelnego procesu opiera się na istnieniu i odpowiednim ukształtowaniu organów, których zadaniem jest ochrona prawna jednostki. Do podstawowych organów zapewniających tę ochronę w porządku krajowym należy zaliczyć: sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny, Trybunał Konsty- tucyjny, Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka, prokuraturę13, adwokaturę, radców prawnych, notariat. Na płaszczyźnie międzynarodowej z kolei ochronę prawną zapewnia Europejski Trybu- nał Praw Człowieka w Strasburgu i Europejski Trybunał Sprawiedliwo- ści w Luksemburgu. Płaszczyzna instytucjonalna obejmuje swoim za- kresem nie tylko istnienie organów ochrony prawnej, ale i ich należyte zorganizowanie. Organizacja sądowego wymiaru sprawiedliwości ma u swego źródła zasady ogólne obowiązującego systemu i porządku prawnego wyrażone w Konstytucji RP, takie jak: zasadę państwa prawnego, praworządność, sądowy wymiar sprawiedliwości, nadzór judykacjny Sądu Najwyższego, prawo do obrony, jawność, związanie sędziego ustawą i Konstytucją RP, niezawisłość i nieusuwalność sędziów, zasadę udziału ławników w sądownictwie, instancyjność, kolegialność, równość. Zasady te odnoszą się do sfery ustrojowo-organizacyjnej wy- miaru sprawiedliwości i zostaną opisane w części drugiej pracy poświę- conej ustrojowi rzetelnego procesu. Ustrój rzetelnego procesu to także kwestia instytucjonalno-procesowych gwarancji dostępu do sądu. Problematyka sądowego wymiaru sprawiedliwości oraz ustrojowych cech koniecznych sądu jako organu władzy sądowniczej zostanie opisana w drugiej części. Trzecim konstytutywnym elementem rzetelnego procesu, gwaran- tem rzetelnego procesu jest obok aksjologii i ustroju jego procesowe 13 L. Garlicki, Prawo do sądu (rozważania de lege fundamentale ferenda), AUMCS, sectio G, vol. XXXVII, Lublin 1990, s. 60. 30 Wprowadzenie zorganizowanie. Cechą charakterystyczną wymiaru sprawiedliwości jest jego wykonywanie w szczególnej, bo procesowej formie. Forma – to porządek rozłożenia części składowych treści, pozwalająca na jej istnienie jako czegoś jakościowego. Przez formę postępowania cywilnego należy rozumieć ten zespół jego cech charakterystycznych, który odróż- nia postępowanie cywilne od innych sposobów urzeczywistniania prawa materialnego14. Kwalifikowana forma postępowania sądowego jest jednym z kon- stytutywnych elementów rzetelnego procesu. Procedura w jej ogólnym znaczeniu określa warunki i sposoby dochodzenia roszczeń na drodze prawnej oraz reguły określające kroki podejmowane w celu zapewnienia, że prawo podmiotowe i/lub obowiązek są egzekwowane15. Jej właściwe ukształtowanie ma fundamentalne znaczenie dla zapewnienia rzetelnego postępowania. Nie ulega wątpliwości, że zorganizowane postępowanie nie jest celem samym w sobie. Przepisy postępowania cywilnego, jak pisał W. Miszewski, mają przede wszystkim uporządkować proces w ten sposób, aby dawały jak największą sumę gwarancji zmierzających do prawidłowego i bezstronnego wymiaru sprawiedliwości16. Przyjmuje się więc w judykaturze, że jednym z elementów konstytucyjnego prawa do sądu jest prawo do właściwej procedury przed sądem, która ma gwarantować rzetelne i merytoryczne rozpatrzenie sprawy, warunkujące następnie wydanie sprawiedliwego orzeczenia17. Ma ona przede wszystkim służyć realizacji głównego celu postępowania, jakim jest wydanie trafnego orzeczenia. Sprawiedliwość proceduralną uznaje się za szczególną gwarancję prawa do sądu. Reguły sprawiedliwości proce- duralnej porządkują i strukturalizują proces podejmowania decyzji prawnych oraz zabezpieczają przed arbitralnością18. Sprawiedliwość proceduralna jest więc swoistą konstrukcją. Odpowiednie zorganizowa- nie i wzmocnienie jest jej fundamentem, na którym można budować 14 W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1974, s. 171–172. 15 S. Guinchard, G. Montagnier, Lexique des terms juridiques, Paris 2007, s. 519. 16 W. Miszewski, Jawność w procesie cywilnym w związku z przepisami kodeksu po- stępowania cywilnego, NPC 1933, nr 1, s. 11. 17 Wyrok TK z dnia 31 stycznia 2005 r., SK 27/03, OTK-A 2005, nr 1, poz. 8. 18 M. Borucka-Arctowa, Sprawiedliwość proceduralna a orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego i jego rola w okresie przemian systemu (w:) Konstytucja i gwarancje jej przestrzegania. Księga pamiątkowa ku czci prof. Janiny Zakrzewskiej, red. J. Trzciński, A. Jankiewicz, Warszawa 1996, s. 29. 31 Wprowadzenie rzetelny proces. Szczególna wartość sprawiedliwości proceduralnej polega na instytucjonalizacji określonych prawideł proceduralnych. Właściwe zastosowanie przyjętej formuły sprawiedliwości materialnej wedle tego, co się komu należy i ewentualnie od kogo się należy, wyma- ga, aby każda z osób, której dotyczy rozstrzygnięcie, była w toku czyn- ności traktowana w sposób zgodny z odpowiednimi regułami procedu- ralnymi. Jak to ujął Z. Ziembiński, na instytucjonalizację rozstrzygnięć o sprawiedliwym charakterze składają się reguły: wyznaczające lub konstruujące podmioty wyposażone w kompetencję do dokonywania miarodajnych społecznie orzeczeń, określające sposób dokładnego ustalenia treści przyjmowanej formuły sprawiedliwości oraz dotyczące sposobu ustalania sytuacji faktycznych. Reguły procesowe niejako z założenia mają tylko wtórną, instrumentalną wartość. Faktycznie jednak mają decydującą doniosłość społeczną. Wszelkie bowiem wzniosłe formuły sprawiedliwości tracą na wartości, jeśli nie można dochodzić ich ochrony w sposób zinstytucjonalizowany, jeśli orzeczenie jest wydawane przez stronniczego sędziego, bądź treść formuły sprawie- dliwości, czy normy znajdującej zastosowanie w odniesieniu do takiego przypadku jest chwiejna i dopiero przez kogoś arbitralnie precyzowana, albo jeśli nie ma gwarancji obiektywnego ustalenia stanu faktycznego w danej sprawie19. Największa trudność w ocenie rzetelności danego postępowania to znalezienie rozsądnej równowagi pomiędzy poszczególnymi elemen- tami konstytuującymi to prawo. Efektywność postępowania nie może prowadzić do pozbawienia stron prawa do wysłuchania, z kolei realiza- cja tego prawa nie może skutkować przewlekłością postępowania. Transparentność postępowania nie może unicestwiać jego efektywności, zaś pewność w postępowaniu – sprawiedliwości. Dlatego dopiero po przeprowadzeniu in casu analizy całokształtu przebiegu danego postę- powania można zdecydować o tym, czy doszło do naruszenia prawa do rzetelnego procesu. W ramach czwartej części pracy zostaną również omówione skutki procesowe naruszenia prawa do rzetelnego procesu. Należy zauważyć, że między ustrojem organów sądowych a organi- zującą go procedurą zachodzi ścisła zależność, jako że system organizacji organów powinien umożliwiać wykonywanie powierzonych im funkcji w sposób wyznaczony przyjętą formą. Powyższa konstatacja prowadzi 19 Z. Ziembiński, O pojmowaniu sprawiedliwości, Lublin 1992, s. 175–177. 32 Wprowadzenie do wniosku, że jakkolwiek między ustrojowymi i funkcjonalnymi ele- mentami wymiaru sprawiedliwości20 istnieje potrzeba dystynkcji, to jednak dla opisania istoty rzetelnego postępowania konieczne jest ich łączne uwzględnienie. Samo pojęcie postępowania należy rozumieć, jak trafnie wskazał F. Matscher, nie tylko jako postępowanie sądowe w jego wąskim rozumieniu, ale także jako sferę ustrojowej organizacji ochrony sądowej obejmującej ustrój sądów, dopuszczalność drogi są- dowej, właściwość czy podział pracy sędziów21. Zostało to przyjęte za podstawę założeń metodologicznych. Uzasadnia to też podział prawa sądowego, w ramach którego wyróżnia się sferę organizacji i funkcjo- nowania sądów oraz postępowania przed sądem. W ramach tak przyjętego podziału można wyróżnić dwie grupy norm prawnych. Pierwsza odnosi się do organizacji i zadań sądów, a druga grupa do postępowania przed sądem. Ścisłe rozdzielenie materii regulowanych przez obie grupy norm jest jednak niemożliwe. Wynika to z faktu, że konstytucyjne regulacje ustroju i organizacji wymiaru sprawiedliwości przenikają się z regulacjami stricte procesowymi. W konsekwencji, wśród przepisów prawa procesowego znaleźć można unormowania dotyczące nie tylko samego procesu, ale i organizacji podmiotów powołanych do przeprowadzenia procesów22. Z kolei również pośród regulacji konstytucyjnych są normy odnoszące się do przebiegu postępowania. Procesowa płaszczyzna badawcza jest powiązana ze sferą socjolo- gicznych uwarunkowań procesu cywilnego. Nie można bowiem pomi- jać, że postępowanie cywilne ma niezwykle istotne społeczne znaczenie, gdyż jego funkcją jest urzeczywistnienie i wykonanie obowiązującego prawa. Dzięki mechanizmom postępowania cywilnego zapewnione jest poszanowanie prawa w społeczeństwie i porządkowane jest życie spo- łeczne. Postępowanie cywilne pozwala na likwidację stanów patologicz- nych i zapewnia wprowadzenie stanu pewności obrotu prawnego i stabilizacji23. Wydaje się, że o rzetelnym procesie w aspekcie socjolo- 20 J. Jodłowski, Zasady naczelne socjalistycznego postępowania cywilnego (w:) Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego. Zbiór studiów, red. J. Jodłowski, Ossolineum 1974, s. 59–60. 21 F. Matscher, Die Verfahrensgarantien der EMRK in Zivilrechtssachen, Österreichi- sche Zeitschrift für Öffentliches Recht und Völkerrecht 1980, z. 31, s. 4. 22 M. Waligórski, Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura procesu, Warszawa 1947, s. 15. 23 W. Siedlecki, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 1977, s. 11. 33 Wprowadzenie gicznym należy mówić jako o pewnym zjawisku, na które składają się społeczne uwarunkowania oraz zachowania wszystkich jego uczestni- ków. W tym aspekcie socjologia, zajmująca się badaniem społecznych reguł, procesów i struktur, które łączą, tworzą i niszczą więzi między- ludzkie, staje się właściwą płaszczyzną badawczą. Nie ulega bowiem wątpliwości, że same normy ustrojowe i procesowe nie sprawią, że proces będzie uczciwy. O tym, czy procesowo-ustrojowe gwarancje będą w procesie faktycznie realizowane, decyduje przede wszystkim zachowanie się sądu i wszystkich podmiotów procesu. W tym kontekście ta płaszczyzna badawcza została wykorzystana przy omawianiu lojalno- ści procesowej oraz zakazu nadużycia praw procesowych. Realizując przedstawione powyżej założenia metodologiczne, rze- telność postępowania poddano przede wszystkim analizie na płaszczyź- nie instytucjonalno-procesowej. Przedmiotem zainteresowania zaś w aspekcie podmiotowym jest przede wszystkim organizacja ustrojowa i procesowa działalność sądu, jako gwaranta rzetelnego procesu. Rzetel- ny proces może być rozpatrywany nie tylko z punktu widzenia działania sądu, lecz także stron, pracowników sądów, kuratorów sądowych, bie- głych, komorników czy adwokatów i radców prawnych. Najmniej może partykularnie traktuje proces sąd, który jest organem wymiaru sprawiedliwości, podlega tylko prawu, a jego zadaniem jest wymierzanie sprawiedliwości. Pozycja ustrojowa sądu nadaje mu przymiot organu niezawisłego, niezależnego i bezstronnego, a gwarancje procesowe ob- ligują do respektowania praw podmiotów postępowania oraz ich jedna- kowego traktowania. Można zatem stwierdzić, że obowiązek uczciwego zachowania jest wpisany już w instytucję funkcji sędziego. Na ocenę działania sądu, jego odbiór społeczny wpływ ma zacho- wanie zarówno sędziów, jak i urzędników sądowych. Normy prawa procesowego obligują nie tylko sędziów, ale i osoby zatrudnione w są- dzie do uczciwego postępowania. Zasady wykonywania czynności przez urzędników sądowych określa też szczegółowo m.in. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości – Regulamin urzędowania sądów powszech- nych. Należy podkreślić, że rola urzędników jest bardzo istotna, jeśli chodzi o wszelkie czynności dotyczące protokołowania, obsługi intere- santów czy udzielania informacji. Obowiązek zachowania bezstronności w jednakowym stopniu odnosi się do referendarzy, komorników, bie- głych, tłumaczy, protokolantów, stenografów, adwokatów i radców prawnych. Nie ulega bowiem wątpliwości, że o rzetelnym przebiegu postępowania decyduje nie tylko działalność samego sądu. Niemniej 34 Wprowadzenie omówienie także tego aspektu wykraczałoby poza zakres pracy ograni- czony do sfery rzetelnego postępowania gwarantowanego przez sąd i przed sądem oraz konsekwencji wynikających z uznania jego charak- teru, jako publicznego prawa podmiotowego. Przedmiotem pracy jest jedynie pewien szczególny aspekt sprawie- dliwego procesu, jakim jest jego rzetelność. Innymi słowy poza zakresem badań znalazła się ta część problematyki, która odnosi się do sprawie- dliwości w jej materialnym znaczeniu. Szczegółowe wyjaśnienie istoty sprawiedliwości materialnej wymagałoby podjęcia badań z zakresu fi- lozofii prawa, co wykracza poza zakres pracy. Niemniej należy wyraźnie podkreślić, że są to dwa komponenty konieczne, nierozerwalne, które czynią proces sprawiedliwym. 35 Część I Rzetelny proces – geneza, znaczenie i uwarunkowania Rozdział pierwszy Źródła pochodzenia i znaczenie rzetelnego procesu Źródeł idei rzetelnego procesu należy się doszukiwać w angielskiej koncepcji fair trial wywodzącej się z tradycji systemu common law oraz orzecznictwa sądów o charakterze międzynarodowym. Pojęcie fair trial oznacza a trial by an impartial and disinterested tribunal in accordance with regular procedures, gdzie pojęcie fair odpowiada pojęciom impar- tial, just, equitable, disinterested24. Fair znaczy tyle co uczciwy, sprawie- dliwy, godziwy, a fair trial to po prostu uczciwy proces. Samo pojęcie fair jest spotykane w zawodach sportowych dla określenia zasad uczciwej walki – fair play25. W prawie brytyjskim i amerykańskim używa się również określenia due process of law, które odnoszone jest do reguł prowadzenia postępowania przed sądem oraz poczucia spra- wiedliwości i słuszności, zaś fair trial stosuje się do gwarancji proceso- wych uczestników postępowania. Idea due process of law pozawala za- pewnić indywidualną wolność obywatela w stosunku do dominującej pozycji władzy państwa. Zakłada ona bowiem, że konflikty powstające na linii obywatel – władza państwowa będą rozstrzygane w drodze procesu opartego na prawie. Początki tego prawa sięgają czasów Wielkiej Karty Swobód (Magna Carta Libertatum) z 1215 r., którą wydał król Jan bez Ziemi pod naci- skiem feudałów walczących o swoje przywileje. Artykuł 39 Wielkiej Karty gwarantował im przywilej, że nikt nie mógł być pozbawiony wolności, wywłaszczony, pozbawiony czci bez wydania wyroku opartego 24 Black s Law Dictionary, red. B.A. Garner, St. Paul Minessota 2000, s. 487 i 489. 25 P.J. Tettinger, Fairneß als Rechtsbegriff im deutschen Recht (w:) Sport, Recht und Ethik, red. E. Scheffen, Stuttgart 1998, s. 33 i n. 39 Rozdział pierwszy. Źródła pochodzenia i znaczenie... na prawie (per legem terre, by the law of the land)26. W późniejszym czasie wyrażenie per legem terre zostało zastąpione klauzulą par due process de lei27. Klauzula due process of law znalazła również swój wyraz w postanowieniach V i XIV Bill of Rights amerykańskiej Konstytucji z 1787 r., które stanowią: ...nor (shall any person) be deprived of life, li- berty, or property, without due process of law... i ...nor shall any state deprive any person of life, liberty, or property without due process of law..., co oznacza, że nikt nie może być pozbawiony życia, wolności czy własności bez prawa do wysłuchania przed sądem28. Nie oznacza to jednak, że prawo do rzetelnego procesu nie było znacznie wcześniej znane. Pierwotnie obecne ono było pod postacią prawa wysłuchania, przejętego z rzymskiego i kanonicznego prawa, znanego w państwach europejskich jako maksyma audiatur et altera pars. Następnie zaś w systemach kontynentalnych niezwiązanych z systemem common law prawo do rzetelnego procesu zostało wyrażone w art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolno- ści, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następ- nie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) oraz art. 14 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych otwartego do podpisu w No- wym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167). Sformułowanie prawa do sądu w aktach tego rzędu było związane z upowszechnieniem się po drugiej wojnie światowej idei materialnego państwa prawa. Należy wspomnieć, że już w Powszechnej deklaracji praw człowieka z 1948 r. została zawarta gwarancja ochrony prawnej. Do istotnych komponentów prawa do rzetelnego procesu należy gwa- rantowanie przez państwo praw i wolności jednostki oraz instytucjonal- ne i procesowe gwarancje ochrony praw podmiotowych. Współcześnie jednym z najistotniejszych elementów demokratycznego państwa prawnego jest istnienie gwarancji szerokiej ochrony prawnej, sprawo- 26 No free man shall be taken or imprisoned or diseased or outlawed or exiled or in any way ruined, nor will we go or send against him, except by the lawful judgement of his peers or by the law of the land. 27 C.A. Miller, The forest of due process of law. The American constitutional tradition (w:) Due process, red. J.R. Pennock, J.W. Chapman, New York 1977, s. 8–12; D. Dörr, Faires Verfahren, Kehl am Rhein–Straßburg 1984, s. 7. 28 J.I.H. Jacob, The Fabric of English civil justice, London 1987, s. 5–6; C.A. Miller, The forest..., s. 3–5; K.H. Schwab, P. Gottwald, Verfassung und Zivilprozessrecht, Bielefeld 1984, s. 61–62. 40 Rozdział pierwszy. Źródła pochodzenia i znaczenie... wanej przez niezawisłe sądy w ramach ustawowo przewidzianego po- stępowania. Najważniejszym mechanizmem gwarantującym ochronę praw i wolności człowieka jest uniwersalna zasada prawa do sądu29. W polskim porządku prawnym pojęcie „prawa do rzetelnego pro- cesu” nie było obecne przez długi czas mimo implementacji art. 14 MPPOiP i art. 6 EKPC. Nie znaczy to jednak, że w polskiej judykaturze i myśli prawniczej było ono obce. Gwarancje rzetelnego procesu były od dawna znane w polskim procesie cywilnym. Należy podkreślić, że już E. Waśkowski wspominał o racjonalnej procedurze bądź racjonal- nym urządzeniu procesu, zapewnionym przez dyspozycyjność, równo- uprawnienie, formalizm oraz formalne kierownictwo sądu. Wymieniał on dwa warunki, którym musi odpowiadać proces cywilny, tj.: słuszność wydawanych wyroków oraz dogodność postępowania30. Z kolei W. Siedlecki zdefiniował proces cywilny jako akt wykonawczy dwóch mocy prawnych, które jakkolwiek przysługują różnym podmiotom, to mają wspólny charakter i cel. Są nimi moc sądowa, względnie sądzenia, przysługująca państwu i moc skargi służąca jednostce. Funkcja procesu cywilnego jest funkcją publiczną. Interes publiczny wymaga, aby normy prawne były stosowane w społeczeństwie, a sankcje stojące na straży poszanowania prawa były stosowane w sposób słuszny i właściwy. Celem funkcji publicznej procesu jest słuszne zastosowanie w konkretnym przypadku normy – sankcji, stojącej na straży poszanowania prawa w społeczeństwie31. W. Siedlecki przyjął, że z ogólnej zasady nakazującej jednostkom uczciwe i rzetelne postępowanie wynika ich obowiązek rzetelnego współdziałania z sądem, nieprzeciągania postępowania, mówienia prawdy32. Skoro zatem obowiązek rzetelnego i uczciwego postępowania dotyczy uczestników procesu, to tym bardziej nie ulega wątpliwości, że jest on podstawowym obowiązkiem sądu. J. Jodłowski uznał, że nie jest to specyficzna zasada postępowania cywilnego, ale jedna z ogólnych zasad współżycia społecznego, która powinna przy- świecać działaniom i korzystaniu z wszelkich praw przez obywateli 29 S. Pilipiec, Teoretyczno-prawne aspekty zasady prawa do sądu, AUMCS, sectio G, vol. XLVII, Lublin 2000, s. 225. 30 E. Waśkowski, Podręcznik procesu cywilnego, Wilno 1932, s. 76–79. 31 W. Siedlecki, Istota procesu cywilnego z punktu widzenia interesów państwa i jednostki, PiP 1947, z. 7–8, s. 51. 32 Tamże, s. 53. 41 Rozdział pierwszy. Źródła pochodzenia i znaczenie... i wszystkie podmioty w społeczeństwie33. W tym ujęciu zasada rzetel- ności przyjmuje wyraz lojalności, postulatu obligującego strony, jak i organy do uczciwego postępowania. Z. Resich z kolei, nie formułując zasady rzetelnego procesu, podkreślił wypływający z zasady praworząd- ności obowiązek zapewnienia wykonywania prawa zgodnie z zasadami współżycia społecznego34. Przegląd literatury prowadzi do wniosku, że rzetelność postępowa- nia mimo oczywistej obecności w procesie nie była wyodrębniona ani zinstytucjonalizowana. Obowiązywania jej w procesie cywilnym nie wywodzono jednak wprost z niewyrażonego normatywnie expressis verbis prawa do sądu, lecz z samych założeń racjonalnego urządzenia postępowania, zasad współżycia społecznego czy ogólnych zasad uczciwego postępowania. Na gruncie zaś konstytucyjnym stopniowo, mimo braku wyraźnych postanowień w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwa- lonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (tekst jedn.: Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 z późn. zm.) zaczęto przyjmować istnienie prawa do sądu. Trybunał Konstytucyjny jako pierwszy wywiódł prawo do sądu z ustrojowej zasady sądowego wymiaru sprawiedliwości (art. 56 Konstytucji PRL)35. Następnie po proklamowaniu zasady demokra- tycznego państwa prawnego Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 7 stycznia 1992 r. wskazał, że jednym z fundamentalnych założeń demokratycznego państwa prawnego jest zasada dostępu obywateli do sądu w celu umożliwienia im obrony ich interesów przed niezawisłym organem kierującym się wyłącznie obowiązującym w państwie prawem. Prawo jednostki do rzetelnego i publicznego procesu, w którym są rozstrzygane jej prawa o charakterze administracyjnym, cywilnym, a także do postępowania, w którym przedstawione są przeciwko niej zarzuty karne, wynika z zawartej w art. 1 Konstytucji PRL zasady, że Polska jest państwem prawnym36. Prawu do sądu był nadawany znacznie szerszy wymiar aniżeli jedynie zapewnienie dostępu do sądu. 33 J. Jodłowski, Zasady naczelne..., s. 66 i 72. 34 Z. Resich, Poznanie prawdy w procesie cywilnym, Warszawa 1958, s. 125. 35 K. Działocha, Prawo do sądu w poglądach Trybunału Konstytucyjnego (w
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rzetelny proces cywilny
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: