Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00313 005015 12225264 na godz. na dobę w sumie
Sandwich generation? Wzory wsparcia w rodzinach trzypokoleniowych. Na przykładzie mieszkańców dwóch gmin województwa świętokrzyskiego - ebook/pdf
Sandwich generation? Wzory wsparcia w rodzinach trzypokoleniowych. Na przykładzie mieszkańców dwóch gmin województwa świętokrzyskiego - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 184
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8415-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Książka dotyczy wsparcia udzielanego w trudnych sytuacjach życiowych w ramach rodziny trzypokoleniowej, powiązanego z przemianami wynikającymi z wyzwań demograficznych i zmian modelu polityki społecznej. Autorki skoncentrowały się na roli środkowej generacji jako źródle pomocy dzieciom i rodzicom, wykorzystując mało znaną w Polsce koncepcję sandwich generation. Zastosowały podejście jakościowe, które pozwoliło ujawnić nie tylko duże zróżnicowanie wzorów i form świadczonego wsparcia, lecz także stosowanych strategii pomagania i motywów jego świadczenia.

Publikacja adresowana jest do specjalistów z zakresu socjologii rodziny, pracowników systemu wsparcia społecznego i pomocy społecznej, pracowników socjalnych, psychologów i polityków społecznych, jak również pracowników organizacji pozarządowych ukierunkowanych na wsparcie rodziny.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jolanta Grotowska-Leder – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 roku nr 41 leder@interia.pl Katarzyna Roszak – Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej, 90-012 Łódź, ul. Kilińskiego 102/102a katarzyna.pl@wp.pl RECENZENT Krzysztof Czekaj REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Elżbieta Marciszewska-Kowalczyk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07443.16.0.M Ark. 11,5; ark. druk. 11,5 ISBN 978-83-8088-347-5 e-ISBN 978-83-8088-348-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści Wstęp Rozdział 1 Teoretyczno-metodologiczne podstawy analizy 1. Problematyka badań i założenia badawcze 2. Podstawy metodologiczne Rozdział 2 Teoretyczne perspektywy analizy świadczenia wsparcia w rodzinach trzypokoleniowych 1. Wprowadzenie 2. Konteksty analizy wsparcia społecznego 3. Perspektywy analizy wsparcia społecznego – typologie wsparcia 3.1. Zasoby wsparcia – perspektywa strukturalna 3.2. Rodzaje wsparcia – perspektywa funkcjonalna 3.3. Perspektywa temporalna 4. Pomiar wsparcia 5. Międzypokoleniowe wsparcie rodzinne 5.1. Rodzina jako struktura wielopokoleniowa 5.2. Wsparcie w rodzinie w świetle wybranych koncepcji teoretycznych 5.3. Cykl życia a międzygeneracyjne wsparcie rodzinne 5.3.1. Pomaganie bliskim jako zadanie etapu środkowej dorosłości 5.4. Perspektywa sandwich generation 5.4.1. Definicja sandwich generation 5.4.2. Kierunki analiz sandwich generation 5.5. Determinanty międzygeneracyjnego wsparcia w rodzinie 5.5.1. Czynniki demograficzne 5.5.2. Czynniki społeczno-kulturowe 5.5.3. Czynniki ekonomiczne 5.5.4. Czynniki polityczne – transformacja i kryzys welfare state w Polsce 7 13 13 17 21 21 21 28 28 30 31 31 34 34 35 39 41 44 46 49 54 55 57 63 67 6 Spis treści Rozdział 3 Komu pomagają? Perspektywa strukturalna międzygeneracyjnego wsparcia w rodzinie 1. Środkowe pokolenie w rodzinie – charakterystyka próby badawczej 2. Środkowe pokolenie w rodzinie jako pomagający 2.1. Sytuacja sandwich w doświadczeniu badanych 2.2. Pomaganie dzieciom 2.2.1. Zasady służące organizacji pomocy dzieciom 2.3. Pomaganie rodzicom i teściom Rozdział 4 W jaki sposób pomagają? Perspektywa funkcjonalna międzygeneracyjnego wsparcia w rodzinie 1. Wprowadzenie 2. Formy międzygeneracyjnego wsparcia w rodzinie – perspektywa funkcjonalna 2.1. Pomaganie dzieciom 2.1.1. Pomoc materialna 2.1.2. Wsparcie informacyjne 2.1.3. Wsparcie emocjonalne 2.1.4. Wsparcie duchowe 2.2. Pomaganie rodzicom i teściom 2.2.1. Wsparcie materialne i usługi 2.2.2. Wsparcie informacyjne 2.2.3. Wsparcie emocjonalne 2.2.4. Wsparcie duchowe Rozdział 5 Dlaczego pomagają? Motywy wspierania dzieci i rodziców przez członków środkowego pokolenia w rodzinie 1. Wprowadzenie 2. Normatywnie określane zobowiązania 2.1. Obowiązek wspierania 2.2. Transmisja wzorów pomagania w rodzinie 2.3. Realizacja roli matki – dziecka 2.4. Kulturowy nacisk społeczności lokalnej 3. Pomoc odwzajemniana 4. Zapewnienie wyższego statusu materialnego dzieciom 5. Inwestycja w schyłkowy etap życia 6. Motywy psychologiczne 6.1. Wymuszona konieczność 6.2. Więź emocjonalna 75 75 77 79 83 84 87 89 89 91 91 91 99 102 103 104 105 112 113 114 115 115 115 116 117 118 119 120 121 123 124 124 126 Spis treści 7 Rozdział 6 Międzygeneracyjne wsparcie w rodzinach trzypokoleniowych a status materialny świadczącego pomoc 1. Wprowadzenie 2. Wzory wspierania zstępnych i wstępnych przez należących do środkowego pokolenia w rodzinie według statusu materialnego 2.1. Zasięg świadczonej pomocy a status materialny 2.2. Typy sytuacji życiowych i form świadczonej pomocy 2.2.1. Pomoc instytucjonalna 2.2.2. Formy wspierania dzieci 2.2.3. Formy pomagania rodzicom i teściom 3. Motywy świadczenia pomocy a status materialny Zakończenie. Czy sandwich generation? Wykaz wywiadów Bibliografia 127 127 130 130 130 131 132 145 150 151 163 169 Wstęp Wsparcie rodzinne jest od dawna przedmiotem badań, ale rzadko doty- czą one roli środkowej generacji jako źródła pomocy udzielanej dzieciom i rodzicom. Dotychczasowe studia akcentują na ogół cyrkulację świadczeń w rodzinie jako proces odwzajemniania wsparcia świadczonego w rela- cjach rodzice – dzieci (m.in. Żurek 2001; Szatur-Jaworska 2000; Dyczew- ski 2002; Halik 2002, Hantrais 2006; Grotowska-Leder, Warzywoda-Kru- szyńska 2008). W tradycyjnym rozumieniu, pomoc w rodzinie kierowana jest od członków starszego pokolenia ku młodszym osobom w rodzinie, tzn. dzieci, także dorosłe, są biorcami rodzinnego wsparcia. Przemiany demograficzne po II wojnie światowej i w końcu XX wieku modyfikują kierunek pomocy udzielanej w rodzinie. Z jednej strony należy wskazać na powojenny wyż demograficzny (baby boom), którego konsekwencją był znaczny przyrost ludności przy niższym udziale młodego pokolenia niż roczniki ich rodziców i dziadków. Z drugiej strony systematycznie wydłuża się przeciętne trwanie życia, którego konsekwencją jest starzenie się populacji. W końcu XX wieku dokonuje się zmiana struktur rodzin- nych powodowana zmianą postaw prokreacyjnych (późniejsze rodziciel- stwo, mniej dzieci) młodych roczników (Wachowiak 2003; Warzywoda- -Kruszyńska, Szukalski 2004; Hantrais 2006). W literaturze przedmiotu podnosi się i opisuje problem zapewnienia opieki starzejącemu się po- koleniu rodziców, którego kondycja fizyczna w dużej części pogarsza się wskutek wydłużania się przeciętego trwania życia (m.in. Nichols, Junk 1997; Künemund 2006; Błędowski 2012, 2013; Trafiałek, 2012). Jedno- cześnie, z różnych powodów, wydłuża się okres zależności dorosłych dzieci od rodziców. Wskazane zjawiska i procesy kształtują współcześnie międzypokoleniowe relacje rodzinne1. Ich charakterystyczną cechą staje 1 L. Hantrais, opisując zmiany w strukturze rodziny w Europie, wskazała na prze- kształcenia wpływające na stabilność i funkcjonowanie rodzin, takie jak: odkłada- nie rodzicielstwa (kobiety relatywnie często coraz później rodzą pierwsze dziec- ko), co powoduje, że wskaźniki płodności maleją, a rezultatem tych zjawisk są 10 się dwustronne oczekiwanie wsparcia od środkowego pokolenia, tzn. realizowanie przez dorosłe dzieci potrzeb opiekuńczych coraz starszych antenatów w rodzinie i jednocześnie subsydiowanie przez rodziców ich dzieci przez coraz dłuższy okres ich życia. Nowym podejściem w analizach relacji w rodzinie, w związku z ro- snącym zapotrzebowaniem na świadczenie pomocy bliskim krewnym, jest koncepcja sandwich generation. Kategoria pojawiła się we wczesnych latach 80. XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Wówczas opublikowano pierwsze prace, w których została opisana złożona sytuacja środkowego pokolenia, obarczonego koniecznością jednoczesnego zaspokajania po- trzeb zstępnych i wstępnych członków w rodzinie. Autorką pojęcia jest D. Miller (1981), która przedmiotem badań uczyniła problemy członków rodziny ulokowanych między pokoleniem dzieci i rodziców, wynikające z udzielania im równocześnie pomocy. Środkowa generacja jest źródłem rodzinnego wsparcia z kilku powodów. Środkowy etap życia człowieka sprzyja pomocniczości. Jest to cecha tego etapu biografii jednostki – E.H. Erikson nazywał ją generatywnością (2002: 82) – konieczny etap rozwoju osobowości człowieka ujawniający się m.in. jako troszczenie się o dobro innych. Członkowie rodzin w średnim przedziale wieku, w porównaniu do ge- neracji młodszych i starszych, charakteryzują się najwyższą sprawnością społeczną i psychofizyczną. Taki kierunek pomocy określa biologicznie – poprzez długi czas osiągania samodzielności kolejnego pokolenia gatun- ku ludzkiego – ale przede wszystkim kulturowo określone zobowiązanie do jej świadczenia między rodzicami a dziećmi oraz dorosłymi dziećmi a rodzicami. Staje się ono jeszcze bardziej uzasadnione w kontekście zmniejszającej się liczby dzieci w kolejnych generacjach od czasu powo- jennego wyżu demograficznego. Nasila się bowiem problem dzielenia opieki nad starzejącymi się rodzicami między coraz mniej licznym ro- dzeństwem (Künemund 2006). Młode pokolenie w rodzinie coraz dłużej wymaga subsydiowania, bo ludzie młodzi coraz później kończą eduka- cję, później osiągają niezależność finansową, później zakładają rodziny prokreacji, nie kumulują kapitału, przez co dysponują coraz mniejszymi zasobami pozwalającymi na wspieranie bliskich krewnych (Knickman, Snell 2002; Grossman 2005; Renzetti, Curran 2005; Podgórska 2006; Gór- ska 2006). Równocześnie uwidacznia się sprzeczność między potrzebami członków rodziny należących do pokoleń skrajnych a społecznym funk- zmniejszanie się rodzin, ale także sytuacje długoletniej bezdzietności z wyboru. Obserwuje się także proces deinstytucjonalizacji rodziny – zmniejsza się związek między małżeństwem i rodzicielstwem, wzrasta współczynnik rozwodów, zwięk- sza się liczba przypadków samotnego rodzicielstwa, związanego z wyższymi wskaźnikami urodzeń pozamałżeńskich oraz rozwodów (2006: 8–12). Sandwich generation? Wzory wsparcia w rodzinach trzypokoleniowych Wstęp 11 cjonowaniem ich krewnych w średnim wieku, zwłaszcza kobiet, które z reguły pełnią w rodzinie role opiekuńcze. Aktywność zawodowa kobiet zmniejsza ich udział w rodzinie, ogranicza ich rolę opiekunów (Küne- mund 2006; Kotowska 2009; Phillips 2009). Rosną wątpliwości i nasilają się dyskusje nad odpowiedzialnością członków rodziny wobec wymaga- jących przez wiele lat wsparcia bliskich krewnych, zwłaszcza że pomoc krewnym wyczerpuje zasoby rodzinne, a sieci wsparcia rodzinnego kur- czą się (Beck 2004; Bień 2007; Slany 2008; Kotowska 2009). Pomoc świadczona krewnym w ramach rodziny jest analizowana tak- że w kontekście polityki społecznej państwa. Realizacja zadań opiekuń- czych przez współczesne państwa jest, w sytuacji wzrastającego na nią zapotrzebowania, zbyt kosztowna, co powoduje, że państwo wycofuje się z finansowania części takich obowiązków. Natomiast usługi komercyjne są coraz mniej dostępne dla przeciętnego obywatela ze względu na zbyt wysokie opłaty. Wzrastające ograniczenia w dostępie do świadczeń pu- blicznych przenoszą odpowiedzialność za los krewnych na rodzinne sieci wsparcia (Hantrais 2006; Racław, Trafiałek 2012). Przedmiotem rozważań w pracy jest wsparcie udzielane w ramach ro- dziny trzypokoleniowej2 w trudnych sytuacjach życiowych, badane z per- spektywy środkowej generacji, tj. członków rodziny ulokowanych mię- dzy pokoleniem dzieci i rodziców. Analizy dotyczą pomocy świadczonej w rodzinie między generacjami rozumianymi jako łańcuch powiązań ge- nealogicznych (Ossowska 1963: 47–51). Świadczona pomoc rozpatrywa- na jest z perspektywy dawcy wsparcia, tj. osoby należącej do środkowego pokolenia w rodzinie na rzecz jej dzieci i rodziców. Celem podjętych analiz – których podstawą są badania przeprowa- dzone w środowiskach o niskim poziomie zurbanizowania (gminy Słupia Konecka i Połaniec w województwie świętokrzyskim), w których, w sy- tuacji ograniczonego dostępu do zinstytucjonalizowanych form pomocy, na znaczeniu zyskuje pomoc rodzinna – są wzory pomocy świadczonej przez środkową generację rodzicom i dzieciom. Zagadnienie wzorów wsparcia świadczonego przez członków środkowego pokolenia w rodzi- nie trzypokoleniowej analizowano w aspekcie strukturalnym i funkcjo- nalnym, tzn. z perspektywy osób świadczących wsparcie oraz rodzaju udzielanej pomocy i jej znaczenia, a także motywów zachowań pomoco- wych przejawianych przez to pokolenie w rodzinie. Założono, że wspar- cie świadczone w rodzinie ma znaczenie, gdyż w trudnych sytuacjach życiowych ludzie sięgają po pomoc głównie bliskich krewnych. Współ- cześnie tendencję tę dodatkowo określają coraz mniej dostępna pomoc 2 Rodziny wielopokoleniowe obecnie coraz rzadziej tworzą jedno gospodarstwo domowe. Najczęściej funkcjonują jako typ zmodyfikowanej rodziny rozszerzonej, stanowią koalicję małych rodzin częściowo zależnych od siebie (Kwak 2003: 12). 12 instytucjonalna z uwagi na zmniejszającą się funkcje zabezpieczającą państwa oraz kurczące się obszary wsparcia w ramach kręgów nieformal- nych, a także na wspomniane wyżej strukturalne zmiany rodzin, tj. upo- wszechnienie się rodzin małych, wzrost udziału związków nieformalnych i rodzin niepełnych, złą sytuację na rynku pracy (por. Beck 2002), a także wydłużenie przeciętnego trwania życia. Zjawiska te skutkują coraz dłuż- szą zależnością dzieci od rodziców, ale także wieloletnią potrzebą wspie- rania rodziców przez dorosłe dzieci. W badaniach podjętych nad problemami pomocy międzypokolenio- wej w rodzinie uwzględniono także zróżnicowanie dawców wsparcia we- dług ich statusu materialnego. Uznano, iż ten rodzaj analiz jest istotny dla orzekania o wzorach międzygeneracyjnej pomocy w rodzinie. Natomiast niewiele jest, jak dotąd, badań nad przekazywaniem pomocy, w których czynnik materialny jest uwzględniany. Z dotychczasowych studiów pol- skich wynika, że członkowie rodzin pomagają sobie w różnych sytuacjach życiowych, ale – jak wynika z badań nad sieciami wsparcia – transmisję świadczeń w rodzinie różnicuje status materialny, który określa rodzaj udzielanej i dostępnej pomocy oraz jej znaczenie dla poprawy sytuacji osób niezamożnych (Wieruszewska 2002: 103–104; Grotowska-Leder, Warzywoda-Kruszyńska 2007: 134–143, 2008: 88–110). Praca obejmuje pięć rozdziałów i obszerne zakończenie, będące roz- wiązaniem tytułowego problemu, tzn. ustalenie, czy występujące w ro- dzinie sytuacje pomagania, w których adresatami są zstępni i wstępni, a środkowe pokolenie źródłem pomocy, jest sytuacją sandwich genera- tion. Rozdział pierwszy dotyczy ustaleń teoretyczno-metodologicznych. Podjęto w nim kwestie metodologiczne, tj. scharakteryzowano projekt badawczy, stanowiący podstawę analiz, założenia badawcze i zastosowa- ne metody. W rozdziale drugim przedstawiono teoretyczne ramy mające zastosowanie w analizach wsparcia społecznego świadczonego w rodzin- nym układzie trzypokoleniowym oraz przegląd badań nad tym zjawi- skiem. Rozdziały – od trzeciego do piątego i zakończenie – mają cha- rakter empiryczny, zawierają wyniki przeprowadzonych badań. Dotyczą kolejno struktury międzygeneracyjnego wsparcia rodzinnego badanego z perspektywy zaangażowania środkowej generacji w rodzinach trzypo- koleniowych, form świadczonej przez nich pomocy dla członków naj- młodszej i najstarszej generacji oraz ich motywów subsydiowania dzie- ci i rodzinnych antenatów. Analizując wzory świadczonej pomocy jako zmienną je różnicującą uznano także status materialny przedstawicieli środkowej generacji w rodzinie. Zamierzenia badawcze i uzyskane rezultaty badań mają walor po- znawczy. W polskiej literaturze przedmiotu są wprawdzie dość liczne opracowania dotyczące pomocy świadczonej w rodzinie, ale rzadko ana- lizy podporządkowane są relacjom badanych jednocześnie z perspektywy Sandwich generation? Wzory wsparcia w rodzinach trzypokoleniowych Wstęp 13 środkowej generacji, określanej w literaturze przedmiotu jako problem sandwich generation, i jej roli w tym zakresie. Podjęte badania są istot- ne również z punktu widzenia organizacji pomocy i opieki rodzinnej, z uwzględnieniem działań podejmowanych przez instytucje państwa. Walory aplikacyjne pracy są skupione na ujawnianiu znaczenia i ogra- niczeń pełnienia roli środkowej generacji członków rodzin w świadcze- niu pomocy rodzinnej i sandwich generation, szczególnie konsekwencji w realizacji obowiązków pomocy krewnym dla pracy zawodowej, kosz- tów społecznych i jednostkowych będących skutkiem ograniczonej par- tycypacji państwa w rozwiązywaniu problemów, wynikających z trendów demograficznych i efektów pauperyzacji rodzin. Rozdział 1 Teoretyczno-metodologiczne podstawy analizy 1. Problematyka badań i założenia badawcze Przedmiotem analiz podjętych w pracy uczyniono zjawisko wsparcia społecznego w rodzinach trzypokoleniowych analizowane z perspektywy środkowego pokolenia w rodzinie. Przedmiotem zainteresowania było zaangażowanie członków rodziny ulokowanych między dwoma skrajny- mi generacjami w rodzinie, między ich dziećmi (i wnukami) a ich rodzi- cami (tzn. dziadkami ich dzieci). Zasadnicze pytania, które organizowały analizy empiryczne dotyczy- ły poznania i wyjaśnienia, czy i w jakim zakresie członkowie środkowej generacji w rodzinie trzypokoleniowej funkcjonują jako zasoby i dawcy wsparcia dla ich dzieci oraz ich rodziców/teściów, a także czy status ma- terialny gospodarstwa domowego osób należących do środkowego poko- lenia w rodzinie określa zasięg, wzory oraz motywy świadczonej pomocy. Założono w badaniach, że osoby stanowiące średnie pokolenie w rodzi- nie wspierają: § swoich bardziej lub mniej samodzielnych rodziców. W licznych polskich opracowaniach znaleźć można potwierdzenie dla tak sformułowanej tezy, gdyż ujawniane są akty świadczenia pomocy między rodzicami a dziećmi (m.in. Żurek 2001; Grotowska-Leder, Wa- rzywoda-Kruszyńska 2008; Hantrais 2006; Dyczewski 2002; Halik 2002; Kotowska, Sztanderska, Wóycicka 2007; Bień, Wojszel, Wilmańska, Sien- kiewicz 2001; Piotrowski 1973; Giza-Poleszczuk, Marody, Rychard 2000). Wzory przepływu pomocy między rodzicami a dziećmi opierają się na prawidłowościach wynikających z cyklu życia rodziny, które określają § swoje dzieci niesamodzielne oraz dzieci, które utworzyły już odręb- ne gospodarstwo domowe (bezdzietne lub rodzinę prokreacji), 16 kto komu pomaga. Natomiast wyniki dotychczas prowadzonych badań dowodzą, że niewystarczająco jest rozpoznana szczególna rola przedsta- wicieli środkowego pokolenia w rodzinie jako dawców wsparcia dla ich dzieci i rodziców/teściów. Uzasadnieniem dla decyzji o badaniu wzorów świadczenia pomocy przez członków środkowego pokolenia w rodzinie na rzecz zstępnych i wstępnych są uwarunkowania demograficzne, kulturowe i polityczne dotyczące organizacji środków dla zaspokojenia potrzeb we współcze- snych rodzinach. Omówiono tę kwestię szczegółowo w kolejnym roz- dziale. W tym miejscu należy podkreślić, że pomoc rodzinom polskim w rozwiązywaniu trudności życiowych o charakterze socjalnym, zgod- nie z realizowaną od 1999 roku zasadą decentralizacji polityki społecz- nej państwa, spoczywa w dużym zakresie na samorządach lokalnych, których możliwości, ze względu na poziom rozwoju, są jednak zróżni- cowane i na ogół niewystarczające. W tym kontekście na znaczeniu zy- skuje samozaradność mieszkańców, czyli rodzin. Organizacja wsparcia w ramach nieformalnych środowisk funkcjonowania człowieka, głównie najbliższych krewnych, w mniejszym zakresie sąsiadów i przyjaciół, zy- skała dodatkowo na znaczeniu w czasach kryzysu państwa socjalnego. Podkreślmy także, że zarówno usamodzielniające się dzieci, jak i starze- jących się rodziców cechuje duża potrzeba pomocy, bo pierwsi i drudzy są w okresie życia, gdy ich potrzeby się zwiększają, a posiadane środki są skromne, bo albo ich jeszcze nie wypracowują, albo przestają być w tym zakresie samowystarczalni. W przypadku dzieci konieczne są zasoby dla organizacji ich „życia na swoim”, a w przypadku antenatów rodzinnych – pogarszająca się ich kondycja fizyczna oznacza wzrastającą zależność od pomocy innych. Zainteresowanie pomocą świadczoną przez środkowe pokolenie w ro- dzinie, tzn. osoby w wieku środkowej dorosłości na rzecz członków po- koleń skrajnych w rodzinie, podyktowane było także tym, że w badaniach nie skupiano dotychczas wystarczającej uwagi na tej kategorii osób, pod- czas gdy ich sytuacja wydaje się szczególnie trudna, gdyż są one uwikłane w różne obowiązki, napięcia i trudne sytuacje wynikające z aktywności zarówno zawodowej, jak i w rodzinie. Jest zatem wielce prawdopodobne, że mają problemy z realizacją zobowiązań rodzinnych w zakresie wspie- rania najbliższych krewnych. W badaniach założono, że międzygeneracyjne wsparcie rodzinne, tzn. wspieranie rodziców przez dorosłe dzieci i dzieci przez rodziców zyskuje na znaczeniu, gdyż: Po pierwsze, ludzie w trudnych sytuacjach życiowych sięgają po zaso- by tkwiące w kręgach nieformalnych i, chociaż korzystają także z pomocy różnych instytucji, to głównie potrzeby w tym zakresie adresują do człon- ków rodzin. Znaczenie zasobów zakumulowanych w grupach nieformal- Sandwich generation? Wzory wsparcia w rodzinach trzypokoleniowych Rozdział 1. Teoretyczno-metodologiczne podstawy analizy 17 nych w zaspokajaniu potrzeb jednostek i grup społecznych współcześnie wzrasta, gdy instytucje powołane do wspierania obywateli w trudnych sy- tuacjach życiowych, stają się coraz mniej wydolne, mniej dostępne (kry- zys ekonomiczny), szczególnie w środowiskach mniej zurbanizowanych, gorzej wyposażonych instytucjonalnie. Po wtóre, współczesne tendencje demograficzne i społeczne, przede wszystkim wydłużenie się przeciętnego trwania ludzkiego życia, które- mu towarzyszy mniejsza sprawność psychofizyczna, oraz zmiany wzorów formowania rodziny i rodzicielstwa, w tym tzw. syndrom „opóźniania młodego pokolenia” obejmujący wydłużanie się okresu skolaryzacji, póź- niejsze wchodzenie na rynek pracy, późniejsze zakładanie gospodarstw domowych i rodzin prokreacji, skutkują zwiększeniem zapotrzebowania na pomoc świadczoną w ramach rodziny. Po trzecie, obserwowane z początkiem transformacji lat 90. procesy pauperyzacji, szczególnie ludności zamieszkującej regiony mniej zur- banizowane: wiejskie i małomiasteczkowe, powodują wzrost znaczenia aktywności osób należących do środkowej generacji w rodzinie na rzecz zaspokajania potrzeb usamodzielniających się dzieci oraz starzejących się rodziców. Prowadzone badania miały służyć ustaleniu, czy i jak członkowie środkowej generacji w rodzinach trzypokoleniowych funkcjonują jako dawcy rodzinnego wsparcia, tzn. czy i w jaki sposób pomagają człon- kom najmłodszego i najstarszego pokolenia w rodzinie. Jednostką ana- lizy w badaniach był przedstawiciel środkowego pokolenia w rodzinie trzypokoleniowej, tzn. osoba, która ma dziecko/dzieci i żyjącego/cych rodzica/teścia i/lub rodziców/teściów. Przyjęto, że kryteria takie może spełniać osoba w wieku od 35 do 60 lat, bo osoby w tym wieku na ogół funkcjonują w rodzinach prokreacji, tzn. mają własne, często już dorosłe, dzieci, a nadto jest duże prawdopodobieństwo, że żyją jeszcze ich rodzice i/albo teściowie. Poszukując wzorów rodzinnej pomocy udzielanej przez członków środkowej generacji w rodzinie trzypokoleniowej, zastosowano perspek- tywę strukturalną i funkcjonalną. Przedmiotem ustaleń było: Po pierwsze, czy i komu przedstawiciele środkowej generacji w rodzi- nie udzielają pomocy i wsparcia spośród zstępnych i wstępnych człon- ków rodziny trzypokoleniowej, tzn. czy wspierają oni swoje dzieci i ro- dziców? Czy udzielają tej pomocy jednocześnie dzieciom i rodzicom, tzn. czy znajdują się w sytuacji sandwich generation? Po wtóre, jaki rodzaj pomocy świadczą przedstawiciele środkowej ge- neracji na rzecz zstępnych (dzieci) i wstępnych (rodziców/teściów) w ich rodzinach trzypokoleniowych? Po trzecie, jakimi kierują się motywami udzielając pomocy najbliż- szym zstępnym i wstępnym krewnym? 18 Po czwarte, czy zasięg i charakter udzielanego wsparcia różnicują ta- kie cechy jak: wiek dziecka (młodsze, starsze) i jego sytuacja (niesamo- dzielne/usamodzielnione), kondycja dziecka i rodzica (zdrowy/chory), miejsce pobytu dziecka/rodzica (współzamieszkuje, tworzy wspólne z re- spondentem gospodarstwo domowe, mieszka w tej samej/innej miejsco- wości) oraz status materialny osób należących do środkowego pokolenia w rodzinie (czy doświadczają/nie doświadczają biedy)? Rodzina trzypokoleniowa jest typem struktury rodziny według kryte- rium liczby pokoleń, tzn. krewnych w linii prostej, między którymi wy- stępuje następstwo genealogiczne, a więc relacje rodzic–dziecko. Zatem jest to struktura obejmująca osoby stanowiące trzy rodzinne pokolenia: pokolenie środkowe, pokolenie ich dzieci (zstępnych) oraz pokolenie ich rodziców/teściów (wstępnych). Tak zdefiniowana rodzina trzypo- koleniowa może stanowić jedno lub więcej gospodarstw domowych. Zstępni to krewni w linii prostej, zrodzeni lub przysposobieni przez członków środkowej generacji, którzy są dla nich dziećmi. Mogą oni być osobami niedorosłymi lub dorosłymi, należącymi do gospodarstwa domowego rodziców lub usamodzielnionymi, tzn. funkcjonującymi już we własnych gospodarstwach. Z kolei wstępni to krewni w linii prostej, tj. rodzice członków środkowej generacji zarówno biologiczni, jak i ro- dzice współmałżonka, tzn. powinowaci. Środkowe pokolenie w rodzinie trzypokoleniowej to członkowie rodziny ulokowani między krewnymi zstępnymi (dziećmi) i wstępnymi (rodzicami/teściami) w linii prostej, sytuacja, w której mają oni przynajmniej jedno dziecko biologiczne lub przysposobione, dla którego są głównym opiekunem oraz przynajmniej jednego żyjącego członka najstarszej generacji rodzica/teścia lub inną osobę spokrewnioną, należącą do pokolenia najstarszego, pozostającą w relacji dziecko–rodzic. W literaturze przedmiotu – głównie dotyczącej sandwich generation – trwa dyskusja, jaki przedział wieku odpowiada osobom w takiej sytuacji rodzinnej. Traktując zagadnienie w katego- riach demograficznych w naszym kręgu kulturowym mogą to być osoby w przedziale wieku od 18–20 do 60–70 roku życia, bo w takim wieku można mieć już dziecko i żyjącego jeszcze rodzica/teścia. W refleksji nad sandwich generation przyjmuje się jednak węższy przedział wiekowy – między 30/35 a 60/64 rokiem życia (m.in. Chassin i in. 2010 za: De- Rigne, Ferrante 2012: 96; Smith, Dumas 2006; Kwok Hong-Kin 2004.). W badaniach stanowiących podstawę rozważań w pracy zastosowano nieco mniejszy przedział – do środkowego pokolenia zaliczono osoby w wieku 35–60 lat. Także dlatego, że biorąc pod uwagę średnią długo- ści życia Polaków, w szczególności Polek, osoba sześćdziesięcioletnia ma prawdopodobnie antenata w rodzinie, nadto cechuje się stosunkowo do- brą kondycją zdrowotną pozwalająca jej być aktywną zawodowo i nie tylko nie oczekiwać pomocy od dorosłych dzieci, ale jeszcze wspierać Sandwich generation? Wzory wsparcia w rodzinach trzypokoleniowych Rozdział 1. Teoretyczno-metodologiczne podstawy analizy 19 je w rozwiązywaniu ich codziennych problemów. Zauważmy nadto, że współcześni polscy młodzi dorośli doświadczają – stosunkowo często – niedostatku własnych środków finansowych, ze względu na ograniczony dostęp do rynku pracy. 2. Podstawy metodologiczne Badania nad wsparciem społecznym relatywnie często – szczególnie stu- dia podejmowane w ramach psychologii czy socjologii – realizowane są w paradygmacie ilościowym. Poszukując informacji na temat wzorów wsparcia międzygeneracyjnego w rodzinach trzypokoleniowych zdecy- dowano się na triangulację źródeł danych, ale z dominacją podejścia ja- kościowego z wykorzystaniem techniki wywiadu swobodnego, z ustaloną listą poszukiwanych informacji (dyspozycji)3. Uznano, że dane ilościowe bardzo dokładnie ukierunkowują myślenie respondenta, natomiast roz- mowa na temat świadczonej pomocy, jej motywów, ale także ograniczeń wynikających z mniejszych lub większych kłopotów finansowych po- zwala na ujawnienie nie tylko większej liczby faktów, ale także odczuć i stanów. Rozmówcy formułują oceny werbalnie, ale reagują także barwą głosu, mimiką, gestem, ujawniając w ten sposób emocje towarzyszące różnym kontekstom świadczonej pomocy. Zastosowany klasyczny wy- wiad swobodny ze standaryzowaną listą poszukiwanych informacji we- dług S.A. Richardsona, B.S. Dohrenwenda i D. Kleina, ale w formie mniej sformalizowanej (nonscheduled interview) (Przybyłowska 1978: 54–55), pozwolił na bardziej swobodną rozmowę, dającą szansę na ujawnienie się różnych kontekstów przedmiotowej sytuacji, także takich, których nie przewidziano konceptualizując badania. Wykorzystany dodatkowo kwestionariusz wywiadu umożliwił zebranie informacji o społeczno-de- mograficznych charakterystykach respondentów i członków ich gospo- darstw domowych (m.in. opis struktury rodzin i gospodarstw domowych 3 Ustalenia dotyczyły wielu faktów o rodzinie oraz o udzielanej pomocy dzieciom i rodzicom przez członka środkowego pokolenia, tzn.: 1) w jakich strukturach ro- dzinnych funkcjonują osoby stanowiące średnie pokolenie w rodzinie: wielkość gospodarstwa domowego (małe/duże), typ rodziny wg liczby pokoleń, skład go- spodarstwa domowego/rodziny wg stopnia pokrewieństwa i wybranych cech członków; 2) czy i komu członkowie środkowego pokolenia pomagają spośród dzieci i rodziców/teściów i w jakiej formie oraz czy jest to pomoc świadczona w tym samym czasie; 3) Jakie są motywy pomagania dzieciom i rodzicom/teściom przez członków środkowego pokolenia w rodzinie oraz czy motywy te różnią się, gdy chodzi o pomoc dzieciom i rodzicom/teściom? 20 oraz ich charakterystykę społeczno-demograficzną), ale także ich sytu- ację życiową definiowaną przez doświadczane w gospodarstwie domo- wym problemy, świadczoną przez nich pomoc dla członków ich kręgów nieformalnych, w tym rodziny, źródła otrzymywanej od nich pomocy w różnych trudnych sytuacjach oraz subiektywną ocenę kondycji mate- rialnej badanych gospodarstw. Analizą objęto sytuację 62 osób żyjących w trzypokoleniowych rodzi- nach, które funkcjonowały w nich jako środkowe pokolenie. To pokole- nie jest relatywnie rzadko przedmiotem analiz nad świadczeniem wspar- cia w polskich rodzinach, zazwyczaj pomoc tego typu jest analizowana między rodzicami a dziećmi (Piotrowski 1973: 193–195; Giza-Polesz- czuk, Marody, Rychard 2000: 127–151; Szatur-Jaworska 2000: 95–96; Żu- rek 2001: 136–138; Balcerzak-Paradowska 2009: 20–21; Grotowska-Le- der, Warzywoda-Kruszyńska 2008: 88–109). Badanymi byli mieszkańcy dwóch gmin województwa świętokrzyskiego: Połańca i Słupi Konec- kiej4. Wśród badanych były dwie kategorie według statusu materialnego 4 Badanie było częścią dużego projektu pt.: „Sieci wsparcia i lokalne partnerstwo w przezwyciężaniu wykluczenia społecznego i transmisji biedy” (MNiSzW Nr 0322/ H02/2005/29), realizowanego w latach 2005–2008, w Instytucie Socjologii Uni- wersytetu Łódzkiego pod kierunkiem dr hab. Jolanty Grotowskiej-Leder w pięciu województwach: kujawsko-pomorskim, lubuskim, podkarpackim, świętokrzyskim i warmińsko-mazurskim (próba badawcza liczyła łącznie 1000 osób, po 200 osób z każdego województwa). Szerzej na temat projektu w niepublikowanym raporcie Grotowska-Leder J. (red.) (2009), Sieci wsparcia i lokalne partnerstwo w przezwycię- żaniu wykluczenia społecznego i transmisji biedy, Łódź; oraz w publikacjach prezen- tujących część wyników badań: Grotowska-Leder 2008; 2008a. Decyzja o przepro- wadzeniu pogłębionych badań w dwóch gminach województwa świętokrzyskiego była podyktowana relatywnie dużym udziałem w nich rodzin trzypokoleniowych (28 ). Połaniec to gmina miejsko-wiejska w powiecie staszowskim licząca ok. 12 tys. mieszkańców, obejmująca 17 wsi sołeckich i jej siedzibę miasto Połaniec. Charakter przemysłowo-rolniczy gminy określał jej wyposażenie instytucjonal- ne, które obejmowało wówczas: elektrownię, obiekty sportowe, kilka zakładów gastronomicznych i instytucje oświatowo-wychowawcze: kilka szkół podstawo- wych, gimnazjum, zespół szkół średnich i zamiejscowy Wydział Zarządzania i Mo- delowania Komputerowego Politechniki Śląskiej. Teren miasta i gminy Połaniec to obszar podstrefy Specjalnej Strefy Ekonomicznej Starachowice. Gmina wiejska Słupia Konecka to mała gmina w powiecie koneckim, położona na uboczu więk- szych szlaków komunikacyjnych. Gminę zamieszkiwało ok. 3600 osób. Obejmuje ona 18 sołectw, które stanowią rozproszone wsie, w których domy zlokalizowa- ne są w znacznym oddaleniu. Siedziba gminy, wieś o tej samej nazwie, liczyła 290 mieszkańców. Rolniczy charakter terenu i brak połączeń komunikacyjnych (gminę obsługiwała wyłącznie komunikacja PKS, do niektórych miejscowości na obrze- żach gminy nie docierał żaden autobus, prowadziły do nich leśne dukty) określały możliwości rozwojowe słupian. Źródło ich utrzymania stanowiły głównie dochody z małych gospodarstw rolnych o niskiej wydajności. Mieszkańcy to przede wszyst- kim ci, którzy nie zdecydowali się wyjechać w poszukiwaniu lepszych warunków Sandwich generation? Wzory wsparcia w rodzinach trzypokoleniowych Rozdział 1. Teoretyczno-metodologiczne podstawy analizy 21 – biedni i niedoświadczający biedy5. Zarówno przyjęta procedura do- boru respondentów, jak i fakt, że badania obejmowały ludność wiejską i miejsko-wiejską, żyjącą z dala od dużych ośrodków miejskich pozwo- liły ujawnić bogactwo wzorów świadczenia pomocy przez środkowe po- kolenie zstępnym i wstępnym w rodzinach trzypokoleniowych. Warto dodać, że środowiska mało zurbanizowane stwarzają większe szanse na rozpoznanie rodzinnych wzorów świadczenia pomocy nie tylko z uwagi na bardziej konserwatywne nastawienie mieszkańców, w które wpisane są ich postawy prorodzinne, ale także ze względu na gorsze wyposażenie tego środowiska w instytucje, które oferują wsparcie. życia. Na terenie gminy funkcjonuje urząd gminy, 5 szkół (4 szkoły podstawowe i jedno gimnazjum), 3 biblioteki, 2 ośrodki zdrowia, jeden dom opieki nad osobami niepełnosprawnymi i 7 jednostek OSP. Badania przeprowadzono późną jesienią i zimą. Ich realizacja napotykała na trudności w „docieraniu” do respondentów mieszkających w odległych rozpro- szonych małych wsiach. Skalę badań uwidacznia liczba przejechanych łącznie ki- lometrów – ok. 4300. Zebrano obszerny materiał badawczy – łączny czas nagrań wywiadów to ok. 65 godzin. Proces transkrypcji nagranego materiału był trudny z uwagi na fakt, ż rozmówcy posługiwali się nierzadko lokalną gwarą, odbiegającą od języka literackiego. 5 Respondentów dobrano spośród 200-osobowej próby mieszkańców dwóch gmin województwa świętokrzyskiego. Zastosowano procedurę celowego doboru, tzn. w próbie mieszkańców wspomnianych dwóch gmin zidentyfikowano zgodnie z przyjętym kryterium osoby w wieku 35–60 lat. Kolejno ustalono, ilu spośród nich funkcjonuje w trzypokoleniowych rodzinach, a następnie, stosując kryterium statusu materialnego gospodarstwa domowego, ujawniono doświadczających/ niedoświadczających biedy (wg kryterium biedy oficjalnej, tzn. faktu, czy gospo- darstwo domowe jest czynnym klientem pomocy społecznej i otrzymuje pomoc z tytułu ubóstwa). Ponieważ w grupie 53 osób wybranych wg tych dwóch kryteriów było relatywnie mało osób żyjących w gospodarstwach doświadczających biedy, w celu poszerzenia tej części próby, poproszono kierowników gminnych ośrodków pomocy społecznej w siedzibach obu gmin o wskazanie osób, które są obecnie klientami pobierającymi świadczenia z pomocy społecznej i spełniają przyjęte kryteria, tzn. są w wieku 35–60 lat i funkcjonują w trzypokoleniowych rodzinach/ gospodarstwach domowych. Z osobami tymi przeprowadzono dodatkowo kwe- stionariusz wywiadu zastosowany w dużym projekcie, aby dysponować takim sa- mym zestawem danych dla wszystkich osób objętych badaniem. W każdej z dwóch gmin próba badawcza liczyła: w Słupi Koneckiej 37 mieszkańców, wśród nich 18 doświadczało biedy i 19 nie doświadczało biedy, a w gminie Połaniec – 25 osób, w tym 13 biednych i 12 niebiednych.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sandwich generation? Wzory wsparcia w rodzinach trzypokoleniowych. Na przykładzie mieszkańców dwóch gmin województwa świętokrzyskiego
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: