Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00602 006093 15694303 na godz. na dobę w sumie
Samorząd terytorialny - ebook/pdf
Samorząd terytorialny - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 428
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5022-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> administracyjne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W prezentowanej publikacji autor zajmuje się tematyką przemian ustrojowych i funkcjonalnych, którym stale podlega współczesny samorząd terytorialny. Zwraca przy tym szczególną uwagę na zasadnicze reformy strukturalne dokonywane w polskim samorządzie terytorialnym w latach 1998-2012.

W obecnym, piątym wydaniu podręcznika uwzględniono aktualne zagadnienia dotyczące finansów komunalnych, nowej regulacji pozycji prawnej pracowników samorządowych, jawności działania samorządu terytorialnego i dostępu do informacji publicznej oraz ograniczeń antykorupcyjnych. Szczegółowo omówiono także pozycję prawną miasta na prawach powiatu. Ponadto ukazano polski samorząd terytorialny na tle europejskim, zwracając uwagę na kwestię regionalizmu.

Adresaci:
Opracowanie stanowi cenną pomoc dla studentów oraz teoretyków prawa i administracji, a także dla pracowników samorządowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział pierwszy POJĘCIE I ISTOTA SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO 1. Wprowadzenie Pojęcie „samorząd”, a w szczególności „samorząd terytorialny” było już niejednokrotnie definiowane. Mimo to nie jest nadal rozumiane jednolicie. Wpływ na taki stan rzeczy miały z reguły konkretne warunki polityczne, w jakich tworzono poszczególne definicje. „Instytucja samorządu jako jed- nego ze sposobów decentralizowania administracji państwowej ma za sobą tak bogatą literaturę, iż dodanie jakichś nowych elementów do samego okreś- lenia tego, co jest samorządem, jest już chyba niemożliwe”1. Instytucja współczesnego samorządu terytorialnego jest wynikiem długiej ewolucji. Jej rezultatem były dwa rozbieżne pojęcia samorządu. Samorząd w znaczeniu prawnym (korporacyjnym) – rozumiany jako wykonywanie za- dań administracji publicznej w sposób zdecydowany i na własną odpowie- dzialność przez odrębne w stosunku do państwa podmioty, które nie są w za- kresie wykonywania swoich zadań poddane żadnej ingerencji państwowej. Na tym tle zrodziło się pojęcie „pośrednia administracja państwowa”2, która to administracja nie jest pełniona przez bezpośrednie organy państwo- we, lecz przez samodzielne, tzn. zdolne do działań prawnych podmioty, ad- ministrujące zadaniami państwowymi. Administracja taka jest administracją zdecentralizowaną. Wyodrębnienie bezpośredniej i pośredniej administracji państwowej ma znaczenie praktyczne, bowiem administracja pośrednia stoi pojęcie samorządu pośrednia administracja państwowa 1 J. Starościak, Decentralizacja administracji, Warszawa 1960, s. 53. 2 Przedmiot pośredniej administracji państwowej pokrywa się znacznie z samorządem terytorial- nym, lecz w obydwu konstrukcjach pojęciowych akcent jest nieco inaczej rozłożony. Podczas gdy w przypadku samorządu leży on na samodzielnym bycie jego podmiotu, to w przypadku pośredniej administracji państwowej na zależności od państwa. Jedno nie wyklucza drugiego. Dalsza różnica po- lega na tym, że pod pojęciem samorządu zwykle rozumie się materialny zasięg funkcjonalny, podczas gdy pośrednia administracja państwowa zawiera ponadto kwestie organizacyjne i określenie istoty organów. E. Forsthoff, Lehrbuch des Verwaltungsrechts, t. I, wyd. 10, München 1973, s. 470. 17 Światowa Deklaracja Samorządu Lokalnego Europejska Karta Samorządu Terytorialnego w zasadzie poza ciągiem instancyjnym (podporządkowaniem hierarchicz- nym) bezpośrednich organów państwowych3. Drugie ujęcie samorządu w znaczeniu politycznym oznacza honorowe uczestnictwo osób fizycznych w wykonywaniu określonych zadań państwo- wych, chodzi tu zatem jedynie o samorządność personalną4. To ujęcie jednak wykracza poza ramy naszych rozważań. Drogę do ujednolicenia poglądów na charakter prawny samorządu tery- torialnego utorowała Światowa Deklaracja Samorządu Lokalnego uchwalo- na na 27. Światowym Kongresie Międzynarodowego Związku Władz Lokal- nych w dniach 22–26 września 1985 r. w Rio de Janeiro. Stanowi ona, iż „sa- morząd lokalny oznacza prawo i powinność władz lokalnych do lokalnego regulowania i zarządzania sprawami publicznymi dla dobra społeczności lo- kalnej” (art. 2 ust. 1) oraz że zarówno zasada samorządu lokalnego, jak i pod- stawowe kompetencje władz lokalnych powinny zostać zapisane w konsty- tucji lub ustalone w drodze ustawowej (art. 1 i 3 ust. 3)5. Podobne przepisy zawiera Europejska Karta Samorządu Lokalnego uchwalona dnia 15 października 1985 r.6 Zgodnie z jej brzmieniem: – zasady samorządu lokalnego są określane w wewnętrznych przepisach prawnych i w miarę możliwości w konstytucjach; – samorząd komunalny oznacza prawo i faktyczną możność komunalnych korporacji lokalnych do regulowania i kształtowania w ramach ustaw znacznej części spraw publicznych, na własną odpowiedzialność, dla do- bra mieszkańców; – podstawowe kompetencje komunalnych korporacji lokalnych są określo- ne w konstytucji lub ustawach; to postanowienie nie wyklucza jednak zlecania komunalnym korporacjom lokalnym określonych kompetencji w ramach ustaw; 3 Pojęcie „pośrednia administracja państwowa” spotkało się ze zdecydowanym sprzeciwem części doktryny; por. np. H.U. Erichsen, Kommunalrecht (w:) Grim/Papier, Nordrhein-westfalisches Staats und Verwaltungsrecht, Frankfurt a. M. 1986, s. 105 i n.; R. Hendler, Selbstrerwaltung als Ordnungspprinzip, (bmw.) 1984, s. 295; F.L. Knemeyer, Die Stellung der Gemeinden im und zum Staat, cz. 2A: Die Stellung der bayerischen Gemeinden nach Grundgesetz, Bayerische Verfassung und Bayerischen Landesegesetzen (w:) Baye- rische Gemeinden-Bayerischer Gemeindetag, München 1987, s. 103–104. Zdaniem tych autorów administra- cja państwowa i samorząd terytorialny nie tworzą żadnego przeciwieństwa i nie wykluczają się na- wzajem. Klasyfikowanie samorządu terytorialnego jako pośrednika administracji państwowej odmawia temu samorządowi swoistej władczej funkcji i sprowadza go jedynie do zasady organizacyjnej. 4 F.E. Schnapp, Samorząd jako element polityki porządku państwowego, Samorząd Terytorialny 1991, nr 7–8, s. 4, pisze, iż „samorząd w sensie politycznym wskazuje na „wolność do państwa” (Freiheit zum Staat), a samorząd w sensie prawniczym wskazuje na „wolność od państwa” (Freiheit vom Staat)”. 5 Polski tekst Światowej Deklaracji Samorządu Lokalnego został opublikowany we wkładce do dwutygodnika „Gospodarka – Administracja Państwowa” z października 1988 r. 6 Dz. U. z 1994 r. Nr 124, poz. 607. Tytuł zmieniony przez pkt 1 obwieszczenia Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 22 sierpnia 2006 r. o sprostowaniu błędu (Dz. U. Nr 154, poz. 1107). Na podstawie art. 17 ust. 2b ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 197, poz. 1172 późn. zm.) w polskim przekładzie Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego, sporządzonej w Strasburgu dnia 15 października 1985 r. (Dz. U. z 1994 r. Nr 124, poz. 607), prostuje się następujące błędy: 1) w tytule umowy zamiast wyrazu „Terytorialnego” powinien być wyraz „Lokalnego”. 18 – komunalne korporacje terytorialne mają w ramach ustaw prawo do zaj- mowania się wszelkimi sprawami, które nie zostały wyłączone z ich kom- petencji lub przekazane innym organom; – nadzór administracyjny nad komunalnymi korporacjami lokalnymi może być sprawowany tylko w sposób określony w konstytucji lub ustawach zwykłych i w przypadkach tam przewidzianych, celem nadzoru nad dzia- łalnością komunalną może być zasadniczo tylko zapewnienie przestrze- gania ustaw i zasad konstytucji; nadzór ten w odniesieniu do zadań, które zostały komunalnym korporacjom lokalnym powierzone, obejmować mo- że kontrolę celowościową; – nadzór nad komunalnymi korporacjami lokalnymi należy tak wykony- wać, aby przestrzegana była zasada proporcjonalności pomiędzy stoso- wanymi środkami nadzoru i znaczeniem chronionych przez ten nadzór interesów. Obie cytowane wyżej deklaracje międzynarodowe zawierają regułę, iż samorząd terytorialny poprzez uregulowanie go w konstytucjach i ustawo- dawstwach krajowych staje się jedną z podstawowych instytucji ustrojo- wo-prawnych współczesnego państwa. Zakres regulacji konstytucyjnej jest odmienny w poszczególnych państwach – od wyrażenia jedynie ogólnej za- sady7 po szczegółową regulację zasad organizacyjnych i funkcjonalnych8. Jednakże żadne z ustawodawstw nie zawiera wyczerpującej definicji samo- rządu terytorialnego, toteż trud zdefiniowania tego samorządu spada na dok- trynę. Najczęściej dokonywano tego, formułując katalog cech samorządu te- rytorialnego na podstawie rozwiązań normatywnych. Za podstawowe elementy takiego katalogu uznać można: podmiot i przedmiot samorządu, zadania samorządu oraz nadzór nad samorządem. 2. Podmiot samorządu Podmiot samorządu tworzy społeczność lokalna zamieszkała na danym terenie, zorganizowana w terytorialny związek samorządowy (gminę). A za- tem gmina jest traktowana jako związek mieszkańców danego obszaru – kor- porację terenową. „Upodmiotowienie” społeczności lokalnej rozumiane jest tu zatem nie socjologicznie czy politycznie, lecz przede wszystkim prawnie, przy czym „upodmiotowienie” to dokonywane jest przez państwo w celu 7 Por. art. 72 konstytucji Francji z dnia 4 października 1985 r. (Journal Officiel du 5 Octobre 1985), art. 28 ust. 2 Konstytucji Republiki Federalnej Niemiec z dnia 23 maja 1949 r. (BGBl. I/1949, s. 1 z późn. zm.) czy też art. 5 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 1952 r. w brzmieniu z dnia 29 grudnia 1983 r. (Dz. U. Nr 75, poz. 44) oraz art. 70 ustawy konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wza- jemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o sa- morządzie terytorialnym (Dz. U. Nr 84, poz. 426). 8 Dotyczy to głównie Szwajcarii, gdzie zakres regulacji konstytucyjnej dotyczącej organizacji i funk- cjonowania terytorialnych związków samorządowych jest tak szczegółowy, iż konstytucje kantonalne określają podstawowe kwestie samorządowe, takie jak organizacja wewnętrzna, zadania i środki nad- zoru nad gminą. 19 interes lokalny decentralizacja realizacji jego zadań. Na tym tle w doktrynie występują rozbieżności co do ujmowania kategorii interesu lokalnego. W aspekcie prawno-ustrojowym (organizacyjnym) władza lokalna jest zawsze fragmentem ustroju państwowego. Dlatego też szczególnie istotne jest rozstrzygnięcie kwestii, czy władze lokalne uznaje się za instrument rea- lizacji w terenie celów państwowych, czy też zakłada się istnienie celów lo- kalnych, odrębnych od państwowych. Rozstrzygnięcie powyższej kwestii może nastąpić w drodze uznania istniejącego obiektywnie interesu lokalnego. Przeważająca część doktryny jest zgodna, iż kategoria interesu lokalnego ma charakter obiektywny9. Interes lokalny jest częstokroć inny niż interes społeczności ogólnopaństwowych, ale nie może to oznaczać, że z reguły in- teres społeczności lokalnej jest mniej ważny10. Rozróżnienie obu kategorii in- teresów – ogólnopaństwowego i lokalnego, wiąże się bardzo ściśle z proble- matyką decentralizacji administracji państwowej. Decentralizacja polega – najogólniej rzecz biorąc – na prawnym zabez- pieczeniu organom niższych stopni w strukturze organizacyjnej względnej samodzielności w stosunku do organów wyższych. Dokonuje się tego po- przez wyraźne określenie możliwości i sposobów ingerowania organów wy- żej usytuowanych w działalność organów niżej stojących w strukturze orga- nizacyjnej. Z zastosowania zasady decentralizacji w strukturze organów ad- ministracji państwowej i samorządu wynika ponadto reguła, iż nadzór nad organami zdecentralizowanymi odbywa się przy użyciu środków wyraźnie przez ustawę określonych i dozwolonych w danej, konkretnej sytuacji. Za W. Madurowiczem strukturę zdecentralizowaną można przedstawić również w następujący sposób: „1) każdy szczebel struktury ma określony dokładnie zakres spraw o zna- czeniu w skali całej struktury lokalnej (odcinkowej) oraz funkcję celu, za rea- lizację której w obrębie tych spraw odpowiada, 2) ma ponadto ustalony zakres samodzielności w osiąganiu tych celów, przy czym samodzielność ta korzysta z ochrony prawnej (...), 3) (...) nadzór – w miejsce działającego ex ante nadzoru „dyrektywnego” – przybiera postać działającego ex post nadzoru „weryfikacyjnego”, 4) działa system instrumentów informujących, jakim celom wyższych rzę- dów służą cele szczebli niższych oraz jakie są warunki gospodarowania, 5) działa wreszcie system bodźców nakierowujących działanie szczebli niższych na cele, za osiągnięcie których odpowiadają”11. Uznanie samorządu terytorialnego za element struktury zdecentralizo- wanej oznacza, że jednostka tego samorządu, którą jest gmina, została wy- 9 Tak J. Boć, Autonomia gminna (samorząd gminny) w Belgii, Samorząd Terytorialny 1992, nr 3, s. 27–33; M. Kulesza, Administracyjnoprawne uwarunkowania polityki przestrzennej, Warszawa 1987, s. 58 i n.; M. Wy- rzykowski, Pojęcie interesu społecznego w prawie administracyjnym, Warszawa 1986. 10 M. Jaroszyński, Zagadnienia samorządu, Państwo i Prawo 1974, z. 6, s. 7; A. Piekara, Społeczność lokalna i samorząd, Warszawa 1986, s. 36 i tenże, Aksjologiczne i pragmatyczne aspekty samorządu terytorial- nego, Samorząd Terytorialny 1991, nr 1–2, s. 80; K. Strzyczkowski, Interes lokalny w terytorialnym plano- waniu społeczno-gospodarczym, Organizacja–Metody–Technika 1986, nr 1, s. 1. 11 W. Madurowicz, Z zagadnień decentralizacji w terytorialnym przekroju gospodarki narodowej, Proble- my Rad Narodowych 1977, nr 38, s. 60. 20 dzielona z całości administracji państwowej. Wydzielenie to dokonuje się po- przez uznanie odrębności prawnej interesu lokalnego, a co za tym idzie – przyznanie swobody realizacji i ochrony tego interesu. Oczywiście proces ten odbywa się w oparciu o konkretną normę prawną i właśnie owa norma sta- nowi granicę samodzielności działania jednostki samorządowej. Samodziel- ność ta zatem nie jest bezwzględna, bezwzględna jest jedynie w ramach prawa i do granic tym prawem określonych12. Literatura przedmiotu, mówiąc o podmiocie samorządu, posługuje się po- jęciem „terytorialna korporacja komunalna”. Oznacza ono, iż samorząd to sprawowanie administracji przez zbiorowość zainteresowanych osób. W przypadku samorządu terytorialnego chodzi o osoby zamieszkałe na da- nym terenie. Przynależność do społeczności samorządowej nie zależy od aktu przystą- pienia. Powstaje ona z mocy samego prawa, na skutek nabycia przez osobę fizyczną określonej cechy, na przykład zamieszkiwania na obszarze gminy. Nie można natomiast uznać za trafne określenie więzi między członkami a społecznością samorządową jako przynależności przymusowej. Skoro bo- wiem przystąpienie do społeczności nie jest aktem woli, zainteresowana oso- ba nie może praktycznie odmówić przystąpienia. Nie ma więc konieczności stosowania jakichkolwiek środków mających na celu wymuszenie przynależności. Jeżeli nawet członek społeczności sa- morządowej zachowuje się całkowicie biernie, nie ma to żadnego wpływu na jego powiązania prawne ze społecznością13. Kolejną kwestią decydującą o istocie podmiotu samorządu jest jego orga- nizacja. Terytorialny związek samorządowy, będąc strukturą o charakterze korporacyjnym, nie jest w stanie realizować swoich zadań in pleno. Z tego też powodu członkowie związku powołują w drodze wyborów organy (zwykle kolegialne), które w sposób bezpośredni wykonują zadania nałożone na związek. Powoływanie organów komunalnych w drodze wybo- rów uznawane jest za cechę konstytutywną samorządu terytorialnego. Niezmiernie istotnym elementem składającym się na pojęcie podmiotu samorządu jest przyznawana terytorialnym związkom samorządowym przez prawo osobowość prawna. Pomijając teorie filozoficzne oraz historyczny roz- wój tej instytucji14, należy stwierdzić, że obecnie zarówno w literaturze, jak i ustawodawstwie samorządowym powszechnie uznawane jest znaczenie tej osobowości. Przy czym osobowość tę dzieli się na publiczną i prywatną (cy- wilnoprawną). przynależność do samorządu organizacja samorządu 12 Por. M. Kulesza, Niektóre zagadnienia prawne definicji samorządu terytorialnego, Państwo i Prawo 1990, z. 1, s. 26; inaczej Z. Niewiadomski, Samorząd terytorialny w warunkach współczesnego państwa kapi- talistycznego, Warszawa 1988, s. 26. 13 W. Góralczyk, Zasada kompetencyjności w prawie administracyjnym, Warszawa 1986, s. 105–106; Z. Niewiadomski, Istota samorządności terytorialnej, Wspólnota 1990, nr 6, s. 10–11. 14 Przedstawia je szczegółowo Z. Niewiadomski, Samorząd terytorialny w warunkach..., s. 27 i n. oraz M. Maciołek, O publicznym prawie podmiotowym, Samorząd Terytorialny 1991, nr 1–2, s. 3 i n. 21 osobowość publicznoprawna osobowość cywilnoprawna Osobowość publicznoprawna daje jednostkom samorządowym możli- wość nawiązywania stosunków prawnych z organami państwa15. Skoro gmina wykonuje zadania publiczne, to poza sporem pozostaje, że mogą one korzystać ze środków prawnych właściwych władzy państwowej, w tym ze środków prawnych o charakterze władczym. Możliwość stosowania władztwa administracyjnego należy do istoty samorządu i określa jego pod- miotowość publicznoprawną16. Podmiotowość prawna samorządu to nie tylko sprawa kompetencji ad- ministracyjnych, ale również majątkowych, cywilnoprawnych. Przyznanie takich kompetencji pociąga za sobą konieczność uzyskania przez samorząd swobody dysponowania mieniem we własnym imieniu. Temu celowi ma słu- żyć nadanie jednostkom samorządu terytorialnego osobowości cywilno- prawnej. Mogą one być zatem takimi samymi uczestnikami obrotu gospodarczego jak inne podmioty gospodarcze. Mogą posiadać własny majątek, samodziel- nie nim zarządzać, zaciągać zobowiązania itp.17 Osobowość prawna jest rę- kojmią ich samorządności. Gminy mogą wchodzić z organami państwa w sto- sunki prawne charakterystyczne dla dwóch równorzędnych podmiotów18. Choć podlegają nadzorowi organów państwowych, to mogą wieść z nimi spór. Podsumowując powyższe rozważania nad określeniem podmiotu samo- rządu terytorialnego, można przyjąć, że jest nim jednostka o charakterze kor- poracyjnym wyposażona w osobowość prawną o charakterze publicznym i prywatnym, wypełniająca poprzez wyłonione w drodze wyborów organy zadania administracji publicznej na zasadach niezależności określonej praw- nie i podlegająca przy tym nadzorowi państwowemu. 3. Przedmiot samorządu Samorząd tworzony jest w celu sprawowania – w wyznaczonym zakresie – administracji publicznej. Toteż właśnie wykonywanie administracji publicz- nej należy uznać za przedmiot samorządu. To, iż samorząd terytorialny wykonuje zadania o charakterze publicznym, nie budzi we współczesnej literaturze przedmiotu wątpliwości. Akceptowane jest również posługiwanie się przy tym instrumentami prawnymi typowymi dla władzy państwowej. Sporna natomiast jest kwestia zasady podziału kom- petencji pomiędzy państwo a samorząd. Jeżeli za zasadę prawną o randze 15 Por. J. Filipek, O podmiotowości administracyjno-prawnej, Państwo i Prawo 1961, z. 2; F. Longchamps, O pojęciu stosunku prawnego w prawie administracyjnym, Acta Universitatis Wratislaviensis, Prawo XII, Wrocław 1964. 16 Por. F.L. Knemeyer, Bayerisches Kommunalrecht, wyd. 7, Stuttgart–München–Hannover–Berlin 17 Por. W. Pańko, Własność komunalna a funkcje samorządu terytorialnego, Samorząd Terytorialny 1991, 18 Por. B. Dolnicki, Z rozważań nad istotą samorządu terytorialnego, Organizacja–Metody–Technika 1991, s. 29 i n. nr 1–2, s. 16 i n. 1990, nr 1, s. 3–5. 22 zasada subsydiarności konstytucyjnej zostało uznane istnienie samorządu terytorialnego wyposa- żonego we własny, samodzielnie realizowany zakres zadań i obowiązków, to podział zadań nie może być dokonany w sposób optymalny wyłącznie po- między odrębne organy państwowe (jest to tzw. poziomy podział władzy)19. Podział ten powinien przebiegać „pionowo”, tj. poprzez dopuszczenie do sprawowania funkcji państwowych również innych podmiotów o niepań- stwowym charakterze, w tym głównie samorządu terytorialnego. Zarówno doktryna, jak i wspólnota europejska przy rozstrzyganiu pro- blemu podziału władz posługuje się zasadą subsydiarności. Jednym z podstawowych formalnych założeń systemu opartego na zasa- dzie subsydiarności jest samodzielność i podmiotowość jednostek oraz po- szanowanie ich praw20. Zgodnie z zasadą pomocniczości ani państwo, ani żadna szersza społeczność nie mogą zastępować inicjatywy i odpowiedzial- ności osób oraz instytucji pośrednich21. Pod koniec XIX w. wśród wielu idei, różnorodnych poglądów na temat państwa i ustroju zostały sformułowane podstawowe zasady nauki społecz- nej kościoła. Wyrażona wówczas, ale jeszcze nienazwana, idea pomocniczości przyjmowała sens negatywny lub pozytywny – w zależności od wymogów sytuacji. Leon XIII w encyklice Rerum novarum (1891) pisze: „(...) jeśli jakaś rodzina znajdzie się w wielkich trudnościach i bez rady, że sama z nich się wyzwolić nie może, jest rzeczą słuszną, by w tych ostatecznościach państwo udzieliło jej pomocy (...) będzie to nie pochłanianiem praw obywatelskich, ale ich obroną i wykonywaniem słusznej i powinnej opieki”22. Jednocześnie wy- znacza ramy tej pomocy: do siły i powagi praw państwowych należy uciec się w pewnych granicach. Granice te zakreśla ta sama przyczyna, która uczy- niła niezbędnym odwołanie się do prawa, to znaczy, że nie należy więcej od państwa wymagać i iść dalej, niż tego wymaga usunięcie nadużyć lub uchy- lenie niebezpieczeństwa23. Zasada subsydiarności wyraża próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie o zakres samodzielności i samowystarczalności obywatela, grup społecznych, mniejszych i większych społeczności w różnych sferach funkcjonowania pań- stwa. Może to być sfera wykonywania pracy zawodowej, sfera ochrony zdro- wia czy sfera dbałości o porządek publiczny. Idea subsydiarności nie jest od- powiedzią, lecz wskazówką w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, jak właściwe zbudować ustrój i podzielić kompetencje24. Zasada pomocniczości zapobiega zbyt daleko posuniętej ingerencji pań- stwa w funkcjonowanie społeczeństwa. W historii ustroju państwa aktywność instytucji i organów państwowych zwiększała się i zmniejszała na przemian. 19 T.E. Schnapp, Samorząd jako element polityki porządku państwowego, Samorząd Terytorialny 1991, 20 Z. Zgud, Zasada subsydiarności w prawie europejskim, Kraków 1999. 21 J. Boć, Konstytucje RP oraz komentarz do konstytucji z 1997 r., Wrocław 1998, s. 12. 22 Leon XIII, Encyklika Rerum novarum (w:) Dokumenty nauki społecznej Kościoła, Rzym, Lublin 1996, 23 Leon XIII, Encyklika Rerum novarum (w:) Dokumenty..., s. 81. 24 A. Szpor, Państwo a subsydiarność jako zasada w UE i w Polsce, Samorząd Terytorialny 2001, nr 1–2, nr 7–8, s. 4–5. cz. 1, s. 70. s. 6. 23 W związku z tym cyklem można wyodrębnić dwa aspekty, w których zasada pomocniczości się przejawia, mianowicie jak podaje Ch. Millon-Delsol: aspekt negatywny – władza w ogóle, a państwo w szczególności nie powinny prze- szkadzać osobom lub grupom społecznym w podejmowaniu ich własnych działań, i pozytywny – wyrażający się tym, że misją każdej władzy jest po- budzanie, podtrzymywanie a ostatecznie, w razie potrzeby, uzupełnianie wysiłków tych podmiotów, które nie są samowystarczalne25. Zasada subsydiarności swój ostateczny kształt otrzymała na przełomie XIX i XX w. przez encykliki papieskie Rerum novarum i Quadragesimo Anno, przez myśl społeczną ordoliberalizmu niemieckiego i szwajcarskiego federalizmu26. Pius XI w encyklice Quadragesimo Anno (1931) uznaje ją za nienaruszalne i niezmienne najwyższe prawo psychologii społecznej i mówi: co jednostka z własnej inicjatywy i własnymi siłami może zdziałać, tego nie wolno jej wy- dzierać na rzecz społeczeństwa; podobnie niesprawiedliwością, szkodą spo- łeczną i zakłóceniem ustroju jest zabieranie mniejszym i niższym społecznoś- ciom tych zadań które mogą spełnić, i przekazywanie ich społecznościom większym i wyższym27. Owymi społecznościami mogą być: rodzina, organizacje pozarządowe, instytucje państwowe, jednostki samorządu terytorialnego, państwo, orga- nizacje międzynarodowe itp. Władza polityczna jest wyłaniana po to, aby pomagać członkom społeczeństwa w realizacji ich własnych celów, ma więc charakter wtórny, pomocniczy wobec jednostek i grup społecznych28. Do określenia tego, czym jest zasada subsydiarności przyczynił się również Jan Paweł II w encyklice Centesimus annus, formułując definicję bardziej ogól- ną i uniwersalną niż jego poprzednicy. Relacje między jednostką a państwem generalizuje i przekłada na relacje między społecznościami. Zasada pomoc- niczości głosi, że społeczność wyższego rzędu nie powinna ingerować w we- wnętrzne sprawy społeczności niższego rzędu, pozbawiając ją kompetencji, lecz raczej winna wspierać ją w razie konieczności i pomóc w koordynacji jej działań z działaniami innych grup społecznych dla dobra wspólnego29. W zależności od dziedziny życia społecznego regulowanej prawem, za- sada ta zostaje zastosowana na gruncie danej gałęzi prawa i skonkretyzowana odpowiednio do potrzeb. Ze względu na powagę zasady subsydiarności i jej wpływ na kształt i treść ustawodawstwa, przejawów jej obowiązywania i przestrzegania należy zwłaszcza szukać na trzech płaszczyznach obowiązywania prawa międzyna- rodowego i wewnętrznego a mianowicie: 1) filozoficznej – jako pewna idea pozwalająca na analizę współczesnych społeczeństw; 25 Ch. Millon-Delsol, Zasada pomocniczości, Kraków 1995, s. 9. 26 A. Zielińska-Głębocka, Zasada subsydiarności a samorządność terytorialna w Unii Europejskiej (w:) Sprawy Międzynarodowe 1998, nr 11, 12, s. 31. 27 Pius XI, Encyklika Quadragesimo Anno (w:) Dokumenty nauki..., s. 127. 28 A. Zielińska-Głębocka, Zasada subsydiarności a samorządność terytorialna w Unii Europejskiej, Sprawy Międzynarodowe 1998, nr 11, 12, s. 31. 29 Jan Paweł II, Centesimus annus (w:) Dokumenty nauki społecznej Kościoła, cz. I, Rzym, Lublin 1996, s. 411. 24 subsydiarność 2) prawnoustrojowej – jako zasada konstytucyjna stanowiąca odwołanie do pozaprawnych systemów normatywnych oraz dyrektywę dla ustawo- dawcy co do sposobu konstrukcji systemu prawno-instytucjonalnego i re- dystrybucji kompetencji; 3) merytorycznej – jako kryterium oceniające zakres kompetencji poszcze- gólnych ośrodków decyzyjnych i sposobów realizacji tych kompetencji30. Subsydiarność jest zasadą podziału władzy, od dołu do góry. „Postuluje ona, że nigdy nie należy powierzać jednostce większej tego, co może zrobić, równie wydajnie, jednostka mniejsza. Oznacza to, iż jednostki większe dzia- łają wyłącznie w dziedzinach, w których ich wielkość daje im przewagę nad jednostkami mniejszymi w postaci efektywności tego działania”31. Nie ma jednak żadnego obiektywnego, merytorycznego kryterium, pozwalającego stwierdzić, kiedy możliwości mniejszej jednostki są wyczerpane. Ponadto ot- warta pozostaje kwestia, kto miałby rozstrzygać o tym, czy i kiedy taka sy- tuacja zaistnieje. Można zatem stwierdzić, iż istotą zasady subsydiarności jest dążenie do jak najbardziej racjonalnego podziału władzy pomiędzy poszczególne szczeble jej struktury, opartego na kryterium efektywności. Definicja subsydiarności zawarta została w Europejskiej Karcie Samorzą- du Lokalnego, której art. 4 ust. 3 stanowi: „Generalnie odpowiedzialność za sprawy publiczne powinny ponosić przede wszystkim te organy władzy, które znajdują się najbliżej obywateli. Powierzając te funkcje innemu orga- nowi władzy, należy uwzględnić zakres i charakter zadania oraz wymogi efektywności i gospodarności”. Można zatem powiedzieć, że zasada subsydiarności urosła do rangi zasady prawnej (na razie prawa międzynarodowego) i powinna zostać uwzględnio- na we wszystkich nowoczesnych ustawodawstwach. Stanowi ona wyraz roz- sądnego kompromisu pomiędzy koniecznością zachowania jednolitego cha- rakteru działań państwowych a potrzebą podziału uprawnień decydujących pomiędzy różne samodzielne podmioty prawa publicznego32. Niejako naturalnym przeciwieństwem subsydiarności jest decentralizacja. Zakłada ona bowiem podział kompetencji przez jednostkę wyższą w struk- turze kraju pomiędzy jednostki niższe. Jest to jednakże przeciwieństwo tylko metodologiczne i funkcjonalne, ponieważ efekt materialny, w postaci po- działu władzy, przynoszą oba typy działań. 4. Zadania samorządu Klasyczna teoria samorządu dzieli jego zadania na własne i zlecone. 30 Z. Zgud, Zasada subsydiarności..., s. 20. 31 F. Saint-Ouen, Podział władzy w demokracji europejskiej, Samorząd Terytorialny 1991, nr 6, s. 4. 32 Por. J. Jeżewski, Podział kompetencji między samorząd terytorialny a państwo we Francji, Samorząd Terytorialny 1992, nr 3, s. 34; A. Leidinger, Decentralizacja i wzmocnienie samorządu terytorialnego, Samorząd Terytorialny 1992, nr 10, s. 55. 25 zadania własne zadania zlecone Terenowe związki samorządowe otrzymały prawo do samodzielnego or- ganizowania swoich spraw i zarządzania nimi; jest to wyraz władztwa samo- rządowego. Istotą tych spraw jest wykonywanie zadań publicznych, z których jedne wynikają bezpośrednio ze wspólnot terenowych, inne zaś zostały powierzone przez państwo. Stąd też wywodzi się podział zadań na własne i powierzone33. Zadania własne mają być wykonywane samodzielnie, tzn. bez możliwości nieograniczonej (metrycznej) ingerencji organów państwowych; ingerencja taka jest dopuszczalna jedynie w formie nadzoru określonego normatywnie, polegającego na korygowaniu działań niezgodnych z prawem. W tradycyjnym ujęciu zadania zlecone mogły podlegać takiej meryto- rycznej ingerencji za pośrednictwem wytycznych. Również Europejska Karta Samorządu Lokalnego stanowi, iż: „Społecz- ności lokalne mają – w zakresie określonym prawem – pełną swobodę dzia- łania w każdej sprawie, która nie jest wyłączona z ich kompetencji lub nie wchodzi w zakres kompetencji innych organów władzy” (art. 4 ust. 2). Aby zabezpieczyć to pierwszeństwo samorządu i uniknąć sporów kom- petencyjnych pomiędzy państwem a gminami, stanowi się dalej, iż „podsta- wowe kompetencje społeczności lokalnych są określone w Konstytucji lub w ustawie” (art. 4 ust. 1 zdanie pierwsze). Pod pojęciem owych podstawowych kompetencji rozumiane są zadania własne samorządu. W zdaniu drugim art. 4 Europejska Karta zawiera bowiem określenie zadań zleconych samorządu. Występuje tu jasny, zgodnie z zasadą subsydiarności, podział zadań pomiędzy państwo a gminy. Przy czym zada- nia państwowe poprzez akt zlecenia stają się zadaniami samorządowymi. Różnica pomiędzy tymi obydwoma zakresami zadań, tj. „pierwotnymi” za- daniami samorządowymi (zadaniami własnymi) a poruczonymi zadaniami o charakterze państwowym, sprowadza się do różnic w sile kontroli i oddzia- ływania poprzez nadzór państwowy34. Z podziału zadań publicznych gminy na własne i zlecone nie wynika przeciwstawienie gminy i państwa, ponieważ z prawnego punktu widzenia gmina również we własnym zakresie sprawuje administrację publiczną. W obydwu zakresach gmina realizuje zadania określone ustawami. Ustawo- wo określony publiczny charakter zadań gminy wskazuje na ich miejsce w realizacji wewnętrznej funkcji państwa35. W praktyce podział zadań na własne i zlecone odgrywa jedynie znaczenie z punktu widzenia zasad finan- sowania poszczególnych kategorii zadań. 33 Podział taki występuje w ustawodawstwach większości krajów Europy Zachodniej. Nie przyjął się m.in. we Francji. Zob. zestawienie zawarte w pracy M. Deubert, G. Liegmann, Rechtsgrundlangen kommunaler Selbstverwaltung und regionale Strukturen in Europa, Köln 1989. 34 W Belgii podjęcie przez gminy zadań zleconych przez państwo powoduje traktowanie gmin jako organów władzy centralnej, a nie jako podmiotów zdecentralizowanych. W powyższym zakresie gminy muszą stosować się do wszystkich dyspozycji władzy zleconej, odpowiedzialność zaś za działania gminy w zakresie zleconym ponosi państwo. Por. J. Boć, Autonomia gminna..., s. 28. 35 Por. K. Podgórski, Zadania samorządu terytorialnego (część ogólna), Katowice 1990, s. 8. 26 5. Nadzór nad samorządem Tworzenie instytucji samorządowych wraz z określeniem ich własnego zakresu zadań oraz powierzeniem im zadań państwowych zmusza do zasta- nowienia się nad odpowiedzią na pytanie, czy i w jakim zakresie państwo powinno zastrzec dla siebie prawną możliwość podejmowania określonych działań wobec instytucji samorządowej w celu stworzenia gwarancji, że dzia- łania samorządu mieścić się będą w ramach państwowego porządku praw- nego. Cel ten może być osiągnięty w drodze nadzoru państwowego nad dzia- łalnością samorządową. Dlatego też nadzór nazywany jest zwykle „korelatem samorządu”, bez którego trudno wyobrazić sobie instytucje samorządu tery- torialnego jako elementu państwa36. Oczywiście zarówno zakres zadań sa- morządu, jak i intensywność sprawowania nad nim nadzoru państwowego zależą od konkretnych rozwiązań ustawowych. Konieczne zatem jest okreś- lenie w tych przepisach, według jakich kryteriów oceniane będą przez organy nadzorcze działania podmiotów samorządowych, a także jakie konsekwencje pociągnie za sobą nieprzestrzeganie ustalonych kryteriów przez organ samo- rządowy oraz przez organ nadzorczy. Klasycznymi kryteriami, według których wykonywany jest nadzór pań- stwowy nad samorządami, są legalność i celowość. Z uwagi na te kryteria przyjmuje się podział nadzoru na prawny i celowościowy (fachowy), choć nie w każdym ustawodawstwie różnice występują wyraźnie. Nadzór prawny ograniczony jest do zadań własnych samorządu. Jego je- dynym celem jest ustalenie, czy działalność gminy odpowiada normom prawa pozytywnego. Natomiast nadzór celowościowy dotyczy zadań przekazanych samorządowi z obszaru administracji państwowej. Z uwagi na fakt, iż w za- kresie spraw zleconych organy samorządu terytorialnego podlegają również wytycznym administracji państwowej, nadzór ten bada też aspekt celowoś- ciowy zachowań samorządu, a więc także zgodność z wytycznymi. Jednakże podleganie wytycznym nie stanowi, iż samorząd w trakcie realizacji zadań zleconych staje się częścią struktury administracji państwowej. Powodowa- łoby to bowiem umiejscowienie samorządu terytorialnego w systemie pod- porządkowania pionowego. Z tego też względu niezmiernie istotne jest ścisłe określenie w drodze ustawowej katalogu środków nadzorczych oraz przypadków i zasad, kiedy mogą one być stosowane przez organy państwowe względem samorządu. Ze środków stosowanych wobec samorządu należy wyłączyć środki „otwarte”, takie jak na przykład polecenie służbowe czy wytyczne, których skutki praw- ne nie są z góry określone. Stosowanie takich środków sprawia, że zadania samorządowe przestają być wykonywane przez sam samorząd, a dochodzi wręcz do wspólnego administrowania. 36 Por. K. Obermayer, Kommunalrecht (w:) Maunz, Obermayer, Berg, Knemeyer, Staats und Verwal- tungsrecht in Bayern, wyd. 5, München 1988, s. 291 i n.; F.E. Schnapp, Samorząd jako element..., s. 708. 27 rodzaje nadzoru W celu zapobieżenia sytuacjom patologicznym ustawodawstwa samorzą- dowe przewidują system instytucji prawnych sądowej ochrony samodziel- ności samorządu terytorialnego. Stanowi to bowiem naturalną konsekwencję podmiotowego charakteru gminy37. Oprócz powyższych środków oddziaływania na samorząd w postaci nad- zoru, państwo posługuje się mniej sformalizowanymi, a kto wie czy nie bar- dziej skutecznymi środkami o charakterze finansowym, planowym bądź też reglamentacyjnym. 6. Samorząd a autonomia W literaturze fachowej dotyczącej zagadnienia władzy lokalnej często po- jawiają się równolegle terminy „samorząd” i „autonomia”. Pojęcia te trakto- wane są czasem jako synonimy, a niejednokrotnie przypisuje się im odrębne znaczenia. Sposób definiowania obu owych terminów daleki jest jednak od jednoznaczności. W wielu państwach pojęcie autonomii służy do zażegnania konfliktów narodowościowych bądź też do podkreślenia odrębności różnych części pań- stwa pod względem gospodarczym, geograficznym, politycznym czy też re- ligijnym. Z tych też względów do terminu „autonomia” dodawane są przy- miotniki kwalifikujące, takie jak „narodowościowa”, „terytorialna”, „admini- stracyjna” itp. Choć niewątpliwie ułatwia to definiowanie poszczególnych rodzajów autonomii, to jednak nie przyczynia się do wyjaśnienia samego jej pojęcia38. Najszerzej pojęcie „autonomia gminna” występuje w ustawodawstwie i doktrynie belgijskiej. Autonomia traktowana jest tam jako jedna z form de- centralizacji, obok samorządu terytorialnego. Literatura jednak posługuje się prawie wyłącznie pojęciem autonomii, definiując ją jako przysługującą gmi- nie możność podejmowania swobodnych decyzji, jednak bez prawa uchwa- lania ustaw39. Belgijska teoria autonomii lokalnej jest teorią interesu lokalnego, zgodnie z którą autonomia władz gminnych sprowadza się do samodzielności w regulowaniu wszystkich spraw mieszczących się w ramach interesu wy- łącznie gminnego (lokalnego) oraz do ustalania granic jego zakresu. Oznacza to, „że we wszystkich w zasadzie dziedzinach interesu wyłącznie gminnego władze gminne mają kompetencje ogólne i wyłączne; że w zasadzie żaden interes publiczny nie może wyjść z zakresu właściwości gminnej (prowincjo- nalnej), gdyż interesem gminnym (prowincjonalnym) jest każda działalność i każdy przedmiot, które władze gminne (prowincjonalne) przypiszą do swo- ich obowiązków; że ustawodawca może ograniczyć kompetencje gminne pojęcie autonomii autonomia belgijska 37 Na ten temat J. Jagoda, Sądowa ochrona samodzielności jednostek samorządu terytorialnego, Warszawa 38 Por. K. Skotnicki, Pojęcie autonomii w teorii prawa państwowego, Studia Prawno-Ekonomiczne 1986, 39 Por. F. Delperee, Droit Constitutionnel, Bruxelles 1980, s. 361. 2011. t. XXXVI, s. 71. 28 pojęcie autonomii lokalnej przez przejęcie interesu uważanego dotychczas za gminny”40. W praktyce jednak, wobec braku ścisłego rozróżnienia interesu gminnego i regionalnego, gmina posiada jedynie uprawnienia wykonawcze, a nie kreacyjne. Powszechnie pojęcie autonomii lokalnej rozumiane jest jednak jako stan względnej samodzielności gmin wobec władz państwowych. Autonomia ta zabezpieczona jest poprzez powiązanie z prawem państwowym. Gminy nie są zatem państwami w państwie, lecz samodzielnymi częściami ogólnego systemu. Toteż państwo musi mieć możliwość określania organizacji gmin, zadań oraz sposobów ich wykonywania. Gminy mają prawo do samodzielnego kierowania swym postępowaniem i osiągania własnych celów, które jednak nie mogą stać w sprzeczności z in- teresem społecznym narodu jako suwerena. Prawo do autonomii lokalnej zabezpieczone jest „w ramach prawa”, tzn. gwarantowane jest normami państwowymi. Istotą autonomii jest zatem swoista „wolność od wytycznych” wydawanych przez organy państwowe i scentralizowaną administrację państwową41. Powyższe ujęcie autonomii lokalnej można uznać za swego rodzaju „au- tonomię funkcjonalną” samorządu terytorialnego. Jest to jednak kolejny ter- min, który nie przyczynia się do odpowiedzi, czy pojęcia „samorząd” i „au- tonomia” wzajemnie do siebie przystają. Często jednostkom autonomicznym przypisuje się uprawnienie do wy- dawania przepisów prawnych, traktując to jako cechę odróżniającą od samo- rządu. Autonomia zatem obejmowałaby nie tylko sferę administrowania, ale i ustawodawstwo. Byłaby więc terminem szerszym od terminu „samorząd”. Jednakże piśmiennictwo niemieckie, omawiając termin „samorządność gmin”, posługuje się określeniem „Selbstordnung”, mieszcząc w nim także autonomiczne prawo gmin do wydawania przepisów prawnych42. Przepisy te jednak mają zasięg jedynie miejscowy i wydawane być mogą wyłącznie na podstawie konkretnej normy prawa pozytywnego. Wątpliwości wynikają je- dynie z przemiennego stosowania terminów „samorządność” i „autonomia”. Stąd też biorą się częste pomyłki bądź nieporozumienia, wynikłe z dosłow- nego tłumaczenia tekstów obcych. A zatem w stosunku do gmin nie należy używać terminu „autonomia”, lecz „samodzielność” bądź „samorządność”. Samodzielna gmina nie jest jednostką autonomiczną w znaczeniu, jakie nadaje się pojęciu „autonomia” w doktrynie prawa państwowego43. 40 J. Boć, Autonomia gminna..., s. 30. 41 Por. L.K. Adamowich, B-C. Funk, Österreichisches Verfassungsrecht, wyd. 3, Wien–New York 1985, s. 225. 42 Por. np. F.L. Knemeyer, Die Stellung der Gemeinden..., s. 111. 43 K. Skotnicki, Pojęcie autonomii..., s. 86, proponuje następującą definicję autonomii: „Autonomia jest to forma ustroju państwowego zagwarantowanego w aktach prawnych władzy centralnej i oznacza, że terytorium bądź terytoria wyróżniające się od pozostałych części państwa przynajmniej jedną cechą specyficzną i z uwagi na nią posiadają ustanowiony przez tę władzę zakres praw szerszych od tego, którym władają jednostki administracyjno-terytorialnego podziału państwa”. 29 Jest natomiast jednostką „samorządną”. W ramach owej samorządności mieści się prawo do wydawania przepisów miejscowych44, władztwo finan- sowe, osobowe (w znaczeniu samodzielnej polityki personalnej), organiza- cyjne oraz planowe. Ponadto samorządność musi być powiązana z odpowie- dzialnością własną gminy za samodzielnie wykonywane zadania. Samorząd zatem nie jest i nie może być organizacją autonomiczną45. Sko- ro wykonuje administrację państwową na zasadzie decentralizacji, to bardzo silne są jego powiązania z państwem. Państwo to bowiem za pośrednictwem swoich organów może wpływać na działalność samorządu. Oddziaływania te muszą być jednakże ściśle określone przepisami prawa. W rezultacie sa- modzielności samorządu upatruje się nie w całkowitym uniezależnieniu od państwa, lecz w precyzyjnym określeniu, kiedy administracja państwowa może ingerować w obszar samodzielnego działania organów komunalnych. Ingerencje te przybierają zazwyczaj postać oddziaływań nadzorczych. Zatem właściwe uregulowanie dopuszczalnych środków oraz granic in- gerencji w przepisach o nadzorze stanowi istotną gwarancję omawianej sa- modzielności działania samorządu terytorialnego. Również posługiwanie się nieostrymi bądź niedookreślonymi kryteriami nadzoru prowadzi zwykle do naruszania owej sfery „samorządności”. Obok środków nadzoru prawnego administracja państwowa stosuje wo- bec samorządu terytorialnego instrumenty oddziaływania o charakterze fi- nansowym (subwencje, pożyczki rządowe, dotacje celowe), które w istotny sposób zmieniają obraz „samodzielności” gminnej. Instrumenty te stosowane są w sposób znacznie mniej sformalizowany niż środki nadzorcze, a wręcz arbitralny, prowadząc do znacznego czasem uzależnienia od administracji państwowej. Nie sposób nie dostrzegać ich roli w określeniu granic i zakresu samo- dzielności samorządu46. 44 Por. E. Ochendowski, Prawotwórcza funkcja gminy, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1991, nr 2, s. 24; W. Taras, A. Wróbel, Samodzielność prawotwórcza samorządu terytorialnego, Samorząd Terytorialny 1991, nr 7–8, s. 13 i n.; M. Szewczyk, K. Ziemski, Prawo miejscowe a przepisy gminne, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1992, nr 1, s. 67 i n. 45 Z. Niewiadomski, Kierunki rozwoju samorządu terytorialnego, Samorząd Terytorialny 1991, nr 1–2, s. 83; por. też U.W. Schulze, Samorząd terytorialny w Niemczech, Państwo i Prawo 1992, z. 6, s. 37–38. 46 J. Moreau, Administration regionale, locale et municypale, Dalloz 1972, s. 26, mówi o nich jako o for- mach „nowoczesnego” nadzoru, które obok tradycyjnych środków nadzoru prawnego decydują o sa- modzielności samorządu. 30 Rozdział drugi KSZTAŁT ORAZ FUNKCJONOWANIE POLSKIEJ ADMINISTRACJI TERENOWEJ W LATACH 1918–1939 1. Organy administracji rządowej o kompetencjach ogólnych Powstanie w 1918 r. niepodległego państwa polskiego zrodziło koniecz- ność zbudowania systemu organów administracji państwowej. Wobec ście- rania się w owym czasie skrajnych koncepcji (prawicowych i lewicowych) modelu organów administracji terenowej zwyciężyła koncepcja kompromi- sowa1. Administrację terenową powierzono organom administracji rządowej o kompetencjach ogólnych (tj. wojewodom i starostom), powołując równo- cześnie system organów samorządu terytorialnego. W pierwszym okresie po odzyskaniu niepodległości większość wysiłków skierowano na zunifikowanie administracji oraz zacieranie „pozostałości po zaborczych systemach organizacyjnych i prawnych”2. Korzystano przy tym z teorii i praktyki państw obcych, przystosowując je do warunków polskich. Następnie podejmowano próby tworzenia własnych, oryginalnych rozwią- zań. Znalazło to odbicie w ustawodawstwie. Najwcześniejsza była koncepcja dwustopniowej struktury organów administracyjnych. Tworzyły ją urzędy powiatowe podporządkowane ministrowi spraw wewnętrznych oraz wy- specjalizowane urzędy kreowane przez ministrów i kierowników urzędów centralnych3. Ta mnogość urzędów przy braku koordynacji ich działalności spowodowała wiele ujemnych następstw4. Aby temu zapobiec, rozporządze- niem z dnia 28 sierpnia 1919 r. o tymczasowej organizacji powiatowych władz administracyjnych I instancji na obszarze b. zaboru rosyjskiego5 powołano starostę, któremu przyznano uprawnienia władzy administracyjnej I instan- cji. Większą część organów niezespolonych zlikwidowano, zaś wobec nadal działających organów administracji wojskowej, sądowej, kolejowej, poczto- wo-telegraficznej, skarbowej, szkolnej oraz urzędów ziemskich starosty wy- 1 Por. J. Starościak, Prawo administracyjne, Warszawa 1977, s. 122–125. 2 J. Służewski, Wojewoda w systemie administracji państwowej, Warszawa 1981, s. 8. 3 Por. A. Ajnenkiel, Administracja w Polsce. Zarys historyczny, Warszawa 1977, s. 54. 4 Na ten temat S. Kasznica, Polskie prawo administracyjne, Poznań 1946, s. 55 i n. 5 Dz. U. Nr 72, poz. 426. 31 władze administracji ogólnej wojewoda funkcje wojewody konywał funkcję koordynacyjną. Jednak na pozostałych ziemiach polskich istniało w dalszym ciągu duże rozdrobnienie administracji6. Kolejnym etapem budowy jednolitej struktury administracyjnej Polski stało się tworzenie województw7 oraz powołanie ustawą tymczasową z dnia 2 sierpnia 1919 r. o organizacji władz administracyjnych II instancji wojewo- dów8. Proces unifikacji administracji terenowej znacznie przyspieszyły zasady wyrażone w Konstytucji z dnia 17 marca 1921 r.9 Natomiast całościową kon- cepcję budowy struktury i funkcjonowania organów administracji rządowej przyniosło rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 19 stycznia 1928 r. o orga- nizacji i zakresie działania władz administracji ogólnej10. W myśl tego rozporządzenia władzami administracji ogólnej byli: – wojewodowie i komisarz rządu na m.st. Warszawę, – starostowie powiatowi i grodzcy, – organy związków samorządu terytorialnego, wykonujące zadania admi- nistracji ogólnej w zakresie określonym przez obowiązujące przepisy prawne. Na czele województwa stał wojewoda mianowany przez Prezydenta Rze- czypospolitej na wniosek Rady Ministrów przedstawiony jej przez ministra spraw wewnętrznych. Wojewoda pod względem osobowym podlegał temu ministrowi, a pod względem służbowym, zależnie od rodzaju sprawy, Pre- zesowi Rady Ministrów oraz ministrom kierującym określonymi działami ad- ministracji. Wojewoda pełnił dwie funkcje: – przedstawiciela rządu, – szefa administracji ogólnej (tzn. tych działów administracji, które były bezpośrednio zespolone we władzach administracji ogólnej). 6 J. Służewski, Wojewoda..., s. 9. 7 W byłej dzielnicy pruskiej – ustawą z dnia 1 sierpnia 1919 r. o tymczasowej organizacji zarządu b. dzielnicy pruskiej (Dz. Pr. Nr 64, poz. 385); w b. Królestwie Polskim – ustawą tymczasową z dnia 2 sierpnia 1919 r. o organizacji władz administracyjnych II instancji (Dz. Pr. Nr 65, poz. 395); na przy- łączonych ziemiach Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego – ustawą konstytucyjną z dnia 15 lipca 1920 r., Statut organiczny województwa śląskiego (Dz. U. Nr 73, poz. 497); w Małopolsce – ustawą z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerii z W.Ks. Krakowskim oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy (Dz. U. Nr 117, poz. 768); na ziemiach wschodnich – ustawą z dnia 4 lutego 1921 r. o unormowaniu stanu prawno-politycznego na ziemiach przyłączonych do obszaru Rzeczypospolitej na podstawie umowy o preliminaryjnym pokoju i rozejmie, podpisanej w Rydze dnia 12 października 1920 r. (Dz. U. Nr 16, poz. 93) oraz ustawą z dnia 22 grudnia 1925 r. w sprawie utworzenia województwa wileńskiego (Dz. U. z 1926 r. Nr 6, poz. 29). 8 Dz. Pr. Nr 65, poz. 395. 9 Dz. U. Nr 44, poz. 267. Por. też na ten temat K.W. Kumaniecki, Ustrój władz samorządowych na ziemiach Polski w zarysie, Warszawa–Kraków (b.r.w.), szczególnie s. 69 i n.; J. Starościak, System organiza- cyjny administracji polskiej, Warszawa 1949, s. 71–72 oraz J. Służewski, Wojewoda..., s. 13. 10 Dz. U. Nr 11, poz. 86 z późn. zm., tekst jedn.: Dz. U. z 1936 r. Nr 80, poz. 555. Oprócz tego wydano trzy rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniach: administracyjnym (Dz. U. Nr 36, poz. 341); przymusowym w administracji (Dz. U. Nr 36, poz. 342) i karnoadministracyjnym (Dz. U. Nr 38, poz. 365). 32 Sprawując funkcję przedstawiciela rządu wojewoda miał prawo i obo- wiązek: 1) wyłącznego reprezentowania rządu przy uroczystych wystąpieniach, o ile Prezes Rady Ministrów nie wysłał swego delegata, 2) uzgadniania działalności całej administracji na obszarze województwa w myśl zasadniczej linii działalności rządu, 3) ogólnego nadzoru nad sprawami osobowymi funkcjonariuszy państwo- wych ze stanowiska bezpieczeństwa i spokoju publicznego, 4) uzgadniania działalności administracji cywilnej i interesów gospodar- czych województwa z potrzebami obrony państwa, 5) objęcia, w razie ogłoszenia mobilizacji lub stanu wojennego – na mocy uchwały Rady Ministrów – kierownictwa całej administracji państwowej, z wyjątkiem administracji wojskowej, wymiaru sprawiedliwości oraz po- czt i telegrafów11. W ramach tych kompetencji wojewody mieściły się ponadto: obowiązek uzgadniania z wojewodą przez naczelników władz i urzędów podległych bezpośrednio władzom centralnym (z wyjątkiem władz wojskowych, sądo- wych, szkolnych i kolejowych w sprawach technicznych i bezpieczeństwa ruchu kolejowego) projektów zarządzeń natury ogólnej lub mających szcze- gólne znaczenie dla polityki rządu. Inicjatywa wydania takiego zarządzenia mogła wyjść również od wojewody. Rada Ministrów mogła upoważnić wojewodę do żądania wstrzymania całkowitego lub częściowego wykonania: 1) zarządzeń władz centralnych, które wojewoda uważał za sprzeczne z za- rządzeniami innych władz centralnych bądź też za niekorzystne dla pań- stwa z uwagi na zmianę okoliczności faktycznych; 2) zarządzeń władz państwowych na obszarze województwa, które woje- woda uznał za sprzeczne z zasadami sformułowanymi przez władze cen- tralne lub niekorzystne dla państwa. Wojewoda miał również prawo żądać wyjaśnień od organów administra- cyjnych i organów zakładów państwowych działających w obrębie woje- wództwa (z wyjątkiem władz wojskowych, sądowych, szkolnych i kolejo- wych w określonych przepisami sprawach). W celu realizacji zadania polegającego na uzgadnianiu działalności wszystkich działów administracji państwowej między sobą i z zasadniczą linią działalności rządu wojewoda zwoływał okresowe zebrania naczelników władz i urzędów państwowych podlegających bezpośrednio władzom cen- tralnym, a nie zespolonych z administracją ogólną. Ponadto wojewoda po- siadał uprawnienia do osobistego uczestnictwa w posiedzeniach wszystkich kolegialnych organów administracyjnych z wyjątkiem administracji wojsko- 11 Por. K. Kumaniecki, B. Wasiutyński, J. Panejko, Polskie prawo administracyjne w zarysie, Kraków (brw.), s. 1055–1058 oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 lipca 1931 r. o stanowisku wojewodów i starostów jako przedstawicieli rządu (Dz. U. Nr 66, poz. 546). 33 wej, sądowej i innych, mógł zabierać głos w dowolnym czasie, a nawet objąć przewodnictwo debaty. Wśród wielu uprawnień wojewody konkretyzujących jego funkcję przed- stawiciela rządu mieściły się i takie jak: wydawanie opinii o osobach przy- jmowanych do służby państwowej lub wyznaczonych na stanowiska kie- rownicze, czuwanie nad należytym uwzględnianiem interesów obrony pań- stwa przez wszystkie działy administracji. Oprócz tego wojewoda miał prawo do bieżącego, bezpośredniego komunikowania się z organami działającymi na terenie województwa oraz składania wniosków i spostrzeżeń wszystkim władzom. Będąc szefem administracji ogólnej wojewoda zajmował się zarządza- niem szczegółowymi działami administracji terenowej12 i w tym zakresie był obowiązany do wykonywania zaleceń właściwych ministrów. Sam zaś spra- wował nadzór osobowy i służbowy nad podległymi organami administracyj- nymi oraz przewodniczył pomocniczym organom kolegialnym. Powierzenie wojewodzie tak wielu różnorodnych zadań wymagało przy- znania mu szerokiego zakresu prawnych środków ich realizacji. Wojewoda miał prawo: 1) wydawania poleceń i wskazówek podległym organom administracji, 2) rozstrzygania odwołań od orzeczeń i zarządzeń wydanych przez admi- nistracyjne i samorządowe organy niższego szczebla, 3) orzekania w niektórych sprawach w I instancji, 4) nadzorowania działalności organów podległych, 5) stanowienia powszechnie obowiązujących norm prawnych. Swe funkcje wojewoda wykonywał przy pomocy wicewojewodów oraz organy kolegialne urzędu wojewódzkiego13. Zgodnie z zasadą wyrażoną w Konstytucji marcowej zadania administracji ogólnej miały oprócz wojewody i wspólnie z nim realizować kolegialne or- gany społeczne, tzn. organy wojewódzkiego samorządu terytorialnego. Jed- nak do chwili ich utworzenia kolegialnymi organami współdziałającymi z wo- jewodą były rada i wydział wojewódzki. Skład rady wojewódzkiej tworzyli członkowie wybrani przez rady powiatowe i miejskie, miast wydzielonych z powiatowych związków samorządowych14. Pracom rady, której posiedzenia zwoływano co najmniej raz w roku, przewodniczył wojewoda. Obowiązkiem wojewody było okresowe (zasadę stanowiło roczne) zdawanie sprawy o sta- nie województwa, działalności administracji państwowej w minionym roku i głównych planach na przyszłość. Rada opiniowała projekty przedłożone jej 12 Por. art. 27 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 19 stycznia 1928 r. oraz K. Kumaniecki, J. Lan- grod, S. Wachholz, Zarys ustroju, postępowania i prawa administracyjnego w Polsce, Kraków–Warszawa 1939, s. 25–26. 13 Por. rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 13 sierpnia 1931 r. wydane w poro- zumieniu z Ministrami Pracy i Opieki Społecznej, Przemysłu i Handlu, Robót Publicznych, Rolnictwa, Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w sprawie organizacji urzędów wojewódzkich i trybu załatwiania spraw w tych urzędach (Dz. U. Nr 76, poz. 611). 14 Każda rada wybierała jednego członka. Por. na ten temat rozporządzenie Ministra Spraw Wew- nętrznych z dnia 28 marca 1928 r. (Dz. U. Nr 46, poz. 453) zawierające regulamin wyborczy. 34 przez wojewodę lub członków rady, wypowiadała opinie o potrzebach wo- jewództwa, a oprócz tego – w zakresie ustalonym przez prawo – miała kom- petencje władcze („głos stanowczy”)15. W skład wydziału wojewódzkiego wchodzili: wojewoda lub wicewoje- woda jako przewodniczący, dwaj urzędnicy państwowi powoływani przez ministra spraw wewnętrznych i wojewodę oraz trzej członkowie wybrani przez radę wojewódzką. Zadania wydziału wojewódzkiego dzieliły się na dwie grupy: – opiniowanie i doradzanie w sprawach przekazanych przez wojewodę, – decydowanie w sprawach określonych przepisami prawa16. W sytuacjach kiedy wydział wojewódzki nie był zorganizowany lub nie mógł obradować z uwagi na brak kworum, a zwłoka zagrażała interesowi publicznemu, wojewoda miał prawo samodzielnego wydania decyzji z za- kresu spraw powierzonych wydziałowi. Wydziałowi służył sprzeciw w sto- sunku do takiej decyzji i wówczas sprawę rozstrzygał ostatecznie minister spraw wewnętrznych. Tenże minister mógł, według swojej swobodnej oceny, rozwiązać radę i wydział wojewódzki. Po rozwiązaniu rady wojewódzkiej jej kompetencje przejmował wydział wojewódzki, a kompetencje rozwiązanego wydziału zyskiwał wojewoda. Wojewodzie służyły pomocą również inne organy kolegialne o charakte- rze wybitnie specjalistycznym. Zaliczano do nich na przykład wojewódzką komisję ziemską17, wojewódzką radę wodną18 czy wojewódzki komitet przy- sposobienia wojskowego i wychowania fizycznego19. W województwach poznańskim i pomorskim nie utworzono rad i wy- działów wojewódzkich ze względu na istniejące tam organy szczątkowego dawnego samorządu prowincjonalnego20. Kompetencje rad wojewódzkich wykonywały sejmiki wojewódzkie (organy uchwałodawcze samorządu wo- jewódzkiego), wydziałów wojewódzkich zaś – izby wojewódzkie, za pośred- nictwem których wojewoda współpracował z wydziałem wojewódzkim, bę- dącym w tych województwach organem wykonawczym związku samorzą- dowego. Skład izby wojewódzkiej tworzyli trzej przedstawiciele samorządu, dwaj urzędnicy państwowi wyznaczeni przez wojewodę oraz wojewoda lub wicewojewoda jako przewodniczący21. województwo poznańskie i pomorskie 15 Artykuł 47 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 19 stycznia 1928 r. 16 Wyliczone zostały przykładowo w art. 55 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 19 stycznia 1928 r. 17 Która orzekała w kwestiach scalania i zmiany gruntów, likwidacji serwitutów itp. Por. rozpo- rządzenie Prezydenta RP z dnia 27 października 1933 r. o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji ogólnej (Dz. U. Nr 85, poz. 635). 18 Por. rozporządzenie ministra robót publicznych z dnia 2 września 1929 r. o wojewódzkich radach wodnych (Dz. U. Nr 75, poz. 567). 19 Por. rozporządzenie z dnia 28 stycznia 1927 r. (M.P. Nr 59). 20 Por. M. Jaroszyński, M. Zimmermann, W. Brzeziński, Polskie prawo administracyjne. Część ogólna, 21 Por. B. Wasiutyński, Ustrój władz administracyjnych, rządowych i samorządowych, Poznań 1933, Warszawa 1956, s. 226. s. 64–71. 35 województwo śląskie Warszawa starosta powiatowy starosta grodzki Województwo śląskie na mocy ustawy konstytucyjnej z dnia 15 lipca 1920 r., zawierającej statut organiczny województwa śląskiego22, uzyskało au- tonomię, toteż nie obowiązywały na jego obszarze również przepisy rozpo- rządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 19 stycznia 1928 r. o organizacji i zakresie działania władz administracji ogólnej23. Rozporządzenie z dnia 19 stycznia 1928 r. w sposób odmienny i tymcza- sowy regulowało organizację administracji na terenie m.st. Warszawy. Orga- nami administracji ogólnej byli komisarz rządu m.st. Warszawy oraz staros- towie grodzcy. Ich aparatem wykonawczym był magistrat m.st. Warszawy. Kompetencje tych organów były analogiczne do kompetencji organów ad- ministracji ogólnej w pozostałych województwach24. Wyraźną różnicę ustro- jową stanowiło niepowoływanie przez komisarza rządu m.st. Warszawy ko- legialnych organów doradczych i orzekających. Organem administracji ogólnej, stojącym na czele powiatu, był starosta powiatowy, mianowany przez ministra spraw wewnętrznych. Starosta pod- legał pod względem osobowym temu ministrowi lub wojewodzie, a pod względem służbowym wyłącznie wojewodzie. Na kompetencje starosty skła- dały się dwie funkcje: – przedstawiciela rządu, – szefa administracji ogólnej. W ich zakresie mieściły się prawa i obowiązki analogiczne do tych, jakie posiadał wojewoda. Oczywiście ograniczone granicami powiatu. Starosta wykonywał swoje funkcje za pomocą starostwa będącego jego aparatem wykonawczym25 oraz innych podległych mu organów. Admini- strację ogólną wraz ze starostą wykonywały kolegialne organy reprezentujące czynnik obywatelski. Były nimi organy samorządu powiatowego działające na analogicznych zasadach jak kolegialne organy wojewódzkie, przy czym radzie wojewódzkiej odpowiadał sejmik powiatowy, a wydziałowi woje- wódzkiemu – wydział powiatowy. Sejmik był organem doradczym starosty, a jedynie w sytuacjach wyraźnie prawem przewidzianym zyskiwał głos stanowczy. Również wydział powia- towy opiniował sprawy przedstawione mu przez starostę i decydował w kwestiach określonych ustawami szczególnymi. Miastem liczącym ponad 75.000 mieszkańców i stanowiącym odrębny po- wiat miejski dla celów administracji rządowej kierował starosta grodzki (mia- nowany podobnie jak starosta powiatowy przez ministra spraw wewnętrz- nych). Funkcje starosty grodzkiego mógł ten minister powierzyć staroście po- wiatowemu powiatu sąsiadującego z powiatem miejskim, Rada Ministrów 22 Por. przyp. 10. 23 Szczegóły podają B. Wasiutyński, Ustrój..., s. 254 i n. oraz K. Kumaniecki, J. Langrod, S. Wachholz, Zarys ustroju..., s. 97 i n. 24 Występujące różnice szczegółowo omawia J. Służewski, Wojewoda..., s. 25. 25 Por. rozporządzenie z dnia 30 czerwca 1930 r. o wewnętrznej organizacji starostw (Dz. U. Nr 55, poz. 464). 36 mogła zaś przekazać je zarządom w miastach stanowiących samoistne po- wiaty26. W miastach stanowiących odrębne powiaty pomocniczymi organami ko- legialnymi były: zamiast sejmiku-kolegium złożone z członków rady miej- skiej, a zamiast wydziału-kolegium złożone z członków magistratu. Ponadto Rada Ministrów mogła w drodze rozporządzenia powierzyć wydziałom po- wiatowym i magistratom miast wydzielonych z powiatowego związku sa- morządowego (czyli organom samorządu terytorialnego) zarządzanie nie- którymi działami administracji ogólnej27. 2. Pojęcie i istota samorządu terytorialnego Nad zdefiniowaniem pojęcia i określeniem istoty samorządu w nauce pra- wa administracyjnego zatrzymywano się od dawna. Kwestie te bowiem bu- dziły wiele kontrowersji teoretycznych. Aby należycie zrozumieć i zinterpre- tować koncepcję polskiego samorządu terytorialnego, celowe wydaje się, choć fragmentaryczne, przedstawienie poglądów wyrażonych w literaturze przed- miotu. Już w XIX w. pojawia się w polskiej literaturze prawniczej problematyka samorządowa28. Jednak w okresie dwudziestolecia międzywojennego nabiera ona szczególnego znaczenia ze względu na rolę, jaką odgrywał samorząd w strukturze administracyjnej i prawie pozytywnym tego okresu29. Wśród wielu opracowań30 na plan pierwszy wysuwają się koncepcje reprezentowane przez T. Bigo, J. Panejkę i H. Dembińskiego31. Opierając swoje teorie samo- rządu na analizie prawa panującego w państwie burżuazyjnym oraz analizie struktury formalnej ówczesnej administracji, autorzy ci byli zgodni co do kwestii, iż samorząd stanowi formę administracji zdecentralizowanej, która 26 Szczegółowo omawiają te zagadnienia K. Kumaniecki, B. Wasiutyński, J. Panejko, Polskie prawo..., s. 1064–1067 oraz K. Kumaniecki, J. Langrod, S. Wachholz, Zarys ustroju..., s. 31–33. 27 Por. przyp. 26 oraz T. Bigo, Z ustrojowych zagadnień samorządu, Lwów 1933, s. 6–7. 28 Por. np. A. Okolski, Wykład prawa administracyjnego oraz prawa administracyjnego obowiązującego w Królestwie Polskim, Warszawa 1880, s. 427 i n. 29 T. Rabska, Podstawowe pojęcia organizacji administracji (w:) Sy
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Samorząd terytorialny
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: