Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00876 011060 7491767 na godz. na dobę w sumie
Sąd Najwyższy w latach 1945 - 1962. Organizacja i działalność - ebook/pdf
Sąd Najwyższy w latach 1945 - 1962. Organizacja i działalność - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 405
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-3729-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Opracowanie ma na celu wielopłaszczyznowe przedstawienie Sądu Najwyższego. Pozwala to poznać nie tylko jego pozycję ustrojową, organizację i zakres zadań stojących przed instancją najwyższą, ale również – poprzez analizę składu korpusu sędziowskiego – prowadzoną politykę kadrową, nieformalne powiązania pomiędzy różnymi organami władzy państwowej – mechanizmy jego działalności. Zarówno te aspekty, jak i wydarzenia społeczno-polityczne w kraju wpływały nie tylko na atmosferę pracy w Sądzie Najwyższym, ale legły u podstaw zmian linii orzecznictwa. Przedstawiając wybrane kierunki orzecznictwa Sądu Najwyższego, autor przedstawił instrumentalny sposób stosowania prawa oraz metody, jakie temu służyły do realizacji nadrzędnego interesu Państwa Ludowego.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Arkadiusz Bereza SÑD NAJWY˚SZY w latach 1945–1962 Organizacja i działalnoÊç SÑD NAJWY˚SZY w latach 1945–1962 Organizacja i działalnoÊç Arkadiusz Bereza SÑD NAJWY˚SZY w latach 1945–1962 Organizacja i działalnoÊç Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2012 Redaktor prowadzący: Natalia Adamczyk Recenzja naukowa: prof. dr hab. Andrzej Ajnenkiel Ilustracja na okładce: Bogdan Sarwiński © Wydawnictwo C. H. Beck 2012 Wydawnictwo C. H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: C. H. Beck Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-3728-9 ISBN 978-83-255-3729-6 Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I. Sąd Najwyższy od końca II wojny światowej do reformy sądowej w latach 1949–1950 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Uwarunkowania polityczne i podstawy prawne wznowienia działalności pionu sądownictwa powszechnego w latach 1944–1945 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Funkcje Sądu Najwyższego i jego pozycja w systemie wymiaru sprawiedliwości . . . . . . 3. Struktura organizacyjna Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Prokuratura przy Sądzie Najwyższym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Status sędziów Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Zasady obsady stanowisk prezesów i sędziów Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . 5.2. Prawa i obowiązki sędziów Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Korpus sędziowsko-prokuratorski Sądu Najwyższego oraz zmiany w jego składzie . . . 6.1. Pierwszy Prezes i prezesi Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2. Sędziowie i prokuratorzy Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Organizacja pracy Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1. Pierwszy okres działalności Sądu Najwyższego w Łodzi w latach 1945–1947 . . . 7.2. Ośrodki sesji wyjazdowych Izby Cywilnej i Izby Karnej Sądu Najwyższego od 1948 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Urzędnicy sądowi i pracownicy obsługi Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Zakres i tryb działania Sądu Najwyższego w ramach sprawowanego nadzoru judykacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.1. Postępowanie kasacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.1.1. Kasacja w sprawach karnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.1.2. Kasacja w sprawach cywilnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.2. Uchwały podejmowane w celu zapewnienia jednolitości orzecznictwa . . . . . . . . 9.3. Inne środki zaskarżenia i postępowanie w sprawach szczególnych . . . . . . . . . . . . 10. Ruch spraw i wybrane kierunki orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.1. Obciążenie Sądu Najwyższego i kategorie rozpoznawanych spraw . . . . . . . . . . . . 1 13 13 17 26 30 35 35 40 45 45 49 59 59 64 69 72 74 75 79 83 84 86 86  Spis treści 10.2. Podstawowe cechy orzecznictwa Sądu Najwyższego istotne dla petryfikacji systemu prawnego Polski Ludowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.3. Wybrane kierunki orzecznictwa w sprawach cywilnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.4. Wybrane kierunki orzecznictwa w sprawach karnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. Szczególne obowiązki i inne zajęcia sędziów i prokuratorów Sądu Najwyższego . . . . . 12. Sąd Najwyższy na tle dyskusji o projektowanej reformie sądowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II. Sąd Najwyższyw pierwszej połowie lat 50. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie reformy sądowej i jej wpływ na funkcje Sądu Najwyższego . . . . . . . . . 2. Pozycja ustrojowa Sądu Najwyższego i jego miejsce w systemie wymiaru sprawiedliwości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Struktura organizacyjna Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Zmiany w statusie sędziów Sądu Najwyższego po 1950 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Formalne warunki obsady stanowisk sędziów Sądu Najwyższego i panująca praktyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Prawa i obowiązki sędziów Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Obsada kadrowa i polityka personalna w Sądzie Najwyższym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Prezesi Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Sędziowie Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Organizacja pracy Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1. Przeniesienie siedziby i likwidacja ostatnich ośrodków sesji wyjazdowych Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2. Problemy w funkcjonowaniu Sądu Najwyższego i ich wpływ na wewnętrzną organizację jego pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Urzędnicy administracyjni i pracownicy obsługi Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . 8. Zakres i tryb działania Sądu Najwyższego w ramach sprawowanego nadzoru judykacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1. Środki zaskarżenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zwyczajne środki odwoławcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1.1. 8.1.1.1. Rewizja 168 8.1.1.1.1. Rewizja w sprawach karnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1.1.1.2. Rewizja w sprawach cywilnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1.1.2. Zażalenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1.2. Nadzwyczajne środki zaskarżenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1.2.1. Wznowienie postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1.2.2. Rewizja nadzwyczajna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.2. Środki nadzoru pozainstancyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.2.1. Wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej . . . . . . . . . . . . . 8.2.2. Uchwały rozstrzygające zagadnienia prawne w konkretnej sprawie i wyjaśniające przepisy prawne, które budzą wątpliwości albo których stosowanie wywołało rozbieżność w orzecznictwie . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Ruch spraw i wybrane kierunki orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.1. Obciążenie Sądu Najwyższego i ruch spraw tuż po wprowadzeniu reformy sądowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.2. Obciążenie Sądu Najwyższego w latach 1952–1956 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 97 101 111 119 123 123 127 131 137 138 142 144 144 146 148 157 157 161 166 168 168 168 169 175 180 181 181 182 188 188 191 193 193 195 I Spis treści 9.3. Orzecznictwo Sądu Najwyższego w kontekście realizacji podstawowych zadań stawianych przed wymiarem sprawiedliwości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.4. Sąd Najwyższy i jego działalność w kierunku wprowadzenia i utrzymania jednolitego orzecznictwa sądowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.5. Wybrane kierunki orzecznictwa w sprawach cywilnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.6. Wybrane kierunki orzecznictwa w sprawach karnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Zaangażowanie sędziów Sądu Najwyższego w działalność naukową, społeczną oraz w prowadzone prace kodyfikacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III. Sąd Najwyższy od przełomu październikowego do zmiany jego pozycji ustrojowej w 1962 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wpływ haseł Października ’56 na system wymiaru sprawiedliwości . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Organizacja i struktura wewnętrzna Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Zmiany statusu sędziów Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Ewolucja zasad obsady stanowisk sędziów Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Zmiany w uposażeniu sędziów Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Obsada kadrowa i polityka personalna w Sądzie Najwyższym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Prezesi Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Sędziowie Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Zmiany w organizacji pracy Sądu Najwyższego po Październiku ’56 i problemy z tym związane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Pracownicy administracyjni i pracownicy obsługi Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . 7. Nadzór judykacyjny Sądu Najwyższego w świetle wprowadzonych zmian prawnych, orzecznictwa i poglądów doktryny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Ruch spraw i wybrane kierunki orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1. Obciążenie Sądu Najwyższego i ruch spraw w następstwie wprowadzonych zmian dotyczących zakresu nadzoru judykacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.2. Sąd Najwyższy w świetle postępowań rehabilitacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.3. Podstawowe cechy orzecznictwa Sądu Najwyższego tuż po Październiku ’56 . . . 8.4. Wybrane kierunki orzecznictwa w sprawach cywilnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.5. Wybrane kierunki orzecznictwa w sprawach karnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Zaangażowanie sędziów w życiu politycznym, społecznym i w propagowaniu poglądów Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tabele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz aktów prawnychwykorzystanych w pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orzecznictwo Sądu Najwyższegowykorzystane w pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 203 208 216 228 233 233 236 243 243 246 247 247 249 251 258 264 273 281 281 285 289 292 296 303 309 321 327 329 335 363 375 389 II Wykaz skrótów Archiwum Akt Nowych Archiwum Ministerstwa Sprawiedliwości Archiwum Państwowe w Lublinie Archiwum Rodzinne Barcikowskich Archiwum Sądu Najwyższego Acta Universitatis Wratislaviensis Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości Biuro Prezydialne Czasopismo Prawno-Historyczne Demokratyczny Przegląd Prawniczy delegowany Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Ministerstwa Sprawiedliwości Dziennik Urzędowy Wymiaru Sprawiedliwości Gazeta Administracji Gazeta Sądowa Warszawska Kolegium Administracyjne Kodeks karny Kodeks postępowania cywilnego Kodeks postępowania karnego Kwartalnik Prawa Prywatnego Krajowa Rada Narodowa Kodeks zobowiązań mały kodeks karny Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego Monitor Polski Minister Obrony Narodowej Minister Sprawiedliwości Najwyższa Izba Kontroli Nowe Prawo Najwyższy Sąd Wojskowy Najwyższy Trybunał Narodowy IX AAN AMS APL ARB ASN AUWr BMS BP CPH DPP del. Dz.U. Dz.Urz. MS Dz.Urz. WS GA GSW KA KK KPC KPK KPP KRN KZ m.k.k. MBP M.P. MON MS NIK NP NSW NTN Wykaz skrótów OIC OIK OSNICiIK OSP OSPiKA Pal. PiP PiŻ PKWN PN p.o. PUG Regulamin Sądu Najwyższego z 1932 r. Regulamin Sądu Najwyższego z 1947 r. Regulamin urzędowania Prokuratury Sądu Najwyższego z 1932 r. RM RP RPiE RPEiS RM SA SAL SI SN SO SP SSA SSW SSN SW TRJN UBP WPP PKWN ZNUJ ZOSN ŻW X Orzeczenia Izby Cywilnej Orzeczenia Izby Karnej Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej i Izby Karnej Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych Palestra Państwo i Prawo Prawo i Życie Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego Przegląd Notarialny pełniący obowiązki Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego rozporządzenie MS z 1.12.1932 r. – Regulamin Sądu Najwyższego (Dz.U. Nr 110, poz. 911) rozporządzenie MS z 5.5.1947 r. – Regulamin Sądu Najwyższego (Dz.U. Nr 38, poz. 189) rozporządzenie MS z 1.12.1932 r. – Regulamin urzędowania Prokuratury Sądu Najwyższego (Dz.U. Nr 110, poz. 912) Rada Ministrów Rada Państwa Ruch Prawniczy i Ekonomiczny Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Rada Ministrów Sąd Apelacyjny Sąd Apelacyjny w Lublinie Studia Iuridica Sąd Najwyższy Sąd Okręgowy Studia Prawnicze sędzia sądu apelacyjnego sędzia sądu wojewódzkiego sędzia Sądu Najwyższego Sąd Wojewódzki Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej Urząd Bezpieczeństwa Publicznego Wojskowy Przegląd Prawniczy Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego Zeszyty Naukowe UJ. Prace Prawnicze Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego Życie Warszawy Wstęp Przed agresją hitlerowską we wrześniu 1939 r. Sąd Najwyższy funkcjonował na podstawie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 6.2.1928 r. – Prawo o ustroju sądów powszech- nych. W początkowym okresie okupacji jego działalność formalnie zawieszono, chociaż nie zamierzono go uruchamiać, czego dowodem była działalność Komisji Likwidacyjnej Sądu Najwyższego w latach 1940–1941. Klęska wojsk III Rzeszy na froncie wschodnim, a następnie wkroczenie wojsk radzieckich na dawne tereny II Rzeczypospolitej ukształtowały nową sytu- ację polityczną na ziemiach polskich. Przed nowym ośrodkiem władzy politycznej w Lublinie, wspieranym przez Stalina, stanęło zadanie odbudowania aparatu państwowego, w tym sądow- nictwa. W marcu 1945 r. reaktywowano Sąd Najwyższy, dokonując jednocześnie selekcji aparatu sędziowsko-prokuratorskiego przy „ponownym” przyjmowaniu do służby sądowej. Organizację Sądu Najwyższego i jego funkcjonowanie oparto na dotychczasowych podstawach prawnych, które – w zależności od potrzeb politycznych – były nowelizowane. Data ta została przyję- ta przeze mnie jako cezura początkowa pracy. Ramy czasowe prezentowanego opracowania obejmujące lata 1945–1962 zostały wyznaczone na podstawie kryterium obowiązywania pod- stawowych regulacji dotyczących Sądu Najwyższego i jego sędziów w Prawie o ustroju sądów powszechnych z 1928 r. Sąd Najwyższy – mimo zmian jego funkcji na przestrzeni lat, zakresu i sposobu sprawowanego nadzoru judykacyjnego – stał na czele pionu sądownictwa powszech- nego, a stanu tego nie zmieniła nawet Konstytucja PRL z 1952 r., statuująca go w charakterze naczelnego organu sądowego. Przepisy ustawy zasadniczej nie wpłynęły na zmianę pozycji ustrojowej Sądu Najwyższego, którego organizacja i funkcjonowanie nadal oparte były na do- tychczasowych podstawach prawnych. W dniu 15.2.1962 r. została uchwalona ustawa o Sądzie Najwyższym, realizująca na drodze legislacyjnej przepisy Konstytucji PRL z 1952 r. Ustawa ta, będąca pierwszą samodzielną regulacją dotyczącą instancji najwyższej w Polsce Ludowej, uchy- lała przepisy Prawa o ustroju sądów powszechnych, które dotyczyły Sądu Najwyższego. Od tej chwili organizacja i funkcjonowanie Sądu Najwyższego oparte były na odrębnych ustawach, kolejno z 15.2.1962 r., 20.9.1984 r. i 23.11.2002 r., oraz wydanych do nich aktach wykonawczych1. Sąd Najwyższy po roku 1962 to odrębny temat badawczy, nie tylko z uwagi na status Sądu Naj- 1 Ustawa o Sądzie Najwyższym z 15.2.1962 r. (Dz.U. Nr 11, poz. 54); ustawa o Sądzie Najwyższym z 20.9.1984 r. (Dz.U. Nr 45, poz. 241); ustawa o Sądzie Najwyższym z 23.11.2002 r. (Dz.U. Nr 240, poz. 2052).  Wstęp wyższego jako naczelnego organu sądowego, nową podstawę jego organizacji i działania, ale także ze względu na nowe kierunki orzecznictwa kształtujące się na podstawie skodyfikowanych wtedy działów prawa cywilnego i karnego. Celem pracy jest wielopłaszczyznowe przedstawienie Sądu Najwyższego. Pozwala to poznać nie tylko jego pozycję ustrojową, organizację i zakres zadań stojących przed instancją najwyższą, ale również – poprzez analizę składu korpusu sędziowskiego – prowadzoną politykę kadrową, nieformalne powiązania pomiędzy różnymi organami władzy państwowej – mechanizmy jego działalności. Zarówno te aspekty, jak i wydarzenia społeczno-polityczne w kraju wpływały nie tylko na atmosferę pracy w Sądzie Najwyższym, ale legły u podstaw zmian linii orzecznictwa. Przedstawiając wybrane kierunki orzecznictwa Sądu Najwyższego, autor zamierzał przedstawić instrumentalny sposób stosowania prawa oraz metody, jakie temu służyły do realizacji nad- rzędnego interesu Państwa Ludowego. Możliwe byłoby znaczne rozbudowanie fragmentów pracy dotyczących działalności orzeczniczej, lecz wobec ogromnego materiału judykacyjnego autor zmuszony był dokonać wyboru pozwalającego mu zaobserwować ewolucję w poglądach sędziów Sądu Najwyższego na tle zachodzących zmian politycznych w kraju. Ramy chronologiczne pracy opierające się na obowiązywaniu Prawa o ustroju sądów po- wszechnych jako podstawy organizacji i funkcjonowania Sądu Najwyższego pozwalały na wy- odrębnienie trzech podstawowych rozdziałów. Podział ten opierał się nie tylko na nowelizacjach Prawa o ustroju sądów powszechnych, ale także na przełomach politycznych w okresie Polski Ludowej i towarzyszących im zmianach systemowych prawa. Pierwszy rozdział obejmuje okres od reaktywacji Sądu Najwyższego w marcu 1945 r. do reformy sądowej w latach 1949–1950. Były to czasy Sądu Najwyższego jako sądu kasacyjnego z tymczasową siedzibą w Łodzi. Odbudowany został w oparciu o dawny korpus sędziowski, z funkcjonującą u jego boku Prokuraturą Sądu Najwyższego. Szybko stał się on areną ingerencji władz politycznych i realizującego ich wolę Ministerstwa Sprawiedliwości, co miało doprowadzić do właściwej obsady sędziowskiej instancji najwyższej (zwłaszcza Izby Karnej), a co za tym idzie – nadania właściwego kierunku orzecznictwa Sądu Najwyższego. Cezura końcowa rozdziału I oznaczała nie tylko zmianę podstawowych funkcji Sądu Najwyższego, likwidację Prokuratury Sądu Najwyższego oraz Izby do Spraw Adwokatury, ale także konsekwencje przełomu politycz- nego z końca 1948 r. dla obsady personalnej Sądu Najwyższego i jego orzecznictwa. Drugi rozdział obejmujący pierwszą połowę lat 50. to najciemniejszy okres w historii Sądu Najwyższego. Stalinowski system sprawowania władzy wpłynął na sposób funkcjonowania (np. kwestia sekcji tajnej) i orzecznictwa Sądu Najwyższego, w którego łonie orzekało coraz więcej sędziów dyspozycyjnych wobec władz politycznych, aparatu bezpieczeństwa i organów wła- dzy wykonawczej. Sąd Najwyższy był wtedy sądem rewizyjnym, dysponował nowymi środka- mi nadzoru pozainstancyjnego (rewizje nadzwyczajne, wytyczne wymiaru sprawiedliwości), a cała jego działalność przeniesiona została do siedziby w Warszawie. Stopniowe ograniczanie wszechwładzy aparatu represji oraz zmiany w dotychczasowym funkcjonowaniu i orzecznictwie Sądu Najwyższego zapowiadały nadchodzący przełom polityczny będący cezurą końcową tego rozdziału. W okresie tym została uchwalona Konstytucja PRL z 1952 r. zawierająca regulacje dotyczące pozycji i obsady Sądu Najwyższego. Z uwagi na brak wprowadzenia tych postano- wień w życie i nieznacznego ich wpływu na organizację i funkcjonowanie Sądu Najwyższego przez 10 lat nie mogła ona stanowić podstawy przyjęcia innego podziału chronologicznego pracy o Sądzie Najwyższym.  Wstęp Rozdział trzeci przedstawia Sąd Najwyższy po Październiku ’56 do momentu uchwalenia usta- wy o Sądzie Najwyższym w 1962 r. Część tę rozpoczęły zmiany w organizacji i funkcjonowaniu Sądu Najwyższego oraz szeroka weryfikacja kadry sędziowskiej wraz z całym kierownictwem Sądu Najwyższego. Wpłynęło to na kierunek orzecznictwa Sądu Najwyższego, które było odzwierciedle- niem haseł Października ’56. Jednak po uspokojeniu sytuacji wewnętrznej w kraju i odbudowaniu silnej pozycji partii rządzącej zaczęto krytykować zbyt „liberalną” linię orzecznictwa karnego, wi- dząc zarazem konieczność przeprowadzenia zmian personalnych poprzez uchwalenie odrębnej ustawy o Sądzie Najwyższym. Zakończenie – oprócz krótkiego podsumowania pracy – przedstawia motywy polityczne pla- nowanych zmian, przebieg prac przygotowawczo-legislacyjnych oraz uchwalenie ustawy o Sądzie Najwyższym. Ustawa ta stanowiła swoistego rodzaju klamrę czasową, gdyż realizowała w praktyce ustrojowej postanowienia Konstytucji PRL z 1952 r. Na jej podstawie wydano wiele wykonawczych aktów prawnych oraz przeprowadzono wybory pozwalające na zmianę oblicza Sądu Najwyższe- go, usuwając ze służby sędziów ze starym międzywojennym rodowodem oraz tych, którzy po Październiku ’56 orzekali w poczuciu daleko posuniętej niezawisłości sędziowskiej, nie zważając na zadania, jakie stawiały przed nimi władze polityczne. Sąd Najwyższy w nowej postaci ukonsty- tuował się w dniu 1.6.1962 r. W opracowaniu autor podjął próbę przedstawienia Sądu Najwyższego w wielu ściśle ze sobą powiązanych aspektach. Spojrzenie na Sąd Najwyższy na kilku płaszczyznach oddaje nam prawdziwy obraz jego organizacji i działalności w latach 1945–1962. Pozycja Sądu Najwyższe- go w systemie wymiaru sprawiedliwości Polski Ludowej odzwierciedla jego ocenę w oczach czynników politycznych i stopień zaufania wobec orzekających w nim sędziów2. Funkcje Sądu Najwyższego determinowały ruch spraw i organizację jego pracy. Sposób obsady stanowisk sę- dziów Sądu Najwyższego wpływał na zakres niezależności Sądu Najwyższego wobec organów dysponujących odpowiednimi instrumentami do prowadzenia polityki kadrowej, a co za tym idzie – kierunek orzecznictwa instancji najwyższej. Nie sposób nie zauważyć, że linia orzecznicza Sądu Najwyższego ewoluowała w kierunku oczekiwań władz politycznych wraz ze zmianami korpusu sędziowskiego. Im większe zaufanie do orzekających sędziów Sądu Najwyższego, tym silniejsza była jego pozycja ustrojowa jako jednego z ważnych ogniw służących realizacji wizji rozwoju państwa demokracji ludowej (później państwa socjalistycznego). Założenie tak szerokiego obszaru badawczego determinowało zróżnicowaną strukturę po- szczególnych rozdziałów. Wynikało to z konieczności omówienia cech charakterystycznych dla danego okresu lub położenia większego nacisku na różne kwestie związane z działalnością Sądu Najwyższego. W rozdziale I przedstawiono dodatkowo organizację i zadania Prokuratury Sądu Najwyższego oraz funkcjonowanie ośrodków sesji zamiejscowych Izby Cywilnej i Izby Karnej Sądu Najwyższego (rozwiązanie strukturalne, znajdujące formalną podstawę w organizacji pra- cy instancji najwyższej) jako elementy charakterystyczne dla działalności ówczesnej instancji najwyższej. Sprawy dotyczące zakresu nadzoru judykacyjnego Sądu Najwyższego zostały szerzej przedstawiane w rozdziałach I i II, a struktury organizacyjnej – w rozdziałach I i III. W każdym z rozdziałów zaprezentowano orzecznictwo Sądu Najwyższego w taki sposób, aby właściwie zrealizować postawione cele pracy. W rozdziale I orzecznictwo cywilne, w dużej części 2 Określenie „wymiar sprawiedliwości” dotyczy w tym wypadku systemu sądów i organów quasi-sądowych wy- dających orzeczenia, rozstrzygających spory, bez pokuszenia się o ocenę, czy rzeczywiście wymierzały one sprawied- liwość. Byłoby to niezwykle ryzykowne wobec zrelatywizowanego ideologicznie pojęcia sprawiedliwości w tamtych czasach, a także sposobu działania sądów wojskowych czy Komisji Specjalnej.  Wstęp oparte na prawie i judykaturze z okresu międzywojennego, często dotyczące spraw sprzed wybuchu II wojny światowej lub z czasów okupacji, zostało ograniczone do przedstawienia podstawowych kierunków orzecznictwa (pkt 10 ppkt 3) oraz wskazania trendów prowadzących do stopniowego ograniczenia właściwości sądownictwa powszechnego (pkt 10 ppkt 2). W rozdziale II przedsta- wiono instrumentalne wykorzystanie prawa w orzecznictwie Sądu Najwyższego w kontekście re- alizacji celów politycznych stawianych przed wymiarem sprawiedliwości. Zaprezentowano kieru- nek orzecznictwa w sprawach cywilnych prowadzący nawet do podważenia mocy obowiązującej nieuchylonych przepisów prawa (pkt 9 ppkt 3 i 5) oraz szczególnie drastyczne orzecznictwo kar- ne w sprawach osób występujących przeciwko podstawom ustrojowym i gospodarczym Państwa Ludowego (pkt 9 ppkt 6). W ostatnim rozdziale III wskazano na problemy nurtujące działalność Sądu Najwyższego po Październiku ’56 – od konieczności rehabilitacji osób skrzywdzonych w cza- sach stalinowskich (pkt 8 ppkt 2), przez złagodzenie orzecznictwa karnego (pkt 8 ppkt 3 i 5), aż do tendencji większej ochrony praw jednostki w sprawach cywilnych, co oznaczało powrót do linii orzecznictwa z lat 40. (pkt 8 ppkt 4). Obraz Sądu Najwyższego kształtowali sędziowie, nie tylko poprzez swoje poglądy wyrażone w orzeczeniach instancji najwyższej, ale także przez udział w życiu politycznym, w pracach ko- dyfikacyjnych i zaangażowanie na niwie naukowej. Dlatego autor w każdym z rozdziałów starał się wyeksponować sędziów Sądu Najwyższego, jak również prowadzoną w tym zakresie politykę personalną, co wpływało na funkcjonowanie i linię orzecznictwa instancji najwyższej. Praca została oparta na metodach: historycznej, prawnoporównawczej i formalno-dogma- tycznej. Metoda historyczna znalazła szczególne zastosowanie przy charakterystyce ewolucji pozycji Sądu Najwyższego w systemie wymiaru sprawiedliwości Polski Ludowej, funkcjonowa- nia i organizacji instancji najwyższej oraz zbiorczej analizie przedstawicieli korpusu sędziow- skiego (sędziowsko-prokuratorskiego do 1950 r.). Ten ostatni zakres badań prozopograficznych, prowadzony poprzez opis wspólnych cech badanej grupy zawodowej, powiązań między jej członkami, wyróżnienie podgrup (przynależność partyjna sędziów, droga kariery zawodowej, wykształcenie), prowadził do jak najpełniejszego przedstawienia obrazu sędziów Sądu Najwyż- szego. Pozwalał również na obserwację zmian w poszczególnych podgrupach badanej grupy zawodowej i ich wpływu na linię orzecznictwa Sądu Najwyższego. Metoda prawnoporównawcza pozwalała na analizę licznych orzeczeń Sądu Najwyższego w różnych okresach jego działalno- ści, na podstawie wybranych zagadnień prawnych (zadośćuczynienie za szkodę, przestępstwa urzędnicze, prewencja szczególna). Przedstawienie nowej linii orzecznictwa w następstwie za- stosowania metody prawnoporównawczej ułatwiało odnalezienie przyczyn natury politycznej i prawnej tego zjawiska, a także pozwalało na wyjaśnienie zmian w organizacji oraz atmosferze pracy w Sądzie Najwyższym (sekcja tajna dla spraw politycznych objętych zakresem tajemni- cy państwowej). Ostatnia metoda formalno-dogmatyczna znalazła szerokie zastosowanie przy analizie funkcji i organizacji Sądu Najwyższego, statusu jego sędziów i pracowników admini- stracyjnych oraz ewolucji zakresu i trybu działania Sądu Najwyższego w ramach sprawowanego przez niego nadzoru judykacyjnego. Stosunkowo długi okres działalności Sądu Najwyższego po II wojnie światowej, obejmu- jący 17 lat, wymusił konieczność powoływania się dla jasności przypisów odnoszących się do aktów normatywnych na artykuły z różnych tekstów jednolitych, wprowadzających nową cią- głą numerację działów, rozdziałów, artykułów, paragrafów i punktów. Prawo o ustroju sądów powszechnych z 6.2.1928 r. cytowane jest w rozdziale I według numeracji zawartej w tekście  Wstęp jednolitym z 1932 r., a w rozdziałach II i III w tekście jednolitym z 1950 r.3. Uchwalenie ustawy o Sądzie Najwyższym z 15.2.1962 r. skutkowało wydaniem kolejnego tekstu jednolitego Prawa o ustroju sądów powszechnych w 1964 r., lecz znajdowało się to już poza zakresem badawczym autora. Podobny problem dotyczył przepisów Kodeksu postępowania karnego z 19.3.1928 r. oraz Kodeksu postępowania cywilnego z 29.11.1930 r. W rozdziale I zastosowano numerację zawartą w tekście jednolitym Kodeksu postępowania karnego z 1932 r., a w rozdziałach następ- nych zawartych w tekście jednolitym z 1950 r. z uwzględnieniem dla celów porównawczych i odpowiednim oznaczeniem krótko stosowanego w okresie przeprowadzanej reformy sądowej tekstu jednolitego z 1949 r.4. Podobnie przy cytowaniu przepisów Kodeksu postępowania cy- wilnego w rozdziale I stosowano numerację zawartą w tekście jednolitym z 1932 r. (nieodbie- gającą od tekstu pierwotnego w zakresie objętym opracowaniem), a w rozdziałach II i III już z tekstu jednolitego z 1950 r.5. Stan badań naukowych nad organizacją i działalnością Sądu Najwyższego po II wojnie światowej jest stosunkowo skromny, chociaż jego działalność orzecznicza pojawia się – z uwagi na jego rolę w wymiarze sprawiedliwości – na kartach prac poświęconych innym instytucjom prawnym. Prace dotyczące funkcji, organizacji oraz trybu i zakresu nadzoru judykacyjnego na- czelnego organu sądowego pojawiły się dopiero na tle obowiązywania ustawy o Sądzie Najwyż- szym z 15.2.1962 r. Były to zarówno opracowania zbiorowe6, jak i samodzielne prace autorstwa Stanisława Włodyki7, Zbigniewa Resicha8, Lecha Garlickiego9 i Mariana Mazura10 oraz komentarz Henryka Kempistego11. Bardziej interesujący materiał analityczny zawierają sprawozdania roczne 3 Obwieszczenie MS z 15.11.1932 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 102, poz. 863) dokonane na podstawie art. 85 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 23.8.1932 r. zmieniającego niektóre przepisy prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 73, poz. 661) i obwieszczenie MS z 16.8.1950 r. o ogłoszeniu jednolitego tekstu prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 39, poz. 360) dokonane na podstawie art. 4 ustawy z 20.7.1950 r. o zmianie prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 347). 4 Obwieszczenie MS z 30.9.1932 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu kodeksu postępowania karnego (Dz.U. Nr 83, poz. 725) dokonane na podstawie art. 4 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 23.8.1932 r. zmieniającego niektóre przepisy postępowania karnego (Dz.U. Nr 73, poz. 662); obwieszczenie MS z 18.5.1949 r. o ogłoszeniu jednoli- tego tekstu kodeksu postępowania karnego (Dz.U. Nr 33, poz. 243) dokonane na podstawie art. 22 ustawy z 27.4.1949 r. o zmianie przepisów postępowania karnego (Dz.U. Nr 32, poz. 238); obwieszczenie MS z 2.9.1950 r. o ogłoszeniu jedno- litego tekstu kodeksu postępowania karnego (Dz.U. Nr 40, poz. 364) dokonane na podstawie art. 21 ustawy z 20.7.1950 r. o zmianie przepisów postępowania karnego (Dz.U. Nr 38, poz. 348). 5 Obwieszczenie MS z 1.12.1932 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz.U. Nr 112, poz. 934) dokonane na podstawie art. LXXVIII § 3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1932 r. Przepisy wprowadzające prawo o sądowym postępowaniu egzekucyjnym (Dz.U. Nr 93, poz. 804); ob- wieszczenie MS z 25.8.1950 r. o ogłoszeniu jednolitego tekstu kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 394) dokonane na podstawie art. 17 ustawy z 20.7.1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 38, poz. 349). 6 L. Garlicki, Z. Resich, M. Rybicki, S. Włodyka, Sąd Najwyższy w PRL, Wrocław 1983. Opracowanie to nawiązywa- ło do wcześniejszych prac autorów, zaktualizowanych na potrzeby tego wydania. Przedstawia obraz Sądu Najwyższego (pozycję ustrojową, organizację i zadania), jaki na tle ustawodawstwa, praktyki i doktryny istniał na przełomie 1980 i 1981 r. Kwestie ogólne dotyczące historii wymiaru sprawiedliwości (w tym Sądu Najwyższego) w latach 1944–1962 porusza (w ramach I rozdziału) Marian Rybicki i mają one jedynie charakter wprowadzający – tamże, s. 21–32. 7 S. Włodyka, Funkcje Sądu Najwyższego, ZNUJ 1965, z. 20; tenże, Prawotwórcza działalność Sądu Najwyższego, ZNUJ 1967, z. 31; tenże, Organizacja wymiaru sprawiedliwości PRL, Warszawa 1963. 8 Z. Resich, Ustawa o Sądzie Najwyższym, PiP 1962, z. 5–6; tenże, Pozycja Sądu Najwyższego w PRL, NP 1969, z. 4; tenże, Sąd Najwyższy w systemie organów wymiaru sprawiedliwości, NP 1982, Nr 9–10. 9 L. Garlicki, Sąd Najwyższy a naczelne organy władzy państwowej w PRL, Warszawa 1977. 10 M. Mazur, W rocznicę ustawy o Sądzie Najwyższym, NP 1963, Nr 4–5; M. Mazur, Z. Resich, Sąd Najwyższy w okresie XX-lecia Polski Ludowej, NP 1964, Nr 7–8. 11 H. Kempisty, Ustrój sądów. Komentarz, Warszawa 1966.  Wstęp (później kadencyjne) Pierwszego Prezesa składane (od 1964 r.) Radzie Państwa z całokształtu działalności Sądu Najwyższego. Zawierają one przede wszystkim omówienie ruchu i struktury rodzajowej rozpoznawanych spraw oraz całokształtu orzecznictwa Sądu Najwyższego ocenia- nego z perspektywy zadań stawianych przed najwyższym organem sądowym12. Sprawozdania te oczekują na krytyczne opracowanie przez historyków prawa, którzy podejmą trud badania działalności Sądu Najwyższego po 1962 r. Sąd Najwyższy jako instytucja wymiaru sprawiedliwości w Polsce Ludowej nie doczekał się dotychczas opracowania w kształcie monografii naukowej. Najmniej znana jest historia Sądu Najwyższego w latach 1945–1962, chociaż pojawiają się prace dotykające pozycji ustrojowej i organizacji Sądu Najwyższego, jego obsady personalnej lub poświęcone różnym zjawiskom prawnym towarzyszącym jego działalności. Wśród wielu autorów poruszających te zagadnienia w zakreślonym przez autora obszarze badawczym należy wymienić, z uwagi na zakres i wagę ich prac: Adama Lityńskiego13, Andrzeja Rzeplińskiego14, Annę Machnikowską15, Annę Stawarską- Rippel16, Alicję Grześkowiak17 i Jerzego Szarycza18. Niewielkim wsparciem w prowadzonych ba- daniach były referaty wygłoszone na sesjach naukowych z okazji dwudziestolecia19, trzydzie- stolecia20 i czterdziestolecia21 Sądu Najwyższego w Polsce Ludowej czy też broszurowe wydania z okazji siedemdziesięciolecia Sądu Najwyższego, w którym omawianemu okresowi poświęcano zaledwie kilka stron22. Były to niezwykle skromne wydania jubileuszowe, gdyż Sąd Najwyższy nie podejmował szerszych działań mających na celu podkreślenie swoich tradycji. Dopiero z okazji uroczystych obchodów dziewięćdziesięciolecia Sądu Najwyższego z inicjatywy Pierw- szego Prezesa Sądu Najwyższego Lecha Gardockiego została przygotowana księga jubileuszowa 12 Art. 13 ustawy o Sądzie Najwyższym z 1962 r.; ASN, BP, Zgromadzenie ogólne sędziów SN, Protokoły posiedzeń 1962–1972, Protokół z 3.10.1970 r., k. 105; L. Garlicki, op. cit., s. 61, 64, 77. 13 A. Lityński, O prawie i sądach początków Polski Ludowej, Białystok 1999; tenże, Historia prawa Polski Ludowej, Warszawa 2005 (wydanie 2, Warszawa 2007) oraz kilkanaście cennych artykułów wskazanych w bibliografii. 14 A. Rzepliński, Sądownictwo w Polsce Ludowej. Między dyspozycyjnością a niezawisłością, Warszawa 1989; tenże, Przystosowanie ustroju sądownictwa do potrzeb państwa totalitarnego w Polsce w latach 1944–1956, [w:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2001. 15 A. Machnikowska, Wymiar sprawiedliwości w Polsce w latach 1944–1950, Gdańsk 2008. 16 A. Stawarska-Rippel, Prawo sądowe Polski Ludowej 1944–1950 a prawo Drugiej Rzeczypospolitej, Katowice 2006, i kilka artykułów wskazanych w bibliografii. 17 A. Grześkowiak, Sądy tajne w latach 1944–1956, SI 1992, Nr 22; taż, Aksjologia komunistycznego prawa karnego w Polsce Ludowej, [w:] Komunistyczne prawo karne Polski Ludowej, red. A. Grześkowiak, Lublin 2007. 18 J. Szarycz, Sędziowie i sądy w Polsce w latach 1918–1988, (Biblioteka Sędziego Nr 80) Warszawa 1988. 19 Sesja odbyła się w dniach 8–10.12.1966 r. pod przewodnictwem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego Jana Wasilkowskiego, a materiały z niej zostały opublikowane w postaci maszynopisu i w osobnej księdze. Dwudziestolecie Sądu Najwyższego w Polsce Ludowej (oprac. M. Mazur, K. Jankowski, Z. Resich, M. Siewierski), Warszawa 1966; Sesja dwudziestolecia Sądu Najwyższego w Polsce Ludowej w dniach 8–10 grudnia 1966 r. (materiały), Warszawa 1967. 20 Sesja odbyła się w dniach 10–11.3.1975 r. pod przewodnictwem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego Jerzego Bafii, a materiały z niej zostały opublikowane w książce Sąd Najwyższy na straży interesów państwa i praw obywateli, Warszawa 1976. 21 Uroczysta sesja pt. „Rola Sądu Najwyższego w ochronie socjalistycznych dóbr i wartości” odbyła się w dniach 28–30.3.1985 r. pod przewodnictwem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego Włodzimierza Berutowicza, a przygotowa- ne referaty zostały opublikowane w: NP 1984, Nr 11–12 i NP 1985, Nr 5. 22 Siedemdziesiąt lat Sądu Najwyższego (referat S. Kotowskiego), maszynopis; Pierwsi Prezesi Sądu Najwyższego (oprac. W. Skrzypiński), Warszawa 1988; Sąd Najwyższy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (oprac. W. Skrzypiński), Warszawa 1988; Siedemdziesięciolecie Sądu Najwyższego 1918–1988, red. J. Gaj, Warszawa 1989. Uroczystość siedem- dziesięciolecia Sądu Najwyższego została uświetniona Zgromadzeniem Ogólnym Sędziów Sądu Najwyższego, które odbyło się w dniu 3.11.1988 r. Znacznie bardziej interesującym wydawnictwem było: Sędziowie Sądu Najwyższego ka- dencji 23.5.1987–22.5.1992 (oprac. Biuro Orzecznictwa Sądu Najwyższego), Warszawa 1989.  Wstęp pod redakcją Profesora Artura Korobowicza. Dzieło Sąd Najwyższy Rzeczypospolitej Polskiej. Historia i współczesność przedstawia dzieje instancji najwyższej na przestrzeni wieków od cza- sów przedrozbiorowych (Profesor Wojciech Witkowski), poprzez wiek XIX (Profesor Artur Ko- robowicz), Polskę międzywojenną (Profesor Dorota Malec), Polskę Ludową (Doktor Arkadiusz Bereza), po czasy współczesne obejmujące okres 1990–2007 (sędzia Sądu Najwyższego Wiesław Kozielewicz). Na kartach tego wydawnictwa zbiorowego autor przedstawił dzieje Sądu Najwyż- szego w Polsce Ludowej, obejmujące swoimi ramami także okres 1945–196223. Temat został jednak przedstawiony w sposób charakterystyczny dla konwencji wydawnictw jubileuszowych przyjętej przez kierownictwo Sądu Najwyższego, bez aparatu przypisów charakterystycznego dla prac naukowych. Zachowanie przyjętej struktury opracowania zmuszało do przedstawienia zagadnienia w sposób uproszczony (bez wielu aspektów koniecznych do właściwego przed- stawienia działalności Sądu Najwyższego), dając jednak przyczynek do głębszej analizy tego pasjonującego tematu. Problematykę tę autor poruszył jeszcze w dwóch artykułach. Pierwszy dotyczył uruchomienia Sądu Najwyższego po II wojnie światowej, a drugi zawierał rozważania dotyczące wpływu Października ’56 i odsyłał w wielu przypadkach – z uwagi na przedstawiony jedynie zarys problematyki – do przygotowywanej rozprawy habilitacyjnej24. Ustalenia poczy- nione w powyższych opracowaniach zostały wykorzystane (lub zweryfikowane w następstwie prowadzonych badań) w niniejszej książce. Mniej kłopotów sprawiała kwestia dostępu do źródeł i literatury pozwalających na dokładną analizę orzecznictwa Sądu Najwyższego, tym bardziej że autor przeprowadził kwerendę dostęp- nych orzeczeń publikowanych w urzędowych zbiorach orzeczeń Sądu Najwyższego (ZOSNIC, ZOSNIK, OSNICiIK) oraz w czasopismach prawniczych25. Dużą pomocą były również Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości, zawierający wkładkę z orzecznictwem Sądu Najwyższego, a tak- że duże zbiory orzeczeń uporządkowanych według przyjętych kryteriów (przedmiotowych lub kolejnych artykułów aktów prawnych) przez redagujących takie opracowanie (Witold Święcicki, Kazimierz Piasecki, Kazimierz Lipiński, Leon Schaff, Gustaw Auscaler, Franciszek Wesely)26. Autor miał ponadto możliwość skorzystania z opracowań pochodzących z omawianej epoki autor- 23 A. Bereza, Sąd Najwyższy w Polsce Ludowej, [w:] Sąd Najwyższy Rzeczypospolitej Polskiej, Historia i współ- czesność. Księga jubileuszowa 90-lecia Sądu Najwyższego 1917–2007, Warszawa 2007, s. 191–240; (rec. A. Lityński, Miscellanea Historico-Iuridica 2008, t. 6, s. 187–190, oraz rec. M. Materniak-Pawłowska, CPH 2008, t. LX, z. 2, s. 431–433). Obchody dziewięćdziesięciolecia Sądu Najwyższego związane z uroczystym Zgromadzeniem Ogólnym Sędziów Sądu Najwyższego w dniu 27.9.2007 r. upamiętniło wydanie: Sąd Najwyższy Rzeczypospolitej Polskiej. Album Pamiątkowy 90-lecia Sądu Najwyższego 1917–2007, Warszawa–Toruń 2007. 24 A. Bereza, Trudne początki Sądu Najwyższego w Polsce Ludowej (Organizacja i obsada personalna w latach 1945–1947), Studia Iuridica Lublinensia 2007/2008, t. X, s. 55–71; tenże, Wpływ polskiego Października ’56 na organi- zację i funkcjonowanie Sądu Najwyższego (zarys problematyki), [w:] Społeczeństwo a władza. Ustrój, prawo, idee, red. J. Przygodzki, M.J. Ptak, Wrocław 2010, s. 923–934. 25 Na uwagę zasługują także redagowane cyklicznie na łamach Państwa i Prawa analityczne przeglądy orzeczni- ctwa autorstwa: W. Siedleckiego (prawo cywilne procesowe), S. Śliwińskiego i M. Siewierskiego (prawo karne procesowe), M. Piekarskiego (prawo cywilne), A. Gubińskiego i J. Sawickiego (prawo karne materialne) oraz J. Szczerskiego (sprawy ze stosunku pracy). 26 Orzecznictwo powojenne Sądu Najwyższego w sprawach cywilnych, 30.6.1945 r.–30.6.1947 r. (zestawił i opra- cował W. Święcicki), Łódź 1948; Orzecznictwo Sądu Najwyższego z Kodeksu postępowania cywilnego ogłoszone w la- tach 1945–1954, red. K. Lipiński, Warszawa 1955; W. Święcicki, K. Piasecki, Orzecznictwo Sądu Najwyższego w skła- dach powiększonych. Sprawy cywilne za lata 1945–1959, Warszawa 1961; Orzecznictwo Sądu Najwyższego z zakresu prawa karnego procesowego (1945–1957), zebr. i oprac. L. Schaff, Warszawa 1959; Orzecznictwo Sądu Najwyższego z zakresu materialnego prawa karnego (1945–1957), zebr. i oprac. G. Auscaler, Warszawa 1959; K. Piasecki, F. Wesely, Orzecznictwo Sądu Najwyższego w składach powiększonych Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych za lata 1960–1970, Warszawa 1973.  Wstęp stwa m.in.: Tadeusza Cypriana27, Bronisława Dobrzańskiego28, Jerzego Jodłowskiego29, Władysła- wa Siedleckiego30, Stefana Kalinowskiego31, Mieczysława Siewierskiego32, Kazimierza Lipińskiego33, Zbigniewa Resicha34 czy Stanisława Śliwińskiego35. Analiza orzecznictwa zawarta jest głównie w częściach rozdziałów związanych z wybranymi kierunkami orzecznictwa Sądu Najwyższego, chociaż poglądy Sądu Najwyższego związane z procedurą sądową – z uwagi na przejrzystość opracowania – zostały w dużej części umieszczone w częściach poświęconych trybowi sprawo- wanego nadzoru judykacyjnego przez Sąd Najwyższy. Wskazując na konkretne rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego, autor posługiwał się nazewnictwem zawartym w zbiorach orzecznictwa lub innych wskazanych wyżej źródłach. Stąd też w tekście obok uchwał, postanowień 7 sędziów, wyroków i postanowień autor używa także określenia orzeczenie, bez dalszej analizy formalno- prawnej jego rodzaju. Jest to konsekwencja istniejącej praktyki Sądu Najwyższego, jak również sposobu publikowania rozstrzygnięć instancji najwyższej. Z uwagi na szczupłość literatury dotyczącej struktury wewnętrznej Sądu Najwyższego, organizacji jego pracy, składu korpusu sędziowskiego, prowadzonej polityki personalnej i jej wpływu na linię orzecznictwa, obsady administracyjno-biurowej oraz ruchu spraw i sposobu ich załatwiania, podstawą rozważań musiały stać się inne źródła. Obok pamiętników i wspo- mnień36 najistotniejszą bazę źródłową stanowiły liczne archiwalia dotyczące Sądu Najwyż- szego oraz instytucji, które miały wpływ na działalność instancji najwyższej. Najważniejsza kwerenda dla omawianego tematu została przeprowadzona w Archiwum Sądu Najwyższego oraz Archiwum Akt Nowych. Pierwsza z nich pozwoliła zapoznać się ze sprawami osobowymi, 27 T. Cyprian, Odpowiedzialność karna urzędników za przestępstwa gospodarcze w świetle orzecznictwa, PiP 1952, z. 11; tenże, Rewizja nadzwyczajna, DPP 1949, Nr 6–7; tenże, System rewizyjny w praktyce (artykuł dyskusyjny), NP 1950, Nr 10. 28 B. Dobrzański, Nadzór judykacyjny Sądu Najwyższego, NP 1957, Nr 9; tenże, Rewizja w postępowaniu cywilnym. Główne zasady postępowania rewizyjnego a błędy praktyki, NP 1954, Nr 9. 29 J. Jodłowski, W. Siedlecki, Postępowanie cywilne. Część ogólna, Warszawa 1958 (wyd. 2 – Warszawa 1959); J. Jodłowski, Nowe drogi polskiego procesu cywilnego, Warszawa 1951; tenże, Nowy etap przebudowy polskiego procesu cywilnego, Warszawa 1954; tenże, Zmiany w postępowaniu cywilnym, PiP 1949, z. 6–7. 30 W. Siedlecki, System zaskarżenia orzeczeń sądowych w kodeksie postępowania cywilnego PRL, PiP 1957, z. 6; tenże, Podstawy rewizji cywilnej, Warszawa 1959; tenże, Zarys postępowania cywilnego, Poznań 1957; tenże, Zasady wyrokowania w procesie cywilnym, Warszawa 1959. 31 S. Kalinowski, Rewizja nadzwyczajna w polskim procesie karnym, Warszawa 1954; tenże, Przebieg proce- su karnego, Warszawa 1957 (wyd. 2 – Warszawa 1961); S. Kalinowski, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1960. 32 J. Nisenson, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego, Częstochowa 1947; M. Siewierski, Kodeks karny i Prawo o wykroczeniach. Komentarz, Warszawa 1958; tenże, Mały Kodeks Karny. Komentarz i Orzecznictwa, Łódź 1947 (wyd. 2 uzup. – Łódź 1949); tenże, Nowa reforma postępowania przygotowawczego i zmiana przepisów o rewizji nadzwyczajnej, NP 1958, Nr 4. 33 K. Lipiński, Kodeks postępowania cywilnego z orzecznictwem okresu powojennego i komentarzem, Warszawa 1961; tenże, Zmiany w przepisach postępowania cywilnego, NP 1962, Nr 7–8. 34 Z. Resich, Poznanie prawdy w procesie cywilnym, Warszawa 1958; tenże, O zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych, NP 1958, Nr 5. 35 S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1948; tenże, Polski pro- ces karny przed sądem powszechnym. Przebieg procesu i postępowanie wykonawcze, Warszawa 1948; tenże, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Uzupełnienie „Zasad ogólnych” oraz „Przebiegu procesu i postępowania wykonawczego” w związku z ustawami z 27 kwietnia 1949 r., Warszawa 1949; tenże, Polskie prawo karne materialne, Warszawa 1946; tenże, Niektóre zagadnienia procesowe na tle ostatniej noweli do k.p.k., PiP 1958, z. 10. 36 Zwracają uwagę ciekawe wspomnienia Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego Wacława Barcikowskiego (W krę- gu prawa i polityki. Wspomnienia z lat 1919–1956, Katowice 1988), które Autorowi są znane w wersji pierwotnej (szer- szej) zawartej w rękopisach Wacława Barcikowskiego wraz z załączonymi do nich materiałami pomocniczymi.  Wstęp polityką kadrową prowadzoną przez Ministerstwo Sprawiedliwości i danymi statystycznymi dotyczącymi ruchu spraw w Sądzie Najwyższym. Najwięcej materiałów źródłowych doty- czących działalności instancji najwyższej w latach 1945–1962 dostarczyła druga kwerenda w Archiwum Akt Nowych w zespole aktowym: Sąd Najwyższy. W Archiwum Akt Nowych przeprowadzono również poszukiwania w innych zespołach. Pomocna okazała się – zwłaszcza dla poznania wewnętrznych mechanizmów sprawowania władzy – spuścizna aktowa zespo- łów: Kancelaria Rady Państwa, Ministerstwo Sprawiedliwości, Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, Krajowa Rada Narodowa, Prokuratura Generalna, Prezydium Rady Ministrów oraz Komitet Centralny PZPR. Uzupełniający charakter miały dokumenty odnalezione w Ar- chiwum Ministerstwa Sprawiedliwości, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Archiwum Instytucji MON oraz Archiwum Państwowego w Lublinie. Stan przedstawiony w dokumen- tach urzędowych był uzupełniany, a niekiedy nawet weryfikowany poprzez informacje zawarte we wspomnieniach prawników lub prywatnej dokumentacji z archiwum rodzinnego. Taką rolę spełniło Archiwum Rodziny Barcikowskich zawierające dokumenty urzędowe, korespondencję prywatną, prace i przemyślenia Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego Wacława Barcikowskie- go. Archiwum rodzinne obejmujące około 2,5 metra bieżącego akt zostało przekazane przez spadkobiercę w ręce autora niniejszej pracy. Bardzo duże znaczenie dla ostatecznego kształtu pracy miały także wspomnienia prawników polskich oraz prowadzone rozmowy z sędziami Sądu Najwyższego w stanie spoczynku. * Agresja hitlerowska we wrześniu 1939 r. zakłóciła funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwo- ści II Rzeczypospolitej. Sądy kolejno zawieszały swoją działalność, a sędziowie ewakuowali się w kierunkach wschodnim i południowo-wschodnim, które wydawały się bezpieczne z uwagi na prowadzony zasięg działań militarnych. W dniu 5.9.1939 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wraz z grupą sędziów i urzędników sądowych opuścił bombardowaną stolicę i skierował się do wskazanego miejsca ewakuacji – Dubna w województwie wołyńskim. W ślad za nimi pre- zes Izby Karnej Jan Rzymowski wysłał część akt osobowych sędziów, prokuratorów i personelu urzędniczego Sądu Najwyższego37. W momencie ataku Armii Czerwonej na wschodnie rubieże II Rzeczypospolitej w dniu 17.9.1939 r. zostali oni postawieni przed dylematem: pozostać w okupowanym kraju lub udać się na emigrację. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Leon Supiński przekroczył granicę polsko- rumuńską i ruszył w podróż do Francji. Na emigrację udali się m.in. zmobilizowany porucznik rezerwy prokurator Sądu Najwyższego Tadeusz Cyprian oraz sędziowie Sądu Najwyższego kapitan rezerwy Bronisław Dobrzański i Marian Lisiewski38. Jednak większość sędziów i prokuratorów 37 Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej: APL), Sąd Apelacyjny w Lublinie (dalej: SAL) 1917–1951, 2079, Sąd Apelacyjny dział likwidacyjny Sądu Najwyższego w Warszawie do Kierownika SA w Radomiu z 16.4.1941 r., k. 13; Orzecznictwo Sądu Najwyższego (wstęp W.Ś.), PiP 1947, z. 1, s. 84; Polski Słownik Biograficzny, t. XXXIV/2, z. 141, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992, s. 213; Siedemdziesięciolecie Sądu Najwyższego 1918–1988 (referat Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego prof. Adama Łopatki)…, s. 7. 38 Archiwum Sądu Najwyższego (dalej: ASN), Akta personalne 324, Życiorys, k. 11; T. Cyprian, Mój wrzesień, PiŻ 1969, Nr 18, s. 8; IPN BU 0423/3854 Wojewódzki UBP w Łodzi do MBP Dep. II Wydział I z 29.10.1947 r. k .9; Wywiad dot. Bronisława Dobrzańskiego z 3.2.1948 r., s. 10. Granicę rumuńską przekroczył również adwokat Antoni Bądkowski, przyszły prokurator Sądu Najwyższego, służył w randze kapitana w intendenturze Armii Polskiej we Francji i w Wielkiej Brytanii, co było przyczyną jego późniejszej inwigilacji przez służbę bezpieczeństwa. IPN BU 0423/3751, Ankieta personalna, k. 
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sąd Najwyższy w latach 1945 - 1962. Organizacja i działalność
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: