Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00417 009645 10447611 na godz. na dobę w sumie
Sandomierska Brygada Straży Granicznej 1889-1914 - ebook/pdf
Sandomierska Brygada Straży Granicznej 1889-1914 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 232
Wydawca: Wydawnictwo Armoryka Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7950-086-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Dzieje 16. Sandomierskiej Brygady Straży Granicznej. Jej koszary to jedyny w Polsce zachowany przykład architektury o charakterze militarnym rosyjskiej formacji granicznej stacjonującej w Królestwie Polskim w XIX-XX w. Każdy, kto wjeżdża do Sandomierza ulicą Zawichojską w kierunku Bramy Opatowskiej, mija po prawej stronie stary zaniedbany budynek przy ulicy Zacisze (przez miejscowych z uporem wciąż nazywanej dawną, tradycyjną, z rosyjska brzmiącą nazwą Komanda). Widzi wtedy ściśle związany z historią Sandomierza jeden z zapomnianych zabytków.

Dzieje miasta zapisane są bowiem nie tylko w starych kościołach, ratuszu czy kamienicach. Historia Sandomierza to także budynki powstałe w okresie niewoli narodowej. Podobnie jak w innych ośrodkach miejskich takich jak Łódź czy Żyrardów stanowią one bezcenną spuściznę po minionych czasach.Wspomniany budynek do 1914 r. był miejscem stacjonowania oddziałów 16. Sandomierskiej Brygady Straży Granicznej.

To jedyny w Polsce zachowany w takim stanie przykład architektury o charakterze militarnym związany z rosyjską formacją graniczną stacjonującą w Królestwie Polskim w XIX i XX w. Budynek ten może, niestety, podzielić los innych XIX-wiecznych budowli, które w ostatnich dekadach zniknęły z pejzażu Sandomierza, gdyż decyzją władz miejskich stare rosyjskie koszary są przewidziane do wyburzenia...

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Sandomierska Brygada Sandomierska Brygada Straży Granicznej Straży Granicznej 1889-1914 1889-1914 Armoryka Krzysztof Latawiec SANDOMIERSKA BRYGADA STRAŻY GRANICZNEJ 1889-1914 Krzysztof Latawiec SANDOMIERSKA BRYGADA STRAŻY GRANICZNEJ 1889-1914 Armoryka Sandomierz 2010 Seria: BIBLIOTEKA TRADYCJI SANDOMIERSKIEJ NR 1 Redaktor: Elżbieta Sarwa Korekta: Marta Sarwa Projekt okładki i opracowanie graficzne: Juliusz Susak Recenzenci: prof. dr hab. Konrad Zieliński, dr Mariusz Kulik Praca finansowana przez Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie w ramach grantu Prorektora ds. Badań Naukowych i Współpracy Międzynarodowej – badania własne „MNiSW”. Praca dofinansowana przez Fundację Kultury i Tradycji Europejskiej „Paradosi” w Sandomierzu. Na okładce: Sandomierz. Ogólny widok od strony Zawichosta (lata trzydzieste XX wieku). Wydawnictwo Sandomierskiego Oddziału Polskiego Tow. Krajoznawczego i Księgarni „Ognisko” w Sandomierzu. Pocztówka ze zbiorów Marka Bronkowskiego. Fotografie: Elżbieta Sarwa, Piotr Sławiński. Ilustracje ze zbiorów: Marka Bronkowskiego, Krzysztofa Latawca, Aleksandra Sosna i Archiwum Prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej. Copyright © 2010 by Krzysztof Latawiec Wydawnictwo ARMORYKA ul. Krucza 16 27-600 Sandomierz tel +48 15 833 21 41 e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl http://www.armoryka.strefa.pl/ ISBN 978-83-7950-086-4 Dedykuję wszystkim, którym nie jest obojętny los zabytków Sandomierza Każdy, kto wjeżdża do Sandomierza ulicą Zawichojską w kierunku Bramy Opatowskiej, mija po prawej stronie stary zaniedbany budynek przy ulicy Zacisze (przez miejscowych z uporem wciąż nazywanej dawną, tradycyjną, z rosyjska brzmiącą nazwą Komanda). Widzi wte- dy ściśle związany z historią Sandomierza jeden z zapomnianych za- bytków. Dzieje miasta zapisane są bowiem nie tylko w starych kościo- łach, ratuszu czy kamienicach. Historia Sandomierza to także budynki powstałe w okresie niewoli narodowej. Podobnie jak w innych ośrod- kach miejskich takich jak Łódź czy Żyrardów stanowią one bezcenną spuściznę po minionych czasach. Wspomniany budynek do 1914 r. był miejscem stacjonowania od- działów 16. Sandomierskiej Brygady Straży Granicznej. To jedyny w Polsce zachowany w takim stanie przykład architektury o charakte- rze militarnym związany z rosyjską formacją graniczną stacjonującą w Królestwie Polskim w XIX i XX w. Budynek ten może, niestety, podzielić los innych XIX-wiecznych budowli, które w ostatnich deka- dach zniknęły z pejzażu Sandomierza, gdyż decyzją władz miejskich stare rosyjskie koszary są przewidziane do wyburzenia... Autor Carskie koszary straży granicznej w Sandomierzu. Widok od ul. Zacisze - stan obecny. Fot. E. Sarwa WYKAZ SKRÓTÓW UŻYTYCH W TEKŚCIE AGAD – Archiwum Główne Akt Dawnych AMWoM – Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy oddział w Mławie APK – Archiwum Państwowe w Kielcach APKoJ – Archiwum Państwowe w Kielcach oddział w Jędrzejowie APKoS – Archiwum Państwowe w Kielcach oddział w Sandomierzu APL – Archiwum Państwowe w Lublinie APŁ – Archiwum Państwowe w Łodzi APR – Archiwum Państwowe w Radomiu APZ – Archiwum Państwowe w Zamościu AUSC – Archiwum Urzędu Stanu Cywilnego BSG – Brygada Straży Granicznej ChKP – Chełmski Konsystorz Prawosławny ChZD – Chełmski Zarząd Duchowny ХЦЖ – Холмская Церковная Жизнь ХВЕВ – Холмско-Варшавский Епархиальный Вестник KGL – Kancelaria Gubernatora Lubelskiego OOCzBSG – Olkuski Oddział Częstochowskiej Brygady Straży Granicznej ПККаГ – Памятная Книжка Калишской Губернии ПККиГ – Памятная Книжка Келецкой Губернии ПКЛГ – Памятная Книжка Люблинской Губернии ПКРГ – Памятная Книжка Радомской Губернии RGL – Rząd Gubernialny Lubelski УПРМФ – Указатель Правительственных Распоряжений по Министерстве Финансов ВЕЛ – Варшавский Епархиальный Листок WSTĘP Do końca XVIII stulecia Sandomierz był jednym z grupy najstar- szych ośrodków administracyjnych na ziemiach polskich. W okresie rozbiorów ze względu na swoje położenie w pasie granicznym utracił na trwałe swój status. Jednak to celowe zepchnięcie na margines życia administracyjnego przez władze rosyjskie nie powiodło się. Otóż na przełomie XIX i XX w. Sandomierz zaczął odgrywać kluczową rolę w systemie ochrony rosyjskiej granicy państwowej za sprawą obec- nych tutaj formacji zajmujących się jej ochroną. Rozbiory Rzeczypospolitej Obojga Narodów znacznie wpłynęły na położenie Sandomierza. Miasto to przed 1772 r. pełniło ważną rolę ośrodka administracyjnego. Znajdowała się tutaj m. in. siedziba władz województwa sandomierskiego. Funkcjonował w nim sąd grodzki oraz sąd ziemski. Pierwszy rozbiór Rzeczypospolitej przyczynił się do upadku Sandomierza jako ośrodka administracyjnego. Znalazł się on wtedy na obrzeżach Rzeczypospolitej. W trakcie dwóch pierwszych dekad XIX stulecia Sandomierz zmieniał swoją przynależność państwową. W latach 1795-1809 znaj- dował się pod panowaniem austriackim. Po pokoju w Schönbrunn znalazł się na obszarze Księstwa Warszawskiego, stając się miastem leżącym przy granicy z imperium Habsburgów. Połączenie Królestwa Polskiego z imperium Romanowów dla Sandomierza oznaczało tylko zmianę przynależności państwowej. Sandomierz nadal pozostał mia- stem granicznym, zaś postanowienia Kongresu Wiedeńskiego na prze- szło 100 lat utrwaliły położenie terytorialne interesującego nas ośrod- ka miejskiego. 9 Podpisanie traktatów delimitacyjnych regulujących granicę pań- stwa między Austrią a Rosją umożliwiło budowę formacji strzegących rosyjskiej granicy państwowej, będącej zarazem granicą zewnętrzną Królestwa Polskiego. Wytyczenie granicy biegnącej pod Sandomie- rzem było dość łatwe. Ustalono ją na Wiśle. W latach 1815-1850 gra- nicy Królestwa strzegła polska straż celno-graniczna. Nie utraciła ona swojego polskiego charakteru nawet po upadku powstania listopado- wego, a więc w chwili, kiedy przystąpiono do likwidacji wszystkich cech charakterystycznych dla autonomii Królestwa Polskiego z lat 1815-1831. Należy zauważyć, że proces ten ominął polską administra- cję celną. Położenie Sandomierza na starym szlaku komunikacyjnym biegną- cym do Przemyśla spowodowało konieczność zainstalowania w inte- resującym nas ośrodku organu administracji celnej. Od 1815 r. istniała tutaj komora celna, przez którą przywożono i wywożono różnorodne towary. Rola Sandomierza jako znaczącego ośrodka administracyjnego zo- stała zmarginalizowana po upadku powstania listopadowego. Stał się on jednym z wielu miast, gdzie usytuowano władze powiatowe. W drugiej połowie XIX w Sandomierz na mapie administracyjnej Królestwa Polskiego zwracał na siebie uwagę dzięki ulokowaniu w tym ośrodku miejskim siedziby władz diecezji sandomierskiej, kato- lickiego seminarium duchownego, komory celnej lub też sztabu jednej z brygad rosyjskiej straży granicznej. Niniejsza publikacja została poświęcona dziejom 16 Sandomier- skiej Brygady Straży Granicznej. Właśnie dzięki tej - bliżej nieznanej na ziemiach polskich - rosyjskiej formacji, Sandomierz mógł funkcjo- nować w oficjalnej nomenklaturze w imperium Romanowów na prze- łomie XIX i XX wieku. Badanie dziejów rosyjskiej straży granicznej nastręcza szereg trud- ności. Taka sytuacja spowodowana jest przede wszystkim zachowa- niem bazy źródłowej. Formacja ta na ziemiach polskich w latach 1851-1864 bezpośrednio podlegała Wydziałowi Celnemu Kancelarii Namiestnika Królestwa Polskiego. Pozostałość aktowa po tej instytu- cji nie zachowała się z powodu fizycznego zniszczenia zasobu Archi- wum Akt Dawnych w Warszawie w 1944 r. Rosyjska straż graniczna 10 w latach 1864-1893 bezpośrednio podlegała pod jurysdykcję Departa- mentu Opłat Celnych Ministerstwa Finansów w Petersburgu. W 1893 r. straż graniczna została przekształcona w Samodzielny Korpus Stra- ży Granicznej (Отдельный Корпус Пограничной Стражи).1 Ten fakt zadecydował o losach akt powstałych w wyniku działalności inte- resującej nas formacji do początku lat 90. XIX stulecia. Z archiwum Departamentu Opłat Celnych oraz zarządów okręgów celnych z ob- szaru Królestwa Polskiego przekazano do nowo powstałego zarządu Samodzielnego Korpusu Straży Granicznej wszystkie materiały w for- mie sukcesji czynnej. Upadek carskiej Rosji i dojście reżimu bolsze- wickiego do władzy spowodowało podporządkowanie straży granicz- nej instytucjom odpowiedzialnym za bezpieczeństwo państwa radziec- kiego. Taka tendencja została zachowana do dnia dzisiejszego. Spora grupa materiałów będąca pozostałością po straży granicznej została przekazana do Rosyjskiego Państwowego Archiwum Wojenno-Histo- rycznego w Moskwie. Jednak po analizie przechowywanych tam ma- teriałów można stwierdzić, że wiele z nich zostało fizycznie zniszczo- nych w wyniku działalności człowieka (brakowanie akt) lub też znaj- dują się w innych, trudno dostępnych dla badaczy instytucjach. Na przykład w Moskwie Muzeum Straży Granicznej znajduje się przy Fe- deralnej Służbie Bezpieczeństwa, które posiada w swoich zbiorach materiały archiwalne i biblioteczne, jakie zostały wytworzone przez tę formację przed 1914 r. Jednak przechowywane tam dokumenty nadal mają status materiałów tajnych, stąd też badacze spoza granic Federa- cji Rosyjskiej mają do nich bardzo ograniczony dostęp. Pomimo wyżej wspomnianych trudności i dość zawiłych losów ro- syjskiej straży granicznej udało się dotrzeć do materiałów charaktery- zujących tę formację, a przechowywanych w zespołach: Departament Handlu Zagranicznego i Departament Opłat Celnych w Rosyjskim Państwowym Archiwum Historycznym w Sankt-Petersburgu. Ponadto szereg interesujących materiałów o działalności straży granicznej od- 1 W końcu XIX stulecia rosyjskie słowo „отдельный” tłumaczono jako oddzielny. Jed- nak na Autor niniejszej publikacji zdecydował się na używanie tłumaczenia „samo- dzielny”, na określenie korpusu straży granicznej, który od października 1893 r. uzy- skał własną niezależną organizację wewnętrzną i prowadził swoją politykę personalną. 11 naleziono w Państwowym Archiwum Federacji Rosyjskiej w Mo- skwie w zespole Warszawskiego Okręgu Korpusu Żandarmów. Na terenie Polski materiały dotyczące straży granicznej przecho- wywane są jedynie w kilku archiwach: w Łodzi, Łomży, Sandomierzu i Warszawie. Są to jednak zespoły o charakterze szczątkowym, acz- kolwiek dość znacznie wzbogacające wiedzę o tejże formacji. Rów- nież sporo informacji przyniosła kwerenda w materiałach pozostałych po działalności rosyjskich urzędów administracji ogólnej szczebla gu- bernialnego i powiatowego oraz w aktach stanu cywilnego parafii pra- wosławnych działających przed 1914 r. w pasie przygranicznym. Prowadząc badania nad strażą graniczną, nie można przejść obojęt- nie obok źródeł drukowanych, bowiem rozkazy oraz okólniki dla stra- ży granicznej były wydawane w formie drukowanej. Tego typu mate- riały odnaleziono w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Sankt-Peters- burgu i Rosyjskiej Bibliotece Państwowej w Moskwie. Niniejsza publikacja ma za zadanie przedstawienie dziejów jednej z kilku brygad rosyjskiej straży granicznej w Królestwie Polskim – Sandomierskiej Brygady Straży Granicznej.2 Przeszło sześćdziesięcio- letnia obecność tej formacji w Sandomierzu i okolicach pozostawiła po sobie wiele śladów. Istniało bowiem wiele budynków, w których ona kwaterowała. Działały np. cerkwie prawosławne specjalnie wzno- szone na potrzeby straży granicznej. Wśród nich do dnia dzisiejszego istnieją budynki, gdzie znajdowały się instytucje zarządu brygady, ba- talionów, oddziałów i posterunków. Wielu współcześnie żyjących mieszkańców Sandomierza nie zdaje sobie sprawy z tego, że codzien- nie ocierają się o historię jednej z rosyjskich formacji mundurowych działających na ziemiach polskich. Celem tej publikacji jest więc tak- że popularyzacja wiedzy na ten temat w samym Sandomierzu. W tym miejscu chciałbym złożyć słowa podziękowania na ręce wielu życzliwych mi osób, bez których powstanie tej niewielkiej pu- blikacji byłoby niemożliwe. Szczególne podziękowania przekazuję pracownikom sandomierskiego oddziału Archiwum Państwowego w Kielcach, którzy swoją życzliwością oraz wyrozumiałością stwo- rzyli mi bardzo dobrą atmosferę pracy. Nieocenione znaczenie w po- 2Interesująca nas jednostka w ówczesnej oficjalnej terminologii nosiła nazwę: „16 Сандомирская Бригада Пограничной Стражи”. 12 wstaniu niniejszej publikacji mają Państwo Elżbieta i Andrzej Sarwo- wie, którym jestem bardzo wdzięczny. Dziękuję mojemu opiekunowi naukowemu, kierownikowi Zakładu Historii Krajów Europy Wschod- niej UMCS w Lublinie Panu Profesorowi Markowi Mądzikowi za wsparcie i stworzenie wspaniałej atmosfery naukowej. Dziękuję także Panom dr hab. Konradowi Zielińskiemu i dr Mariuszowi Kulikowi za recenzję niniejszej pracy i cenne uwagi. 13 RODZIAŁ I POLSKIE FORMACJE GRANICZNE W SANDOMIERZU I OKOLICY PRZED 1851 R. Pierwsze formacje graniczne w okolicach Sandomierza pojawiły się po 1772 r. Przeprowadzenie pierwszego rozbioru ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów przyczyniło się do przesunięcia granicy z Cesarstwem Habsburgów na linię rzeki Wisły. Przeprowadzając reformę administracji skarbowej na ziemiach polskich, zwrócono uwagę na konieczność mody- fikacji struktur formacji ochraniających granice Rzeczypospolitej przed szkodliwym działaniem osób zajmujących się przemytem towarów. Stąd też interesujący nas ośrodek miejski znalazł się w obrębie krakowskiej prowincji skarbowej. W okolicach Sandomierza zaczęli działać skarbowi strażnicy konni i piesi.3 Stan taki trwał do 1795 r., kiedy to Rzeczpospoli- ta utraciła całkowicie swój niepodległy byt państwowy. Sandomierz w 1795 r. przestał być także miastem granicznym. Przez czternaście lat należał do grupy typowych miast monarchii Habsburgów. Sytuacja uległa zmianie po wojnie francusko-rosyjskiej w 1809 r. Do utworzonego dwa lata wcześniej Księstwa Warszaw- skiego zostały przyłączone ziemie III rozbioru austriackiego. Sando- mierz stał się miastem przygranicznym. W okresie Księstwa Warszawskiego powstały plany powołania do życia struktur zajmujących się ochroną granic tego organizmu pań- 3T. Korzon, Wewnę rzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764-1794). Badanie ekonomiczne  ze stanowiska ekonomicznego-administracyjnego, t. IV, Kraków-Warszawa 1897, s. 109-113. 14 stwowego. Na przeszkodzie realizacji tych zamierzeń stanął upadek owego państwa. Dopiero po międzynarodowym usankcjonowaniu ist- nienia Królestwa Polskiego połączonego unią personalną i realną z imperium rosyjskim można było mówić o stworzeniu specjalistycz- nej formacji zajmującej się ochroną granic przed nielegalnym ruchem granicznym i przenikaniem kontrabandy. Rząd Królestwa Polskiego posiadający autonomię w zakresie poli- tyki gospodarczej już w 1816 r. zwrócił uwagę na konieczność stwo- rzenia struktur zajmujących się ochroną granicy państwa. Szybka re- alizacja tych planów była niemożliwa ze względu na opóźnienie w de- limitacji granic Królestwa Polskiego z Prusami, Austrią i Wolnym miastem Krakowem. Dość szybko uzgodniono przebieg granicy z Pru- sami. Problemy pojawiły się na granicy z Austrią. Tutaj akt porozu- mienia podpisano dopiero w końcu 1826 r.4 Królestwo Kongresowe było integralnym elementem imperium ro- syjskiego. Stąd też w 1818 r. w kręgach rosyjskich biurokratów sku- pionych wokół Ministerstwa Finansów i podległego mu Departamentu Handlu Zagranicznego pojawiła się koncepcja wprowadzenia w Kró- lestwie Polskim rosyjskiej administracji celnej. Powstała nawet w Pe- tersburgu specjalna Komisja Spraw Celnych i Handlowych ds. trakta- tów handlowych odnoszących się do imperium i Królestwa Polskiego. Funkcjonowała ona do 1824 r.5 Godne zauważenia jest to, że w latach 1819-1823 w niektórych miastach Kongresówki funkcjonowały rosyj- skie urzędy celne odpowiadające za kontrolę towarów przewożonych tranzytem do centralnej Rosji. Rząd Królestwa Polskiego w pełni przejął kontrolę nad sprawami celnymi na obszarze Kongresówki w 1823 r. Z początkiem tego roku zaczęła obowiązywać nowa taryfa celna. Zreorganizowano system urzę- dów celnych. Ważny dla działania polskiej straży granicznej był para- graf 19 tej ustawy. Tak charakteryzował pozycję straży granicznej: „Wszystkie Komory i Przykomorki dotąd istnieiące a Artykułami 14. 15. i 16. nieobięte z dniem 1. stycznia 1823. r. ustaią, ich mieysce zaymie 4Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie, zespół nr 146, inwentarz nr 70, sprawa nr 264, k. 5v-7. 5Rosyjskie Państwowe Archiwum Historyczne w Sankt-Petersburgu, zespół nr 19, inwentarz nr 3, sprawa nr 43, k. 1-22; sprawa nr 45, k. 1-4. 15 ści od siebie dochodzącej do 185 metrów. Również pojawiły się słupy graniczne zaopatrzone w barwy biało-czerwone.9 Pojawienie się rozbudowanych struktur straży graniczno-celnej przysporzyło już pewnych problemów w pierwszych miesiącach dzia- łania tej formacji. Nadstrażnicy i strażnicy pełniący służbę w pasie przygranicznym musieli posiadać pewną bazę lokalową. Komisja Rzą- dowa Przychodów i Skarbu nie dysponowała tak dużą liczbą lokali. Mieszkańcy pasa przygranicznego nie byli skorzy udostępniać posia- danych pomieszczeń strażnikom pełniącym służbę dozorową. Władze rządowe, by usankcjonować prawnie konieczność posiadania po- mieszczeń służbowych, 4 marca 1823 r. wydały rozporządzenie, które na mieszkańców miast, miasteczek i wsi w pasie przygranicznym na- kładało obowiązek udostępniania lokali mieszkalnych osobom zatrud- nionym w straży celnej. Za udostępnienie zabudowań na potrzeby straży przewidywano zwrot kosztów - i tak za ulokowanie nadstrażni- ka 100 złp, strażnika konnego 40 złp i strażnika pieszego 30 złp. Róż- nica w kosztach za wynajem pomieszczeń była związana z warunkami lokalowymi.10 Taka sytuacja mogła mieć miejsce w Sandomierzu i okolicach. Jest to jednak tylko przypuszczenie, gdyż jak dotąd nie natrafiono na ślady kontraktu wynajmu pomieszczeń dla straży gra- nicznej z drugiej dekady lat 20. XIX stulecia. Polska straż graniczna należała do dość dobrze jak na ówczesne czasy uposażonych formacji mundurowych. Komisja Rządowa Przy- chodów i Skarbu zdawała sobie sprawę z konieczności solidnego upo- sażenia strażników, tak aby znieczulić ich na wszelkie propozycje ko- rupcyjne. Starano się także o zagwarantowanie dodatków motywacyj- nych za owocną pracę w postaci przechwytywania kontrabandy. Wy- sokość wynagrodzenia była uzależniona od zajmowanego stanowiska. Nadstrażnicy w końcu lat 30. XIX stulecia otrzymywali do 1800 złp. rocznie. Po wprowadzeniu rubla jako jednostki monetarnej pensja nadstrażnika wynosiła od 320 do 390 rubli rocznie.11 Dla porównania możemy podać zarobki np. burmistrzów miast i miasteczek. Osoby 9H. Dominiczak, Granice państwa i ich ochrona na przestrzeni dziejów 966-1996, Warszawa 1997, s. 195-196. 10„Dziennik Praw Królestwa Polskiego”, t. VIII, s. 47-50. 11T. Osiński, dz. cyt., s. 236-251. 17 niepodległościowego. Kozacy mieli pełnić jedynie służbę dozorową, nie dopuszczając do przenikania na obszar Królestwa Polskiego wro- gich elementów politycznych. Nie mogli oni np. ingerować w działal- ność administracji celnej.14 W połowie lat 30. XIX stulecia z różnych przyczyn przystąpiono do reorganizacji polskich służb granicznych. Komisja Rządowa Przy- chodów i Skarbu w dniu 2 maja 1838 r. wydała reskrypt regulujący organizację polskiej straży granicznej. I tak: „[…] przestrzeń granicy nad którą przełożony jest Naczelnik straży na- zywać okręgiem, a dla odróżnienia od siebie okręgów, odznaczać je liczbą porządkową, tym więc sposobem […] objazdy Nadstrażnicze 3. 4. i 5. w Gubernii Krakowskiey […], będą formowały okręg piąty, a intytulacya jego będzie: «Naczelnik Straży Celno-graniczney okręgu 5.» Resztujące zaś objazdy Nadstrażnicze 1. i 2. w Gubernii Krakowskiey, tudzież jeden objazd Nadstrażniczy w Gubernii Sandomierskiey […], utworzą z porządku okręgu szósty, a intytulacya tegoż będzie: «Naczelnik Straży Celno- graniczney okręgu szóstego». Struktury straży graniczno-celnej określone reskryptem z maja 1838 r. przetrwały bez większych zmian do końca lat 40. XIX w.15 W dobie wzmożonej rusyfikacji prowadzonej za rządów namiestnika Iwana Paskiewicza straż graniczna zachowała swój polski charakter. Wpływ na to miało m. in. zachowanie autonomii na polu polityki cel- nej. Wciąż bowiem między Królestwem Polskim a resztą imperium rosyjskiego funkcjonowała granica celna. Dopiero w końcu lat 40. XIX stulecia przystąpiono do prac, których celem było zlikwidowanie jednej z ostatnich form odrębności Królestwa Polskiego w stosunku do Rosji. Konsekwencją rewizji polityki celnej było także zreformo- wanie formacji zajmujących się ochroną granicy państwa. Oznaczało to także zmiany w strukturach granicznych działających w Sandomie- rzu i okolicach. 14Инструкция козачим полкам, содержащим кордонную страж на границах Царства Польского с Пруссиею, областью вольного города Краков и Австриею, Warszawa 1832, s. 1-4. 15AGAD, Zbiory Kartograficzne, sygn. AZ 75, k. 47a. 19 ROZDZIAŁ II ROSYJSKA STRAŻ GRANICZNA W OKOLICACH SANDOMIERZA W LATACH 1851-1889 W listopadzie 1850 r. car Rosji Mikołaj I podpisał ukaz likwidują- cy autonomię celną Królestwa Polskiego. Nadrzędnym celem takiej decyzji było niewątpliwie zlikwidowanie obszaru charakteryzującego się pewnymi specyficznymi przywilejami. Rosyjskie władze rządowe nie były zainteresowane dalszym utrzymywaniem takiego stanu rze- czy, zwłaszcza, że ujednolicenie polityki celnej mogło przynieść same korzyści dla skarbu państwa. Oczywiście należy także doszukiwać się czynnika politycznego, który zadecydował o wprowadzeniu w życie tego ukazu carskiego.16 Jedną z konsekwencji działania ukazu likwidującego odrębność celną Kongresówki było wprowadzenie na obszar Królestwa Polskie- go rosyjskiej administracji celnej oraz struktur rosyjskiej straży gra- nicznej (przygranicznej).17 W Królestwie Polskim z dniem 1/13 stycznia 1851 r. zaczęły dzia- łać trzy okręgi celne (wierzbołowski, kaliski i zawichojski), na obsza- 16W. P. Tekely, Polityczne i ekonomiczne przesłanki zniesienia granicy celnej pomię- dzy Królestwem Polskim a Cesarstwem Rosyjskim, [w:] Studia z historii państwa, pra- wa i idei. Prace dedykowane Janowi Malarczykowi, pod red. A. Karabowicza i H. Ol- szewskiego, Lublin 1997, s. 417-420. 17Właściwym tłumaczeniem słów „пограничная стража” powinno być „straż przygra- niczna”, jednak w przekładzie na język polski rosyjskiej ustawy celnej dla Królestwa Polskiego używa się terminu „straż graniczna”. 20 rze których istniały komory celne (trzech klas) i przykomórki.18 Na te- rytorium każdego z okręgów zainstalowane zostały oddziały trzech brygad straży granicznej noszących miano od nazw okręgów (Wierz- bołowska, Kaliska i Zawichojska).19 W 1851 r. Sandomierz znalazł się na obszarze Zawichojskiego Okręgu Celnego. Lokalizacja zarządu okręgu w Zawichoście była dość nietypowa. W tym czasie Zawichost nie odgrywał jakiejkolwiek ważnej roli w strukturze administracji państwowej. Jedynie przed 1851 r. funkcjonowała tutaj polska komora celna. Należy zadać sobie pytanie: dlaczego nie zdecydowano się na lokalizację zarządu okręgu celnego w Sandomierzu? Miasto to spełniało wszelkie warunki po- trzebne do zlokalizowania władz okręgu celnego, tak jak Wierzboło- wo czy Kalisz. Prawdopodobnie władze carskie z premedytacją zrezy- gnowały z możliwości umiejscowienia zarządu celnego w Sandomie- rzu ze względu na przeszłość tego miasta. Zresztą zauważalne to było po upadku powstania styczniowego, gdy zarząd celny został przenie- siony z Zawichostu do Sandomierza, a jego nazewnictwo nie uległo zmianie. W styczniu 1851 r. w okolicach Sandomierza pojawili się strażnicy graniczni Zawichojskiej BSG. Funkcjonariusze tej brygady mieli peł- nić służbę dozorową na całej granicy austriacko-rosyjskiej na obszarze Królestwa Polskiego a więc od posterunku Niwka (niedaleko od ko- mory celnej w Granicy) do rzeki Bug (pod Dołhobyczowem).20 Nale- ży przypuszczać, że ta typowa rosyjska formacja graniczna przejęła wszystkie posterunki zajmowane przed 1/13 stycznia 1851 r. przez polską straż graniczno-celną. Przed omówieniem rozlokowania Zawichojskiej BSG w okolicach Sandomierza warto nakreślić organizację wewnętrzną tej jednostki. Brygada rosyjskiej straży granicznej dzieliła się na kompanie 18Ponadto w Warszawie funkcjonowała składowa komora celna. K. Latawiec, Таможенные учреждения в Царстве Польском в 50-60 гг. ХIX века, [w:] Исторiя торгiвлi, податкiв та мита, pod red. О. О. Дячка, Dniepropietrowsk 2007, s. 124- 126. 19K. Latawiec, W służbie imperium… Struktura społeczno-zawodowa ludności rosyj- skiej na terenie guberni lubelskiej w latach 1864-1915, Lublin 2007, s. 102-103. 20Zob. Ustawa Celna dla Królestwa Polskiego, Warszawa 1851. 21 chojskiej BSG został określony przez ukaz powołujący tę rosyjską formację w Królestwie Polskim i został przedstawiony w tabeli nr 1. Zawichojska BSG należała do dość licznych brygad. Składała się ona z siedmiu kompanii23, te zaś łącznie z 35 oddziałów. Taka sytu- acja była podyktowana dość dużym odcinkiem granicy powierzonej dla dozoru tej brygadzie. Struktura brygady zawichojskiej ustanowio- na przez ukaz carski powołujący do życia straż graniczną w Króle- stwie Polskim przetrwała do końca lat 50. XIX w. Na kilkanaście mie- sięcy przed wybuchem powstania styczniowego brygada zawichojska składała się nadal z 7 kompanii, ale zmniejszono liczbę oddziałów do 27.24 Jak więc wyglądało rozmieszczenie tej jednostki w okolicach Sandomierza? W Zawichoście zainstalowano dowódcę brygady wraz ze sztabem. Na interesującym nas obszarze rozkwaterowano IV kom- panię, a jej dowódca stacjonował w Sandomierzu. Powierzono jej do- zór granicy o długości 92 wiorst (od komory celnej w Ratajach do Za- wichostu).25 Taka struktura straży granicznej przetrwała do wybuchu powstania styczniowego. Organizacja wewnętrzna kompanii została przedstawiona w tabeli nr 2. Rosyjska straż graniczna od momentu jej wprowadzenia do Króle- stwa Polskiego funkcjonowała bez poważniejszych problemów. Sprawnie wykonywała swoje obowiązki. Granica w okolicach Sando- mierza należała do dość nietypowych na tle całego Królestwa Polskie- go. Począwszy od Zawichostu, aż do granic zlikwidowanego wolnego miasta Krakowa biegła ona na Wiśle. Ten ciek wodny stanowił po- ważną przeszkodę dla potencjalnych przemytników oraz nielegalnego ruchu osobowego, ale trudności te były jednak do przezwyciężenia. Chociaż nie posiadamy danych co do nasilenia przemytu w tym rejo- nie w latach 50. XIX stulecia, to można przypuszczać, że zdarzały się 23Dowódcy kompanii stacjonowali w następujących miejscowościach: Olkusz, Micha- łowice, Koszyce, Sandomierz (w guberni radomskiej), Zaklików, Podmajdan i Jarczów (w guberni lubelskiej). 24M. Чернушевич, Материалы по истории Пограничной Стражи. Часть II-я. Служба Пограничной Стражи в военные время, выпуск 2-й, Sankt-Petersburg 1909, s. 196-197. 25Granica od Zawichostu do posterunku Kulno (na terenie guberni lubelskiej) na długo- ści 104 wiorst była ochraniana przez V kompanię brygady zawichojskiej. Sztab kom- panii znajdował się w Zaklikowie. Tamże. 23 tor medycyny; 5. asesor kolegialny (1890), radca nadworny (1894), radca kolegialny (1898), radca stanu (1911); 6. lekarz wojskowy (1887-?), młodszy ordynator Siemionowskiego Aleksandrowskiego Szpitala Wojskowego (?-1896), starszy lekarz 16 Sandomierskiej BSG (1896-1900), starszy lekarz 14 Częstochowskiej BSG (1900), starszy lekarz 16 Sandomierskiej BSG (1900-1904), starszy lekarz 14 Często- chowskiej BSG (1904-1905), starszy lekarz 20 Chocimskiej BSG (1905-?), starszy lekarz 1 Petersburskiej BSG (1910-1914); 7. św. Sta- nisława III kl. (1898), św. Anny III kl. (1903), św. Stanisława II kl. (1908); 8. żonaty z Olgą Aleksandrowną Sutiaginą wyznania prawo- sławnego pochodzenia szlacheckiego; Aleksandr (1901-?);338 LEKARZE WETERYNARII SANDOMIERSKIEJ BRYGADY STRAŻY GRANICZNEJ Bielskij Jakow Miefodijewicz; 1. prawosławne; 2. ?; 3. ?; 4. ?; 5. se- kretarz kolegialny (?), radca tytularny (?), asesor kolegialny (?), radca nadworny (?); 6. lekarz weterynarii 16 Sandomierskiej BSG (1893- 1898); 7. ?; 8. ?;339 Ioffe Michaił Wasiliewicz; 1. prawosławne; 2. ur. 19 września/1 paź- dziernika 1880 r.; 3. ?; 4. Instytut Weterynarii w Kazaniu (1908); 5. -; 6. lekarz weterynarii wolno praktykujący (1908-1912), lekarz we- terynarii 10 Rypińskiej BSG (1912-1913), młodszy lekarz weterynarii 10 Rypińskiej BSG (1913-1914), lekarz weterynarii 16 Sandomier- skiej BSG (1914); 7. ?; 8. ?;340 Majjeranow Nikołaj Wasiliewicz; 1. prawosławne; 2. ur. 15/27 kwietnia 1873 r.; 3. ?; 4. Instytut Weterynarii w Kazaniu; 5. sekretarz 338AGAD, OOCzBSG, sygn. 95, k. 11v; APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawo- sławnej w Sandomierzu, sygn. 37, k. 8v-9; sygn. 40, k. 11v-12; ПКЛГ на 1898 год, s. 157; УПРМФ, 1896, nr 35; 1896, nr 45; 1903, nr 15; 1904, nr 24; 1900, nr 51; Список медицинским…1904 г., s. 11; Личный состав...1913 г., s. 6. 339ПКЛГ на 1898 год, s. 158; УПРМФ, 1898, nr 39; ПКPГ на 1896 год, s. 108; ПКPГ на 1897 год, s. 108. 340AGAD, OOCzBSG, sygn. 217, k. 7v; УПРМФ, 1914, nr 18; Личный состав...1913 г., s. 16. 169 1906), lekarz weterynarii 1 Petersburskiej BSG (1906-1914), starszy lekarz weterynarii 1 Petersburskiej BSG (1914-?); 7. św. Stanisława III kl. (1899), św. Anny III kl. (1904), św. Stanisława II kl. (1909); 8. żonaty z Jewgieniją Antonowną Timaszewą wyznania prawosław- nego, Boris (1901-?), Jewgienija (1903-?);344 Szechow Stiepan Ławrientijewicz; 1. prawosławne; 2. ur. 28 paź- dziernika/9 listopada 1883 r.; 3. ?; 4. Instytut Weterynarii w Jurjewie; 5. -; 6. lekarz wolno praktykujący (1910-1913), lekarz weterynarii 16 Sandomierskiej BSG (1913-1914), młodszy lekarz weterynarii 10 Rypińskiej BSG (1914); 7. ?; 8. kawaler;345 Wejden Eduard Wilhelmowicz; 1. luterańskie; 2. ur. 18/30 czerwca 1857 r.; 3. ze stanu opodatkowanego; 4. szkoła realna, Instytut Wete- rynarii w Dorpacie (1879); 5. sekretarz kolegialny (1880), radca tytu- larny (1883), asesor kolegialny (1886), radca nadworny (1890); 6. le- karz weterynarii wolno praktykujący (1879-1893), lekarz weterynarii 1 Petersburskiej BSG (1893-1906), lekarz weterynarii 16 Sandomier- skiej BSG (1906); 7. św. Stanisława III kl. (1895), św. Anny III kl. (1904); 8. kawaler;346 344APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Sandomierzu, sygn. 40, k. 12v-13, akt chrztu nr 21; ПКЛГ на 1897 год, s. 180; УПРМФ, 1897, nr 5; 1899, nr 35; 1904, nr 13; 1906, nr 13; Список медицинским...1904 г., s. 42; Личный состав...1913 г., s. 5. 345УПРМФ, 1914, nr 18; Личный состав...1913 г., s. 19. 346УПРМФ, 1904, nr 13; 1906, nr 13; Список медицинским...1904 г., s. 21. 171 ANEKS II. SYLWETKI PROBOSZCZÓW, DIAKONÓW I PSALMISTÓW CERKWI PRAWOSŁAWNEJ W ZAWICHOŚCIE I SANDOMIERZU W LATACH 1851-1914 SYLWETKI PROBOSZCZÓW CERKWI PRAWOSŁAWNEJ W ZAWICHOŚCIE I SANDOMIERZU Informacje biograficzne zostały przedstawione według następującego schematu: 1. nazwisko, imię i otczestwo 2. data i miejsce urodzenia 3. pochodzenie społeczne (stanowe) 4. ukończona placówka szkolnictwa rządowego 5. ukończona placówka szkolnictwa duchownego 6. data święceń diakońskich 7. data święceń kapłańskich 8. data otrzymania godności protojereja 9. przebieg służby 10. piastowane funkcje w administracji diecezjalnej i dekanalnej 11. piastowane funkcje w szkolnictwie rządowym i duchownym 12. stan cywilny (informacje o żonie) 13. informacje o dzieciach 14. otrzymane nagrody 15. data i miejsce śmierci 172 SYLWETKI DIAKONÓW I PSALMISTÓW CERKWI PRAWOSŁAWNEJ W ZAWICHOŚCIE I SANDOMIERZU Bogojawlenskij Danił Iwanowicz; 2. ?; 3. ?; 4. ?; 5. ?; 6. 31.10.1856; 7. ?; 8. ?; 9. 15.03.1854-30.10.1856 ponomar358 cerkwi celnej w Zawicho- ście, 31.10.1856-15.03.1859 diakon cerkwi celnej w Zawichoście, 16.03.1859-? diakon w ?; 10. ?; 11. ?: 12. żonaty z ?; 13. ?; 14. ?; 15. ?;359 Cwietkow Grigorij ?; 2. ?; 3. ?; 4. ?; 5. ?; 6. -; 7. -; 8. -; 9. ?- 6.03.1913 psalmista w Końskie, 7.03.1913-?.07.1915 psalmista w Sandomierzu, ?.07.1915-? na ewakuacji w Moskwie; 10. ?; 11. ?; 12. ?; 13. ?; 14. ?; 15. ?;360 Garmata Andriej Iwanowicz; 2. ? r. w Strzelcach w powiecie hru- bieszowskim guberni lubelskiej; 3. Syn chłopa; 4. ?; 5. Szkoła Psalmi- stów w Chełmie; 6. -; 7. -; 8. -; 9. 15.03.1893-31.07.1895 psalmista w Sandomierzu, 1.08.1895-31.07.1903 psalmista w Tomaszowie Ma- zowieckim, 1.08.1903-?.08.1914 starszy psalmista soboru w Łodzi; 10. ?; 11. ?; 12. żonaty z Aleksandrą Dorofiejewną wyznania prawo- sławnego córką ?; 13. Nina 12.12.1894, Gieorgij 1.01.1897; 14. ?; 15. ?;361 Gawriluk Stefan ?; 2. ?; 3. ?; 4. ?; 5. ?; 6. ?; 7. ?; 8. ?; 9. 1.09.- 15.10.1882 młodszy psalmista cerkwi celnej w Sandomierzu; 10. ?; 11. ?; 12. żonaty z ?; 13. ?; 14. ?; 15. ?;362 358Zakrystian – przyp. red. 359APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Zawichoście, sygn. 4, p. 6-7; sygn. 6 (cała księga); sygn. 9, p. 6-7. 360„ВЕЛ”, 1913, nr 6, s. 83; 1915, nr 19, s. 233; 361APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Sandomierzu, sygn. 29, k. 6v-8; sygn. 34, k. 1v-2; Archiwum Parafii Prawosławnej w Piotrkowie Trybunal- skim, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 1895 r., k. 11v-19, 28v-31, 39v-43; sygn. lata 1896-1902 (całe poszyty); sygn. 1903 r., k. 1v-6; Памятная Книжка Петроковоской Губернии на 1914 год, Piotr- ków 1914, s. 160; „ХВЕВ”, 1903, nr 32, s. 389. 362APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Sandomierzu, sygn. 18, p. 18-21. 179 Ignatiuk Nikołaj Josifowicz; 2. ur. ?.?.1888 r. w guberni siedleckiej; 3. Syn diakona; 4. ?; 5. ?; 6. ?; 7. ?; 8. ?; 9. 1.05.1908-14.12.1909 młodszy psalmista w Sopoćkinie, 15.12.1909-6.03.1913 młodszy psal- mista w Sandomierzu, 7.03.1913-? II psalmista cerkwi p.w. Zaśnięcia Naświętszej Marii Panny w Warszawie; 10. ?; 11. ?; 12. żonaty od 21.02.1910 z Eleną Porfirjewną Makową ur. ?.?. 1893 r. wyznania prawosławnego córką wachmistrza w stanie spoczynku 16 Sandomier- skiej BSG; 13. ?; 14. ?; 15. ?;363 Jarockij Fieodot Iwanowicz; ?.?.1841 r. w guberni petersburskiej; 3. Syn mieszczanina; 4. ?; 5. ?; 6. -; 7. -; 8. -; 9. 15.02.1867- 31.12.1869 ponomar cerkwi celnej w Sandomierzu, 1.01.1870- 31.08.1876 młodszy psalmista cerkwi celnej w Sandomierzu, 1.09.1876-5.07.1882 starszy psalmista cerkwi celnej w Sandomierzu; 10. -; 11. ?; 12. żonaty z Zuzanną Josifowną córką ?; 13. Leontij 9.06.1870 (diakon cerkwi p.w. św. Marii Magdaleny na Pradze w Warszawie); 14. ?; 15. 5.07.1882 w Sandomierzu (utonął prawdo- podobnie w Wiśle);364 Jassijewicz (Jasiewicz) Aleksander Miefodijewicz; 2. 29.08.1862 w Zgorianach w powiecie włodzimierskim guberni wołyńskiej; 3. Syn psalmisty; 4. ?; 5. Powiatowa Szkoła Duchowna w Mielcu, Szkoła Psalmistów w Chełmie 16.06.1879; 6. -; 7. -; 8. -; 9. 1.07.1879- 18.06.1880 ponomar krestowoj cerkwi Domu Arcybiskupiego w Cheł- mie, 19.06.1880-6.02.1881 psalmista w Łomazach, 7.02.1881- 6.08.1884 psalmista w Szlatyniu, 7.08.1884-17.01.1887 starszy psal- mista cerkwi celnej w Sandomierzu, 18.01.1887 zwolniony ze służby z powodu choroby, 15.06.1887-22.07.1892 psalmista w Ozdeniżu w powiecie łuckim guberni wołyńskiej, 23.07.-17.11.1892 psalmista w Tupałach w powiecie kowelskim guberni wołyńskiej, 18.11.1892 zwolniony ze służby na własną prośbę, 1.01.-31.03.1893 listonosz biura pocztowego w Jędrzejowie w guberni kieleckiej, 1.04.1893- 363„ВЕЛ”, 1908, nr 9, s. 73; 1910, nr 1, s. 2; 1913, nr 6, s. 83; AUSC w Sandomierzu, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Sandomierzu, sygn. 1910 r., k. 19v-20. 364APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Sandomierzu, sygn. 2, p. 8-9; sygn. 5, p. 2-3; sygn. 11, p. 10-11; sygn. 18, p. 56-57; APL, ChZD, sygn. 2015, k. 5. 180 13.05.1894 listonosz wydziału pocztowego w Michałowicach w gu- berni kieleckiej, 14.04.1894 zwolniony ze służby na własną prośbę, 5-15.07.1894 listonosz wydziału pocztowo-telegraficznego w Olkuszu w guberni kieleckiej, ?.07.1894-17.05.1895 pisarz wolnonajemny Gu- bernialnej Kasy Skarbowej w Lublinie, 18.05.1895-30.06.1900 etato- wy urzędnik do pisma Lubelskiego Gubernialnego Urzędu ds. Wło- ściańskich, 1.07.1900 zwolniony ze służby na własną prośbę, 1.09.1900-31.05.1902 urzędnik kancelaryjny przy komisarzu do spraw włościańskich powiatu janowskiego guberni lubelskiej, 1.06.1902-? kurator szpitala św. Franciszka w Krasnymstawie; 10. ?; 11. 10.01.1886-17.01.1887 nauczyciel śpiewu w Progimnazjum Żeńskim i Progimnazjum Męskim w Sandomierzu, 7.08.1887-22.07.1892 na- uczyciel szkoły cerkiewno-parafialnej w Ozdeniżu; 12. 1) żonaty z Ju- littą Fiodorowną Twerd wyznania grecko-katolickiego i urodzoną w Galicji córką obywatela wsi Chodywaniec; 2) żonaty z Marią Wasiliew- ną Kaliszską córką pułkownika w stanie spoczynku; 13. ?; 14. 20.06.1880 stichar, 28.05.1883 błogosławieństwo arcybiskupa, 7.06.1883 podziękowa- nie naczelnika Chełmskiej Dyrekcji Naukowej; 15. ?;365 Karielin Piotr Nilowicz; 2. ?; 3. ?; 4. ?; 5. ?; 6. 8.09.1910; 7. -; 8. -; 9. 1.01.1887-31.01.1890 młodszy psalmista cerkwi celnej w Sandomie- rzu, 1.02.1890-7.09.1910 starszy psalmista w Sandomierzu 8.09.1910-?.07.1915 diakon na etacie starszego psalmisty w Sando- mierzu, ?.07.1915-? na ewakuacji w Pawłowskim Posadzie; 10. -; 11. 20.09.1913-?.07.1915 nauczyciel gimnastyki i śpiewu cerkiewne- go w Gimnazjum Męskim w Sandomierzu; 12. żonaty z Marią Titow- ną Łuczyniną wyznania prawosławnego; 13. Elena 19.05.1905, Gieor- gij 3.02.1909, Ludmiła 13.04.1911; 14. ?.05.1913 błogosławieństwo od Świątobliwego Synodu; 15. ?;366 365APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Sandomierzu, sygn. 20, p. 20-23; sygn. 21 (cała księga); sygn. 22 (cała księga); APL, ChZD, sygn. 390 (cały poszyt); Lubelski Gubernialny Urząd ds. Włościańskich, sygn. 117 (cały poszyt). 366APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Sandomierzu, sygn. 23, p. 2-11; sygn. 26, k. 6v-13; sygn. 27 (cała księga); sygn. 44, k. 9v-10; „ВЕЛ”, 1910, nr 19, s. 251; 1913, nr 10, s. 142; 1915, nr 19, s. 233; Список служащих в Варшавском Учебном Округе. 1913-1914 год, s. 143; Список служащих в Варшавском Учебном Округе. 1914-1915 год, s. 144. 181 Koroluk Michaił Fiodorowicz; 2. 8.11.1860 w powiecie zamojskim guberni lubelskiej; 3. Syn chłopa; 4. ?; 5. Szkoła Psalmistów w Cheł- mie ?.?.1881; 6. -; 7. -; 8. -; 9. 13.04.1882-?.?.1891 psalmista cerkwi celnej w Praszce, ?.?.1891-31.07.1895 psalmista w cerkwi celnej w Wieluniu, 1.08.1895-30.06.1897 psalmista w Sandomierzu, 1.07.1897-30.06.1904 psalmista w Tarnogrodzie, 1.07.1904-1906-? psalmista w Turobinie; 10. ?; 11. ?; 12. kawaler; 13. -; 14. -; 15. ?;367 Łopatinskij Wiaczesław Markiełłowicz; 2. 11.06.1884 w Czełomy- jach w guberni siedleckiej; 3. Syn księdza prawosławngo; 4. ?; 5. Szkoła Duchowna w Chełmie; 6. -; 7. -; 8. -; 9. 1.02.1904- 31.03.1908 młodszy psalmista w Sopoćkinie, 1.04.1908-1.12.1909 młodszy psalmista w Sandomierzu, 2.12.1909-? przeszedł do służby w administracji cywilnej; 10. ?; 11. ?; 12. ?; 13. ?; 14. ?; 15. ?;368 Mazuriewskij Paweł ?; 2. ?; 3. ?; 4. ?; 5. ?; 6. ?; 7. ?; 8. ?; 9. ?.?.1851-15.09.1853 psalmista cerkwi celnej w Zawichoście; 10. ?; 11. ?; 12. żonaty z ?; 13. ?; 14. ?; 15. ?;369 Renskij Paweł Jelisiejewicz; 2. ur. 15.12.1849 w Pachtanowie w powie- cie makariewskim guberni kostromskiej; 3. Syn psalmisty; 4. ?; 5. Szkoła Duchowna w Galiczu 14.06.1868; 6. -; 7. -; 8. -; 9. ?.?1868-?.?.1874 śpie- wak chóru przy Domu Arcybiskupim w Kostromie, ?.?.1874-31.08.1876 śpiewak chóru przy Domu Arcybiskupim w Warszawie, 1.09.1876- 31.07.1882 młodszy psalmista cerkwi celnej w Sandomierzu, 1.08.1882- 5.09.1884 starszy psalmista cerkwi celnej w Sandomierzu, 6.09.1884- 31.05.1892 psalmista w Szlatyniu, 1.06.1892-30.06.1901 psalmista w Uhrusku, 1.07.-31.12.1901 psalmista w Kuliku, 1.01.1902-14.03.1906 psalmista w Opolu, 15.03.1906-?.?.1915 psalmista w Jabłoniu; 10. -; 11. ; 367APŁ, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Wieluniu, sygn. 1-2 (całe księ- gi); APL, Klirowyje Vedomosti, sygn. 149, k. 103v-104; sygn. 151, k. 101v-102; „ХВЕВ”, 1897, nr 14, s. 255, sygn. 162, k. 65v-66; sygn. 177, k. 75v-76; „ХВЕВ”, 1897, nr 14, s. 255; 1904, nr 27, s. 321; „ВЕЛ”, 1906, nr 9, s. 76. 368APL, ChZD, sygn. 2799, k. 1; „ВЕЛ”, 1908, nr 7, s. 57; 1909, nr 24, s. 273. 369APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Zawichoście, sygn. 1 (cała księga); sygn. 3, p. 2-13. 182 12. żonaty od ?.?.1882 z Zofią Grigoriewną Bronwald ur. 15.08.1864; 13. Modest ?.?.1888, Olimpiada ?.?.1891, Nina 30.04.1900; 14. znak Czerwonego Krzyża za pomoc w czasie wojny rosyjsko-tureckiej 1877-1878; 15. ?;370 1.07.1886, Michaił ?.?.1883, Grigorij Rewinowicz Fiodor Pietrowicz; 2. ?.?.1813 w guberni wołyńskiej; 3. ?; 4. ?; 5. ?; 6. -; 7. -; 8. -; 9. ?-14.10.1853 psalmista w ?, 15.10.1853-?.?.1865 psalmista cerkwi celnej w Zawichoście, ?.?.1865-31.12.1869 psalmista cer- kwi celnej w Sandomierzu, 1.01.1870-18.06.1872 starszy psalmista cerkwi celnej w Sandomierzu; 10. -; 11. ?; 12. żonaty z ?; 13. ?; 14. ?; 15. zmarł 18.06.1872 w Sandomierzu.371 Sworczuk Antoni Andriejewicz; 2. ?.?.1883 w Międzyrzecu Podla- skim w guberni siedleckiej; 3. Syn psalmisty; 4. ?; 5. Seminarium Du- chowne w Chełmie 20.08.1899-12.06.1905 dyplom II kategorii; 6. -; 7. -; 8. -; 9. 15.06.1905-31.01.1908 młodszy psalmista w Sandomie- rzu, 1.02.1908-20.10.1909 starszy psalmista soboru w Piotrkowie Try- bunalskim, 21.10.1909 przeszedł do służby w administracji cywilnej; 10. ?; 11. ?.?.1907-20.10.1909 nauczyciel religii i kaligrafii w 1-klaso- wej prawosławnej szkole elementarnej w Sandomierzu; 12. ?; 13. ?; 14. ?; 15. ?372 Szyster Jakow Pawłowicz; 2. ?.?.1839 r.; 3. ?; 4. ?; 5. ?; 6. -; 7. -; 8. -; 9. ?.?.1875-31.03.1890 młodszy psalmista cerkwi celnej w Mła- wie, 1.04.1890-14.09.1892 młodszy psalmista cerkwi celnej w Sando- mierzu; 10. -; 11. ?; 12. żonaty od 6.02.1876 poraz drugi z Natalią Gu- stawowną Sakowską ur. ?.?.1855 r. poddaną pruską, córką nauczycie- 370APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Sandomierzu, sygn. 12, p. 30-33; sygn. 18, p. 18-21; sygn. 20, p. 1-19; APL, ChZD, sygn. 1756, k. 3-3v; Kliro- wyje Vedomosti, sygn. 818, k. 85v-86; sygn. 819, k. 80v-81; sygn. 1003, k. 100-101v. 371APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Zawichoście, sygn. 1 (cała księga); sygn. 3, p. 2-13. 372APL, ChZD, sygn. 2888 (cały poszyt); Klirowyje Vedomosti, sygn. 705, k. 35v; Archi- wum Parafii Prawosławnej w Piotrkowie Trybunalskim, Akta Stanu Cywilnego Parafii Pra- wosławnej w Piotrkowie Trybunalskim, 1908 r., k. 46v-56; APR, Radomska Dyrekcja Szkolna, specjalia, sygn. 382/III, p. 28; „ХВЕВ”, 1905, nr 26, s. 305; „ВЕЛ”, 1909, nr 22, s. 241; nr 23, s. 260; P. Sławiński, Rosjanie w szkołach Sandomierza…, s. 261. 183 uczycielka szkoły elementarnej w Domaszewie), Natalia 23.05.1896 (absolwentka Gimnazjum Żeńskiego w Lublinie), Elżbieta 8.04.1901 (uczennica Progimnazjum Żeńskiego w Zamościu); 14. ?.?.1896 na- biedriennik, 5.05.1894 błogosławieństwo arcybiskupa, 8.09.1906 sku- fija, 20.10.1906 podziękowanie arcybiskupa, 1.10. 1914 kamiławka, 1.10.1914 krzyż napierśny; 15. zmarł 9.03.1915 w Łaszczowie w gu- berni lubelskiej.374 Wołynczik Piotr Andriejewicz; 2. 12.01.1862 w Milkanowiczach w powiecie słonimskim guberni grodzieńskiej; 3. Syn chłopa; 4. ?; 5. Szkoła Psalmistów w Chełmie ?.06.1882; 6. -; 7. -; 8. -; 9. 14.08.- 31.08.1882 posłusznik w klasztorze męskim w Radecznicy, 1.09.1882-14.07.1885 młodszy psalmista w Łomazach, 15.07.1885- 31.07.1886 psalmista w Łukowcu, 1.08.1886-30.06.1897 psalmista w Janowie Lubelskim, 1.07.1897-14.06.1905 psalmista w Sandomie- rzu, 15.06.1905-28.02.1906 młodszy psalmista soboru w Łomży, 1.03.1906-?.02.1912 młodszy psalmista cerkwi celnej w Łomży; 10. ?; 11. ?; 12. żonaty z Marią Piotrowną córką ?; 13. Arseniusz ?.?.1889, Wiera ?.?.1896, Nadieżda ?.?.1897, Lubow ?.?.1909, Zofia ?.?.1903; 14. 17.08.1888 stichar, 10.12.1891 błogosławieństwo arcybiskupa, ?.?.1897 pismo pochwalne od Synodu Świątobliwego; 15. 23.02.1912 w Łomży.375 374APL, Chełmsko-Warszawski Duchowny Konsystorz Prawosławny, sygn. 662, k. 5, 10-10v; ChZD, sygn. 1901, k. 2, 8-9; ChKP, sygn. 12, k. 1; sygn. 986, k. 1-2; sygn. 1230, k. 51; KGL, sygn. 1894:35, k. 106-109; sygn. 1895:49, k. 131-134; sygn. 1897:18 (b.p.); sygn. 1906:16, k. 109-112; sygn. 1910:43st.II, k. 205-213; Klirowyje Vedomosti, sygn. 154 (b.p.); sygn. 155, k. 60v-61v; sygn. 157, k. 46v-47v; sygn. 160, k. 58v-59v; sygn. 161, k. 54v-55v; sygn. 893, k. 52v-54v; sygn. 894, k. 56v-58v; APZ, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Tomaszowie Lubelskim, sygn. 19, p. 19-20; „ХВЕВ”, 1904, nr 10, s. 125; „ХЦЖ”, 1914, nr 22, s. 820; 1915, nr 9, s. 284; 1916, nr 6, s. 97-98. 375APL, Chełmsko-Warszawski Duchowny Konsystorz Prawosławny, sygn. 885, k. 6; KV, sygn. 665, k. 110v-111; „ХВЕВ”, 1905, nr 26, s. 305; AUSC w Łomży, Akta Sta- nu Cywilnego Parafii Prawosławnej p.w. Cara Konstantyna w Łomży, sygn. 1912 r., k. 34v-35. 185 Żirickij Stefan Bartłomiejewicz; 2. ? w guberni włodzimierskiej; 3. Syn ponomara; 4. ?; 5. ?; 6. ?; 7. ?; 8. ?; 9. 1.04.1859-? posłusz- nik376 w Klasztorze Męskim w Jabłecznej, 20.10.1882-31.12.1886 młodszy psalmista cerkwi celnej w Sandomierzu, 1.01.1887- 31.01.1890 starszy psalmista cerkwi celnej w Sandomierzu; 10. ?; 11. ?; 12. ?; 13. ?; 14. ?; 15. ?;377 Żirickij Władimir Pawłowicz; 2. ?.?.1842 w guberni wołyńskiej; 3. Syn księdza prawosławnego; 4. ?; 5. Wołyńskie Seminarium Du- chowne nieukończone; 6. -; 7. -; 8. -; 9. ?.?.1869-?.?.1871 nauczyciel szkoły elementarnej w Łazowie w powiecie biłograjskim guberni lu- belskiej, ?.?.1871-30.09.1872 psalmista w ?, 1.10.1872-31.08.1876 starszy psalmista w Sandomierzu, 1.09.1876-?.?.1880 urzędnik kance- laryjny zarządu Zawichojskiego Okręgu Celnego; 10. ?; 11. ?; 12. żo- naty z Aleksandrą Złotkiewicz wyznania prawosławnego; 13. Ludmiła ?.?.1873-24.08.1897, Leonid 6.08.1874, Eugenia 9.10.1881; 14. ?; 15. ?;378 376Nowicjusz – przyp. red. 377APL, Warszawski Duchowny Konsystorz Prawosławny, sygn. 260, k. 1; APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Sandomierzu, sygn. 18, p. 20-21; sygn. 23, p. 2-3; sygn. 26, k. 1v-2. 378APL, Warszawski Duchowny Konsystorz Prawosławny, sygn. 499 (cały poszyt); APKoS, Akta Stanu Cywilnego Parafii Prawosławnej w Sandomierzu, sygn. 8, p. 30- 31; sygn. 9, p. 22-23; sygn. 10, p. 26-27; sygn. 12, p. 28-29, 98-99; Lubelski Gimna- zjum Męskie, sygn. 682 knlb.; Urząd Stanu Cywilnego, prawosławne-cerkiew pw. św. Jana Teologa w Chełmie, sygn. 5, k. 4v; sygn. 15, k. 31v. 186 BIBLIOGRAFIA RÓDŁA RĘKOPIŚMIENNE M stwowe Archiwum Historyczne w Sankt-Petersburgu Rosyjskie Pa N zespół nr 19, inwentarz nr 3, sprawa nr: 43, 45. zespół nr 560, inwentarz nr 42, sprawa nr 60. zespół nr 799, inwentarz nr 33, sprawa nr 2324. Rosyjskie Pa N stwowe Archiwum Wojenno-Historyczne w Moskwie zespół nr 4888, inwentarz nr 1, sprawa nr: 49, 61, 62. zespół nr 4916, inwentarz nr 1, sprawa nr 7, 9, 10. zespół nr 5039, inwentarz nr 1, sprawa nr 1, 2. zespół nr 14779, inwentarz nr 1, sprawa nr 4. stwowe Archiwum Federacji Rosyjskiej w Moskwie Pa N zespół nr 110, inwenatrz nr 24, sprawa nr: 2574, 2689. Centralne Pa N zespół nr 146, inwentarz nr 70, sprawa nr 264. stwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie Litewskie Pa stwowe Archiwum Historyczne w Wilnie zespół nr 1571, inwentarz nr 1, sprawa nr 11. N Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie Komisja Rz O Olkuski Oddział Częstochowskiej Brygady Straży Graniczne 9, 39, 57, 95, 97, 176, 177, 195, 198, 217. dowy Przychodów i Skarbu P 2352. P 205 RÓDŁA DRUKOWANE M Адрес-календарь. Общая роспис начальствующих и прочих должностных лиц по всем управлениям Российской империи на 1891 год, часть I, Sankt-Petersburg 1891. Алфавитный список Медицинским и ветеринарным врачам, классным чиновникам и фелдшерам, состоящим на службе в Отдельном Корпусе Пограничной Стражи. Составлен 1 января 1898 года, Sankt-Petersburg 1898. „Dziennik Praw Królestwa Polskiego”: t. VIII. „Dziennik Urzędowy Województwa Lubelskiego”: 1822. Годовой Отчёт по Отдельному Корпусу Пограничной Стражи за 1897 год, Sankt-Petersburg 1898. Годовой Отчёт по Отдельному Корпусу Пограничной Стражи за 1899 год, Sankt-Petersburg 1900. Годовой Отчёт по Отдельному Корпусу Пограничной Стражи за 1901 год, Sankt-Petersburg 1902. Годовой Отчёт по Отдельному Корпусу Пограничной Стражи за 1903 год, Sankt-Petersburg 1904. Годовой Отчёт по Отдельному Корпусу Пограничной Стражи за 1905 год, Sankt-Petersburg 1906. Годовой Отчёт по Отдельному Корпусу Пограничной Стражи за 1906 год, Sankt-Petersburg 1907. Годовой Отчёт по Отдельному Корпусу Пограничной Стражи за 1913 год, Sankt-Petersburg 1914. Инструкция военным начальникам в Царстве Польском, Warszawa 1864. Инструкция козачим полкам, содержащим кордонную страж на границах Царства Польского с Пруссиею, областью вольного города Краков и Австриею, Warszawa 1832. Инструкция службы чинов Отдельнаго Корпуса Пограничной Стражи, Sankt-Petersburg 1912. Инструкция церковным старостом, [b.m.w.] 1890. Краткое росписание Отдельнаго Корпуса Пограничной Стражи. Исправлено по 1-е Января 1898 г., Sankt-Petersburg 1898. 210 STRONY INTERNETOWE www.funeralassociation.ru/ru/cemetery/smolenskoepr/historical. www.lists.memo.ru/d4/f403.htm. www.petergen.com/bovkalo/duhov/orlsem.html. INSKRYPCJE NAGROBNE Inskrypcja z grobu Josifa Josifowicza Zariembo-Godziackiego na Cmentarzu Katedralnym (część prawosławna) w Sandomierzu. Inskrypcja z grobu Leonida Dionisjewicza Żiromskiego na Cmentarzu Katedralnym (część prawosławna) w Sandomierzu. 217 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 WYKAZ SKRÓTÓW UŻYTYCH W TEKŚCIE 7 WSTĘP 9 RODZIAŁ I. POLSKIE FORMACJE GRANICZNE W SANDOMIERZU I OKOLICY PRZED 1851 R 14 ROZDZIAŁ II. ROSYJSKA STRAŻ GRANICZNA W OKOLICACH SANDOMIERZA W LATACH 1851-1889 20 ROZDZIAŁ III. POWSTANIE, ORGANIZACJA I ZADANIA SANDOMIERSKIEJ BRYGADY STRAŻY GRANICZNEJ 33 ROZDZIAŁ IV. FUNKCJONARIUSZE SANDOMIERSKIEJ BRYGADY STRAŻY GRANICZNEJ 46 ROZDZIAŁ V. INFRASTRUKTURA SANDOMIERSKIEJ BRYGADY STRAŻY GRANICZNEJ 56 Posterunek „Sandomierz” 57 Koszary i lazaret Sandomierskiej Brygady Straży Granicznej 65 Koszary oddziału szkolnego Sandomierskiej Brygady Straży Granicznej 69 Sztab brygady i lazaret weterynaryjny 73 Sztab II batalionu Sandomierskiej Brygady Straży Granicznej 77 Klub oficerski 79 Poligon 81 ROZDZIAŁ VI. CERKWIE CELNE W ZAWICHOŚCIE I SANDOMIERZU 85 ZAKOŃCZENIE 92 ANEKSY 94 ANEKS I. SYLWETKI OFICERÓW I LEKARZY SANDOMIERSKIEJ BRYGADY STRAŻY GRANICZNEJ W LATACH 1889-1914 94 OFICEROWIE SANDOMIERSKIEJ BRYGADY STRAŻY GRANICZNEJ 94 LEKARZE MEDYCYNY SANDOMIERSKIEJ BRYGADY STRAŻY GRANICZNEJ 165 LEKARZE WETERYNARII SANDOMIERSKIEJ BRYGADY STRAŻY GRANICZNEJ 169 ANEKS II. SYLWETKI PROBOSZCZÓW, DIAKONÓW I PSALMISTÓW CERKWI PRAWOSŁAWNEJ W ZAWICHOŚCIE I SANDOMIERZU W LATACH 1851-1914 172 SYLWETKI PROBOSZCZÓW CERKWI PRAWOSŁAWNEJ W ZA- WICHOŚCIE I SANDOMIERZU 172 SYLWETKI DIAKONÓW I PSALMISTÓW CERKWI PRAWOSŁAWNEJ W ZAWICHOŚCIE I SANDOMIERZU 179 TABELE 187 BIBLIOGRAFIA 205 ŹRÓDŁA RĘKOPIŚMIENNE 205 ŹRÓDŁA DRUKOWANE 210 OPRACOWANIA 215 STRONY INTERNETOWE 217 INSKRYPCJE NAGROBNE 217 JEDNOSTKI DŁUGOŚCI I POWIERZCHNI UŻYTE W TEKŚCIE 218 ILUSTRACJE 219
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sandomierska Brygada Straży Granicznej 1889-1914
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: