Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00358 007155 13587503 na godz. na dobę w sumie
Samodzielność podstawowej jednostki samorządu terytorialnego w organizacji i świadczeniu usług komunalnych - ebook/pdf
Samodzielność podstawowej jednostki samorządu terytorialnego w organizacji i świadczeniu usług komunalnych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 312
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8656-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia dotyczy zakresu samodzielności samorządu terytorialnego w definiowaniu i świadczeniu usług komunalnych, a podstawę analizy stanowią rozwiązania prawa unijnego, francuskiego i polskiego. Pomimo rosnącego wpływu prawa unijnego uznana jest jednak rola, jaką państwo i  samorząd lokalny, odgrywają w podejmowaniu decyzji o sposobach realizacji spoczywających na nich zadań. W monografii wskazuje się granice i możliwości definiowania i świadczenia usług komunalnych samodzielnie przez jednostki samorządu lokalnego oraz powierzania ich na zewnątrz, tj. z udziałem podmiotów prywatnych. Oba modele wymagają uwzględniania szeregu regulacji, w tym przepisów dotyczących zamówień publicznych i prawa konkurencji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział 1. Podstawowe zasady funkcjonowania samorządu terytorialnego § 1. Uwagi wstępne Przed przystąpieniem do omówienia podstawowej problematyki niniejszej rozprawy konieczne jest wskazanie istoty samorządu terytorialnego oraz na- czelnych zasad jego funkcjonowania, tj. zasady samorządności i samodzielno- ści gmin. Zasady te zostaną omówione w kontekście rozwiązań przewidzia- nych w prawie unijnym i szerzej międzynarodowym wraz z odniesieniem do prawa krajowego, tak polskiego, jak i francuskiego. Następnie zdefiniowane zostanie pojęcie usług komunalnych, a w jego ra- mach węziej zakres działalności podstawowych jednostek samorządu teryto- rialnego w definiowaniu i wykonywaniu usług komunalnych wraz z określe- niem zasad ich realizacji w odniesieniu do określonych sposobów i form wy- nikających z prawa unijnego. Mówiąc o podstawowych jednostkach samorządu terytorialnego, w przy- padku Polski będą to gminy, a w przypadku Francji, communes1. Podobnie kwestię tę normuje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1319/2013/UE2, czyli tzw. rozporządzenie NUTS, Nomenklatury Jedno- stek Terytorialnych dla Celów Statystycznych (fr. Nomenclature Commune des Unités Territoriales Statistiques). I tak według NUTS władze regionalne obej- mują władze wymienione w niewyczerpującym wykazie NUTS 1 i 2, nato- 1 Komitet Rady Regionów, The selection process for Committee of the Regions mem- bers Procedures in the Member States – dokument dostępny: http://www.cor.europa.eu (dostęp: 23.5.2018 r.). Szerzej o klasyfikacji jednostek samorządu terytorialnego: P.Y. Monjal, Droit euro- peen des collectivites locales, L.G.D.J Lextenso editions 2010, s. 29–33. 2 Rozporządzenie Nr 1319/2013 Parlamentu Europejskiego i Rady z 9.12.2013 r. zmieniające załączniki do rozporządzenia Nr 1059/2003/WE w sprawie ustalenia wspólnej klasyfikacji Jedno- stek Terytorialnych do Celów Statystycznych (NUTS) (Dz.Urz. UE L 342 z 2013 r., s. 1). 1 Rozdział 1. Podstawowe zasady funkcjonowania samorządu... miast władze lokalne obejmują wszystkie organy jednostek administracyjnych wchodzących w zakres NUTS 3 oraz tzw. mniejszych jednostek administracyj- nych. W przypadku Polski za władze regionalne, o których mowa w wykazie NUTS 2, uznaje się województwa, natomiast za władze lokalne – gminy i mia- sta, jako tzw. mniejsze jednostki administracyjne3. Dla Francji z kolei w ra- mach NUTS 2 mamy do czynienia z Regions, w ramach NUTS 3 – z Départe- ments, a jako mniejsze jednostki administracyjne wyodrębniono Communes. Zakres omawianych w rozprawie zagadnień dotyczy przede wszystkim swobody organizatorskiej podstawowych jednostek samorządu terytorialnego, ponieważ to one realizują znaczną część zadań komunalnych i to do nich w naj- większym stopniu odnosi się ten termin. Stąd używany w rozprawie termin samorząd terytorialny lub samorząd lokalny należy utożsamiać z ich pod- stawowymi jednostkami. Tam, gdzie omawiane zagadnienie będzie odnosiło się do innych niż podstawowe jednostki, zostanie to wyraźnie wskazane. § 2. Istota samorządu terytorialnego – zagadnienia ogólne I. Wprowadzenie W celu określenia zakresu kompetencji podstawowych jednostek samo- rządu lokalnego (terytorialnego) dotyczącego sposobów i form realizacji usług komunalnych należy na początku przedstawić i zrozumieć założenia leżące u podstaw tego samorządu i stanowiące fundament zasad jego funkcjonowa- nia. To, w jaki sposób pojęcie samorządu lokalnego i jego cech konstytutyw- nych zostanie określone w danym porządku prawnym, i to na poziomie kon- stytucyjnym, determinuje bowiem zarówno możliwy do przyjęcia w prawie niższego szczebla zakres szczegółowych regulacji, jak również wyznacza kie- runki interpretacji dopuszczalności ingerencji władzy ustawodawczej, wyko- nawczej i sądowniczej w działanie tego samorządu, a więc wprowadza deter- minanty określenia samodzielności samorządu. W kontekście prawa unijnego kwestia ta ma dodatkowo istotne znaczenie. Określenie pozycji prawnej samorządu lokalnego w danym państwie jest klu- 3 Załącznik II i III rozporządzenia Nr 1319/2013. 2 § 2. Istota samorządu terytorialnego – zagadnienia... czowe dla odpowiedzi na pytanie, czy samorząd lokalny może być adresatem prawa unijnego, i to nie tylko w przypadku zobowiązań, ale także uprawnień wynikających z bezpośrednio skutecznych przepisów. Aby wskazać na cechy charakterystyczne i właściwe dla prawnych funda- mentów samorządu lokalnego w Polsce, konieczne jest przedstawienie głów- nych teorii, które legły u podstaw jego tworzenia. Istotne z tego punktu wi- dzenia będzie odniesienie się do fundamentalnych dla polskiej doktryny teo- rii prezentowanych w latach 20. i 30. ubiegłego wieku, tj. w okresie tworzenia i nadawania kształtu polskiej państwowości współczesnej. Jest to o tyle istotne i charakterystyczne, że dorobek naszego prawa, doktryny i judykatury tam- tego okresu wydaje się zapomniany w dobie europeizacji4 prawa krajowego. To bowiem ten proces wywiera kluczowy wpływ na kształt naszego ustawo- dawstwa, szczególnie jeśli chodzi o kwestie związane z organizacją usług ko- munalnych. W tym miejscu można przywołać opis tego pojęcia, który najle- piej przystaje do kontekstu niniejszej rozprawy. Europeizacja – jak zauważają J. Galster i D. Lis-Staranowicz – jest efektem oddziaływania integracji europej- skiej na system prawny państwa członkowskiego, względnie aspirującego do 4 „Europeizacja” stanowi od lat 90. XX w. jedno z kluczowych pojęć opisujących proces zmian zachodzących w państwach członkowskich UE w związku z coraz większym wpływem po- lityk i prawa unijnego. Wskazuje się na brak jednej wyczerpującej definicji tego pojęcia, przy równoczesnym wskazaniu na trzy zasadnicze obszary, na których ta „europeizacja” zachodzi, tj.: polity, polityce i policy – por. U. Sedeleier, Europeanization, w: The Oxford Handbook of The European Union, pod red. E. Jones, A. Menon, S. Weatherill, Oxford University Press 2012, s. 825 i nast.; C. Mik, Europeizacja prawa krajowego. Wpływ integracji europejskiej na klasyczne dzie- dziny prawa krajowego, Toruń 2000; S. Biernat, Europejskie prawo administracyjne i europeiza- cja krajowego prawa administracyjnego (zarys problematyki), Studia Prawno-Europejskie, Łódź 2002, t. VI; Z. Janku, Z. Leoński, M. Szewczyk, M. Waligórski, K. Wojtczak, Europeizacja polskiego prawa administracyjnego, Wrocław 2005; I. Lipowicz, Administracja polska wobec europeizacji, w: Nowe problemy badawcze w teorii prawa administracyjnego, pod red. J. Bocia, A. Chajbowicza, Wrocław 2009, s. 25 i nast.; L. Knopp, Niemieckie prawo administracyjne a prawo wspólnotowe czy raczej „europeizacja” niemieckiego prawa administracyjnego, w: Nowe problemy badawcze w teorii prawa administracyjnego, pod red. J. Bocia, A. Chajbowicza, Wrocław 2009, s. 113 i nast.; M. Jaśkowska, Europeizacja prawa administracyjnego, PiP 1999, Nr 11, s. 20. W zakresie stricte europejskiego prawa gospodarczego – S. Dudzik, Sposoby przekształce- nia prawa polskiego pod wpływem prawa europejskiego na przykładzie prawa gospodarczego, PiP 2008, Nr 5, s. 8. 3 Rozdział 1. Podstawowe zasady funkcjonowania samorządu... członkostwa5. Zdaniem P. Burgońskiego, europeizację można postrzegać jako procesy, które przebiegają na trzech płaszczyznach: 1) europeizacja oddolna (bottom-up), która oznacza transfer wiedzy i kom- petencji na poziom ponadnarodowy; 2) europeizacja odgórna (top-down), w której instytucje europejskie od- działują na państwa członkowskie oraz 3) tzw. niesformalizowana europeizacja horyzontalna (cross-loading), czyli transfer instytucji, zasad i procedur, jaki zachodzi pomiędzy państwami za sprawą wzajemnego komunikowania się, podpatrywania i uczenia6. Niestety, ten ostatni model europeizacji zdaje się przegrywać w warunkach polskich z modelem drugim, tj. prostym wdrażaniem, często wręcz metodą kopiuj-wklej, przepisów unijnych, niepoprzedzonym analizą tych rozwiązań, która mogłaby prowadzić do ich zrozumienia, a w efekcie dostosowania do ist- niejących realiów – tak prawnych, jak i społecznych lub ekonomicznych. Taki model europeizacji jest wyraźnie widoczny zarówno w uzasadnieniach do dzi- siejszych ustaw implementujących prawo unijne, jak i komentarzach wydawa- nych do tych aktów prawnych. Należy zatem wskazać i przypomnieć, że trans- ponowane do dzisiejszych polskich regulacji pojęcia prawa unijnego często nie są czymś nowym, nieznanym naszemu prawu, doktrynie oraz praktyce. Bliższa analiza może w wielu przypadkach pokazać, że stanowiły one już część naszego dorobku prawnego, choć – uczciwie należy dodać – w dużej mierze dlatego, że były odzwierciedleniem rozwiązań już istniejących w prawie innych krajów, co zostanie przedstawione w dalszej części rozprawy, przede wszystkim na przy- kładzie rozwiązań francuskich. Jak pisze M. Safjan w kontekście wzajemnego oddziaływania na siebie sys- temu wartości i wynikających z tego przepisów prawnych unijnych i krajo- wych: „[n]ie może być bowiem tak, że wyłącznie sądy konstytucyjne będą od- czytywały sygnały pochodzące z Luksemburga, ponieważ również ETS musi przyjmować i uwzględniać w swym orzecznictwie sygnały przesyłane przez sądy konstytucyjne z Niemiec, Włoch czy Polski. To jest niezwykle istotne, 5 J. Galster, D. Lis-Staranowicz, O zjawisku europeizacji polskiego prawa konstytucyjnego, PS 2010, Nr 2, s. 29. Jak zauważa M. Kania w stosunku do regulacji prawnych partnerstwa pu- bliczno-prywatnego, włączenie ich do polskiego porządku prawnego uznać należy za przejaw eu- ropeizacji sensu stricto publicznego prawa gospodarczego – M. Kania, Umowa o partnerstwie pu- bliczno-prywatnym. Studium administracyjnoprawne, Katowice 2013, s. 59. 6 P. Burgoński, Europeizacja polskiej polityki równościowej i antydyskryminacyjnej, PE 2012, Nr 2, s. 145–146 i przywołana tam literatura. 4 § 2. Istota samorządu terytorialnego – zagadnienia... bo sposób spoglądania na te same standardy, tak samo ujmowane w sys- temie europejskim i narodowym, może być różny. Trzeba więc dążyć po- przez dialog między tymi sądami do racjonalnego odczytywania treści zawar- tych w poszczególnych systemach prawnych, uwzględniając tradycję konstruk- cyjną, sposób interpretacji, orzecznictwo”7. Warto wskazać, że pomimo upływu ponad 10 lat od przystąpienia Polski do UE w sprawach z zakresu organizacji usług komunalnych ani jedno za- gadnienie nie było rozpatrywane przez TSUE w trybie pytania prejudycjal- nego. Oczywiście można by w związku z tym powiedzieć, że nie było dotych- czas takiej potrzeby. Zdaniem autora, nie wynika to jednak z braku zagadnień, które wymagałyby rozstrzygnięcia przez sąd unijny, ale raczej z postrzegania pewnych zagadnień prawnych w naszym kraju, najczęściej przez pryzmat ich umiejscowienia w danym akcie prawnym i wąskiego w konsekwencji rozu- mienia. W dalszej części rozprawy zostanie pokazanych kilka bardzo symp- tomatycznych przykładów na potwierdzenie powyższej tezy (m.in. w kwestii tzw. doktryny in-house, definiowania zamówienia publicznego lub koncesji). II. Teorie samorządu terytorialnego Jak zauważył T. Bigo: „[ż]adna może dziedzina prawa administracyjnego nie posiada tak bogatej literatury co nauka o samorządzie, ale też żadna nie dostarcza nam tak dobrego przykładu synkretyzmu metod i jego opłakanych rezultatów”8. Jeden z zasadniczych problemów prawnych, który zajmuje prawników od ponad 200 lat, dotyczy stosunku samorządu terytorialnego do państwa9. Re- lacje samorząd–państwo są kluczowe dla ustalenia, z jednej strony, tego, czy samorząd dysponuje samodzielnością w wyborze sposobu realizacji zadań oraz wyznaczenia granic takiej samodzielności, z drugiej zaś, pozycji samorządu jako adresata przepisów prawnych na poziomie krajowym i unijnym, w tym tego, czy gminy mogą – na zasadach analogicznych do podmiotów prywatnych – powoływać się na bezpośredni skutek przepisów prawa UE, w tym dyrektyw, co ma konsekwencje również dla form i sposobów realizowania przez nie usług publicznych, o czym szerzej w dalszej części rozprawy. 7 Prymat prawa wspólnotowego nad konstytucją?, wywiad przeprowadzony z M. Safjanem przez A. Wróbla, EPS 2006, Nr 4, s. 6. 8 T. Bigo, Związki publicznoprawne w świetle ustawodawstwa polskiego, Warszawa 1928, 1990, s. 124. 9 A. Wiktorowska, Polska bibliografia prawnicza samorządu terytorialnego, s. 9. 5 Rozdział 1. Podstawowe zasady funkcjonowania samorządu... W konsekwencji konieczne jest wyznaczenie pozycji samorządu terytorial- nego w stosunku do państwa, jak również sprecyzowanie, które z instytucji prawnych są podstawowe przy ustalaniu jego miejsca w państwie. Są to zatem kwestie fundamentalne dla określenia istoty samorządu terytorialnego. W przyjętym w rozprawie ujęciu historycznym najstarszą jest teoria o na- turalnym, tj. własnym, prawie gminy do samorządu, za której twórców uznaje się francuskich filozofów XVIII w.10 Jej przedstawiciele przeciwstawili porząd- kowi państwowemu porządek gminny wyrastający z samodzielności w decy- dowaniu o wszystkim, co lokalne. Ich zdaniem gmina jako wspólnota ma przy- pisaną jej naturalnie osobowość prawną, która jest niezależna (autonomiczna, suwerenna) i tym samym odrębna od prawa pozytywnego przyjmowanego przez państwo, i której prawo pozytywne nie może nie uznać. Zwolennicy tej teorii wskazywali, że gmina nie jest wytworem prawa, powstaje ona „z natu- ralnego biegu rzeczy”11, jako swego rodzaju instynkt samozachowawczy, który jest „źródłem prawa własności i dążności do łączenia się z innymi ludźmi, a więc przede wszystkim z sąsiadami w celu obrony tej własności, jako też za- spokajania swoich potrzeb duchowych (kulturalnych) i fizycznych (zdrowot- nych)”12. W konsekwencji, zgodnie z podejściem zwolenników teorii natural- nej, gmina dysponuje określonymi prawami (uprawnieniami) oraz zakresem zadań własnych (autonomicznych) właśnie z natury do niej należących. Da- wało to podstawę „(...) do traktowania gmin jako podmiotu władzy publicznej, starszych od państwa i posiadających w stosunku do niego prawa podmiotowe, gwarantujące samodzielność zarządzania sprawami publicznymi o znaczeniu lokalnym”13. Jednak już od połowy XIX w. teoria naturalna zaczyna być wypierana przez teorię państwową14. Jej wyrazem jest – jak wskazuje G. Jellinek – fakt, że istnie- 10 A. Kroński, Teorja samorządu terytorialnego, Warszawa 1932, Warszawa 1990, s. 5; A. Wik- torowska, Polska bibliografia prawnicza samorządu terytorialnego, s. 9. 11 Por. francuska ustawa komunalna z 5.4.1884 r., za: A. Kroński, Teorja samorządu teryto- 12 E.J. Nowacka, Spór o pojęcie samorządu terytorialnego w doktrynie prawnej okresu mię- rialnego, s. 5. dzywojennego, ST 1992, Nr 4, s. 10. 13 Zasady organizacji i działania terenowej administracji publicznej. Wstęp do prawa admi- nistracyjnego, pod red. M. Stahla, Warszawa 1991, s. 49; szerzej na ten temat, w: A. Wiktorowska, Polska bibliografia prawnicza samorządu terytorialnego, s. 9 i nast. 14 A. Kroński, Teorja samorządu terytorialnego, s. 17; A. Wiktorowska, Polska bibliografia prawnicza samorządu terytorialnego, s. 11. 6 § 2. Istota samorządu terytorialnego – zagadnienia... nie gminy i jej władztwo (imperium) pochodzi od państwa15. Nie zmienia to jednak faktu, że – zdaniem P. Schoena – samodzielność zarządzania sprawami lokalnymi jest warunkiem niezbędnym do prawidłowego wykonywania zadań i funkcji państwa. Wskazuje on, że państwo tylko wtedy może skutecznie dzia- łać, jeśli pewne jego zadania realizowane będą przez samodzielne, tj. niepozo- stające w stosunku służbowym do państwa, jednostki16. Przeciwstawna teorii naturalnej, teoria materialna określa samorząd jako zarząd spraw o specyficznym charakterze (lokalnym). Zgodnie z nią admini- stracja samorządowa zawiaduje własnymi sprawami gminy. Na gruncie tej teo- rii powstał podział na sprawy własne gminy i poruczone jej przez państwo i związane z tym pytanie o to, kto jest podmiotem administracji samorzą- dowej. Wyrazem swoistego kompromisu pomiędzy obiema wskazanymi teoriami jest teoria materialna, określana również jako naturalistyczno-państwowa17. III. Podmiotowość prawna samorządu terytorialnego Pytanie o podmiotowość prawną samorządu terytorialnego – fundamen- talne dla zrozumienia idei samorządu terytorialnego, a w konsekwencji rów- nież dla określenia granic i znaczenia jego samodzielności – stanowiło przed- miot jednej z kluczowych polemik prawa administracyjnego lat 20. XX w. w Polsce, a jej konkluzje znajdują odzwierciedlenie w dzisiejszej koncepcji sa- morządu terytorialnego. Stąd wydaje się uzasadnione, aby przybliżyć zasadni- cze tezy i argumenty podnoszone prawie 100 lat temu18. Czy – jak wskazuje T. Bigo – podmiotem administracji samorządowej są grupy społeczne (korporacje, wspólnoty lokalne) mające osobowość prawną, czy też – jak ujmuje to J. Panejko – samo państwo, a tzw. organa samorzą- dowe są w istocie organami państwa. Zgodnie z poglądem J. Panejki samorząd jest instytucją prawną powołaną w celu załatwiania części spraw państwowych 15 G. Jellinek, Allgemaine Staatslehre, Berlin 1920, s. 645, za: A. Kroński, Teorja samorządu terytorialnego, s. 17; wyrazem tego jest art. 127 Konstytucji Rzeszy Niemieckiej z 1919 r., który mówi, że: „[g]miny i związki gmin mają prawo do samorządu w granicach prawa”, za: A. Wikto- rowska, Polska bibliografia prawnicza samorządu terytorialnego, s. 10. 16 P. Schoen, Das Recht der Kommunalverbände in Preussen, Leipzig 1897, s. 6, za: A. Kroński, Teorja samorządu terytorialnego, s. 16; F.E. Schnapp, Samorząd jako element polityki porządku państwowego, ST 1991, Nr 7–8, s. 4. 17 A. Kroński, Teorja samorządu terytorialnego, s. 36. 18 Ibidem, s. 8; E.J. Nowacka, Spór o pojęcie samorządu terytorialnego, s. 10. 7 Rozdział 1. Podstawowe zasady funkcjonowania samorządu... w charakterze organu państwa. Różnicy między administracją rządową a sa- morządową doszukuje się on w formalnej stronie samorządu, tj. w jego orga- nizacji. Materialnej różnicy nie ma – zakres zadań jest ten sam, choć nie taki sam. Obie administracje – państwowa i samorządowa – składają się bowiem w rzeczywistości na jedną i tę samą strukturę, którą jest państwo19. Fakt przy- znania osobowości prawnej jednostkom samorządowym tylko wtedy mógłby – zdaniem J. Panejki – stanowić wewnętrzną (autonomiczną) istotę samorządu, gdyby uznać w samorządzie odrębne od państwa jednostki z własnymi, nie- pochodzącymi od państwa kompetencjami zwierzchnimi20. Tymczasem samo- dzielność organów samorządowych polega na tym, że w odróżnieniu od or- ganów centralnych nie są podległe hierarchicznie centralnemu rządowi (nie muszą słuchać ich poleceń), ale w ramach porządku prawnego są zobowiązane do przestrzegania ogólnych norm prawnych i pod tym względem podlegają kontroli władz rządowych (państwowych). Samorząd jest zatem, według J. Panejki, opartą na przepisach ustawowych zdecentralizowaną administracją państwową, wykonywaną przez lokalne or- gany niepodległe hierarchicznie innym organom i samodzielną w granicach ustawy oraz ogólnego porządku prawnego21. W ocenie J. Panejki w sferze pu- blicznych praw podmiotowych, inaczej niż w sferze prywatnych praw podmio- towych, nie ma równorzędności. Co więcej, nie ma mowy o istnieniu kilku podmiotów, bowiem istnieje tylko jeden, i jest nim państwo. Państwu nie można przeciwstawiać osób fizycznych lub prawnych, a w szczególności jedno- stek samorządowych, jako podmiotów prawa publicznego. Jednostki samorzą- dowe wykonują prawa zwierzchnie nie jako prawa własne, ale nadane na pod- stawie ustawy przez państwo – czyli są to prawa obce, które mogą być przez państwo (dysponenta tych praw) w każdej chwili odwołane lub ograniczone. T. Bigo tak podsumowuje stanowisko J. Panejki: 1) 2) 3) samorząd terytorialny jest częścią administracji państwowej; samorząd terytorialny jest organem państwa; różnica między samorządowym a państwowym organem leży w organi- zacji (bo nie w materialnym zakresie działania); samorząd stanowi zdecentralizowaną administrację państwową. 4) T. Bigo, akceptując twierdzenie pierwsze, trzecie i częściowo czwarte, nie podziela jednak zdecydowanie drugiego, dotyczącego tego, że samorząd tery- 19 J. Panejko, Geneza i podstawy samorządu europejskiego, Paryż 1926, Warszawa 1990, s. 81. 20 Ibidem, s. 87. 21 Ibidem, s. 97. 8 § 2. Istota samorządu terytorialnego – zagadnienia... torialny jest organem państwa. Z jego punktu widzenia samorząd terytorialny posiada odrębną osobowość, nie może więc być organem innej osobowości – państwowej. Zdaniem T. Bigo, wskazując, że osobowość prawna nie stanowi wewnętrz- nej (samoistnej) istoty samorządu terytorialnego, J. Panejko neguje tezę, której nikt – poza nielicznymi już nawet wówczas zwolennikami teorii naturalnej22 – nie podziela. Teza ta miałaby mówić o tym, że samorząd terytorialny posiada odrębne od państwa prerogatywy zwierzchnie, jest instytucją od państwa od- rębną i na równi z nią autonomiczną. Jak wskazuje T. Bigo: „[j]eśli przypisujemy samorządowi osobowość prawną, to nie dlatego, że są one suwerennymi organizacjami, ale dlatego, że są podmiotami praw, w szczególności – publicznych praw podmiotowych”23. Jego zdaniem nie może istnieć porządek prawny, w którym jest tylko jeden podmiot, bo prawo reguluje stosunki między podmiotami. W istniejącym po- rządku prawnym państwo jest jednym z uczestników – jest podmiotem rów- norzędnym do jednostek samorządu terytorialnego, nawet jeśli w oczywisty sposób podmiotem uprzywilejowanym. Przegląd zapatrywań na kwestię podmiotu samorządowej administracji podsumowuje T. Bigo w czterech zasadniczych stwierdzeniach: samorząd jest jednym typem decentralizacji administracji; 1) 2) przedmiot samorządowej administracji nie różni się od przedmiotu ad- ministracji rządowej; z tego punktu widzenia nie można przeciwstawiać samorządu administracji rządowej, ponieważ oba są częścią administra- cji państwowej, tyle że stanowią jej odmienną formę organizacyjną; takie przeciwstawienie jest dopuszczalne z punktu widzenia podmiotów administracji, bo podmiotem administracji samorządowej nie jest pań- stwo, ale odrębne podmioty, odrębne osoby prawne – samorządy; 3) 22 Jak wskazuje M. Jaroszyński, zaliczali się do nich A. Kroński i M. Krzeczkowski. Por. M. Ja- roszyński, Rozważania ideologiczne i programowe na temat samorządu, Warszawa 1936, s. 7. 23 T. Bigo, Związki publicznoprawne w świetle ustawodawstwa polskiego, s. 129. Można za J. Borkowskim recenzującym w związku z reprintem pozycję T. Bigo wskazać, że: „(...) w książce tej upływ czasu widać tylko w warstwie stylistycznej i w niezreformatowanej pi- sowni, bo jeśli chodzi o treści teoretyczne – nic się nie zestarzała, a wręcz odwrotnie, dostarcza ta- kiego zespołu pojęć, który z powodzeniem może służyć badaniu samorządu terytorialnego i spe- cjalnego w obecnym ustawodawstwie polskim”. J. Borkowski, ST 1990, Nr 5, s. 60. 9 Rozdział 1. Podstawowe zasady funkcjonowania samorządu... 4) jednostki samorządowe jako osoby prawne wyróżniają się tym, że posia- dają obowiązki i prawa (publiczne), zapewniające im stanowisko rów- norzędne z władzami rządowymi, tj. władztwo administracyjne24. Dodatkowo, zdaniem T. Bigo, to: „(...) nie państwo jest podmiotem praw i obowiązków, tworzących w sumie zakres działania gminy, lecz sama gmina. Gdy gmina wykonuje te prawa, nie jest organem państwa. Wykonuje prawa własne. (...) Jest to kompleks praw i obowiązków gminy, które ona wykonuje we własnym imieniu, jako własne prawa i obowiązki, a nie w charakterze or- ganu innej osoby prawnej”25. Tym samym należy wskazać na posiadanie przez gminę tzw. praw podmiotowych26, co pozwala jej na zarządzanie nimi według własnego uznania, samodzielnie. Prawo własne lub samodzielne nie oznacza jednak, że jest to prawo suwe- renne i nie stoi poza prawem państwowym27. Jak wskazuje się już współcześnie, „[g]mina jest powołana do życia, ukształtowana organizacyjnie, kompetencyj- nie i funkcjonalnie przez państwo w osobie ustawodawcy. Załatwia w formach działania, charakterystycznych dla państwa (...) ustawowo sprecyzowany za- kres zadań publicznych, należących uprzednio, na etapie przedsamorządo- wym, do administracji rządowej”28. Status prawny samorządu terytorialnego określa go jako odrębny podmiot prawa zarówno w sferze spraw administracyjnych, jak i w sferze prawa cy- wilnego. W sferze prawa cywilnego ta odrębność wyraża się przyznaniem mu osobowości prawnej, w sferze administracyjnej jest to podmiotowość admini- stracyjna (publicznoprawna)29. Przejawia się ona w odrębnym od państwo- wego statusie danej społeczności lokalnej oraz w możliwości działania w imie- niu własnym w sferze prawa administracyjnego, w której wykonuje on (spra- 24 T. Bigo, Związki publicznoprawne w świetle ustawodawstwa polskiego, s. 140–141. 25 Ibidem, s. 141. 26 J. Staryszak, Prawo nadzoru nad administracją samorządową w Polsce, Warszawa 1931, s. 38–43; jak wskazuje J. Filipek: „[w]łaśnie na tle praw podmiotowych jednostka i inne podmioty zrównane z nią przez prawo administracyjne konkretyzują swoje działania w ramach uprawnień wobec administracji państwowej i podejmują działalność zmierzającą do wykonywania obowiąz- ków administracyjno-prawnych” – J. Filipek, Prawo administracyjne – instytucje ogólne, część I, Universitas, Kraków 1995, s. 227. 27 T. Bigo, Związki publicznoprawne w świetle ustawodawstwa polskiego, s. 131. Jak wskazuje T. Bigo: „[w]olność gminy nic nie oznacza, bo gminy mogą działać jedynie na podstawie norm, z których można wywieść określone prawa i obowiązki. Jeśli jednak odnośne normy określają do- kładnie, co to jest «wolność» gminy, to na tej podstawie można skonstruować prawo do samo- rządu”. 28 W. Miemiec, M. Miemiec, Podmiotowość publicznoprawna gminy, ST 1991, Nr 11–12, s. 15. 29 A. Wiktorowska, Polska bibliografia prawnicza samorządu terytorialnego, s. 15. 10 § 2. Istota samorządu terytorialnego – zagadnienia... wuje) administrację publiczną w imieniu własnym, a nie na zasadzie funkcji zleconej30. Rozważając status samorządu terytorialnego, nie sposób nie odnieść się do pojęcia decentralizacji, które często bywa utożsamiane z samorządem, a obie nazwy używane są często jako synonimy31. Jednak – jak się słusznie podkreśla – samorząd jest jedynie jedną z form, przejawów decentralizacji władzy państwa, które jest pojęciem od samorządu szerszym32. Decentralizacja władzy publicznej – tak jak definiuje ją Konstytucja RP33 – stanowi odwzorowanie doktryny pomocniczości w kontekście politycznym i państwowym, a więc pozycji i uprawnień wspólnot obywatelskich do zarzą- dzania swoimi sprawami, wiąże się zatem z szerokim zakresem przekazania odpowiedzialności za sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym i regionalnym w gestię samorządu terytorialnego. Nie budzi wątpliwości, że zalicza się tutaj także gospodarka komunalna, w szerokim rozumieniu tego pojęcia, zarówno więc jej aspekt cywilistyczny (mienie komunalne jako przedmiot oraz czyn- ności dominium), jak i administracyjnoprawny, wyrażający się m.in. w upraw- nieniach imperium. Konstytucja RP czyni z decentralizacji ustroju i zadań państwa (decentrali- zacji władzy publicznej) podstawową zasadę organizacyjną i funkcjonalną pań- stwa polskiego (art. 15 ust. 1 Konstytucji RP). 30 Ibidem. 31 „Samorząd jest decentralizacją administracji publicznej, której samodzielnymi podmiotami są korporacje powołane do tego przez ustawę”. Por. T. Bigo, Związki publicznoprawne w świetle ustawodawstwa polskiego, s. 152. T. Bigo wskazuje również, że np. w języku francuskim nie występuje słowo „samorząd”, a ter- min ten występuje zazwyczaj jako „decentralizacja” – ibidem, s. 124. Również w Europejskiej Kar- cie Samorządu Lokalnego w jej wersji oryginalnej francuskiej pojawia się termin l’autonomie local. 32 J. Galster, w: Prawo konstytucyjne, pod red. Z. Witkowskiego, Toruń 2010, s. 567; por. M. Ku- lesza, Niektóre zagadnienia prawne definicji samorządu terytorialnego, PiP 1990, Nr 1, s. 16. „Przez decentralizację należy rozumieć rozdzielenie zadań (działań) administracyjnych na różne organizacje, którymi są osoby prawne prawa publicznego. (...) Zasadniczo podmiotami zdecentralizowanej działalności administracyjnej były samodzielne jednostki administracyjne”. Por. ks. S. Fundowicz, w: Encyklopedia samorządu terytorialnego, pod red. K. Miaskowskiej-Dasz- kiewicz, B. Szmulika, Warszawa 2010, s. 173. Komitet Regionów rozumie przez decentralizację „(...) wszystkie środki na poziomie politycz- nym, które umacniają rolę samorządów szczebla niższego niż krajowy w krajowym i europejskim procesie decyzyjnym oraz prowadzą do przeniesienia kompetencji ze szczebla ogólnokrajowego na organy lokalne i regionalne” – opinia Decentralizacja w Unii Europejskiej oraz rola samorządu lokalnego i regionalnego w kształtowaniu i realizacji polityki UE (2013/C 139/08), Dz.Urz. UE C 139 z 2013 r., s. 39. 33 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost.). 11 Rozdział 1. Podstawowe zasady funkcjonowania samorządu... § 3. Zasada samodzielności samorządu terytorialnego I. Wprowadzenie Punktem wyjścia dla dalszych rozważań jest wskazanie zasadniczych kon- sekwencji płynących z przyjętej w krajowym porządku prawnym zasady samo- dzielności jednostek samorządu terytorialnego. Samodzielność gminy jest in- tegralnym elementem pojęcia „samorząd terytorialny” i jak się podkreśla, jest ona wskazywana jako cecha podstawowa stanowiąca fundament samorządno- ści34. Zagadnienie samodzielności jednostek samorządu terytorialnego należy rozpatrywać w kilku aspektach prawnych. Należy bowiem wyróżnić samodzielność będącą pochodną posiadania przez te jednostki osobowości prawnej, a więc przymiotu, który umożliwia ich udział w stosunkach cywilnoprawnych, oraz samodzielność – w znaczeniu od- rębnej podmiotowości publicznoprawnej, związanej z wyodrębnieniem orga- nizacyjnym, ustrojowym oraz kompetencyjnym. Samodzielność jednostek samorządu terytorialnego wynika z treści praw podmiotowych zawartych w obowiązującym prawie, wyznaczających taką sy- tuację prawną danego podmiotu (gminy), w obrębie której podmiot ten, opie- rając się na chroniących jego interesy prawne normach prawnych, może „sku- tecznie żądać czegoś od państwa lub może w sposób niekwestionowany przez państwo coś zdziałać”35. Wskazuje się przy tym, że samodzielność gminy jest instytucją prawa pu- blicznego36, co ma istotne znaczenie dla sposobu jej badania. Samodzielność oznacza równocześnie, że wszelka działalność gminy może być podejmowana wyłącznie na podstawie ustawy i jedynie w granicach w niej ustalonych37, co jednak nie powinno być rozumiane w ten sposób, że zakres działań samorządu 34 N. Gajl, Finanse i gospodarka lokalna na świecie, Warszawa 1993, s. 18; W. Miemiec, Euro- pejska Karta Samorządu Terytorialnego jako zespół gwarancji zabezpieczających samodzielność finansową gmin – wybrane zagadnienia teoretycznoprawne, ST 1997, Nr 10, s. 56. 35 J. Boć, Prawo administracyjne, Wrocław 1994, s. 307. Por. też W. Zakrzewski, Prawa i wol- ności obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, w: Zarys prawa konstytucyjnego, pod red. W. Skrzydło, Rzeszów 1993, s. 49. 36 W. Miemiec, Europejska Karta Samorządu Terytorialnego jako zespół gwarancji, s. 57. 37 A. Wiktorowska, Prawne determinanty samodzielności gminy – zagadnienia administracyj- noprawne, Warszawa 2002, s. 124. 12 § 3. Zasada samodzielności samorządu terytorialnego jest ograniczony wyłącznie do tego, co wyraźnie, tj. enumeratywnie, zostało w ustawach nazwane (wymienione)38. Spośród elementów samodzielności samorządu terytorialnego najczęściej komentowana w doktrynie bywa zasada samodzielności finansowej, ozna- czająca „prawnie zagwarantowaną możliwość samodzielnego decydowania o przeznaczeniu posiadanych środków”39. Wyróżnia się również samodziel- ność prawotwórczą jednostek samorządu terytorialnego40. Jednak kluczowym dla niniejszej rozprawy aspektem samodzielności jest samodzielność organizacyjna, którą w doktrynie nazywa się również swobodą organizatorską41 lub zadaniowo-kompetencyjną42. Oznacza ona samodziel- ność podejmowania decyzji w zakresie zarówno tego, co robić (zakres przed- miotowy), jak również tego, jak robić (sposób realizacji zakresu przedmioto- wego). Warto w tym miejscu wskazać, że samodzielność stanowi immanentny ele- ment samorządności. Ideę samorządności oddaje T. Bigo, wskazując, że na po- jęcie samorządu43 składają się dwie istotne cechy: samodzielność oraz zarząd44. Jak wskazuje dalej: „[s]łowo «samozarządzać» można odnieść jedynie do osób prawnych, co pozwala na wysnucie postulatu odrębności podmiotów «sa- mozarządzających»”45. 38 J. Galster, Polska ustawa o samorządzie gminnym a Europejska Karta Samorządu Lokal- nego. Próba analizy komparatystycznej, Zeszyty Naukowe WSHE 1998, s. 23–24; M. Bitner, M. Ku- lesza, Zasada legalizmu a zdolność kontraktowa jednostek samorządu terytorialnego, ST 2009, Nr 6, s. 5 i nast.; M. Kulesza, O tym, ile jest decentralizacji w centralizacji, a także o osobliwych nawykach uczonych administratywistów, ST 2009, Nr 12, s. 7 i nast.; szerzej na ten temat w roz- dziale 3 § 2. Rola samorządu lokalnego w definiowaniu i wyznaczaniu granic działalności w sferze usług publicznych w Polsce. 39 Szerzej na temat samodzielności finansowej samorządu: E. Kornberger-Sokołowska, Samo- dzielność finansowa jednostek samorządu terytorialnego w aktualnym systemie prawnym w Pol- sce, Studia Iuridica 2001, Nr XXXIX, s. 99 i nast.; W. Miemiec, Prawne gwarancje samodzielności finansowej gminy w zakresie dochodów publicznoprawnych, Wrocław 2005. 40 W. Taras, A. Wróbel, Samodzielność prawotwórcza samorządu terytorialnego, ST 1991, Nr 7–8, s. 10 i nast.; E. Bojanowski, W kwestii samodzielności prawotwórczej jednostek samorządu terytorialnego, w: Księga jubileuszowa profesora Stanisława Jędrzejewskiego, pod red. H. Nowic- kiego, W. Szwajdlera, Toruń 2009, s. 79–84. 41 T. Kuta, Aspekty prawne działań administracji publicznej, s. 114. 42 J. Jagoda, Sądowa ochrona samodzielności jednostek samorządu terytorialnego, Warszawa 2011, s. 69. 43 Nie tylko w przypadku samorządu terytorialnego, ale również innej jego formy rozumianej jako korporacja, np. samorząd zawodowy. 44 T. Bigo, Związki publicznoprawne w świetle ustawodawstwa polskiego, s. 149. 45 Ibidem. 13 Rozdział 1. Podstawowe zasady funkcjonowania samorządu... Podobnie definiuje samorząd G. Jellinek, wskazując, że jest to jedynie skrót wyrazów samodzielny zarząd, co po niemiecku wyraża się w terminie Selb- ständige Verwaltung, w skrócie właśnie Selbstverwaltung, czyli samorząd. Sa- morząd, zdaniem G. Jellinka, oznacza zatem samodzielne wykonywanie za- rządu przez bezpośrednio zainteresowanych46. Samodzielność jest zatem elementem nierozerwalnie związanym z istotą samorządu, w tym samorządu terytorialnego. Z zasadą samodzielności są bez- pośrednio związane inne zasady, do których niewątpliwie zalicza się możli- wość samoorganizacji obejmującej zarówno kwestie dotyczące administracji wewnętrznej, jak i te dotyczące wyboru sposobu i formy świadczenia usług komunalnych. W celu ustalenia istoty i treści tego aspektu samodzielności gminy na- leży dokonać analizy obowiązujących regulacji, poczynając od Konstytu- cji RP, przez wiążące Polskę przepisy prawa międzynarodowego sensu stricto, a na przepisach prawa unijnego kończąc. Dodatkowo należy zachować hierar- chię źródeł tego prawa, tak aby aktom wyższego rzędu nadawać przynależny im status prawny47, co z kolei łączy się bezpośrednio z koniecznością zachowa- nia gwarancji samodzielności gmin w prawie niższego rzędu. Najistotniejszym kryterium klasyfikacji gwarancji samodzielności gmin jest bowiem niewątpli- wie wyróżnienie źródeł prawa, które określają zasady oraz środki prawne za- bezpieczające realizację samodzielności48. II. Samodzielność samorządu terytorialnego w Europejskiej Karcie Samorządu Lokalnego Należy wskazać, że poza prawem stanowionym na poziomie UE oraz kra- jowym wiążące są dla naszego systemu również zobowiązania międzynaro- dowe49, w tym w omawianym kontekście przede wszystkim Europejska Karta 46 G. Jellinek, Allgemaine Staatslehre, s. 5. 47 Art. 9, art. 87 ust. 1, art. 91 oraz art. 241 ust. 1 Konstytucji RP. 48 Jak wskazuje W. Miemiec, „[n]a podstawie tego kryterium można wyróżnić gwarancje ze- wnętrzne oraz wewnętrzne. W tych pierwszych będzie chodziło o środki gwarancji wynikające z umów międzynarodowych stanowiących akty prawa międzynarodowego i ponadnarodowego, które zostały podpisane i ratyfikowane przez państwo”. W. Miemiec, Europejska Karta Samorządu Terytorialnego jako zespół gwarancji, s. 57. 49 W tej sprawie por. wyr. TK z 11.5.2005 r., K 18/04, OTK-A 2005, Nr 5, poz. 49; J. Barcz, Zasada pierwszeństwa prawa wspólnotowego w świetle postanowień Konstytucji RP z 1997 r., KPP 2004, Nr 2, poz. 21; W. Czapliński, Prawo wspólnotowe a prawo wewnętrzne w praktyce sądów konstytucyjnych państw członkowskich (wybrane zagadnienia), KPP 2004, Nr 2, poz. 7. 14 § 3. Zasada samodzielności samorządu terytorialnego Samorządu Lokalnego50. Wskazuje się przy tym, że EKSL, będąc umową mię- dzynarodową, ma prymat w stosunku do ustaw i można by ją stosować bez- pośrednio jako źródło powszechnie obowiązującego prawa51. Należy przy tym zaznaczyć, że Polska (choć aby stać się stroną EKSL, nie było to wymagane52) uznała w całości wszystkie jej postanowienia53. Jak zauważa J. Galster, EKSL W obecnych warunkach, czyli w szczególności w sytuacji przystąpienia Polski do Unii Eu- ropejskiej, krajowy porządek prawny jest związany przynajmniej w części regulacjami tworzo- nymi w systemie ponadpaństwowym, przy ograniczonym udziale i wpływie ustawodawcy krajo- wego; zarówno zasady prawa międzynarodowego, jak i prawa unijnego sprawiają, że prawo to ma w określonych sytuacjach prymat nad regulacjami krajowymi, co będzie przedmiotem analizy przy okazji omawianych problemów. 50 EKSL jest dokumentem prawa międzynarodowego stworzonym w ramach prac Rady Eu- ropy; została otwarta do podpisu 15.10.1985 r. (Dz.U. z 1994 r. Nr 124, poz. 607 ze zm.), a weszła w życie 5.9.1988 r. Jej poprzedniczką, niemającą jednak waloru prawa międzynarodowego, była Europejska Karta Wolności Komunalnych przyjęta 18.10.1953 r. Można w tym miejscu zaznaczyć, że w odróżnieniu od Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 1950 r. czy Europejskiej Karty Socjalnej z 1961 r. uznanie na arenie międzynarodowej prawnie chronionej samodzielności samo- rządu znalazło swój wymiar stosunkowo późno. W kwestii charakteru prawnego zobowiązań wynikających z postanowień EKSL por. J. Galster, Polska ustawa o samorządzie gminnym a Europejska Karta Samorządu Lokalnego; W. Miemiec, Europejska Karta Samorządu Terytorialnego jako zespół gwarancji, s. 60 i nast.; T. Szewc, Dosto- sowanie prawa polskiego do zasad Europejskiej Karty Samorządu Lokalnego, Katowice 2006. 51 J. Galster, Polska ustawa o samorządzie gminnym a Europejska Karta Samorządu Lokal- nego, s. 22. 52 Zgodnie z art. 12 EKSL: Każda ze Stron zobowiązuje się do uznania za wiążące co najmniej dwudziestu ustępów zawartych w części I Karty, z których co najmniej dziesięć zostanie wybranych spośród następujących ustępów: art. 2, art. 3 ust. 1 i 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4, art. 5, art. 7 ust. 1, art. 8 ust. 2, art. 9 ust. 1, 2 i 3, art. 10 ust. 1, art. 11. Co ciekawe, aby stać się stroną Karty, nie jest w ogóle konieczne przyjmowanie jej art. 6, istot- nego z punktu widzenia zasady samodzielności w kontekście realizacji komunalnych usług pu- blicznych – taki sposób przyjęcia EKSL (system à la carte) jest powszechnie krytykowany w dok- trynie. I. Lipowicz, Europejski standard samorządu lokalnego a ustawodawstwo polskie, ST 1991, Nr 11–12, s. 75; J. Galster, Polska ustawa o samorządzie gminnym a Europejska Karta Samorządu Lokalnego, s. 22. 53 Zgodnie z art. 241 ust. 1 Konstytucji RP umowy międzynarodowe ratyfikowane zgodnie z dotychczasowymi przepisami i ogłoszone w Dzienniku Ustaw uznaje się za umowy ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie i stosuje się do nich przepisy art. 91 Konstytucji RP, jeżeli z treści umowy międzynarodowej wynika, że dotyczą one kategorii spraw wymienionych w art. 89 ust. 1 Konstytucji RP. Jak wskazuje w odniesieniu do EKSL W. Miemiec: „[w] art. 241 ustawodawca konstytucyjny wyraził jednoznaczne stanowisko, iż o miejscu umowy międzynarodowej w wewnętrznej struk- turze źródeł prawa, a także o sposobie rozstrzygania ewentualnych konfliktów pomiędzy normą międzynarodową a krajową, decyduje nie forma ratyfikacji umowy międzynarodowej, a jedynie treść postanowień umowy. Jeśli mieści się ona choć w jednej z sytuacji zawartych w katalogu 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Samodzielność podstawowej jednostki samorządu terytorialnego w organizacji i świadczeniu usług komunalnych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: