Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00546 011234 10700638 na godz. na dobę w sumie
Saul - ebook/pdf
Saul - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 142
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9629-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dramat
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Następująca edycja jest krytycznym wydaniem sztuki wystawionej w 1809 r. w Warszawie. Podstawą wydania został pierwodruk „Saula”, opublikowany przez Wojciecha Bogusławskiego w „Dziełach dramatycznych”, wydanych w 1823 r. Inicjatorzy przygotowania niniejszej edycji, oparli się na zamieszczonych w Cyfrowej Bibliotece Narodowej Polona fotografiach stronic dramatu oraz stronic tworzących ramę wydawniczą utworu. Tekst dramatu opublikowano według zasad opracowywania tekstów oświeceniowych, a kolejność zamieszczonych tekstów została zachowana zgodnie z oryginalnym założeniem Bogusławskiego. Przypomnienie „Saula” Bogusławskiego ma głębokie uzasadnienie ze względu na walory utworu, na podjętą w nim problematykę, wykorzystanie tematyki biblijnej, zakorzenionej w fabule starotestamentalnej. Wszystko to sprawia, że po książkę mogą sięgać zarówno czytelnicy–pasjonaci, amatorsko zainteresowani starożytną historią Izraela, jak i profesjonaliści: filolodzy, teolodzy, bibliści, a przede wszystkim studenci polonistyki. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tom z serii Prace Katedry Edytorstwa Wydziału Filologicznego UŁ WSTĘP Liwia Purgał OPRACOWANIE TEKSTÓW Liwia Purgał Barbara Wolska ŁÓDŹ 2014 Redaktor naukowy prof. dr hab. Barbara Wolska Purgał Liwia Recenzent naukowy prof. dr hab. Krystyna Maksimowicz Ilustracja na okładce Barbara Wojtal Skład Liwia Purgał Korekta Anna Wolska © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ przez Katedrę Edytorstwa UŁ Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06881.15.0.K Ark. wyd. 7; ark. druk. 9 ISBN 978-83-7969-628-4 (wersja papierowa) ISBN 978-83-7969-629-1 (wersja online) Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 WSTĘP Niniejszy tomik, szósty z serii Prace Katedry Edytorstwa Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Łódzkiego, zawiera tekst dramatyczny oświeconego twórcy, Wojciecha Bogusławskiego. Pisarz znany jest przede wszystkim jako autor dzieł takich jak Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, Henryk VI na łowach, ale i jako tłumacz, czy też dyrektor Teatru Narodowego. Motywacją do wydania niniejszej publikacji stał się fakt nieopublikowania, jak dotąd, wielu sztuk z dwunastotomowej pozycji Dzieł dramatycznych1. Następująca edycja jest przeto krytycznym wydaniem sztuki wystawionej w 1809 roku w Warszawie. Podstawą wydania został pierwodruk Saula, opublikowany przez Bogusławskiego w wyżej wymienionych Dziełach dramatycznych, wydanych w 1823 roku. Przygotowując edycję, opierano się o zamieszczone w Cyfrowej Bibliotece Narodowej Polona fotografie stronic dramatu oraz stronic tworzących ramę wydawniczą utworu2. Kolejność przedstawianych tekstów została zachowana zgodnie z oryginalnym założeniem Wojciecha Bogusławskiego. We wprowadzeniu do lektury zwrócono uwagę nie tylko na biogram Vittorio Alfieriego. Na sztukę Saul spojrzano również od strony fabularnej – prezentując losy tytułowej postaci w ujęciu zarówno biblijnym, jak i literackim. Podjęto się również analizy i interpretacji dzieła dramatycznego. Analiza kreacji psychologicznej głównego bohatera tragedii Saul stała się motywacją dokładnego przebadania biblijnego przekazu, dotyczącego nie tylko dziejów króla, ale i historii starożytnego Izraela za czasów jego panowania. Aby uzyskać jak najpełniejszą wiedzę w tym zakresie, oparto się na wydaniu Biblii 1 W. Bogusławski, Dzieła dramatyczne, t. 1–3, Warszawa 1820; t. 4–6, Warszawa 1821; t. 7–12, Warszawa 1823. 2 Tekst został tu zdigitalizowany na podstawie autografu znajdującego się w Bib- liotece Narodowej w Warszawie, sygn. II 64.709 A. 5 Jerozolimskiej3, wyposażonej w obszerne objaśnienia o charakterze naukowym. Dzięki temu zgromadzone tu wiadomości mogą okazać się pomocne nie tylko dla filologów, ale i biblistów, teologów oraz pasjonatów starożytnej historii Izraela. Podczas pracy warsztatowej nad Saulem odnaleziono skrypt teatralny tejże sztuki, pióra Karola Łopuszańskiego z 1815 roku4. Jest to odkrycie istotne, ponieważ do tej pory badacze za jedyny przekaz Saula uznawali dzieło Wojciecha Bogusławskiego, a rękopis uważali za zaginiony. Zważając na fakt, iż na skrypcie znalazły się kreślenia nieznanego cenzora, dokonano licznych poszukiwań informacji na temat tej osoby. Porównano również obydwa przekazy oraz poruszono zagadnienie teatru i cenzury we Lwowie w XIX w. ramach seminariów magisterskich Tekst dramatu opublikowano według zasad opracowywania tekstów oświeceniowych, przyjętych w Katedrze Edytorstwa Uniwersytetu Łódzkiego w i doktoranckich prowadzonych przez profesor Barbarę Wolską. Od kilku lat w Katedrze realizowany jest projekt badawczy, zmierzający do wydania najbardziej wartościowych sztuk Bogusławskiego, reprezentujących różne gatunki literackie (tragedia, opera, komedia, komedioopera). Dotąd opracowano ok. dziesięciu dzieł „ojca polskiego teatru” m.in. Amazonki, Kobieta dotrzymująca sekretu, Lanassa, czyli wdowa Malabaru, Miłość i tajemnica, Szkoła kobiet, Figiel za figiel, Człowiek, jakich mało. Edytowanie sztuk Bogusławskiego zamieszczonych w Dziełach dramatycznych dostarczyło zarówno Magistrantom, jak i Promotorowi ich prac satysfakcji, płynącej z odkrywania coraz to nowych obszarów tematycznych i interesujących realizacji gatunkowych, zapisanych w obszernym dorobku tego wspaniałego dramatopisarza. Chciałybyśmy, by niniejszy tomik dostarczył dobrej lektury, a także stał się pomocą dydaktyczną. Mamy nadzieję, że wzbogaci on wiedzę o twórczości Wojciecha Bogusławskiego – zarówno jako autora, jak i edytora scenicznych utworów. Barbara Wolska Liwia Purgał 3 Biblia Jerozolimska, wyd. Pallotinum, Warszawa 2006. 4 K. Łopuszański, Saul, Śląska Biblioteka Cyfrowa, rkps, sygn. 705. 6 Wojciech Bogusławski, Saul VITTORIO ALFIERI — DROGA ŻYCIA I TWÓRCZOŚCI AUTORA ORYGINAŁU TRAGEDII BOGUSŁAWSKIEGO Przystępując do analizy sposobu adaptacji tragedii Saul Vittorio Alfieriego dokonanej przez Wojciecha Bogusławskiego, warto przyjrzeć się uprzednio samej sylwetce włoskiego twórcy, jego poglądom, aspiracjom i osiągnięciom twórczym. Równocześnie badania te w pewien sposób uzasadnią motywację Bogusławskiego do zaczerpnięcia tematu sztuki właśnie od Alfieriego. Vittorio Alfieri przyszedł na świat 16 I 1749 roku w Asti (północne Wło- chy) w zamożnej, arystokratycznej rodzinie. Już od najmłodszych lat rozwijał się w klimacie niepokoju, melancholii i poczuciu niemożności istnienia wobec otaczającej go rzeczywistości. Tuż po urodzeniu osierocony przez ojca, w dzie- ciństwie skryty i wyalienowany, pozostający w konflikcie z najbliższą rodziną; popadając niejednokrotnie w choroby, kierowany kontestacją i skłóceniem z samym sobą, zdecydował się popełnić samobójstwo, które na szczęście nie doszło do skutku. Przyjaciela i powiernika odnalazł w kuzynie zmarłego ojca, Benedetcie Alfierim, szczególnie w latach 1758–1766, kiedy to uczęszczał do wojskowej Akademii Królewskiej w Turynie. Korzyścią wynikającą z tego typu edukacji stało się włączenie go do armii, gdzie spędził osiem lat, zyskując rangę chorążego. Czas ten poświęcił rozlicznym podróżom, nie tylko po Włoszech, ale i niemalże po całej Europie: Hiszpanii, Francji, Anglii, Austrii, Holandii, Skandynawii, Rosji. Pokaźny majątek zapewnił mu możliwość rezydowania na wielu dworach, z czego jednak niechętnie korzystał. Ulegał za to bezwiednie urokowi pięknych kobiet, przeżywając pierwsze nieszczęśliwe miłości. Ukoje- nie po bolesnych rozstaniach przynosił mu teatr, gdzie spędzał każdą wolną chwilę. Słowem: niczym dandys wiódł życie lekkie i próżniacze, spędzane na trwonieniu pieniędzy, życie doprowadzające go wręcz do stagnacji i marazmu. 7 Rok 1775 przyniósł wielki zwrot i wewnętrzną przemianę w życiu Alfierie- go, którą on sam nazwał „nawróceniem na literaturę”: „Gdybym nie odkrył w sobie płonącego źródła sił twórczych, musiałbym, mając niespełna trzydzie- ści lat, zwariować lub rzucić się w nurty wody1”. Odnajdując swoje powołanie, zamieszkał w Turynie i oddał się pracy twórczej. Wiele czytał, zapoznawał się z dziełami klasyków renesansu i filozofów antyku, odwiedzał również wielo- krotnie Toskanię, uznawaną za kolebkę włoskiego języka literackiego. Zaczy- tywał się w dziełach wielkich twórców w samotności i odosobnieniu u stóp wzgórz Monginevro. W 1777 roku podjął decyzję o zamieszkaniu we Floren- cji, przekazując uprzednio majątek siostrze, w zamian za dożywotnią rentę. To tutaj poznał miłość swojego życia, kobietę wówczas pozostającą od pięciu lat w związku małżeńskim: hrabinę Louisę d’ Albany, żonę Karola Edwarda Stuarta, pretendenta do tronu angielskiego. Alfieri, zauroczony łagodnością, inteligencją i urodą Louisy, podążał w ślad za nią, uczestnicząc w jej podróżach do Toskanii, Rzymu, Alzacji i Paryża. Po trzech latach hrabina zdecydowała się na rozwód, by w 1785 roku zamieszkać we Francji, a później Florencji u boku ukochanego, pozostając wierną towarzyszką życia do końca jego dni. Postanowienie o opuszczeniu Turynu i przeprowadzce do Florencji zaini- cjowało wielką, twórczą przygodę Alfieriego. Wcześniej dokonywał przekła- dów Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa; na przełomie lat 1774/1775 rozpo- czął pracę nad tragedią Cleopatra, również w 1775 opracował wstępnie dzieła Filip i Polinik. Dopiero po scenicznym sukcesie napisanej przez niego Antigony, podjął się w Sienie druku pierwszego wydania swoich tragedii w 1783 roku. Został uczestnikiem Akademii Arkadyjskiej, wtedy też wyruszył w podróż do grobów wielkich twórców: Dantego, Petrarki i Ariosta, wędrował również z ukochaną do Alzacji i Paryża. W roku 1801 stanowczo odmówił uczestnic- twa we współtworzeniu i realizowaniu programu Turyńskiej Akademii Nauk. Ostatnie lata życia spędził na pracy nad komediami i ostatnim, piątym działem autobiografii, La Vita. W 1803 roku zachorował nagle i po kilku dniach zmarł 1 V. Alfieri, La Vita scritta da esso, [w:] Opere scelte di Vittorio Alfieri, Paryż 1847, s. 83. Cyt. za: Z. Wołoszyńska, Wojciech Bogusławski wobec wzorów dramaturgii zachodnioeuropejskiej, [w:] Antynomie Oświecenia. Tom specjalny w 200 rocznicę Konstytucji 3 Maja, Wrocław 1991, s. 233. 8 Wojciech Bogusławski, Saul 8 października tegoż roku. Pochowano go we franciszkańskiej świątyni Santa Croce, obok innych wybitnych postaci, takich jak Michał Anioł, Dante Ali- ghieri, Galileusz, Machiavelli. Louisą zaopiekował się malarz François-Xavier Fabre, przyjaciel zmarłego. Na twórczość poetycką Vittorio Alfieriego składają się Satyry (1797) pisane tercyną oraz inspirowane Petrarką Rymy (1798). Po śmierci twórcy wydano sie- demnaście satyr z lat 1792–1797 (1806), a także Misogallo (Wróg Francuzów) — zbiór sonetów, epigramatów i fragmentów prozy o charakterze antyfrancuskim (1814). Autobiografia La Vita, stylizowana na wzór Wyznań Jana Jakuba Rousseau, wyda- na w edycji pośmiertnej przez hrabinę Albany w 1804 roku, uważana jest za jedno z najważniejszych dzieł Alfieriego. Składa się z czterech części: Puerizia (Dzieciń- stwo), Adolescenza (Wiek dojrzewania), Giovinezza (Młodość), Virilità (Wiek męski) oraz ostatniej, Starość, niedokończonej z powodu przedwczesnej śmierci twórcy. Rzeczywistą popularność zyskał przede wszystkim dzięki tragediom two- rzonym w przeciągu lat 1774–1789, które w całej okazałości uwidoczniły jego talent. Pisane jedenastozgłoskowcem, umiejscowione najczęściej w fabularnej przestrzeni antyku i prezentujące konflikt z despotycznym władcą, dzięki oso- bliwej formie i tematyce nawołującej do walki z tyranią przyniosły mu rozgłos i renomę. Spośród 19 tragedii wymienić należy przede wszystkim: Virginię, Filippa, Timoleona, Sofonisbę, Meropę, Ottavię i najważniejsze: Mirrę, Spisek Paccich, Marię Stuart. Zofia Wołoszyńska podkreśla szczególną wartość tragedii Saul. Badaczka osiemnastowiecznego teatru pisze: Odrębną pozycję zajmuje powstały w latach 1782– 1784 biblijny Saul. (…) Jego [Alfieriego] tragedie były czytane i wystawiane w rzymskich salonach; (…) w kwietniu 1783 recytował Saula podczas uro- czystego przyjmowania go do Arkadii; papież Pius VI wyraził życzenie poznania podziwianego autora i przyjął go na specjalnej audiencji2. Dzieła tragiczne Alfieriego wydane zostały w dwóch edycjach: sieneńskiej, w której znalazło się dziesięć tekstów (1783–1785) oraz paryskiej, zawierającej wszystkie tragedie (1787–1789). 2 Z. Wołoszyńska, op. cit., s. 233. 9 Vittorio Alfieri — droga życia i twórczości autora oryginału tragedii Bogusławskiego W poglądach i zainteresowaniach ideologiczno-filozoficznych był Vitto- rio Alfieri postacią niezwykłą, łączył bowiem wierne oddanie duchowi epo- ki z buntem przeciw niemu; wiedza i umysł wrosłe w epokę oświeceniową, nieuchronnie przekierowywały się w jego poglądach i dorobku artystycznym ku ideom romantycznym. Nie interesowały go odkrycia naukowe i wynalazki ówczesnych mu eksploratorów, przemiany ekonomiczne, rozwój handlu, prze- mysłu i techniki. Za postępowanie zbędne i nieużyteczne uznawał propagandę kultury i jej powszechną dostępność. Za to apoteozą obdarzał jednostki wybit- ne, zdolne do przeciwstawiania się światu, potrafiące go wzbogacić i oświecić, nawet gdyby łamały przy tym obowiązujące prawa i zasady moralne. Pragnął i szukał wolności społecznej, ufając w możliwość ciągłego kształtowania i do- skonalenia człowieka. Gloryfikował swój naród poprzez ksenofobiczne na- stawienie do innych nacji, szczególnie francuskiej. Uważał, że pisarz i władca powinni stanowić dwa niezależne od siebie ogniwa; twórca, uzależniony od mecenatu panującego, nie mógłby wypełniać swej misji w zupełnej autonomii z jednoczesną czystością intencji i świadomością posłannictwa: nauki umiło- wania wolności. Mimo że czuł się arystokratą, krytykował tę grupę społeczną, co nie oznacza, że aprobował inne — gardził plebsem, nie popierał miesz- czańskiej demokracji, potępiał władzę despotyczną. Natalia Sapegno zauważa, iż „całe rewolucyjne dążenie Alfieriego znajduje wyraz nie rozumowy lecz ob- razowy, prowadzi do afirmacji poezji, a nie filozofii3”. Początkowo wierny sensualizmowi i materializmowi, z czasem Alfieri wy- klarował w sobie stanowisko silnie antydespotyczne, czemu dał wyraz szcze- gólnie w pismach politycznych Della tirannide (O tyranii) i Del principe e delle lettere (O księciu i literaturze). Kreuje tu obraz tyrana jako podejrzliwego i okrutnego władcę-uzurpatora, łamiącego prawo i ciemiężącego swój naród. Takich pa- nujących dostrzegał niemalże w każdym kraju: Fryderyka II (Prusy), Marię Teresę (Austria), Katarzynę II (Rosja), Ludwika XV (Francja). W jego opinii rządzący za wzór obierają sobie religię monoteistyczną i Boga — prekursora politycznego despoty. Tyranią była więc dla niego wszelka władza4, zarówno 1 3 N. Sapegno, Historia literatury włoskiej w zarysie. Podręcznik, Warszawa 1969, s. 439. 4 Zob. J. Heinstein, Historia literatury włoskiej. Zarys, Wrocław 1979, s. 144. 10 Wojciech Bogusławski, Saul ZASADY OPRACOWANIA EDYTORSKIEGO Przedłożone tu zasady postępowania modernizacyjnego opracowano na podstawie zasad przyjętych w wydaniach: A. S. Naruszewicz, Poezje zebrane, wyd. B. Wolska, t. 2, Warszawa 2009, s. 180–186. Uwzględniono również cechy indywidualne języka autora edytowanych utworów, jako że teksty te powstały na przełomie XVIII/XIX wieku. W niniejszym wydaniu utworu Wojciecha Bogusławskiego uwzględniono w pewnym stopniu zasady współcześnie obowiązującej interpunkcji logicz- no-składniowej. Jednocześnie, przestrzegając płynność wypowiedzi w mowie wiązanej i jej specyficzną konstrukcję retoryczną, uszanowano interpunkcję retoryczno-intonacyjną, zacieraną przez obecny system przestankowania. Tak więc np. w niektórych przypadkach osłabiano pauzy, zastępując średnik prze- cinkiem, w innych wzmacniano, wstawiając w miejsce przecinka średnik. Dwu- kropek poprzedzający bezpośrednie przytoczenie wypowiedzi został zastąpiony na przecinek. Zważając na przeznaczenie utworów dramatycznych do realizacji scenicznej, pozostawiono występujące w podstawie wydania myślniki oznacza- jące silniejszą pauzę. Inne oznaczenia interpunkcyjne, stanowiące dla aktorów wskazówki do zawieszenia głosu bądź zmiany jego tonu („….”, „..”, „;..” itd.) ujednolicono zgodnie ze współcześnie obowiązującymi zasadami interpunkcji. Zmieniono w stosunku do pierwodruku zakres stosowania wielkich liter, ograniczając go. Majuskuły używano najczęściej przypadku wyrazów okre- ślających Boga wprost lub za pomocą peryfraz, np. Najwyższy, Przedwieczny. Pozostawiono wielką literę w zwrotach grzecznościowych typu Waćpanowie, Waszmości Panowie. Zmodernizowano pisownię łączną i rozdzielną. Cząstki ruchome -m, -ż, -że pisano łącznie, np. jeżelim, mogęż, czyliż, mamże, poznajeszże. Ustanowiono łączną pisownię wyrazów typu: w krótce → wkrótce, w pośród → wpośród. 61 Pisownię głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych modernizowano, np.: nie- bespieczeństwie → niebezpieczeństwie, męztwo → męstwo, mnóztwo → mnóstwo, blizką → bliską. Podobnie uwspółcześniono pisownię rzeczownika puhar → puchar. Jasne o zmodernizowano do pisowni dzisiejszej: bole → bóle, ktory → który, tłomaczy → tłumaczy. np. stilu → stylu. Pisownię głosek i oraz y transkrybowano zgodnie z dzisiejszymi regułami, Formy trajedią, trajedii doprowadzono do postaci dzisiejszej. W transkrypcji samogłosek nosowych przyjęto generalną zasadę moder- nizacji. Pozostawiono natomiast dawne, dość długo utrzymujące się formy: czasownika mięszka oraz rzeczownika pomięszanie. Zredukowano podwójne spółgłoski (geminaty) w wyrazach obcego po- chodzenia, np.: assyryjskim → asyryjskim, klassyczni → klasyczni. Zachowano występujące w druku formy: nadgradza, podchlebca. Wprowadzono cudzysłowy, zwiększając ich liczbę. Poprawiono oczywiste błędy druku bez sygnalizowania tej ingerencji w tekście. Uzupełniano zatem dość częste braki znaków diakrytycznych oraz oczywiste błędne litery. Natomiast opuszczenia liter (czcionek) w wyrazach uzupełniano w tekście i aparacie krytycznym. CZASOWNIK Cząstki ruchome 1 i 2 os. l.poj. czasu przeszłego (-m,-ś) oraz partykuły -że, -ż pisano łącznie: pozwoliszże, mamże, mogęż, jeżelim. Formy czasownika: upojać, przysposobiać doprowadzono do postaci dzisiejszej. Zmodernizowano formę 3. osoby liczby mnogiej czasownika: rozrucą → rozrzucą. Przyjęto zasadę modernizacji dla formy czasownika: pódź → pójdź. PRZYMIOTNIK Modernizowano l.mn. przymiotników -em, -emi do postaci -ym, -ymi: niewzruszo- nem → niewzruszonym, największem → największym, straszniejszemi → straszniejszymi. Nie zachowano formy wszytkie, doprowadzając ją do postaci dzisiejszej. 62 Wojciech Bogusławski, Saul Zasady opracowania edytorskiego PRZYIMEK Zachowano dawne formy oboczne przyimków: z zdradliwych, z zdrajcami. ZAIMEK Zachowano występujące oboczne formy zaimka mię||mnie. Pozostawiono końcówkę -ę biernika l.poj. zaimków: twoję, swoję, naszę. Mo- dernizowano końcówki l.mn. zaimków -em, -emi do postaci -ym, -ymi: moiem → moim, twoiemi → twoimi, waszemi → waszymi. RZECZOWNIK (DEKLINACJA) Utrzymano dawną formę w dopełniaczu l.poj. rzeczownika r.m: poranku (= poranka). Ujednolicono pisownię końcówki -ow dopełniacza l.mn. rzeczownika r.m: bolów → bólów. Zmodernizowano o bez pochylenia w końcówce dopełniacza l.mn. rze- czownika r.m.: nieprzejacioł → nieprzyjaciół. Zachowano końcówkę -ą w bierniku l.poj. rzeczowników r.ż. miękkotema- towych: tragedią, jaskinią, pustynią. Pozostawiono końcówkę -y w narzędniku l.mn. rzeczowników: widziadły (= widziadłami), rozkazy (= rozkazami), dostojeństwy (= dostojeństwami), skrzy- dły (= skrzydłami). Zmodernizowano dawną formę wyrazu letkości → lekkości. INNE FORMY RZECZOWNIKA Grupę spółgłoskową -źrz- zachowano zgodnie z pisownią druku: źrzódło. Zachowano formę: podchlebca. Literę x transkrybowano jako ks: xiężyc → księżyc. 63
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: