Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00044 007000 18472529 na godz. na dobę w sumie
Salicylany nie dla każdego. Jak rozpoznać nietolerancję na salicylany i jak dobrać odpowiednią dietę - ebook/epub
Salicylany nie dla każdego. Jak rozpoznać nietolerancję na salicylany i jak dobrać odpowiednią dietę - ebook/epub
Autor: Liczba stron: 65
Wydawca: Vital Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8168-487-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Salicylany są jednym z najpopularniejszych alergenów znajdujących się w sporej części leków oraz w niektórych warzywach i owocach, a także innych produktach spożywczych. Jeśli masz wysypkę po soku malinowym, puchniesz po lampce wina i dusi Cię astma po aspirynie, może to świadczyć o nadwrażliwości na salicylany. Substancje te nie są tolerowane przez niektóre osoby i często są nieodkrytą przyczyną wielu przewlekłych dolegliwości. Autorka wyjaśnia, czym jest nietolerancja salicylanów i jakie są jej objawy. Podpowiada jak przeprowadzić diagnozę oraz podaje zalecenia dietetyczne, a także oferuje skuteczne terapie oraz rozluźniający tekst medytacyjny. Bez alergii - na zawsze!

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:



Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej...
Czytaj dalej... Redakcja: Natalia Paszko Skład: Robert Kempisty Projekt okładki: Robert Kempisty Tłumaczenie: Małgorzata Rzepka Wydanie I BIAŁYSTOK 2020 ISBN 978-83-8168-488-0 Tytuł oryginału: Salicylate nicht für jeden verträglich. Wie Sie Salicylatintoleranz erkennen und Salicylate meiden können Copyright © Johanna Kallert 2018 Dieses Buch ist urheberrechtlich geschützt. Jede Verwendung außerhalb der Grenzen des Urheberrechtsgesetzes bedarf der schriftlichen Genehmigung der Autorin. © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2019 All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form. Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy żadna część tej książki nie może być powielana w jakimkolwiek procesie mechanicznym, fotograficznym lub elektronicznym ani w formie nagrania fonograficznego. Nie może też być przechowywana w systemie wyszukiwania, przesyłana lub w inny sposób kopiowana do użytku publicznego lub prywatnego – w inny sposób niż „dozwolony użytek” obejmujący krótkie cytaty zawarte w artykułach i recenzjach. Książka ta zawiera porady i informacje odnoszące się do opieki zdrowotnej. Nie powinny one jednak zastępować porady lekarza ani dietetyka. Jeśli podejrzewasz u siebie problemy zdrowotne lub wiesz o nich, powinieneś skonsultować się z lekarzem, zanim rozpoczniesz jakikolwiek program poprawy zdrowia czy leczenia. Dołożono wszelkich starań, aby informacje zaprezentowane w tej książce były rzetelne i aktualne podczas daty jej publikacji. Wydawca ani autor nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki dla zdrowia, mogące wystąpić w wyniku stosowania zaprezentowanych w książce metod. 15-762 Białystok ul. Antoniuk Fabr. 55/24 85 662 92 67 – redakcja 85 654 78 06 – sekretariat 85 653 13 03 – dział handlowy – hurt 85 654 78 35 – www.vitalni24.pl – detal strona wydawnictwa: www.wydawnictwovital.pl Więcej informacji znajdziesz na portalu www.odzywianie24.pl PRINTED IN POLAND Spis treści Przedmowa ................................................................. 9 Nietolerancja salicylanów – co to właściwie jest? ........................................ 17 Salicylany i kwas arachidonowy ............................ 23 Salicylany i aktywacja komórek tucznych ............ 27 Objawy nietolerancji salicylanów ......................... 33 W jaki sposób stwierdza się nietolerancję na salicylany? ........................................................ 47 Diagnoza: nietolerancja salicylanów – co dalej? ............................................................... 51 Dieta uboga w salicylany – na co uważać? ......... 57 Dieta uboga w salicylany – co możesz jeść? ...... 69 Leczenie nietolerancji na salicylany ................... 81 Dalsza literatura i poradnictwo ............................... 107 O mnie ......................................................................... 109 O KSIĄŻCE Salicylany nie są tolerowane przez niektóre osoby. Niniejsza książka jest pierwszym poradnikiem na temat nietolerancji salicylanów. W sposób obszer- ny i zrozumiały przedstawia nieznane dotychczas przyczyny choroby ujawniającej się w postaci wie- lu objawów. Wyłączenie odpowiedzialności: Książka Salicylany nie dla każdego została stwo- rzona na podstawie dokładnych badań i informuje o możliwej nietolerancji salicylanów. Daje ogólny pogląd na problem i nie zastępuje diagnozy lekar- skiej ani leczenia. Nie odstawiaj na własną rękę żadnych leków i nie kończ żadnej terapii medycz- nej bez konsultacji z lekarzem. Autorka nie ponosi odpowiedzialności za możliwe szkody wynikające z nieprawidłowego zastosowania porad opisanych w niniejszej książce. PRZEDMOWA Witaj, drogi Czytelniku. Cieszę się, że znala- złeś tę książkę i chcesz uzyskać informacje na temat nietolerancji salicylanów. Zdecydowałam się napisać tę książkę, ponieważ jako osoba dotknięta tym problemem chcę podzielić się wiedzą na temat często nierozpoznanej przyczy- ny choroby. Sama od dzieciństwa cierpiałam na nietoleran- cję salicylanów, zanim została ona odkryta. Prze- żywałam wiele chwil zwątpienia, zanim odkryłam, co byłą faktyczną przyczyną moich przewlekłych problemów z zatokami przynosowymi, napadami kaszlu oraz innymi problemami. Każde drobne przeziębienie przemieniało się w długotrwałą infekcję. Kiedy stosowałam trady- cyjnie polecane leki na przeziębienie, np. tabletki do ssania czy herbatki na przeziębienie, sytuacja jeszcze się pogarszała. 11 12 Przez kilka miesięcy czułam ogromne zmęcze- nie i brak sił. Chodziłam od lekarza do lekarza, od kliniki do kliniki – nikt nie potrafił mi pomóc. Często moje objawy uznawane były za związane z psychiką – np. „nerwowy kaszel”. Radzono mi, że mam się odprężyć i nie myśleć stale o swoich objawach. Wychodziłam z gabinetu z receptą na „roślinny środek leczniczy”. Po raz kolejny nie od- czuwałam żadnej poprawy. Wręcz przeciwnie – niektóre tego typu leki jeszcze bardziej zaostrzały moją chorobę. Dochodziły także inne objawy, na przykład czę- ste problemy żołądkowe i zmęczenie aż do całko- witego wyczerpania. Czasami nie wiedziałam, jak mam sobie radzić z codziennym życiem. W  pewnym momencie w  końcu przyszła od- powiednia diagnoza. Dokładnie pamiętam dzień, w którym w Internecie po raz pierwszy natknęłam się na temat nietolerancji salicylanów. Salicylany zostały tam uznane za jedną z możliwych przyczyn przewlekłego zapalenia zatok. Poczułam się tak, jakby poraził mnie prąd i od razu wiedziałam, że jest to klucz do rozwiąza- nia zagadki. Dlaczego żaden lekarz specjalista mi o tym nie powiedział? Zaczęłam zgłębiać ten te- mat i odnalazłam swoje problemy w wielu opisy- wanych objawach. Salicylany nie dla każdego Przedmowa 13 Przeszczęśliwa mogłam wziąć zdrowie we własne ręce. Znalazłam przyczynę i wreszcie mogłam do- prowadzić do złagodzenia objawów przez unikanie substancji nietolerowanych przez mój organizm. Szybko zauważyłam, że niełatwo jest odkryć wszystkie źródła salicylanów. Czasem zdarzało się, że przez przeoczenie lub zaniedbanie przekracza- łam swoją granicę tolerancji, co powodowało za- ostrzenie objawów. Był to czas niepewności i pytań. Co właściwie mogę jeść? Co powoduje moje dolegliwości? Czy to coś, co zjadłam przed chwilą? A może mój zapcha- ny nos to opóźniona reakcja na wczorajszą kolację? Jakie są najgorsze produkty, których muszę cał- kowicie unikać? Czym mogę się od czasu do czasu delektować? Bardzo często się nad tym zastana- wiałam i czasami byłam bezsilna. Jedzenie jest przecież przyjemnością i nie chcia- łam podejrzewać każdego składnika o wywoływa- nie choroby. Czy tak ma dalej wyglądać moje życie? A może istnieje szansa na zwiększenie mojego pro- gu tolerancji? Jeśli tak, to jak to zrobić? Jak widzisz, diagnoza nietolerancji salicylanów niesie za sobą mnóstwo pytań. Zapewne z własnego doświadczenia znasz te wątpliwości. Przyznaję, że sama także nie znalazłam jeszcze jednoznacznej odpowiedzi na wszystkie te pytania. 14 Zgłębiałam jednak wiedzę i próbowałam wielu me- tod, często zdawałam się na własną intuicję. Odna- lazłam własną drogę – jem i żyję z przyjemnością, ale też ze świadomością diety. W niniejszym po- radniku chcę ci udostępnić moją wiedzę, przemy- ślenia i przekonania. Świadomie nie napisałam długiej powieści, po- nieważ z własnego doświadczenia wiem, że osoby dotknięte mało popularnymi nietolerancjami szu- kają przede wszystkim pomocnych wskazówek i informacji. W mojej książce zostały one przed- stawione w sposób krótki i przejrzysty. W pierwszych rozdziałach opisuję, co oznacza nietolerancja salicylanów, jakie objawy mogą się z nią łączyć oraz jakie biochemiczne procesy w or- ganizmie mogą powodować dolegliwości. Następne rozdziały zawierają informacje o diag- nozie i zaleceniach dietetycznych, a więc wskazów- ki na temat tego, czego należy unikać w przypadku nietolerancji salicylanów. Na koniec przedstawiam różne metody terapii i oferuję ci rozluźniający tekst medytacyjny, któ- ry pomoże ci aktywować twojego „wewnętrznego uzdrowiciela”. Życzę ci wiele przyjemności podczas czytania oraz uzyskania pomocnej wiedzy. Jednak pamię- taj o  tym, że każdy człowiek jest inny. Dlatego też informacje zawarte w niniejszej książce mogą Salicylany nie dla każdego Przedmowa 15 być tylko punktami zaczepienia i wskazują na to, o czym trzeba pamiętać w przypadku nietolerancji salicylanów. Informacje w niniejszej książce nie stanowią za- leceń medycznych i uniwersalnych zaleceń diete- tycznych. Pomogą ci one także łatwiej rozpoznać osobiste nietolerancje i lepiej obchodzić się z nimi w przyszłości. Dieta uboga w salicylany jest nieco ograniczona i wymaga nieco samodyscypliny. Nagrodą jest jed- nak zdecydowana poprawa zdrowia oraz większa witalność. Dokładnie tego życzę ci z  całego serca. Jeśli dzięki swojej książce przyczynię się do tego, że bę- dziesz czuł się (przynajmniej odrobinę) zdrowszy i szczęśliwszy, spełni ona swój cel. Wszystkiego najlepszego, Twoja Johanna Kallert PODZIĘKOWANIA Zanim zacznę, chciałabym podziękować wszyst- kim osobom, które wspierały mnie w mojej drodze i pomogły mi napisać niniejszy poradnik. Dziękuję zaangażowanym lekarzom i badaczom, którzy poświęcają się kwestii nietolerancji salicy- lanów i tym samym pomagają wielu osobom nią dotkniętym. Dziękuję panu profesorowi dr. n. med. Hanns- -Wolfowi Baenklerowi za interesujące rozmowy i fachowe rozprawy na temat salicylanów oraz za jego wartościowe naukowe doradztwo podczas pi- sania poradnika. Dziękuję mojemu synowi Thorstenowi, który za- wsze był przy mnie w trudnych momentach mo- jego życia i który przeczytał i ulepszył tę książkę. Dziękuję też mojemu partnerowi życiowemu – Fredy’emu – który ze zrozumieniem i współczu- ciem znosił moje objawy nietolerancji salicylanów i wciąż motywował mnie do pisania poradnika. Dziękuję tym wszystkim, którzy przeczytają i do- cenią moją książkę. Dziękuję. Nietolerancja salicylanów – co to właściwie jest? Nietolerancja salicylanów oznacza, że już małe ilości tych substancji u osób cierpiących na te przypadłość wywołują różne ostre i przewle- kłe dolegliwości. Ale czym właściwie są salicylany i w jakich produktach są zawarte? Wszystkiego do- wiesz się na kolejnych stronach. Salicylany to sole kwasu salicylowego, a  kwas salicylowy to biologiczna substancja występują- ca naturalnie w wielu roślinach. Od ponad 100 lat duże jej ilości są także wytwarzane chemicznie. Kwas salicylowy to substancja wyjściowa dla kwa- su acetylosalicylowego (ASS), substancji farmako- logicznej znanej pod nazwą aspiryna. Aspiryna znajduje zastosowanie w przeciwbó- lowych lekach bez recepty oraz jest stosowana w celu rozrzedzania krwi w profilaktyce zwężenia naczyń. Wiele innych leków także zawiera związki 19 20 kwasu salicylowego – stosuje się je np. w leczeniu zapalenia jelita. Z powodu swoich zmiękczających właściwości kwas acetylosalicylowy stosowany jest także w leczeniu brodawek czy odcisków. Tak zwane niesteroidowe leki przeciwreumatycz- ne, czyli przeciwbólowe leki bez kortyzonu zmniej- szające stan zapalny są podobne do salicylanów i mają podobne działanie. Z reguły nie są one tolerowane przez osoby dotknięte nietolerancją salicylanów. Ponadto kwas salicylowy jest podstawą substan- cji zapachowych i aromatyzujących, a także kon- serwantów w lekach, kosmetykach i produktach do czyszczenia. Kwas salicylowy oraz jego sole (salicylany) znajdu- ją się także w roślinnych produktach spożywczych. Czasem występują w  nich naturalnie, a  czasem najróżniejsze substancje podobne do salicylanów są do nich dodawane przez przemysł spożywczy. Kwas acetylosalicylowy to dla wielu osób po- mocny lek, jednak nie jest on tolerowany przez wszystkich. Nierozpoznana nietolerancja salicy- lanów może powodować wiele dolegliwości. Nadmiar kwasu salicylowego jest z reguły tok- syczny – tak mówi medycyna. Ostre zatrucie sa- licylanami objawia się napadami lękowymi, potli- wością, szumami usznymi, mdłościami, wymiotami i  hiperwentylacją (zbyt szybkim oddychaniem). W ciężkich przypadkach może pojawić się utrata Salicylany nie dla każdego Nietolerancja salicylanów – co to właściwie jest? 21 słuchu, nadmierna drażliwość, napady skurczów, dezorientacja, a nawet śpiączka. Wystąpić może także zwiększona podatność na krwawienia, na przykład krwawienie z  nosa lub w obrębie żołądka czy jelit. Możliwe jest także uszko- dzenie narządów – wątroby, trzustki i nerek – aż do ich niewydolności. Salicylany w zbyt wysokim stężeniu są tak trują- ce, ponieważ w swoim działaniu wpływają na cen- trum pozyskiwania energii, tak zwany cykl kwasu cytrynowego. Zaburzają one tworzenie ważnej czą- steczki ATP. ATP (adenozynotrifosforan) to ważny chemiczny nośnik energii w  komórkach organi- zmu. Jest on niezbędny dla wszystkich procesów funkcjonowania, odtruwania i metabolizmu zacho- dzących w komórkach. Jeśli nadmiar salicylanów zaburzy ATP, niezbędne do życia procesy nie będą mogły przebiegać prawidłowo. Oczywiście stężenia salicylanów, które z reguły dostarczamy swojemu organizmowi, są znacznie niższe niż dawka toksyczna. U każdego z nas daw- ka salicylanów, którą tolerujemy, jest inna i w in- nym momencie mogą wystąpić objawy nietoleran- cji. Zależy to z jednej strony od naszych genów, a  z  drugiej strony od czynników zewnętrznych, takich jak stres czy przeciążenie. Kiedy granica tolerancji zostanie przekroczona, organizm reaguje różnorodnymi objawami, które 22 niestety często nie są rozpoznawane jako przecią- żenie salicylanami. Często dotknięte zostają błony śluzowe i skóra, ale mogą także pojawić się objawy ze strony ośrod- kowego układu nerwowego. Czasami cały układ krwionośny reaguje na salicylany reakcją szokową (anafilaktoidalną). Istnieją osoby, które wykazują prawdopodob- nie genetycznie uwarunkowaną nadwrażliwość na salicylany. U takich osób objawy nietolerancji pojawiają się po spożyciu nawet niewielkich ilo- ści salicylanów zawartych w pożywieniu. Mówiąc ogólnie – nietolerancja salicylanów może objawiać się ostrymi lub przewlekłymi objawami. • W pierwszym przypadku może dojść do na- tychmiastowych reakcji przypominających reakcje alergiczne (pseudoalergie) aż do niealergicznego anafilaktoidalnego szoku ze strony układu krwionośnego. • Dla drugiego przypadku typowe są prze- wlekłe zmiany w obrębie skóry i błon ślu- zowych; znanym przykładem jest tutaj two- rzenie się polipów w nosie. Już w  1902 roku lekarz o  nazwisku Hirschberg opisał różne reakcje związane z nietolerancją leków Salicylany nie dla każdego Nietolerancja salicylanów – co to właściwie jest? 23 zawierających kwas acetylosalicylowy. W 1922 roku lekarze Fernand Widal i Max Samter odkryli, że u nie- których osób salicylany wywołują ataki astmy. U  innych pacjentów salicylany wywoływały przewlekłe polipy w nosie, które skutkowały prob- lemami z zatokami. To połączenie objawów – nie- tolerancja aspiryny, astma i polipy – jest nazywane w medycynie trójkątem Samtera. Według szacunków mniej więcej co piąty lub co siódmy pacjent z astmą i co szósty pacjent z po- lipami cierpi na nietolerancję salicylanów, przy czym należy jednak pamiętać o pewnej nieujawnio- nej liczbie takich przypadków. Nie wszyscy leka- rze specjaliści rozpoznają tę nietolerancję i koja rzą z nią występujące dolegliwości. Ale w  jaki sposób dochodzi do tych nadmier- nych, chorobowych reakcji na salicylany? Co dzieje się wtedy w organizmie? Dlaczego niektórzy lu- dzie reagują tak wrażliwie na salicylany, a inni bez problemu je tolerują? Ma to związek z metabolizmem kwasu tłuszczo- wego, tak zwanego kwasu arachidonowego, oraz z równowagą produktów rozkładu powstających z tego kwasu tłuszczowego. Salicylany wpływają na tę równowagę i chorobo- wo ją zaburzają. Poniżej przeczytasz, co dokładnie dzieje się wówczas w organizmie. Salicylany i kwas arachidonowy M etabolizm kwasu arachidonowego odbywa się we wszystkich komórkach zawierających jądro u ssaków. Kwas arachidonowy stanowi tam część tak zwanych fosfolipidów. Są one ważnym składnikiem naszych komórek i znajdują się w bło- nach mitochondriów, we wnętrzu komórek oraz w ich ścianach. Fosfolipidy mogą być rozkładane przez specjal- ne enzymy – fosfolipazy. W przebiegu tego proce- su uwalniany jest kwas arachidonowy. Kortyzon, który jest produkowany w  nadner- czach, hamuje fosfolipazy i zmniejsza uwalnianie kwasu arachidonowego. Więcej informacji na ten temat znajdziesz w rozdziale o leczeniu nietole- rancji salicylanów. Co dzieje się z  kwasem arachidonowym po uwolnieniu go z  komórek? Jest on chemicznie 25 26 przekształcany w szereg substancji znanych pod nazwą eikozanoidów. Eikozanoidy to ważne przekaźniki sygnałów lub substancji semiochemicznych w tkankach. W me- dycynie są one nazywane mediatorami. Biochemiczne przekształcanie kwasu arachido- nowego w eikozanoidy może przebiegać na dwa sposoby w zależności od grupy enzymów biorą- cych udział w reakcji: • Pierwsza grupa enzymów to tak zwane cyklooksygenazy (w  skrócie COX). Prze- kształcają one kwas arachidonowy w różne prostaglandyny oraz tromboksany. Niektóre z tych prostaglandyn zaostrzają stany za- palne oraz ból w odpowiednich tkankach. Tromboksan zwiększa krzepliwość krwi i  może prowadzić do sklejania się płytek krwi (trombocytów). • Druga grupa enzymów to lipoksygenazy (w  skrócie LOX). Przekształcają one kwas arachidonowy w  leukotrieny. Leukotrieny wspierają na przykład produkcję gęstego śluzu oraz kurczenie się mięśni gładkich. Mięśnie gładkie występują w naczyniach krwio- nośnych, układzie trawiennym, drogach oddecho- wych oraz częściowo w skórze. Kiedy leukotrieny Salicylany nie dla każdego Salicylany i kwas arachidonowy 27 nadmiernie wpływają na te mięśnie, mogą pojawić się na przykład skurcze oskrzeli lub ataki astmy. Ilość konkretnych eikozanoidów zależy od ak- tywności cyklooksygenaz w porównaniu z aktyw- nością lipoksygenaz. Stosunek aktywności tych dwóch grup enzymów jest inny u każdego czło- wieka w zależności od jego genów. Tutaj w grę znowu wchodzą salicylany, ponieważ hamują one cyklooksygenazy. Salicylany i niestero- idowe leki przeciwreumatyczne działają niczym tak zwany spowalniacz COX. Troszczą się one o pro- dukcję mniejszej ilości prostaglandyn i trombok- sanów. To działanie ma znaczenie terapeutyczne – zmniejszanie bolesnych stanów zapalnych oraz zapobieganie skrzepom krwi. Jako że działanie salicylanów w mniejszym lub większym stopniu blokuje rozkładanie kwasu ara- chidonowego przez COX, rozkład kwasu zaczyna przebiegać drogą LOX – tworzona jest zwiększona ilość leukotrienów. Leukotrieny pełnią ważną funkcję podczas niebezpiecznych infekcji. Jednak tak jak opisa- no, mogą one także powodować astmę oraz inne problemy dróg oddechowych, układu trawiennego oraz układu nerwowego. U osób z naturalnie wyższą aktywnością LOX sa- licylany jeszcze zwiększają nierównowagę między leukotrienami a prostaglandynami. 28 W międzyczasie naukowcy odkryli, że salicylany działają także na inne sposoby. Wpływają na układ odpornościowy i aktywują różne czynniki odpor- nościowe, na przykład komórki tuczne. Aktywowane komórki tuczne wydzielają przede wszystkim substancję semiochemiczną – hista- minę. Nadmiar histaminy powoduje szereg dole- gliwości i  jest znany pod pojęciem nietolerancji histaminy. Często nietolerancja histaminy postrzegana jest tylko jako skutek diety bogatej w histaminę. Duże ilości tej substancji zawierają między innymi cięż- kie czerwone wino, dojrzały ser, dojrzewające kieł- basy, na przykład szynka i salami. Jednak w związku z tym, że histamina pochodzi nie tylko z pożywienia, ale także z komórek tucz- nych organizmu, nie zawsze winna jest dieta. W ostatnich latach problem aktywacji komórek tucznych został intensywnie zbadany. Opisano obraz kliniczny przewlekłej aktywacji komórek tucznych i  nazwano go zespołem aktywacji ko- mórek tucznych. W następnym rozdziale dowiesz się, co wiąże się z tą nowo odkrytą chorobą. Salicylany nie dla każdego
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Salicylany nie dla każdego. Jak rozpoznać nietolerancję na salicylany i jak dobrać odpowiednią dietę
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: