Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00085 010869 7463740 na godz. na dobę w sumie
Sądownictwo siedleckie. Tradycje i współczesność - ebook/pdf
Sądownictwo siedleckie. Tradycje i współczesność - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 280
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3021-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
'Pomysł przygotowania książki o tradycjach sądownictwa siedleckiego to efekt, przynajmniej pośredni, sesji naukowej zorganizowanej przez Archiwum Państwowe w Siedlcach 25 kwietnia 2006 r. poświęconej instytucjom sądowym regionu siedleckiego na tle polskich instytucji sądowych od schyłku XVIII do początku XX w. Uczestnicy tej konferencji mieli okazję wysłuchać interesujących wykładów, w tym wystąpienia prof. Artura Korobowicza poświęconego historii Sądu Okręgowego w Siedlcach w latach 1876-1915. We wspomnianej sesji brał także udział dr Arkadiusz Bereza, autor świeżo wówczas wydanej pozycji Lublin jako ośrodek sądownictwa. To właśnie wtedy doszło do pierwszego spotkania współautorów niniejszej książki, a wiążąca decyzja o rozpoczęciu prac i zbieraniu materiałów zapadła na spotkaniu w Lublinie w lipcu 2006 r. Autorzy dokonali podziału zadań i przystąpili do pracy, a dzielącą ich odległość pomiędzy Lublinem a Siedlcami najczęściej pokonywali drogą telefoniczną lub wyznaczając na miejsce konsultacji Warszawę, Lublin lub Siedlce. [...] '

fragment Od autorów
strona 9
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Arkadiusz Bereza witold okniński Sądownictwo Siedleckie Tradycje i współczesność SpiS treści Publikacja dofinansowana przez: – Radę Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie – Radę Izby Notarialnej w Lublinie – Okręgową Radę Adwokacką w Siedlcach Recenzent: Dr hab. Andrzej Wrzyszcz (UMCS w Lublinie, Akademia Podlaska w Siedlcach) Wydawca: Magdalena Przek Redaktor prowadzący: Adam Choiński Opracowanie redakcyjne: JustLuk Skład i łamanie: JustLuk Łukasz Drzewiecki Na okładce: Jeden z budynków kompleksu więziennego, dawniej siedziba sądu policji poprawczej i wydziału karnego Sądu Okręgowego w Siedlcach, stan obecny (fot. M. Zdrodowski) © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2010 ISBN 978-83-264-0207-4 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00, (022) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa: www.profinfo.pl 4 SpiS treści SpiS treści SpiS treści Wykaz skrótóW ..................................................................................................7 Od autOróW ........................................................................................................9 Rozdział i WymiaR spRaWiedliWości W daWnej polsce ...................................................11 Rozdział ii zabóR austRiacki (1795–1809) ........................................................................19 Rozdział iii księstWo WaRszaWskie (1810–1814) ..............................................................23 Rozdział iV kRólestWo polskie W dobie konstytucyjnej (1815–1830) ............................41 Rozdział V okRes unifikacji ustRojoWej kRólestWa polskiego z cesaRstWem Rosyjskim (1831–1876) .....................................................................................53 Rozdział Vi kRólestWo polskie po RefoRmie sądoWej (1876–1915) .................................67 Rozdział Vii u pRogu niepodległej polski (1915–1918) ...................................................103 Rozdział Viii okRes międzyWojenny (1918–1939) ...............................................................113 5 SpiS treści Rozdział iX czasy Wojny i niemieckiej okupacji ...............................................................155 Rozdział X pieRWsze lata polski ludoWej (1944–1950) .................................................171 Rozdział Xi okRes między jedną a dRugą RefoRmą sądoWą (1951–1975) .....................185 Rozdział Xii eRozja systemu Władzy polskiej Rzeczpospolitej ludoWej (1975–1989) ... 199 Rozdział Xiii polska po okResie pRzełomu W Roku 1989 ....................................................... 215 aneks ................................................................................................................239 bibliogRafia ....................................................................................................263 o autoRach ....................................................................................................279 6 Wykaz skrótóW Wykaz skrótów Wykaz skrótóW AGAD AMS APL APS ASOS ASRS CNSOS CPH Dz.P.K.P. Dz.P.K.W. Dz.Pr.P.P. GGW GSW KGL LGUdsWł MS PiP PKSG PKWN PKWSO SOS SUiRP – Archiwum Główne Akt Dawnych – Archiwum Ministerstwa Sprawiedliwości – Archiwum Państwowe w Lublinie – Archiwum Państwowe w Siedlcach – Archiwum Sądu Okręgowego w Siedlcach – Archiwum Sądu Rejonowego w Siedlcach – Cesarsko-Niemiecki Sąd Okręgowy w Siedlcach – Czasopismo Prawno-Historyczne – Dziennik Praw Księstwa Polskiego – Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego – Dziennik Praw Państwa Polskiego – Generał Gubernator Warszawski – Gazeta Sądowa Warszawska – Kancelaria Gubernatora Lubelskiego – Lubelski Gubernialny Urząd ds. Włościańskich – Minister Sprawiedliwości – Państwo i Prawo – Pamiatnaja Kniżka Siedleckoj Gubiernii – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – Pamjatnaja Kniżka Warszawskago Sudiebnago Okruga – Sąd Okręgowy w Siedlcach – Sobranije Uzakonienij i Rasporiażenij Prawitielstwa iz- dawajemoje pri Prawitielstwujuszczem Senatie WIS ZNUJ – Warszawska Izba Sądowa – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 7 Wykaz skrótóW 8 Od autOrów Od autOrów Pomysł przygotowania książki o tradycjach sądownictwa siedle- ckiego to efekt, przynajmniej pośredni, sesji naukowej zorganizowanej przez Archiwum Państwowe w Siedlcach 25 kwietnia 2006 r. poświęco- nej instytucjom sądowym regionu siedleckiego na tle polskich instytucji sądowych od schyłku XVIII do początku XX w. Uczestnicy tej konferen- cji mieli okazję wysłuchać interesujących wykładów, w tym wystąpie- nia prof. Artura Korobowicza poświęconego historii Sądu Okręgowego w Siedlcach w latach 1876-1915. We wspomnianej sesji brał także udział dr Arkadiusz Bereza, autor świeżo wówczas wydanej pozycji Lublin jako ośrodek sądownictwa. To właśnie wtedy doszło do pierwszego spotkania współautorów niniejszej książki, a wiążąca decyzja o rozpoczęciu prac i zbieraniu materiałów zapadła na spotkaniu w Lublinie w lipcu 2006 r. Autorzy dokonali podziału zadań i przystąpili do pracy, a dzielącą ich odległość pomiędzy Lublinem a Siedlcami najczęściej pokonywali drogą telefoniczną lub wyznaczając na miejsce konsultacji Warszawę, Lublin lub Siedlce. Z pewnością autorom książki nie przystoi recenzować własnej pra- cy, ale można chyba ujawnić, że towarzyszyła nam świadomość pracy od podstaw, a na pewnym etapie ubolewanie, iż podjęliśmy ją zbyt późno. Dotyczyło to zwłaszcza okresu międzywojennego, gdyż utraciliśmy bez- powrotnie możliwość konfrontacji naszych ustaleń z wiedzą osób, które uczestniczyły przy organizacji sądów siedleckich lub w nich pracowały w latach II Rzeczypospolitej. Gdyby tak jeszcze można było się cofnąć o 20 lub 30 lat, to z pewnością uniknęlibyśmy przypuszczeń lub stawia- nia hipotez w zakresie pewnych faktów, zaś wiele znaków zapytania sta- wianych przy oglądaniu starych fotografii przestałoby istnieć. Książka w zamyśle autorów ma służyć poznaniu historii regionu, którego największym ośrodkiem administracyjnym i sądowym były i są nadal Siedlce. W roku 2010 przypadnie 200. rocznica powstania Trybu- nału Cywilnego w Siedlcach. Miejscowe tradycje wymiaru sprawiedli- wości są zatem mocno zakorzenione, a tworzyli je przez lata i wieki lu- dzie, których warto przypomnieć, odkryć na nowo ich zasługi dla miasta 9 Od autOróW lub regionu albo choćby tylko wspomnieć, wymieniając imię, nazwisko i pełnioną funkcję. Książka o siedleckim sądownictwie jest też pracą o pewnej miejscowej grupie społecznej – o inteligencji, która nie tylko sprawowała wymiar sprawiedliwości, ale aktywnie uczestniczyła w ży- ciu kulturalnym i oświatowym. W siedleckich organach wymiaru spra- wiedliwości w okresie międzywojennym pracowali sędziowie i proku- ratorzy, którzy swoje prawnicze kariery z powodzeniem kontynuowali w Warszawie, Krakowie lub Wilnie. Wskrzeszając ich pamięć, przypomi- namy o tradycjach miejscowych instytucji wymiaru sprawiedliwości, co w pewnym stopniu wpływa także na budowę powagi i autorytetu sądu w dzisiejszym społeczeństwie obywatelskim. Dla autora zajmującego się historią siedleckiego sądownictwa od 1915 r. praca nad książką to niezwykle ciekawe spotkania z potomkami siedleckich sądowników i przywilej dostępu do rodzinnych pamiątek oraz domowych archiwów. To dzięki zaufaniu i otwartej postawie nowo poznanych osób możemy zaprezentować tak bogatą oprawę ilustracyj- ną. Dziękujemy wszystkim tym, którzy podzielili się własną wiedzą lub wskazali następne źródło informacji. Obaj autorzy niezwykle wysoko cenią współpracę z Archiwum Państwowym w Siedlcach i Muzeum Regionalnym w Siedlcach. Duże znaczenia miała również pomoc uzyskana z siedleckiego Sądu Okrę- gowego oraz sądów rejonowych w Garwolinie, Mińsku Mazowieckim, Siedlcach, Sokołowie Podlaskim i Węgrowie. Szczególne podziękowania składamy państwu: Danucie Anto- szewskiej, Andrzejowi Baranieckiemu, Aleksandrowi Czarnockiemu, Marii Gromek-Mamcarz, Jerzemu Korzeniewskiemu, Jadwidze Knoll, Sławomirowi Kordaczukowi, Agacie Kowalewskiej, Zdzisławie Krusie- wicz, Zofii Martyniuk, Radosławowi Oknińskiemu, Wandzie Okniń- skiej, Jerzemu Płażewskiemu, Natalii Sikorskiej-Sielezniew, Arturowi Rogalskiemu, Danucie Sowińskiej, Markowi Szybie, Wandzie Tatarek, Kazimierze Wasilczyk, Zbigniewowi Wąsowskiemu, Grzegorzowi Weli- kowi, Wandzie Więch-Tchórzewskiej, Mirosławowi Zdrodowskiemu i Jo- annie Zielińskiej. Lublin–Siedlce; 2 grudnia 2009 r. 10 rozdział i. Wymiar SpraWiedliWości W daWnej polSce Rozdział I Wymiar sprawiedliwości w dawnej Polsce rozdział i Wymiar SpraWiedliWości W daWnej polSce Sądownictwo siedleckie Tereny w widłach Muchawki i Liwca, na których powstały Siedlce, leżały w północnej części ziemi łukowskiej. Stanowiły one teren pogra- niczny, niespokojny z uwagi na toczące się spory między Koroną, Litwą i Mazowszem. Władzę w imieniu monarchy w ziemi łukowskiej sprawował kasz- telan. Pierwsze wzmianki o istnieniu kasztelanii łukowskiej pochodzą z lat 1254–1258, lecz jej powstanie możemy z pewnością datować na okres wcześniejszy. Przez okres rozbicia dzielnicowego kasztelania łukowska podlegała stolicy książęcej w Sandomierzu, stąd jej przynależność do województwa sandomierskiego w ramach jednoczącego się państwa pol- skiego na przełomie XIII i XIV w. Kasztelan łukowski bronił ziemi przed ustawicznymi najazdami Litwinów, Jadźwingów i Prusów. Obok zadań militarnych pełnił funkcje sądowe. W imieniu księcia sprawował w grodzie jurysdykcję nad całą ludnością miejscową1. Pierwsze wiadomości na temat osady Siedlce (Szedlecz, Siedlcze) pochodzą z połowy wieku XV (dokument kardynała Zbigniewa Oleśni- ckiego z dnia 5 lutego 1448 r.), chociaż osadnictwo na tych terenach po- chodzi już z okresu wczesnego średniowiecza2. Drobne spory ludności 1 W. Ćwik, J. Reder, Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i ustroju władz, Lublin 1977, s. 17–18; R. Orłowski, J.R. Szaflik, Dzieje miasta Łukowa, Lublin 1962, s. 9–14; tenże, Z przeszłości miasta Łukowa (w:) Z przeszłości ziemi łukowskiej. Materiały Sesji Naukowej poświęconej przeszłości mia- sta Łukowa i ziemi łukowskiej odbytej w dniu 28 września 1958 r., red. R. Orłowski, J.R. Szaflik, Lublin 1959, s. 15–17; M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, t. II, cz. 2, Warszawa 1845, s. 1160; J.L. de Verdmon, Krótka monografia wszystkich miast, miasteczek i osad w Królestwie Polskiem, Warszawa 1902, s. 149. 2 S. Litak, L. Müllerowa, Osadnictwo ziemi łukowskiej w okresie przedrozbioro- wym (w:) Z przeszłości ziemi łukowskiej…, s. 49; U. Głowacka-Maksymiuk, Właści- ciele Siedlec. Pruszyńscy, Siedleccy, Olędzcy, Czartoryscy, Prace Archiwalno-Konser- watorskie na Terenie Województwa Siedleckiego 1997, z. 10, s. 5. 11 SądoWnictWo Siedleckie z nowo lokowanej wsi Siedlce rozstrzygał sąd pana dominialnego, właś- ciciela wsi. Założycielem jej w drugiej dekadzie XV w. był prawdopodob- nie Jan Pruszyński. Na przełomie XV i XVI w. Siedlce przeszły w ręce możnego rodu Gniewoszów, który pochodził z Oleksowa leżącego w zie- mi radomskiej. Jeden z jego przedstawicieli, Daniel Gniewosz herbu Ra- wicz, występuje w źródłach z roku 1503 jako Siedlecki, utożsamiając się z posiadanymi dobrami ziemskimi. Znaczenie wsi zaczęło szybko rosnąć po erygowaniu parafii w 1532 r., co wyeksponowało ją w dobrach kolej- nego właściciela Stanisława Siedleckiego. Siedlce stały się główną osadą w kompleksie własnościowym rodu Siedleckich, prowadząc nie tylko do jego większej konsolidacji, ale i rozwoju dzięki korzystnemu położeniu na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych3. Ukoronowaniem starań właścicieli był przywilej lokacyjny Zygmun- ta Starego z 15 stycznia 1547 r. nadający Siedlcom (Nova Siedlcza) status mia- sta. Niestety oryginał przywileju ani pełny jego tekst nie zachował się do naszych czasów. Miasto zostało lokowane na części (zachodniej) gruntów wsi Siedlce, a jego organizacja oparta była na wzorcach prawa magdebur- skiego. Pozostała część wsi (Stara Wieś) stała się z czasem przedmieściami Siedlec, a jej mieszkańcy sukcesywnie uzyskiwali obywatelstwo miejskie, zasilając niewielkie, liczące kilkuset mieszkańców miasto4. Władzę sądową i administracyjną nad mieszkańcami sprawował w imieniu właściciela miasta wójt (advocatus). Powołano nowy sąd prawa niemieckiego złożony z miejscowego wójta i ławy miejskiej, który orzekał w sprawach cywilnych i karnych. Wyroki sądu wójtowsko-ławniczego nie były ostateczne. Z uwagi na prywatny charakter miasta najwyższym sędzią dla jego mieszkańców był właściciel Siedlec (ród Siedleckich, a od 1621 r. Olędzkich pieczętujących się także herbem Rawicz), urzędujący w wybudowanym nieopodal drewnianym dworze. Do niego przysłu- giwało odwołanie od sądu wójtowsko-ławniczego. Taka organizacja miasta nie przetrwała długo. Jeszcze przed 1580 r. pojawił się w nim burmistrz, a co za tym idzie rada miejska. Źródła historyczne przywo- łują kilka postaci piastujących ten urząd: Wawrzyniec Bojara (1620 r.), Jan Dębski (1693 r.), Stanisław Szczecina (1727 r.) czy Maciej Kaczorow- ski (1740 r.). Mimo wprowadzenia urzędu burmistrza nadal utrzymano sąd wójtowsko-ławniczy. Wskazują na to zachowane nazwiska wójtów siedleckich: Antoni Jabłoński (1693 r.), Paweł Bartnicki (1698–1710), Mi- chałowski (1727 r.), Kazimierz Białostocki (1740 r.) czy Stefan Wakuliński (1755 r.). Brakuje natomiast informacji o działalności rady miejskiej jako 3 S. Litak, Siedlce przed lokacją, Roczniki Humanistyczne 1962, t. XI, z. 2, s. 153–156; U. Głowacka-Maksymiuk, Właściciele Siedlec..., s. 6–7. 4 A. Winter, Dzieje Siedlec 1448–1918, Warszawa 1969, s. 16–18, 24. 12 rozdział i. Wymiar SpraWiedliWości W daWnej polSce sądu wyższego, co było regułą w dużych miastach królewskich. Nie moż- na wykluczyć, że rada miejska w Siedlcach z uwagi na wielkość miasta nie wypełniała poważniejszych funkcji jurysdykcyjnych (co potwierdza- ją przywileje z XVIII w.)5. W mieście istniał również sąd cechowy kuśnierzy siedleckich (wzorowany na rozwiązaniach łukowskich). Do jego właściwości należa- ły sprawy fałszowania wyrobów kuśnierskich, rozstrzyganie sporów po- między czeladnikami oraz karanie za naruszenie zatwierdzonych przez króla artykułów cechowych. Od jego orzeczeń strony mogły się odwołać do „jurysdykcji miejskiej”. Potwierdza to przywilej Władysława IV Wazy wydany dnia 8 grudnia 1635 r. staraniem ówczesnych właścicieli mia- sta Tomasza i Krzysztofa Olędzkich. Akt ten potwierdzał prawa miasta z czasów jagiellońskich, a wydany został w miejsce dokumentów znisz- czonych w czasie jednego z licznych pożarów nawiedzających miasto6. Obok miasta Siedlce istniała nadal Stara Wieś, w której także funk- cjonował sąd wójtowski. Było to rozwiązanie odbiegające od modelowej wsi, w której na czele sądu ławniczego stał sołtys sprawujący sądowni- ctwo w imieniu właściciela. O odmiennym rozwiązaniu świadczą zacho- wane nazwiska wójtów Starej Wsi: Stanisława Maciuska (1580 r.) czy też Macieja Gończyka (1620 r.)7. Miasto wraz z okolicznymi dobrami przeszło w 1668 r. w ręce Czar- toryskich, których herb rodowy – Pogoń – stał się herbem miasta Siedlce. Michał Jerzy Czartoryski i Joanna Czartoryska z Olędzkich zadbali o roz- wój miasta, znacznie podupadłego w okresie „potopu”. W dniu 20 sierp- nia 1672 r. wydali przywilej potwierdzający wszystkie wcześniej nadane miastu prawa8. Niestety nie był pisany miastu spokojny rozwój demogra- ficzny, gospodarczy i urbanistyczny. W 1693 r. nawiedził Siedlce wielki 5 Tamże, s. 21–22; Pamiatnaja Kniżka Siedleckoj Gubiernii na 1879 god, s. 278; R. Niewiatowska, Olędzcy herbu Rawicz, właściciele Siedlec w XVII wieku, Szkice Podlaskie 2000, z. 8, s. 15–16, 20; A. Rogalski, Dzieje najstarszych ksiąg miej- skich Siedlec, Mokobód i Mordów na podstawie akt Konserwatora Hipotek i Komisji Hi- potecznej Trybunału Cywilnego w Siedlcach (w:) Źródła do dziejów regionu. Materiały I Siedleckiej Sesji Archiwalno-Historycznej, red. U. Głowacka-Maksymiuk i G. We- lik, Siedlce 2002, s. 147–161. 6 Akt ten został ponownie powtórzony i potwierdzony w przywileju Au- gusta III Sasa z dnia 10 grudnia 1746 r. – zob. niżej. 7 M. Plewczyński, W Rzeczypospolitej Obojga Narodów (w:) Siedlce 1448–1995, Pruszków 1996, s. 28, 36; A. Winter, Dzieje Siedlec..., s. 40; PKSG na 1879 god, s. 277; W. Więch-Tchórzewska, Przywileje dla miasta Siedlce, Prace Archiwalno- Konserwatorskie na Terenie Województwa Siedleckiego 2004, z. 14, s. 126. 8 W. Więch-Tchórzewska, Herb miasta Siedlce, Szkice Podlaskie 1996, nr 5, s. 8; U. Głowacka-Maksymiuk, Właściciele Siedlec..., s. 11–12. 13 SądoWnictWo Siedleckie pożar, w którym spłonęła nie tylko jego drewniana zabudowa, lecz także wszystkie nadane wcześniej miastu przywileje. Dla poratowania miasta kolejny właściciel Kazimierz Czartoryski wydał dnia 1 sierpnia 1693 r. akt renowacyjny, w którym ponownie normował ustrój władz miejskich i obowiązujące w mieście prawa sądowe oraz potwierdził akt wydany w 1672 r. przez rodziców9. Fot. 1. Przywilej dla Siedlec wydany przez Augusta III w 1746 r. (Archiwum Państwowe w Siedlcach) Równocześnie czyniono starania o wydanie przywileju królewskie- go. Jednak dopiero dnia 10 grudnia 1746 r. król August III na prośbę miesz- czan i ówczesnego właściciela miasta podkanclerzego litewskiego Fryde- ryka Michała Czartoryskiego wydał przywilej potwierdzający dotychcza- sowe nadania poprzedników i ponownie nadał miastu „prawo niemie- ckie, magdeburskie, które zwie się chełmińskie”. Oznacza to zatwierdze- nie organizacji miasta Siedlce według modelu chełmińskiego, co nie stało na przeszkodzie stosowaniu w granicach miasta prawa magdeburskiego w jednej z jego licznych wersji (chełmińskiej), obowiązującej w miastach polskich. Przywilej ten został potwierdzony aktem z dnia 6 maja 1779 r. przez ostatniego polskiego władcę Stanisława Augusta Poniatowskiego. W świetle przywileju królewskiego sąd wójtowsko-ławniczy składał się z wybieranych z pospólstwa i z cechów sześciu dożywotnich ławników, 9 U. Głowacka-Maksymiuk, Właściciele Siedlec..., s. 12–14. 14 rozdział i. Wymiar SpraWiedliWości W daWnej polSce z wyłączeniem odstępców od religii rzymskokatolickiej. W składzie ławy nie mogło być więcej niż dwóch ławników powiązanych węzłem pokre- wieństwa lub powinowactwa. Za wskazane uważano, na ile to było możli- we, aby kandydaci na ławników umieli czytać i pisać. Spośród tych sześciu ławników wybierano wójta, a także jego zastępcę – podwójciego. Kandyda- tów – w liczbie dwóch – na urząd wójta wybierał i przedstawiał dziedzicowi w dzień św. Piotra (22 lutego) decemwirat, to jest dziesięć osób z pospólstwa, powołanych wcześniej przez wójta i ławników. Z uwagi na charakter pry- watny miasta kandydat na wójta musiał być zaaprobowany i zatwierdzony przywilejem wydanym przez właściciela miasta. Zasady obsadzania urzę- du wójta określone w przywileju były przestrzegane w praktyce, a ostat- nim wójtem Siedlec powołanym według tej procedury i zatwierdzonym przez księżnę Aleksandrę Ogińską był Mateusz Syroczyński. Sąd wójtowsko-ławniczy miał pełną „(...) władzę wysłuchiwania, sądzenia rozstrzygania, orzekania, upominania, skazywania i karania”. Sprawy rozstrzygał na podstawie prawa magdeburskiego w składzie wójta (lub podwójciego) i trzech ławników. W czasie posiedzeń musiał być również obecny zaprzysiężony pisarz. Jurysdykcja sądu obejmowała sprawy cywilne i karne, w tym sprawy gardłowe. Właściwość sądu miej- skiego obejmowała wszystkich mieszkańców miasta, a także wszystkie przestępstwa popełnione na terenie miasta przez chłopów z dóbr kró- lewskich, duchownych i prywatnych. Jeżeli poważne przestępstwo po- pełnił na terenie miasta szlachcic lub żołnierz, to odpowiadał on przed sądem miejskim, jednakże według zasad określonych statutem toruń- skim z 1521 r. Do sądu wójtowsko-ławniczego przysługiwało również odwołanie w sprawach cechowych, gdy wartość przedmiotu sporu prze- kraczała 15 grzywien. Od sądu miejskiego przysługiwała apelacja do właściciela miasta w sprawach kryminalnych oraz cywilnych o wartości przedmiotu spo- ru przekraczającej 50 grzywien. Także skargi na wójtów (lub podwójcie- go) rozpoznawał według prawa magdeburskiego dziedzic lub działający w jego imieniu komisarz, ekonom lub plenipotent10. Siedzibą władz miejskich był drewniany ratusz. Pierwszy drew- niany ratusz siedlecki spłonął w wielkim pożarze miasta w roku 1693. W jego miejsce w 1697 r. (lub 1698) wybudowano nowy ratusz, na którego pierwszym piętrze po lewej stronie (od strony Węgrowa) znajdowała się izba sądowa. Nad nią wznosiła się kopułka z dzwonkiem miejskim. 10 S. Ciara, Przywilej króla Augusta III dla Siedlec, Prace Archiwalno-Konserwa- torskie na Terenie Województwa Siedleckiego 1977, s. 96–97, 110–114; A. Winter, Dzieje Siedlec..., s. 37–39; K. Trętowski, Opis miasta Siedlce 1863 r. (z rękopisu przepi- sane w 1997 r.), fol.; W. Więch-Tchórzewska, Przywileje dla miasta Siedlce..., s. 125. 15 SądoWnictWo Siedleckie Miasto powoli podnosiło się z upadku dzięki staraniom Czarto- ryskich i z czasem stało się rezydencją magnacką. W latach 1766–1769 w miejsce drewnianego powstał nowy, jednopiętrowy ratusz murowany z podobnym usytuowaniem pomieszczenia do celów sądowych. Stano- wił on jedną z nielicznych budowli murowanych, gdyż Siedlce były wte- dy miastem niemal w całości zbudowanym z drewna. Był to początek złotego okresu rozwoju Siedlec w czasach księżnej Aleksandry Ogińskiej (z domu Czartoryskiej), która od połowy lat 70. XVIII w. uczyniła z mia- sta swoją rezydencję, z nową okazałą siedzibą godną rodu książęcego. Dzięki niej nastąpił szybki rozwój urbanistyczny Siedlec, pojawiły się okazałe budowle murowane, pałac księżnej zaś stał się ośrodkiem życia kulturalnego i towarzyskiego11. *** Zamieszkująca w okolicy szlachta oraz właściciele Siedlec podlegali sądom stanowym, które na przełomie XIV i XV w. przejęły jurysdykcję kasztelańską. Był to łukowski sąd ziemski i sąd grodzki starosty łukow- skiego. Funkcjonował także łukowski sąd podkomorski, który rozstrzy- gał spory graniczne szlachty. Sądy te miały różną właściwość rzeczową, tzn. do ich jurysdykcji należały różne kategorie sporów i spraw. Swoją właściwością terytorialną obejmowały ziemię łukowską (terra lucoviensis), co odpowiadało granicom dotychczasowej kasztelani. W następstwie tego procesu oraz pojawiających się powszechnie immunitetów kaszte- lania łukowska zanikła w pierwszej połowie XV w.12 Sąd ziemski zbierał się na rokach sądowych w Łukowie i rozstrzy- gał – przede wszystkim – spory cywilne szlachty osiadłej. Na czele sądu ziemskiego stał sędzia ziemski, a w jego skład wchodził podsędek i pi- sarz. Urząd łukowskiego sędziego ziemskiego piastowali m.in. przedsta- 11 C. Ostas, Zabytki Siedlec (w:) Siedlce 1448–1995, Pruszków 1996, s. 280, 287; A. Winter, Dzieje Siedlec..., s. 70–72; K. z Tańskich Hoffmanowa, Wybór pism, t. V, Wrocław 1833, s. 202–203; A. Rogalski, Siedleckie kamienice w czasach Księstwa Warszawskiego, Prace Archiwalno-Konserwatorskie 2008, z. 16, s. 181–196. 12 W. Ćwik, J. Reder, Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego…, s. 20; R. Orłowski, J.R. Szaflik, Dzieje miasta...., s. 17; J.S. Maciejewski, Łuków, miasto powiatowe w woj. lubelskim, Łuków 1930, s. 37; G. Welik, Miejsce Łukowa i Ziemi Łukowskiej w podziałach administracyjnych kraju w XIII–XX w., Zeszyty Łukowskie 2006, nr 16, s. 3. Kasztelanię łukowską restaurowano konstytucją sejmową roku 1775, co jednak nie miało żadnego znaczenia dla organizacji sądownictwa, Vo- lumina Legum, t. VIII, s. 112. 16 rozdział i. Wymiar SpraWiedliWości W daWnej polSce wiciele rodu Olędzkich: Wojciech (1641–1650) i dotychczasowy podsędek Andrzej (1658–1678)13. Starosta łukowski sprawował jurysdykcję przy pomocy powoła- nych przez siebie urzędników. Byli to wchodzący w skład sądu grodzkie- go: podstarości, sędzia grodzki, pisarz i regent. Wśród tych urzędników spotykamy także przedstawicieli rodu Olędzkich (sędzią grodzkim był w 1580 r. Stanisław, podstarościm w 1629 r. wspomniany wyżej Wojciech). Z czasem ustalił się zakres jurysdykcji sądu grodzkiego, która obejmowa- ła wszystkie sprawy szlachty gołoty oraz sprawy karne szlachty osiadłej schwytanej na gorącym uczynku i z zakresu tzw. czterech artykułów grodzkich (tj. podpalenie, zgwałcenie kobiety, najście na dom szlachcica i rabunek na drodze publicznej). Ponadto starosta przeprowadzał egze- kucję wyroków wszystkich sądów szlacheckich na swoim terenie, o ile nie były one respektowane14. Urząd starosty piastował m.in. kasztelan krakowski, kanclerz wielki koronny Krzysztof Szydłowiecki, od 1548 r. (poczynając od Jana Mniszka) urząd ten znajdował się przez blisko 70 lat w rękach rodu Mniszków, a następnie od 1616 r. (od Erazma Domaszew- skiego) z przerwami aż do 1688 r. pozostawał w rodzie Domaszewskich – przedstawicieli bogatej szlachty łukowskiej15. Mimo zaniku kasztelanii Łuków stanowił nadal centrum życia po- litycznego szlachty z tych terenów jako stolica ziemi i siedziba nowych jurysdykcji sądowych. Tutaj odbywały się sejmiki elekcyjne dokonujące wyboru kandydatów na urzędy sądowe ziemskie (podkomorzego, sędzie- go ziemskiego, podsędka i pisarza). Wszystkie inne sejmiki odbywały się w odległym Lublinie (do 1523 r. w Urzędowie), gdyż ziemia łukowska ad- ministracyjnie należała do utworzonego przez króla Kazimierza Jagiel- 13 R. Niewiatowska, Olędzcy herbu Rawicz, właściciele Siedlec w XVII wieku, Szkice Podlaskie 2000, z. 8, s. 10, 16, 21–22, 25, 29; A. Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. III, Małopolska, cz. III, Źródła dziejowe 1886, t. XIV, s. 408. 14 Historia państwa i prawa Polski, t. I, Do połowy XV wieku, red. J. Bardach, Warszawa 1964, s. 477–478; M. Borucki, Temida staropolska, Warszawa 1979, s. 19– 20. Nie poruszam tutaj – z uwagi na zakres opracowania – zagadnień związa- nych z jurysdykcją dominialną starosty nad chłopami wsi królewskich staro- stwa łukowskiego. 15 Na marginesie należy stwierdzić, że tradycje te w rodzie Domaszew- skich przetrwały po upadku dawnej Polski. Na stanowisku sędziego pokoju powiatu łukowskiego w czasach Księstwa Warszawskiego spotykamy ponow- nie przedstawiciela tego rodu Franciszka Domaszewskiego. J.R. Szaflik, Stosunki gospodarczo-społeczne we wsiach starostwa łukowskiego w XVII wieku (w:) Z przeszłości ziemi łukowskiej…, s. 54; M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym…, s. 1162, 1164. 17 SądoWnictWo Siedleckie lończyka w 1474 r. województwa lubelskiego. W poczcie posłów wybie- ranych z województwa lubelskiego na sejm walny znajdują się przedsta- wiciele szlachty ziemi łukowskiej piastujący tam urzędy sądowe: starosta Bartłomiej Kazanowski czy sędziowie ziemscy: Adam Zieliński, Marcin Leżeński, Stanisław Domaszewski z Widlic16. Wyroki sądów szlacheckich były początkowo ostateczne, ale od 1523 r. w procesie ziemskim upowszechniła się instytucja apelacji. Był to skutek przeprowadzonej reformy procesu ziemskiego na mocy konstytucji sejmowej Formula processus. Pojawiła się więc potrzeba utworzenia stałego sądu wyższego, gdyż dotychczasowe próby reaktywowania sądów wieco- wych czy powołania jednorazowych sądów ostatniej instancji (ultimae in- stantiae) nie zdały egzaminu. Najbardziej znanym odwoławczym sądem zbiorczym dla szlachty w latach 1574–1578 był sąd ostatniej instancji trzech województw: sandomierskiego, lubelskiego i podlaskiego. Ustalona orga- nizacja i funkcjonowanie tego sądu wpłynęło na utworzenie nowego wyż- szego sądu szlacheckiego. W 1578 r. król Stefan Batory zrzekł się uprawnień najwyższego sędziego na rzecz szlachty, która mocą konstytucji sejmu war- szawskiego powołała do życia Trybunał Główny Koronny. Sprawy z sądów szlacheckich ziemi łukowskiej rozpoznawał Trybunał Koronny wiosną i la- tem w Lublinie, który stawał się wtedy stolicą „staropolskiej Temidy”17. *** W dobie Sejmu Czteroletniego utworzono w grudniu 1789 r. komi- sję porządkową cywilno-wojskową w Łukowie, która sprawowała funk- cje sądowe w okręgu obejmującym dawną ziemię łukowską. Jednocześ- nie Siedlce jako miasto prywatne nie podlegało regulacjom prawnym dotyczącym miast królewskich, a tym samym systemowi sądownictwa miejskiego w świetle ustawy o miastach królewskich z kwietnia 1791 r. W ostatnich latach istnienia Rzeczypospolitej szlacheckiej Siedlce stały się miejscem częstych przemarszów walczących wojsk, co odbiło się na stanie gospodarki miasta, które w wyniku III rozbioru Polski znalazło się w obrębie monarchii habsburskiej. 16 W. Śladkowski, Udział szlachty łukowskiej w sejmiku lubelskim; A. Kersten, Ziemia łukowska w okresie potopu (w:) Z przeszłości ziemi łukowskiej…, s. 125–128, 162; G. Welik, Miejsce Łukowa..., s. 4–5; I. Kaniewska, Małopolska reprezentacja sej- mowa za czasów Zygmunta Augusta 1548–1572, ZNUJ CCCLI, Prace Historyczne 1974, z. 48, , tabela 12 i 20. 17 W. Śladkowski, Sąd „ultimae instantiae” trzech województw: sandomierskiego, lubelskiego i podlaskiego 1574–1577, Rocznik Lubelski, t. III, Lublin 1960, s. 37–46; Volumina Legum, t. II, nr 962–968, 974, Petersburg 1859, s.182–185, 188. 18 rozdział ii. zabór auStriacki (1795–1809) Rozdział II Zabór austriacki (1795–1809) rozdział ii zabór auStriacki (1795–1809) Po przejęciu całej Galicji Zachodniej pod zwierzchnictwo dwo- ru wiedeńskiego na mocy patentu Franciszka II z dnia 21 marca 1796 r. natychmiast przystąpiono do reorganizacji administracyjnej ziem za- garniętych. Tereny te zostały podzielone – wzorem austriackim – na 12 okręgów zwanych cyrkułami, ze starostami na czele. Jednym z nowych cyrkułów był cyrkuł siedlecki obejmujący część dawnej ziemi łukowskiej, drohiczyńskiej i liwskiej. Staroście cyrkularnemu w Siedlcach tymczaso- wo podporządkowano także sąsiadujący z nim od północnego zachodu cyrkuł miński, który dochodził aż na przedpola Warszawy. Nowe urzędy cyrkularne starano się umieszczać w miastach rządo- wych. Siedlce jako miasto prywatne były jednym z wyjątków (podobnie jak Biała i Radzyń), a zawdzięczały to centralnemu położeniu w nowym cyrkule i niezłym możliwościom lokalowym po licznych pracach urbani- stycznych przeprowadzonych w drugiej połowie XVIII w. Siedzibą sta- rosty cyrkularnego od 1796 r. (lub od 1798) został opuszczony już wtedy pałac księżnej Aleksandry Ogińskiej. Tym samym po raz pierwszy (nie licząc krótkiego epizodu w czasie powstania kościuszkowskiego, gdy funkcjonował tutaj najniższy organ administracji – dozór) miasto stało się siedzibą władz państwowych1. Z czasem dokonano następnych zmian w podziale administracyj- nym tych terenów, w efekcie których w listopadzie 1803 r. powiększono cyrkuł siedlecki, przyłączając do niego sąsiadujące tereny planowanego cyrkułu w Wiązownej i części zlikwidowanego cyrkułu radzyńskiego. Tak duży cyrkuł siedlecki został wiosną 1804 r. podzielony na 3 okręgi (Kreise) z komisarzami okręgowymi (Kreiskommisare) w Siedlcach, Garwo- linie i Stanisławowie. Ciekawostką jest, że w tytulaturze cesarzy austria- 1 B. Łoziński, Z czasów nowicjatu administracyjnego Galicji, Kwartalnik Historyczny 1907, R. 21, s. 431; T. Mencel, Galicja Zachodnia 1795–1809. Studium z dziejów ziem polskich zaboru austriackiego po III rozbiorze, Lublin 1976, s. 49, 137, 295; A. Winter, Siedlce jako ośrodek administracyjny w XIX wieku, Szkice Podlaskie 1963, s. 5; PKSG na 1879 god, s. 280. 19 SądoWnictWo Siedleckie ckich po 1806 r. widnieje księstwo lubelskie (obok krakowskiego, sando- mierskiego i mazowieckiego), którego terytorium odpowiadało dwóm dużym cyrkułom: lubelskiemu i właśnie nowemu – siedleckiemu2. Niedługo po reorganizacji administracji rozpoczęto rozmowy z dziedzicami miasta dotyczące nabycia miasta przez władze austriackie. Dobra siedleckie zostały przejęte w drodze testamentu przez Izabellę i Adama Czartoryskich, którzy odstąpili je w zamian za inne dobra na Lubelszczyźnie. Ostatecznie w wyniku dobitego targu dnia 15 czerwca 1807 r. (zatwierdzonego dnia 23 lipca 1807 r.) Siedlce znalazły się rękach władz rządowych3. W Siedlcach działał dotychczasowy sąd miejski z wójtem na czele. Niewiele się zmieniło w tym zakresie, w chwili gdy liczące ponad 2100 mieszkańców Siedlce uzyskały status miasta rządowego (skarbowego). Nie znajduję śladu zorganizowania wzorem miast skarbowych tzw. ure- gulowanego magistratu, w skład którego wchodzili powoływani bur- mistrz, syndyk sprawujący wymiar sprawiedliwości w mieście i ławnicy (asesorowie). Utrzymano nadal sądownictwo stanowe do rozpoznania spraw cy- wilnych. W październiku 1796 r. uruchomiono nowy lubelski sąd szla- checki (Landrechte lub Fora Nobilium), którego obsada składała się tylko w części z Polaków. Urzędował on w dawnej siedzibie Trybunału Ko- ronnego, a w okresie jej remontu w gmachu dawnego pałacu popijar- skiego (tzw. pałacu Olizara) w Lublinie. Podlegały mu sprawy cywilne szlachty i duchowieństwa z terenów po prawej stronie Wisły, w tym z cyrkułu siedleckiego4. Taka odległość do sądu budziła protesty szlachty zamieszkującej północną Lubelszczyznę. Domagano się utworzenia od- rębnego sądu szlacheckiego w Łukowie albo Węgrowie, lecz postulaty te nie zostały zrealizowane. Pozostałe sprawy cywilne należały do sądów miejscowych, tj. sądów miejskich i sądów dominialnych znajdujących się w rękach justycjariuszy (w miejsce dawnych wójtów wiejskich). Wbrew obowiązującym przepisom nie wszyscy legitymowali się obligatoryjnym egzaminem z prawa, lecz władze austriackie starały się tego problemu 2 W. Ćwik, J. Reder, Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego…., s. 67–68; T. Mencel, Galicja Zachodnia..., s. 311. 3 Z. Kuligowski, Kontrakt zamiany dóbr siedleckich za dobra rządowe w Lubel- skiem pomiędzy książętami Czartoryskimi a rządem austriackim z 15 VI 1807 r., Prace Archiwalno-Konserwatorskie 1997, z. 10, s. 84–86. 4 W. Zieliński, Opis Lublina, Lublin 1876, s. 43; Księga protokołów Towarzy- stwa pod nazwą Muzeum Lubelskie, księga I 1915–1924 – protokół z dnia 10 kwietnia 1921 r., nfol.; J.J. Litauer, Fragmenty z dziejów polskiego sądownictwa porozbiorowego, Warszawa 1915, s. 13; Archiwum Muzeum Historii Miasta Lublina, teczka nr 21, Wypis z rejestru nr 1159 z 10/23 czerwca 1914 r., k. 5–6v. 20 rozdział ii. zabór auStriacki (1795–1809) nie dostrzegać. W świetle danych z 1804 r. w cyrkule siedleckim było aż 7 justycjariuszy (najwięcej wśród cyrkułów na terenach dzisiejszej Lu- belszczyzny), a każdy z nich sprawował jurysdykcję w okręgu liczącym przeważnie od 2000–3000 mieszkańców5. Wśród nich wymienić możemy mianowanego w 1806 r. justycjariusza dóbr kameralnych cyrkułu siedle- ckiego Aleksandra Tarnawskiego, pochodzącego z Galicji Wschodniej, późniejszego przedstawiciela palestry siedleckiej6. Obok stanowego sądownictwa cywilnego powstało sądownictwo karne mające charakter powszechny. Od lipca 1797 r. powołano do życia sąd kryminalny w Lublinie, złożony z sędziego i dwóch (później pięciu) ławników. Orzekał on w sprawach występków popełnionych na terenie cyrkułów: lubelskiego, chełmskiego, siedleckiego i bialskiego. Sąd ten (podobnie jak inne sądy austriackie na Lubelszczyźnie) działał źle, a sę- dziowie w oczach społeczeństwa uchodzili za przekupnych. Instancją odwoławczą w sprawach cywilnych i karnych był Sąd (Trybunał) Apela- cyjny Galicji Zachodniej w Krakowie. Trzecią instancją była Najwyższa Izba Sprawiedliwości, w okresie zaś przejściowym (1797–1802) Nadwor- na Kancelaria Galicyjska7. Należy pamiętać, że tereny Galicji Zachodniej rząd austriacki trak- tował jako swoisty poligon doświadczalny dla stosowania nowego prawa w praktyce. Od 1798 r. wprowadzono na tych terenach kodeks zachod- niogalicyjski, który był podstawą ogłoszonego w 1811 r. ogólnoaustria- ckiego kodeksu cywilnego (ABGB). Podobnie sądy karne orzekały od 1797 r. na podstawie zachodniogalicyjskiego kodeksu karnego (który zawierał także przepisy procedury karnej). Na podstawie tych doświad- czeń i dalszych prac legislacyjnych doszło do wypracowania kodyfikacji karnej, tzw. Franciszkany ogłoszonej w 1803 r. 5 S. Grodziski, Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772–1848, Wrocław 1971, s. 198; T. Mencel, Galicja Zachodnia..., s. 105, 385–386, 388. 6 A. Rogalski, Elita urzędnicza departamentu siedleckiego 1810–1815 (w:) Dzieje biurokracji na ziemiach polskich. Sympozjum Dziejów Biurokracji, t. I, red. A. Górak, I. Łuć, D. Magier, Lublin–Siedlce 2008, s. 161. 7 T. Mencel, Galicja Zachodnia..., s. 386, 389; J.J. Litauer, Fragmenty z dziejów polskiego..., s. 15; A. Bereza, Lublin jako ośrodek sądownictwa, Lublin 2006, s. 34; A. Haraburda, Poczta w Siedlcach 1817–1997, inwentaryzacja znaków pocztowych, Siedlce 2009, s. 32. 21 SądoWnictWo Siedleckie 22 rozdział iii. kSięStWo WarSzaWSkie (1810–1814) Rozdział III kSięStWo WarSzaWSkie (1810–1814) rozdział iii kSięStWo WarSzaWSkie (1810–1814) Po zwycięskiej wojnie Napoleona z Austrią w 1809 r. na mocy po- stanowień pokoju w Schönbrunn ziemie trzeciego zaboru austriackiego (Galicja Zachodnia) oraz cyrkuł zamojski zostały włączone do Księstwa Warszawskiego. Utworzone w czasie działań militarnych organy władzy tymczasowej zostały wkrótce zniesione przez króla Fryderyka Augusta, co prowadziło do zespolenia administracyjnego nowych terenów w ra- mach Księstwa Warszawskiego. Siedlce liczące wtedy ponad 2700 miesz- kańców stały się w roku 1810 stolicą nowego departamentu siedleckiego, a tym samym siedzibą władz administracyjnych i sądów1. Podział dla celów sądowych odpowiadał podstawowemu podzia- łowi kraju na potrzeby administracji państwowej. Był to podział nowy, odbiegający od austriackiego podziału na cyrkuły czy dawnych granic z czasów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W skład departamentu wchodziły nie tylko dawne ziemie województwa lubelskiego, ale tak- że fragmenty sandomierskiego, podlaskiego, mazowieckiego, ruskiego i brzesko-litewskiego. Jego granice były naturalne, oparte na biegu rzek czy wzdłuż położenia bagien, a jedynie granica zachodnia, z departa- mentem warszawskim, była granicą sztuczną. Nowe sądownictwo opierało się na konstytucyjnej zasadzie po- wszechności i oddzielenia – chociaż niekonsekwentnie – jurysdykcji cy- wilnej od karnej. Postanowienia te zostały rozwinięte w prowizorycz- nym rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 maja 1808 r. o organizacji sądownictwa cywilnego oraz paru tymczasowych instruk- cjach ministerialnych zawierających przepisy przechodnie i regulacje 1 Dekret z dnia 24 lutego 1810 r., Dziennik Praw Księstwa Warszawskie- go, t. II, s. 129–132; dekret z dnia 17 kwietnia 1810 r., Dz.P.K.W., t. II, s. 143–144, 148; dekret z dnia 26 lipca 1810 r., Dz.P.K.W., t. II, s. 292–293; K. Trętowski, Opis miasta Siedlce…, fol.; H. Grossman, Struktura społeczna i gospodarcza Księstwa War- szawskiego, Warszawa 1925, s. 105–106; Kalendarzyk polityczny pijarski na rok 1812, s. 299; J. Kazimierski, Miasta i miasteczka na Podlasiu (1808–1914). Zabudowa – Ludność – Gospodarka, Warszawa 1994, s. 270. 23 SądoWnictWo Siedleckie dotyczące sądów karnych. Ten tymczasowy stan rzeczy został de facto zaakceptowany dekretem królewskim z dnia 4 lipca 1808 r.2 Ukształtowana w zrębach organizacja sądownictwa cywilnego w Księstwie Warszawskim została także wprowadzona na terenach czterech przyłączonych departamentów pogalicyjskich (krakowskiego, lubelskiego, radomskiego i siedleckiego) na podstawie dekretu z dnia 6 czerwca 1810 r. Natomiast nowa organizacja sądownictwa karnego na tych terenach, wprowadzona na podstawie dekretu z dnia 26 lipca 1810 r., nieco odbiegała od dotychczasowej i stała się 2 lata później pod- stawą prawną funkcjonowania sądownictwa karnego w całym Księstwie Warszawskim3. jednanie Najniższym sądem cywilnym był sąd pokoju powołany dla każde- go z 9 powiatów departamentu siedleckiego (bialskiego, garwolińskiego, łosickiego, łukowskiego, radzyńskiego, węgrowskiego, włodawskiego, siedleckiego i żelechowskiego). W jego skład wchodzili sędziowie poko- ju, podsędek oraz pisarz, podpisa- rze i regent. Do zadań sędziów po- koju należało stron (tzw. wydział pojednawczy sądu pokoju), sprawy opiekuńcze i prze- wodniczenie w tzw. radzie familij- nej, podsędek zaś rozpatrywał spo- ry cywilne (tzw. wydział sporny sądu pokoju) i zajmował się pozo- stałym zakresem jurysdykcji nie- spornej. Warto zaznaczyć, że pod- sędek był urzędem, którego nie przewidywała konstytucja Księstwa Warszawskiego, w działalności sę- dziów pokoju eksponowano zaś ich funkcję pojednawczą, co znajdowa- ło odzwierciedlenie na łamach ów- czesnej prasy. W uznaniu zasług na Fot. 2. Pieczęć wydziału spornego Sądu Pokoju powiatu siedleckiego z 1811 r. (Ar- chiwum Państwowe w Siedlcach) 2 M. Kallas, Konstytucja Księstwa Warszawskiego: jej powstanie, systematyka i główne instytucje w związku z normami szczegółowymi i praktyką, Toruń 1970, s. 157; S. Zawadzki, Prawo cywilne obowiązujące w Królestwie Polskim, t. III, Warszawa 1863, s. 313 i n., 345 i n.; A. Heylman, O sądownictwie w Królestwie Polskiem, wykład historyczny, Warszawa 1834, s. 9–10, 71–72. 3 Dekret z dnia 6 czerwca 1810 r., Dz.P.K.W., t. II, s. 215 i dekret z dnia 26 lipca 1810 r., Dz.P.K.W., t. II, s. 292–293; A. Heylman, O sądownictwie w Króle- stwie Polskiem..., s. 20–21. 24 rozdział iii. kSięStWo WarSzaWSkie (1810–1814) tym polu sędziowie pokoju otrzymywali od króla specjalny „medalion”4. Sędzia pokoju wybierany był przez sejmik szlachecki, dekret kró- lewski zaś był potwierdzeniem wyboru. Urząd ten – piastowany bez- płatnie – stanowił przejaw służby publicznej i patriotycznej. Bardzo rzadko stanowił stopień do dalszej kariery w sądownictwie. W każ- dym powiecie miało być 3 sędziów pokoju, którzy urzędować mieli na zmianę w kadencjach 4-miesięcznych. Kadencja trwała 6 lat, lecz co 2 lata jeden z sędziów pokoju miał ustępować. Warto zaznaczyć, że sędziowie pokoju w hierarchii urzędów sądowych stali wysoko, na równi z sędziami Sądu Apelacyjnego. Pozostali urzędnicy sądowi (podsędek, pisarz, podpisarz) pochodzili z nominacji i musieli posia- dać – w przeciwieństwie do sędziego pokoju – pewne kwalifikacje. Była to konsekwencja wprowadzenia prawnego wymogu odpowied- niego przygotowania zawodowego dla osób zatrudnianych na stano- wiskach w resorcie sprawiedliwości od dnia 1 września 1810 r. Termin ten został dla departamentów pogalicyjskich przesunięty o dalsze 2 lata. Oczywiście najwyższe wymogi stawiano wobec osób obejmu- jących stanowisko podsędka, gdyż na nim spoczywał główny ciężar wymiaru sprawiedliwości w sądzie pokoju. Rozpoznawał on sprawy o roszczenia osobiste i rzeczy ruchome o wartości do 160 zł, a ponadto (bez względu na wartość przedmiotu sporu) sprawy o szkody polne, z najmu pracy, z umowy najmu i dzierżawy nieruchomości oraz po- wództwa posesoryjne. Zastępczo funkcje sędziowskie w sądzie poko- ju pełnił pisarz sądowy, stąd jego poważna pozycja w sądzie. Zresztą procedura francuska przewidywała jego obecność przy wszystkich czynnościach sędziego, w następstwie czego pisarz był wliczany nawet do składu orzekającego sądu5. Właściwość miejscowa sądu pokoju w Siedlcach obejmowała cały powiat siedlecki, w którym zamieszkiwały w 1810 r. 5284 osoby. Sędzio- wie pokoju to przedstawiciele szlachty. Wybór nieszlachcica formal- nie możliwy, oficjalnie był jednak niezalecany w dekrecie królewskim 4 M. Kallas, Konstytucja Księstwa Warszawskiego..., s. 164. W departamencie siedleckim medalem „za największą liczbę pogodzonych stron” zostali odzna- czeni sędziowie Komierowski i Dramiński, Archiwum Główne Akt Dawnych, Rada Ministrów Księstwa Warszawskiego, 1810–1813, seria II, sygn. 94, s. 26. 5 Dekret z dnia 11 lipca 1809 r., Dz.P.K.W., t. 1, s. 293–312; A. Rosner, Sę- dziowie i urzędnicy sądów pokoju w Księstwie Warszawskim, Przegląd Historyczny 1988, t. LXXIX, z. 4, s. 660, 663; tenże, Stare i nowe w organizacji i działalności sądów pokoju w Księstwie Warszawskim, Czasopismo Prawno-Historyczne 1994, t. XLVI, z. 1–2, s. 70–72; M. Kallas, Konstytucja Księstwa Warszawskiego..., s. 158; W. Sobo- ciński, Historia ustroju i prawa Księstwa Warszawskiego, Toruń 1964, s. 251. 25 SądoWnictWo Siedleckie z dnia 10 listopada 1808 r.6 Pierwszymi sędziami pokoju w sądzie pokoju powiatu siedleckiego byli: Ignacy Cieszkowski (w jego miejsce w 1811 r. pojawił się Teodor Potocki), Jan Kobyliński i Xawery Sawicki. Nowych sędziów pokoju w powiecie siedleckim król powołał dnia 29 stycznia 1812 r. w osobach dawnego łukowskiego pisarza ziemskiego z 1792 r. Edmunda Brzezińskiego, Kazimierza Rzewuskiego oraz Łukasza Kra- suskiego7. Z uwagi na pozycję społeczną, jaką zajmowali, aktywność ich wykraczała poza zwykłe obowiązki sędziowskie. Uczestniczyli w cha- rakterze radców w posiedzeniach powołanych wtedy organów quasi- -przedstawicielskich – rady powiatu siedleckiego (Edmund Brzeziński) i rady departamentu siedleckiego (Łukasz Krasuski)8. Sądem właściwym dla całego departamentu siedleckiego (którego zaludnienie w 1810 r. wynosiło 323 361 mieszkańców) w sprawach cywil- nych niezastrzeżonych dla innych są- dów był Trybunał Cywilny I Instancji. Był on również instancją apelacyjną od orzeczeń sądów pokoju, gdy wartość przedmiotu sporu przekraczała 80 zł. Trybunał Cywilny w Siedlcach orzekał także w sprawach handlowych. Dopie- ro w grudniu 1811 r. orzecznictwo w tych sprawach przejął specjalnie utworzony Trybunał Handlowy w Lub- linie na czele z prezesem Jakubem Świ- derskim. Właściwość miejscowa nowe- go sądu obejmowała dwa departamen- ty: lubelski i siedlecki9. Fot. 3. Pieczęć mniejsza Trybunału Cywilnego w Siedlcach z 1810 r. (Ar- chiwum Państwowe w Siedlcach) 6 W. Sobociński, Historia ustroju i prawa Księstwa..., s. 241. 7 Dziennik praw tyczący się nominacji urzędników, nr 10, s. 778; Kalen- darzyk polityczny pijarski na rok 1812, s. 164; Kalendarzyk polityczny pijarski na rok 1813, s. 178; Kalendarzyk polityczny pijarski na rok 1814, s. 176; A. Winter, Siedlce jako ośrodek..., s. 7; Kalendarzyk krakowski 1812, s. 98. 8 AGAD, Rada Ministrów Księstwa Warszawskiego, 1810–1813, sygn. 86, seria II, s. 55, 79; Archiwum Państwowe w Siedlcach, Prefektura Departamentu Siedleckiego, sygn. 1, s. 4v. 9 W czasach Królestwa Polskiego Trybunał Handlowy w Lublinie został zniesiony, w następstwie czego Trybunał Cywilny I Instancji w Siedlcach po- nownie rozpatrywał sprawy handlowe. W. Sobociński, Historia ustroju i prawa Księstwa..., s. 246–247; Kalendarzyk polityczny, chronologiczny i historyczny na rok pański 1811, Warszawa 1810, s. 128; A. Heylman, Wykład historyczno-praktycz- ny porządku i postępowania wewnętrznego w Sądzie Apelacyjnym i Trybunałach cywil- 26 rozdział iii. kSięStWo WarSzaWSkie (1810–1814) Trybunał Cywilny w Siedl- cach składał się z mianowanych przez króla: prezesa, 6 dożywot- nich sędziów, pisarza, podpisarza oraz 3 asesorów. Podzielony był or- ganizacyjnie na 2 wydziały. Spra- wy rozpatrywał w kompletach 3-osobowych, którym przewodni- czył prezes lub najstarszy (podług kolejności nominacji) sędzia. Zwy- kle w składzie orzekającym zasia- dał także 1 asesor. Przy Trybunale urzędował, korzystając z jego apa- ratu kancelaryjnego, pochodzący z nominacji prokurator i jego za- stępca – podprokurator. Stał on na „straży bezwzględnego wymiaru sprawiedliwości” i „czuwał nad rze- czywistym dobrem stron uprzywilejowanych lub widocznie zagrożonych”10. Na czele Trybunału stał prezes, w przypadku wakatu lub nie- obecności zastępował go sędzia prezydujący. Pierwszym prezesem był Floryan Wydżga, lecz już dnia 22 grudnia 1810 r. został mianowany sę- dzią Sądu Apelacyjnego. Jego następcą był Stanisław Jabłonowski (od dnia 28 lutego 1811 r.), lecz po roku urzędowania – podobnie jak jego poprzednik – otrzymał nominację (dnia 11 lutego 1812 r.) do Sądu Ape- lacyjnego. Na wakujące stanowisko powołanie otrzymał Jan Mioduski, lecz wkrótce faktyczne kierownictwo sądu znalazło się w rękach „miej- sce prezesa zastępującego” Antoniego Rabińskiego.11 Fot. 4. Pieczęć wielka Trybunału Cywilnego w Siedlcach z 1811 r. (Archiwum Państwo- we w Siedlcach) nych Królestwa Polskiego, Warszawa 1835, s. 11–12, 83; Dziennik Urzędowy Woje- wództwa Podlaskiego, dodatek do nr 87 z dnia 9 sierpnia 1817 r. 10 Dekret z dnia 14 października 1811 r., Dz.P.K.W., t. III, s. 407; Dzien- nik praw tyczący się nominacji urzędników, nr 5, s. 410–412; A. Winter, Siedlce jako ośrodek..., s. 6; W. Sobociński, Historia ustroju i prawa Księstwa..., s. 252–253; A. Heylman, Wykład historyczno-praktyczny porządku i postępowania wewnętrzne- go..., s. 28, 30–31, 70–71, 108. 11 Dziennik praw tyczący się nominacji urzędników, nr 8, s. 530; Kalendarzyk polityczny pijarski na rok 1812, s. 112–113, 131; Kalendarzyk polityczny pijarski na rok 1813, s. 139; Kalendarzyk polityczny pijarski na rok 1814, s. 138; AGAD, Rada Ministrów Księstwa Warszawskiego, 1810–1813, sygn. 60, seria II, s. 134. Zwrócić należy uwagę, iż od 1812 r. w pozostałości aktowej Trybunału Cywilnego w Siedl- cach obok pełniącego obowiązki prezesa Antoniego Rabińskiego, w charakterze sędziego prezydującego występują także inni sędziowie, np. Antoni Radomyski. 27 SądoWnictWo Siedleckie Fot. 5. Podpis Floriana Wydżgi, prezesa Trybunału Cywilnego w Siedl- cach z 1810 r. (Archiwum Państwowe w Siedlcach) Fot. 6. Pieczęć monogramowa (parafa) Floriana Wydżgi, prezesa Try- bunału Cywilnego w Siedlcach z 1810 r. (Archiwum Państwowe w Siedlcach) Pierwszymi sędziami trybu- nalskimi byli: Antoni Radomyski (do 1813 r.), Antoni Rabiński, przed- stawiciel rodu szlachty liwskiej o niezwykle długich tradycjach sądowniczych – Adam Jaczewski z Pniewnika, Michał Gaszyński, Jan Trzetrzewiński (w końcu 1812 r. translokowany z sędzią Trybuna- łu Cywilnego w Krakowie – Anto- nim Sokołowskim) i Wawrzyniec Wysiekierski (do początku 1811 r.). W miejsce ostatniego pojawił się już w styczniu 1811 r. Antoni Mogilni- cki, dotychczasowy asesor przy Try- bunale Cywilnym w Radomiu. W Trybunale Cywilnym w Siedlcach orzekało również 3 asesorów: Jakub Doliwa Stępski, Wawrzyniec (Antoni) Lisiecki i Jó- zef Mędrzecki. Etat ostatniego z nich nie wykazywał stabilności. Już we wrześniu 1810 r. pojawił się na nim Jan Dziewicki, który w kwietniu 1812 r. został podpi- sarzem w miejscowym Trybunale. Po nim orzekał Pogorzelski, lecz 28 Fot. 7. Podpis Antoniego Radomyskiego, sędziego Trybunału Cywilnego w Siedl- cach z 1811 r. (Archiwum Państwowe w Siedlcach) Fot. 8. Podpis Adama Jaczewskiego, sę- dziego Trybunału Cywilnego w Siedlcach z 1811 r. (Archiwum Państwowe w Siedl- cach) Fot. 9. Podpis Antoniego Lubicza Mogil- nickiego, sędziego Trybunału Cywilnego w Siedlcach z 1815 r. (Archiwum Pań- stwowe w Siedlcach)
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sądownictwo siedleckie. Tradycje i współczesność
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: