Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00522 008264 13452018 na godz. na dobę w sumie
Sceniczne metamorfozy mitu. Teatr polski XXI wieku w perspektywie kulturowej - ebook/pdf
Sceniczne metamorfozy mitu. Teatr polski XXI wieku w perspektywie kulturowej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-768-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> sztuka >> kino i teatr
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W publikacji zaprezentowano analizy kulturoznawcze wybranych spektakli adaptujących mity antyczne z kręgu kultury śródziemnomorskiej w obrębie estetyki postmodernizmu. Autorka podjęła pierwszą na rodzimym gruncie transdyscyplinarną analizę recepcji mitów we współczesnym teatrze polskim. Wybrała przykłady z twórczości czwórki polskich reżyserów teatralnych (Maja Kleczewska, Michał Zadara, Jan Klata, Antonina Grzegorzewska), w spektaklach których szczególnie wyraźnie i często można dostrzec inscenizację mitu. Porządkując obszar ich dokonań, autorka posłużyła się własną typologią i wyróżniła strategie ujmowania mitu przez poszczególnych twórców.

„Autorka pisze o trudnych kwestiach i złożonych problemach w sposób zwięzły i prosty (co nie znaczy upraszczający) [...] Jej praca nie tylko rzuca nowe światło na twórczość czwórki wybitnych reżyserów, dowodząc ich silnego zakorzenienia w najdawniejszej tradycji teatru i dramatu światowego, lecz także stanowi ważny przyczynek do badań nad relacjami sztuki/sztuki teatru i mitu. Analizy spektakli są szczegółowe, precyzyjne i nierzadko odkrywcze. Prowadzą do bardzo ciekawych wniosków i pobudzają do myślenia. Starannie dobrany materiał ilustracyjny dodatkowo je wzbogaca, dając odbiorcom pogląd na estetykę omawianych spektakli oraz na indywidualny styl twórców inscenizujących opowieści mityczne. Oryginalna typologia poszerza konteksty ich dokonań, powiązując je z szerszym zapleczem kulturowym”.

Z recenzji prof. dr hab. Anny Burzyńskiej (UJ)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Małgorzata Budzowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Filologii Klasycznej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Anna Burzyńska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: Sebastian Pawlak jako Orestes. Oresteja Mai Kleczewskiej (fot. Bartosz Nalazek, Archiwum Artystyczne Teatru Narodowego w Warszawie) Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji nr DEC-2012/07/D/HS2/01106 © Copyright by Małgorzata Budzowska, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08055.17.0.M Ark. wyd. 23,0; ark. druk. 23,5 ISBN 978-83-8088-767-1 e-ISBN 978-83-8088-768-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 So here I am, in the middle way, having had twenty years – Twenty years largely wasted, the years of l’entre deux guerres Trying to use words, and every attempt Is a wholly new start, and a different kind of failure Because one has only learnt to get the better of words For the thing one no longer has to say, or the way in which One is no longer disposed to say it. And so each venture Is a new beginning, a raid on the inarticulate With shabby equipment always deteriorating In the general mess of imprecision of feeling, Undisciplined squads of emotion. And what there is to conquer By strength and submission, has already been discovered Once or twice, or several times, by men whom one cannot hope To emulate – but there is no competition – There is only the fight to recover what has been lost And found and lost again and again: and now, under conditions That seem unpropitious. But perhaps neither gain nor loss. For us, there is only the trying. The rest is not our business. (T.S. Eliot, East Cocker, 1968) SPIS TREŚCI Wprowadzenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koncepcja badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Badanie teatru – autoanaliza widza/badacza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I. Mit na scenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Praca mitu/praca nad mitem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Artystyczna praca nad mitem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II. Maja Kleczewska. Mityczne podglądanie ekstremum . . . . . . . . . . Fedra. Mit ucieleśniony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Intertekstualna ewolucja mitu. Baza spektaklu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Eurypides, Hipolit uwieńczony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Seneka, Fedra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Per Olov Enquist, Dla Fedry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . István Tasnádi, Fedra fitness . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Transtekstualność mitu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Transtekstualność mitu na scenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fedra. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Arycja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tezeusz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hipolit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Minotaur/Minitaur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Teramenes, Enona, Panope . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sceniczny indeks mitu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oresteja. Mit rozbity. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mitopojetyczna transtekstualność w sztuce postmodernizmu . . . . . . . . . Transtekstualność na scenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Penetrowanie kanonu. Oresteja Ajschylosa i  Ifigenia w  Aulidzie Eurypidesa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skandynawski krajobraz destrukcji. Sceny z  życia małżeńskiego Ingmara Bergmana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Intertekstualne przypadki nieszczęścia. Godziny Davida Hare . . . . Intensyfikacja kobiecej Inności. Kasandra Christy Wolf . . . . . . . . . . Ethos i aisthesis – inspiracje etyczne i estetyczne. Makbet i Opis ob- razu Heinera Müllera. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 9 16 22 25 27 37 59 60 63 63 72 76 84 89 93 95 99 101 103 105 107 110 120 123 126 126 130 132 132 134 8 Spis treści Rozdział III. Michał Zadara. Postpolityczny flâneur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oresteja. Mit pamięci uszkodzonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między wstydem a winą. Mit początków państwowości . . . . . . . . . . . . . . . Muzyczna lokalizacja matrycy mitycznej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dramatyczna lokalizacja matrycy mitycznej. Wielka narracja komu- nizmu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Agamemnon 1945. Porządkowanie chaosu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ofiarnice 1956. Chaos zamrożony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łaskawe 1971. (De)stabilizacja chaosu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przepisać tekst, zabić mit. Sceniczny inter-tekst w inscenizacjach Rasynow- skich. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dyskurs przemocowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Etyczna „polityczność” kultury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ifigenia. Nowa tragedia. Huragan „hochsztaplerskich idiotyzmów” Fedra. U-topijna polityczność uczuć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hipolit – pogardliwy buntownik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Arycja – upokorzony wojownik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fedra – podstarzała gwiazda estrady . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tezeusz – chełpliwy poszukiwacz przygód . . . . . . . . . . . . . . . . . Rama audiowizualna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anty-Edyp. „Każdy ma swoje małe maszyny” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV. Jan Klata. Muzyczność rewolucji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oresteja. „Zapis szaleństwa świata” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Król Edyp. Eksperymentalny recycling. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Muzyczny second-hand Strawińskiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Muzyczno-mityczny bricolage Klaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział V. Antonina Grzegorzewska. Przepisywanie mitu . . . . . . . . . . . . . . . . Ifigenia. „Wojna to permanentny orgazm trupów”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tauryda. Apartado 679. „Okrutna korrida obojętności” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Materiały multimedialne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nagrania spektakli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 148 150 153 157 157 166 169 173 173 178 183 193 196 198 199 200 201 206 233 234 262 262 269 289 299 326 351 369 371 373 WPROWADZENIE Otóż produkcja kulturowa jest nieprzekładalna. Nie można jej przetłumaczyć ani zredukować. Musimy szukać niezbędnych środków, aby ją analizować, nie zaś kapitulować przed relatywizmem i partykularyzmem. Odważmy się choć na minimum naukowości1. Koncepcja badań W projekcie badawczym „Recepcja mitów antycznych z kręgu kultury śród- ziemnomorskiej w teatrze polskim XXI wieku”, finansowanym w ramach programu SONATA Narodowego Centrum Nauki, za przedmiot badań przyjęto przedstawie- nia teatralne. Wybór spektakli teatralnych do opisu i analizy nie odnosił się w ża- den sposób do kwestii, czy dane przedstawienie nominalnie stanowiło inscenizację dramatu/dramatów starożytnych, ich wersji nowożytnych czy też tekstów z  obu tych przestrzeni czasowych. Badania w kontekście classical reception studies sugerują ujęcie całościowe, bez wykluczania wersji nowożytnych, stanowiących kreatywne medium recepcyjne dla starożytnych dramatów. Zasadnicze rozstrzygnięcie zasadza się na różnicy między pojęciami tradycji klasycznej (classical tradition) a recepcji kla- sycznej (classical reception) i wynikającymi z nich podejściami badawczymi. Według Lorny Hardwick (2003: 2) postawa badawcza wpisująca się w nurt tradycji klasycz- nej skupia się na transmisji i dyseminacji martwego dziedzictwa kultury antycznej. Punkt ciężkości lokuje się wówczas na badaniu wpływu antycznych twórców na kolejne etapy rozwoju kultury. Dzieła antyczne traktuje się jako nośniki stabilnych sensów, ustalonych jednorazowo i autorytatywnie. W rozważeniu tak linearnie uję- tego rozwoju wpływu badania koncentrują się na śledzeniu transmisji tekstu, jego poszczególnych, otwarcie intertekstualnych adaptacji oraz na czasozależnych refor- mulacjach kanonu. Teksty antyczne istnieją jako obiekty kanoniczne, zhierarchizo- wane zależnie od epoki i adaptowane zgodnie z intencją autora. Głównym punktem odniesienia dla analizy dzieła oraz jego adaptacji pozostaje kultura antyczna. 1 Pavis 2011: 21. 10 Wprowadzenie Tymczasem badania recepcyjne2 (classical reception studies) odwołują się do postawy badawczej, która za przedmiot swoich rozważań przyjmuje zarówno kul- turę antyczną, jako kulturę źródłową, jak i kulturę przyjmującą/adaptującą źró- dło. Będące w istocie analizą porównawczo-kontekstualną, badania recepcyjne skupiają się na dwutorowej relacji pomiędzy dziełem antycznym a dziełem adap- tującym oraz pomiędzy kulturą antyczną a kulturą adaptującą. Ponieważ w tych badaniach kluczowe znaczenie ma kontekst, główne działania polegają na ana- lizie fenomenów kultury ewokujących dzieło. Co istotne, recepcja jako główny przedmiot swoich badań przyjmuje dzieło adaptujące i jego konteksty, dopiero w następnej kolejności badając dzieło i kulturę źródłową. Taki układ badań nie- uchronnie skłania do rewizji znaczeń, poszukiwania kontekstów zapomnianych lub niezauważonych oraz odnajdywania nowych sensów dla dzieła źródłowego, możliwych do zauważenia i  analizy tylko w  kontekstach dzieła adaptującego. Z tego też powodu studia recepcyjne z reguły skupiają się na refiguracjach, re- kontekstualizacjach, krytyce, redefinicjach, jednym słowem – na zmianie. Przed- miotem tych badań są procesy artystyczne i intelektualne zaangażowane w selek- cję, naśladowanie lub adaptowanie dzieł antycznych, przy czym pod tymi trzema terminami kryje się szereg procesów transtekstualnych. Dodatkowo, szczegó- łowo rozważa się konteksty dla tych procesów istniejące poza samym dziełem, zarówno antycznym, jak i adaptującym. Szczególną uwagę przywiązuje się rów- 2 Dla badań recepcyjnych, nie tylko w odniesieniu do tekstów antycznych, można zrekonstruować całkiem bogate zaplecze teoretyczno-metodologiczne zainicjowane an- typozytywistycznymi ideami formalizmu rosyjskiego, którego skupienie na wewnętrznej literackości dzieła, bez odwołań do uwarunkowań zewnętrznych, ograniczało analizę do badań funkcjonalności języka poetyckiego i wewnętrznej organizacji dzieła. Intentio ope- ris było wyznacznikiem procesu interpretacji. Tradycję tę kontynuował nowy krytycyzm (formalizm amerykański) podkreślający antyintencjonalność, czyli brak uważności dla intencji autora i ergocentryzm, czyli w istocie intentio operis. Istotną zmianę perspekty- wy wprowadził Wolfgang Iser, którego teoria odpowiedzi czytelnika (reader-response) podkreślała fakt, iż to odbiorca wyzwala sens dzieła, zatem najistotniejsze jest intentio lectoris. Kierunek ten kontynuował Hans Robert Jauss, twórca idei Rezeptionstheorie, „estetyki recepcji”, akcentującej interakcję między procesami produkcji i recepcji dzieła, czyli relacji między autorem a odbiorcą, przy czym kluczowe znaczenie miał tutaj tzw. „horyzont oczekiwań” bazujący na doświadczeniu życiowym odbiorcy (intentio lectoris). Poszerzając tę perspektywę, postawa marksistowska w badaniach literackich otworzyła się na kontekst produkcji i recepcji dzieła, kierując się ku socjologii literatury: analiza treści ideologicznych oraz politycznych utworu i kontekstu jego powstania skupiała się na intentio auctoris. Specyficznym połączeniem intentio auctoris i intentio lectoris jest idea fuzji horyzontów Hansa-Georga Gadamera, w której uznaje się, że sens dzieła jest mode- lowany czynnikiem historycznym (cf. Propp 1976; Jakobson 1975, 2000; Warren 1943; Iser 1972, 1978; Jauss 1970, 1977, 1982; György 1951; Gadamer 2015). Wprowadzenie 11 nież do wskazania i przeanalizowania celu i funkcji, dla których zaistniał proces recepcji. Warunkiem sine qua non badań recepcyjnych jest rekonstrukcja języka wartości danej fazy recepcji dzieła. Rozważając akt recepcyjny w kontekście ada- ptacji, należy go traktować jako proces komunikacyjnej translacji interkulturowej i  międzyczasowej, osadzonej w  specyficznym kontekście czasoprzestrzennym. Dlatego też w tej publikacji znajdują się analizy spektakli bazujących na każdym z trzech modeli tekstowych (starożytnych, nowożytnych lub połączonych). Za- sadniczą ideą projektu było bowiem prześledzenie inscenizacji nie tyle dramatu, co mitu antycznego. Identyfikacja mitów, najczęściej poddawanych rekontekstu- alizacji we współczesne realia lokalne i globalne, stanowiła podstawę dla rozpo- znania pracy mitu antycznego (cf. Blumenberg 2009) w przestrzeni wyobraźni symbolicznej polskich twórców. Taka procedura miała na celu hermeneutyczną próbę zdiagnozowania podstaw ideologicznych oraz kierunków, wedle których rozwijały się i rozwijają zabiegi recepcyjne transformujące starożytne mity we współczesne konteksty kulturowe. Jako spektrum znaczeniowe dla definicji zjawisk estetycznych i społecznych rozważanych w dziełach scenicznych przyjęto ramy, odpowiednio, postmoder- nizmu i  ponowoczesności3. Wspólnotowe doświadczenie kultury ponowocze- sności, wraz z  jej patologicznymi derywacjami konsumpcjonizmu i  totalnego wyzwolenia od wszelkich ograniczeń narzucanych przez nadzorców dawnych terytoriów panoptycznych, ewokuje postawy zniewolenia przez przymus ade- kwatności do kalejdoskopowo zmieniającego się świata. Liminalny charakter tych przeżyć, związany z koniecznością dokonywania wyborów i ucieczką przed odpowiedzialnością, staje się problemem szeroko komentowanym na scenach polskiego teatru. Elementy rzeczywistości aktualnej, które są słabo rozpoznane, bolesne, stłumione czy trudne do akceptacji, znajdują swój sceniczny opis po- przez matrycę mityczną. Rekontekstualizacja mitów antycznych wykorzystywa- nych do opisu i analizy współczesności jest zjawiskiem niezwykle istotnym, po- nieważ – mimo zabiegów silnie subwersywnych i rewizyjnych, jak ma to miejsce w inscenizacjach postmodernistycznych – mit antyczny nieustannie zaświadcza o dynamice swojego istnienia w przestrzeni wyobraźni symbolicznej. Zważyw- szy na fakt, iż mit jest „formą kształtowania znaczeniowości” (Blumenberg 2009: 107) i pełni funkcje apotropaiczne, przez co pozwala uzyskiwać dystans wobec rzeczywistości, szczególnie wobec jej przejawów trudnych i wymykających się władzy logosu, dynamika jego istnienia w teatrze pozwala na odszukiwanie histo- 3 Na różnice terminologiczne pomiędzy postmodernizmem a ponowoczesnością, a więc pojęć często mieszanych ze sobą w nauce polskiej, zwraca uwagę Anna Burzyńska, podkreślając, że termin „postmodernizm” winien być zarezerwowany dla zjawisk arty- stycznych, natomiast określenie „ponowoczesność” (postmoderna) powinno dotyczyć zjawisk filozoficzno-społecznych (2013: 230–231). 12 Wprowadzenie rycznie utraconych wartości oraz definiowanie nowo rozpoznawanych walorów transformującej się nieustannie polskiej tożsamości społecznej. Próba stworzenia dystansu poznawczego dla zjawisk tak aktualnych, jak spektakle teatru polskiego XXI wieku była zasadniczym celem badań ujętych w powyżej zdefiniowane ramy kontekstowe. Mając na uwadze powyższe założenia, uwagę badawczą skupiono na insceni- zacjach mitów antycznych realizowanych w kontekście estetyki postmodernizmu i/lub w odniesieniu do filozofii ponowoczesności oraz mających na celu analizę zjawisk artystycznych i społecznych w ich kontekście lokalnym (polskim). Na- leży przy tym zaznaczyć, że „lokalność” inscenizowanych zjawisk rzadko kiedy funkcjonuje w oderwaniu od ich kolokacji globalnych. „Lokalność” rozumiana jest tu zatem dwutorowo: jako inscenizacyjna referencja do zjawisk społecznych typowo lokalnych (polskich) oraz jako artystyczna ekspresja artystów lokalnych (polskich) z całym jej zapleczem kontekstowym. Na podstawie tak sformułowa- nych założeń wyodrębniono ramy selekcyjne dla przedmiotu badań w obrębie działań poszczególnych reżyserów teatralnych, dla których matryca mityczna sta- nowi istotne odniesienie w podejmowanych działaniach artystycznych i którzy realizują ją we wspomnianej estetyce postmodernizmu i/lub w odniesieniu do filozofii ponowoczesności. W poszczególnych rozdziałach monografii przeanalizowano inscenizacje mi- tów antycznych zrealizowane przez wybranych twórców teatralnych w kontekście ich artystycznego zaplecza, ponieważ, zdaniem autorki, żadne dzieło nie powinno być badane w oderwaniu od artystycznego emploi artysty4. Ponadto, rozważania dotyczące każdego spektaklu mają charakter wszechstronnej analizy kulturoznaw- czej, obejmującej zarówno samo dzieło teatralne, jak i wszelkie jego relewancje zewnętrzne. W związku z powyższym monografię otwiera rozdział pt. Mit na sce- nie, który ustanawia ramy metodologiczne dla interpretacji spektakli w kolejnych rozdziałach. Omówiono w nim pojęcie mitu, jego recepcję w kulturze oraz w prze- strzeni inscenizacji postmodernistycznych. Dalsza część książki zawiera analizy in- scenizacji mitów antycznych dokonanych przez Maję Kleczewską, Michała Zada- rę, Jana Klatę i Antoninę Grzegorzewską. W rozdziale drugim pt. Maja Kleczewska. Mityczne podglądanie ekstremum analizowane są dwie produkcje reżyserki: Fedra (2006) z Teatru Narodowego w Warszawie oraz Oresteja (2012), będąca kopro- dukcją Teatru Narodowego i Teatru Wielkiego – Opery Narodowej w Warsza- wie. W rozdziale trzecim pt. Michał Zadara. Postpolityczny flâneur zamieszczono analizy czterech spektakli reżysera. Są to: Fedra (2006) i Ifigenia. Nowa tragedia (2008) z Narodowego Starego Teatru w Krakowie, Oresteja (2010) z Teatru Wiel- kiego – Opery Narodowej w Warszawie oraz Anty-Edyp (2010) z Teatru Polskie- 4 Autorka stosuje tu termin emploi w jego szerszym, źródłowym znaczeniu na okre- ślenie maniery działania artystycznego. Wprowadzenie 13 go w Warszawie, wyprodukowany we współpracy z Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Rozdział czwarty pt. Jan Klata. Muzyczność rewolucji obejmuje inter- pretację dwóch inscenizacji reżysera z Narodowego Starego Teatru w Krakowie: Orestei (2007) i Króla Edypa (2013). W rozdziale piątym pt. Antonina Grzegorzew- ska. Przepisywanie mitu przedmiotem analizy są dwie produkcje reżyserki: Ifige- nia (2008) z Teatru Narodowego w Warszawie i Tauryda. Apartado 679 (2012) z Teatru Współczesnego w Szczecinie. Tak zbudowany zbiór spektakli poddanych badaniom ma na celu ujawnienie wszechstronności w podejściu współczesnych artystów polskiego teatru do tkanki mitycznej. W  przypadku Mai Kleczewskiej założeniem jest ukazanie zjawiska insce- nizacji transtekstualnej, w której dzieło teatralne bazuje na rozbudowanej sieci tekstów kultury spiętych klamrą mitu. Ponadto, dzieła Mai Kleczewskiej szero- ko eksplorują estetykę postmodernizmu zaangażowaną w klisze popkulturowe na granicy kiczu, a także kwestię fenomenologii ciała aktora. Jednocześnie, o ile Fedra stanowi dzieło teatru dramatycznego sensu stricto, o tyle Oresteja z założe- nia ma być dramatooperą współtworzoną z wybitną kompozytorką, Agatą Zubel. Mamy zatem zestaw transtekstualnego utworu dramatycznego i dramatoopero- wego, co pozwala na wszechstronny ogląd interpretacyjnych gestów reżyserki. Działalność artystyczna Michała Zadary – „stachanowca” polskiego teatru – w zakresie interpretacji mitów antycznych w ich różnorodnych wersjach została najszerzej omówiona, z uwagi na jej wewnętrzną różnorodność. Fedra i Ifigenia. Nowa tragedia, jako formalne inscenizacje dramatów Racine’a, podnoszą niezwy- kle istotną kwestię uwikłania mitu w język jego reprezentacji, jak również stanowią głos w odniesieniu do pierwszych nowożytnych ingerencji w strukturę starożyt- nych mitemów. Oresteja zgłębia zagadnienie muzycznej translacji mitu w formie operowej proponowanej przez Iannisa Xenakisa, a ponadto reprezentuje głębo- ko lokalnie zakorzenioną rekontekstualizację matrycy mitycznej. Anty-Edyp jest w tym zestawie projektem wysoce eksperymentalnym, badającym mit z perspek- tywy transdyscyplinarnej na przecięciu performansu, filozofii i medycyny. Z kolei inscenizacje Jana Klaty przesuwają punkt ciężkości ku muzyczności gestów interpretacyjnych wobec mitów. Oresteja proponuje scenerię interpre- tacyjną rozpisaną w dźwiękach muzyki eksperymentalnej zderzonej z kliszami popkultury. Jednocześnie inscenizacja ta nawiązuje transtekstualną więź z  in- nymi tekstami kultury, tworząc referencję do dyskursu metateatralnego i meta- mitycznego. Natomiast Król Edyp, formalnie będący inscenizacją opery Igora Strawińskiego, pogłębia muzyczne fascynacje reżysera w odniesieniu do tkanki mitycznej i ujawnia projekt eksperymentujący zarówno w warstwie muzycznej, jak i dramaturgicznej. Spektakle Antoniny Grzegorzewskiej stanowią przykład przepisywania mi- tów na scenę, jako że reżyserka najpierw przygotowuje swoje własne wersje dra- matyczne mitów starożytnych, by potem reżyserować je w teatrze. Jej projekt doty- czący mitu Ifigenii ma tu charakter programowy. Formułując własną perspektywę 14 Wprowadzenie dla indeksu mitu, Grzegorzewska rozpisuje go na dwa rozdziały zgodnie z tradycją literacką antyku, jednak nadaje im nowe ramy kontekstowe. Ifigenia eksploruje kwestie społeczne i polityczne, zaś Tauryda. Apartado 679 zmienia perspektywę na bardziej osobistą, tworząc hybrydę transkulturową dla matrycy mitycznej. przepisywanie rekontekstualizacja hybrydyzacja Antonina Grzegorzewska Ifigenia Tauryda. Apartado 679 polityka muzyczność eksperyment Maja Kleczewska Fedra Oresteja Mit na scenie Oresteja Król Edyp Jan Klata popkultura transtekstualność psychologizm Fedra Ifigenia. Nowa tragedia Oresteja Anty-Edyp Michał Zadara postpolityka intelektualizm eksperyment Rys. 1. Rama konceptualna badań (opracowanie własne) Jak można zauważyć, naczelnym celem tak zdefiniowanego wyboru obiek- tów badań było ukazanie różnorodnych podejść artystycznych do zastanej tkanki mitycznej i jej heterogenicznych manifestacji w kulturze, z akcentem położonym na zabiegi subwersywne, eksperymentalne i wielogatunkowe (rys. 1). Teatr Mai Kleczewskiej, zanurzony w kliszach popkultury, jest reprezentacją postmoderni- Wprowadzenie 15 stycznego podejścia do tekstów kultury pojmowanych każdorazowo jako element większej sieci asocjacji transtekstowych, penetrujący głównie zagadnienia este- tyczne i psychologiczne. Teatr Michała Zadary prezentuje projekt silnie zintelek- tualizowanego teatru postpolitycznego, eksplorującego performatywne granice języka jako narzędzia polityki. Teatr Jana Klaty, podobnie jak projekt Zadary, pro- ponuje dyskurs silnie upolityczniony, jakkolwiek nieuwikłany w żadne radykalne pozycje ideologiczne. „Polityczność” teatru Klaty ujawnia się w jego nieustannej refleksji nad kwestiami etyki i angażowanej do jej rozważenia estetyki, w której dominuje fraza muzycznego eksperymentu. Teatr Antoniny Grzegorzewskiej to przejaw typowo inżynierskich – w terminologii Lévi-Straussa (1969) – zabiegów dokonywanych na zastanym dziedzictwie kulturowym. Reżyserka przepisuje za- stane teksty kultury w nowe konteksty, ingerując w ich głębokie struktury zna- czeniowe. Tworzy w ten sposób pre-teksty5 dla sceny, na której sama konstruuje z nich dzieło sceniczne, powielając niejako gesty kreacyjne twórców starożytnej tragedii greckiej. Ponadto, każdy z omówionych projektów artystycznych został przeanalizowany w  szerszych kontekstach kulturowych, potwierdzających, jak dalece gesty twórców teatralnych wpisują się w globalny dyskurs kulturotwórczy. Nie bez znaczenia pozostaje też fakt parytetu genderowego twórców. Ponieważ zasadniczym zjawiskiem badanym w opisywanym projekcie jest sceniczna recepcja mitów antycznych, analiza spektakli musiała być uzupeł- niana interpretacją tekstów kultury będących nośnikami tych mitów. Jednak w przypadku każdego z omawianych spektakli ta przeplatająca się analiza zda- rzenia scenicznego i jego tekstualnego zaplecza przyjmuje różnorodną formę, w zasadniczej mierze uzależnioną od tego, jak dalece dany projekt in-sceniza- cyjny bazuje na tekstowym medium mitu. Z tego też powodu poszerzoną in- terpretację tekstualnych wersji mitu można zauważyć w analizie in-scenizacji Kleczewskiej i  Grzegorzewskiej, ponieważ obie artystki deklarują szerokie, brikolerskie (Kleczewska) oraz inżynieryjne (Grzegorzewska) podejście do tekstualnych wersji mitu6. W ten schemat częściowo wpisują się również Ra- synowskie in-scenizacje Zadary. W  każdym jednak przypadku zasadniczym przedmiotem badań i  istotowym punktem odniesienia pozostaje zdarzenie sceniczne. Metodologia badań każdorazowo dostosowuje się do swojego przedmiotu (spektaklu), do tego, w jaki sposób on sam pozwala kierunkować wektory analizy, a także do tego, w jaki sposób został on, intelektualnie i emo- cjonalnie, utrwalony przez odbiorcę przyjmującego rolę badacza. Warto dodać, że forma języka analizy współuczestniczy w przekazie istotowych treści badań 5 Termin pre-tekst rozumiany jest tutaj jako tekst sensu stricto, stanowiący scenariusz dla inscenizacji. 6 Mam tu na myśli dwa typy artystycznego podejścia do dziedzictwa kulturowego opisane przez Lévi-Straussa (1969), które zostaną szczegółowo omówione w rozdziale I. 16 Wprowadzenie skupionych wokół zagadnienia transferu kulturowego. Z tego powodu niektóre terminy analityczne zapisywane są z dywizem, mającym za zadanie uwypuklić różnorodność i wielorakość sposobów in-scenizacji mitów. Badanie teatru – autoanaliza widza/badacza Relacje tekstu i sceny są zagadnieniem szeroko dyskutowanym w badaniach teatrologicznych. Problematyka ta nabiera istotnego znaczenia w  momencie podejmowania badań recepcyjnych dotyczących inscenizacji tekstów będących wersjami – starożytnymi i nowożytnymi – mitów antycznych. Za bodaj najistot- niejszą w tym kontekście obserwację należy uznać dwuperspektywiczne podej- ście do analizy spektaklu będącego inscenizacją tekstu proponowane przez Patri- ce’a Pavisa. Bazując na oczywistym założeniu, że analiza inscenizacji tekstu nie może się obejść bez jego wcześniejszej interpretacji (Pavis 2003: 199)7, Pavis wy- różnia analizę sposobów, w jaki tekst jest wprowadzany na scenę (in-scenizowany: texte mis en scène), co rozumie jako analizę dramaturgiczną utworu oraz wszelkich założeń inscenizacyjnych (reżyserskich, aktorskich, scenograficznych, kostiumo- wych, muzycznych etc.) oraz analizę sposobów, w jaki tekst jest artykułowany na scenie (texte émis en scène). To rozróżnienie warto zestawić z rozważaniami Eriki Fischer-Lichte, wedle których koncepcja mise-en-scène, rozumiana jako mate- rialność spektaklu zaprojektowana wcześniej przez reżysera, nosi pewne cechy stabilności, gdy tymczasem koncepcja spektaklu per se, rozpatrywana jako mate- rialność potencjalnie możliwa do zaistnienia w toku przedstawienia, zakłada jego efemeryczność i unikalność, a przede wszystkim nieprzewidywalność. To, co za- planowane, czyli koncepcja inscenizacyjna spektaklu „wyprodukowana” w toku analizy dramaturgicznej tekstów literackich oraz interpretacji innych tekstów kultury i rozpisana na znaki sceniczne, każdorazowo znajduje swój nie do koń- ca przewidywalny finał w spektaklu. Zasadniczo analiza spektaklu skupia się na perspektywie dotyczącej artykulacji scenicznej, jakkolwiek skrypt dramatu nadal pozostaje w warstwie genetycznej spektaklu i jako taki winien podlegać referen- cjom interpretacyjnym. Analizę spektaklu można zatem rozumieć jako badanie zdarzenia zaprojektowanego koncepcyjnie przez reżysera na podstawie mniej lub bardziej różnorodnego materiału intertekstowego, podlegającego nieustan- nym transformacjom zależnym od okoliczności jego performatywnej ekspozycji, 7 „W sposób naturalny powinno się zarezerwować miejsce dla tekstu dramatycz- nego – jednakże bez przesądzania o  jego statusie wewnątrz spektaklu” (tłum. M.B.) („[…] one should quite naturally reserve a select place for the dramatic text – without however prejudging its status inside the performance”). Wprowadzenie 17 przy  czym czynnikami najmniej przewidywalnymi są reakcje międzyludzkie (aktor–aktor, aktor–widz). Warto przy tym zauważyć, że wektor analityczny ma kierunek odwrotny od procesu produkcji przedstawienia. Widz-badacz otrzymu- je obiekt badawczy w formie jednorazowego zdarzenia performatywnego. Jego analiza polega na podążaniu od multistabilnych znaków sceny obserwowanej w konkretnym punkcie czasoprzestrzeni ku projektowi mise-en-scène zaplanowa- nemu przez reżysera. Wydaje się zatem, że zadaniem badacza jest próba opisu i interpretacji zaobserwowanych zdarzeń scenicznych, a następnie próba odna- lezienia dla nich wcześniej zaprojektowanych relewancji koncepcyjnych. Oczy- wiste jest, że badacz ma obowiązek odwołać się do wszelkich dostępnych mate- riałów badawczych mogących przybliżyć koncepcje pracy twórczej autora/ów spektaklu oraz jego wykonawców, jakkolwiek nie należy zapominać, co tak na- prawdę jest obiektem badań, a jest nim zawsze spektakl. Jeżeli można rozważać jakąkolwiek hierarchię w badaniach teatrologicznych, to spektakl jest zasadni- czym punktem odniesienia stojącym aksjologicznie najwyżej, jakkolwiek jego status w procesie twórczym sytuuje go w pół drogi pomiędzy projektem reżyse- ra a jego odbiorem przez widzów. Zakładając hermeneutyczną próbę analizy spektaklu teatralnego, należy mieć na uwadze specyfikę zjawiska, jakim jest przedstawienie teatralne i  jego percepcja: „Wszystko, co wydarza się w trakcie przedstawienia, odbywa się »tu i teraz« i jest doświadczane jako szczególny rodzaj obecności” (Fischer-Lichte 2008b: 66). Efemeryczny charakter przedstawienia teatralnego, wyczerpującego swoje istnienie w teraźniejszości, nie pozwala na bezpośredni i całościowy ogląd tego zjawiska, skazując widza na naprzemienną estetyczną (fenomenologiczną) i  hermeneutyczną (semiotyczną) percepcję poszczególnych jego momentów. Ponadto, w trakcie trwania przedstawienia widz jest jego współuczestnikiem, za- angażowanym w autopoiesis i z tego względu nie jest w stanie w pełni przyjąć po- stawy dystansu poznawczego pozwalającego na zrekonstruowanie znaczeń. O ile mikroznaki momentów i elementów przedstawienia mogą być na bieżąco rozpo- znawane, o tyle makroznak całości przedstawienia może zostać zrekonstruowany dopiero a posteriori, po uwolnieniu się widza od percepcji estetycznej. Odbiór przedstawienia w porządku reprezentacji, gdy widz tworzy znaczenia dla postaci scenicznej, stanowi zawsze wstępną hipotezę, która weryfikowana jest przez cały czas trwania przedstawienia i znajduje (lub nie) swój ostateczny kształt dopiero po zakończeniu spektaklu (Fischer-Lichte 2008a: 252). Jako byt psychofizyczny, człowiek percypuje rzeczywistość kompleksowo, cieleśnie i umysłowo. Dzieło sceniczne, jako bodaj jedyny typ dzieła sztuki, po- zwala na pełną psychofizyczną kontemplację swej treści (logos) i formy (leksis), zakładając, że jako formę rozumie się wszystko to, co zmysłowo postrzegalne, a jako treść – „to, co domniemane na podstawie tego, co spostrzeżone” (Ingar- den 1958: 439). Rozważając zjawisko psychofizycznego zaangażowania widza w odbiór spektaklu w jego naturalnym środowisku teatru, Neuringer i Willis 18 Wprowadzenie (1987) wyróżnili cztery domeny obecności odczuwanej i uświadamianej przez odbiorcę. Najbardziej podstawowy kontakt z rzeczywistością człowiek nawią- zuje poprzez zmysły, które odbierają fizyczne impulsy od obiektów świata ze- wnętrznego. Ten dynamiczny interfejs zdeterminowany jest naszą cielesnością, fizyczną konstrukcją i jej funkcjonalnością, co ma zasadnicze znaczenie dla od- bioru sztuki scenicznej. To, co widziane, słyszane, dotykane, wąchane stanowi nieodzowną bazę odbioru spektaklu. Dominująca rola wzroku i słuchu została we współczesnym teatrze wzbogacona przez doświadczenie dotyku i zapachu, gdy złamano granicę między sceną a widownią, zaś widz może znajdować się na scenie, a nawet współuczestniczyć w przedstawieniu. Ten fizyczny świat (Physi- cal World) zostaje przetworzony przez naszą strukturę neuronalną, stanowiącą rodzaj magazynu wszelkich struktur mentalnych (wspomnień, przekonań, wie- dzy, inteligencji etc.), który filtruje i koduje impulsy zebrane w kontakcie zmy- słowym. Neuronowy świat (Neural World) zarządza ogromem odczuwanych przez nas impulsów i reorganizuje je zgodnie z naszą konstrukcją psychiczną, gdyż tylko w tym świecie jesteśmy w stanie nazwać, a co za tym idzie – zrozu- mieć impulsy odbierane przez zmysły. Wydaje się, że ta struktura psychiczna stanowi fundamentalny element w procesie odbioru rzeczywistości, w tym rze- czywistości scenicznej. Tworzy bazę interpretacyjną, dostarczając odpowied- nich i jedynie dla nas właściwych narzędzi oraz metodologii kształtowania ob- razu świata. Procesy interpretacyjne zachodzące w strukturach neuronalnych tworzą świat perceptualny (Perceptual World), będący naszą rzeczywistością, czyli tym, co my postrzegamy i rozumiemy jako rzeczywistość. Jako finalny akt procesu interpretacyjnej percepcji rzeczywistości, świat perceptualny stanowi zbiór naszych myśli o  rzeczywistości doznawanej fizycznie. Obiekty rzeczy- wistości ujawniają się odbiorcom tak samo, lecz są percypowane każdorazo- wo w  odmienny sposób, dlatego też dla każdego odbiorcy są czymś innym. W  zjawisku percypowania przedstawienia teatralnego percepcja estetyczna (która w  swym sensie źródłowym znamionuje percepcję zmysłową) bytów fenomenalnych wyprzedza percepcję hermeneutyczną, która poddaje zjawi- ska fizyczne interpretacji. Jak podkreśla Erika Fischer-Lichte, widz w teatrze współuczestniczy w autopojetycznej pętli feedbacku (2008a: 62), czyli staje się współtwórcą przedstawienia właśnie poprzez „ruch wyobraźni” i, co istotne, każdy widz tworzy swoje własne przedstawienie, a jego reakcje mogą znacząco wpływać na aktorów. W tym momencie proces recepcji przechodzi na poziom świata fikcyjnego (Fictive World), w którym nasz umysł i emocje, na bazie in- terpretacyjnych wzorców świata percepcyjnego, wprawiają w ruch wyobraźnię. Różnice między światem perceptualnym a światem fikcyjnym, wszak wzajem- nie współzależnymi, zaznaczają Neuringer i Willis: Fikcyjnym światem teatru mogą być starożytne Ateny, Elżbietańska Anglia, bie- gun północny, salon lub każde inne miejsce w historii czy w wyobraźni ludzkiej. Wprowadzenie 19 Światem perceptualnym jest budynek teatralny, siedzenia, głosy i działania akto- rów istniejące w tym samym czasie (1987: 98; tłum. M.B.)8. Możliwość obecności świata fikcyjnego (wyobrażonego) staje się warunkiem sine qua non teatru, który zakłada identyfikację widza, a więc jego świata wyobrażo- nego, z tym, co proponuje dzieło sceniczne. Fenomen teatru polega właśnie na tym, że widz pozostaje w pełnej świadomości fikcyjnego charakteru swojej iden- tyfikacji. Ten intelektualny wentyl bezpieczeństwa nie umniejsza jednak procesu emocjonalnego zaangażowania w świat wyobrażony na scenie. Performatywna mimesis ludzkiego życia bazuje wszak zawsze na konglomeracie pewnych wspól- notowych doświadczeń według zasady podobieństwa do prawdy i na pragnieniu działania (desire to act) wynikającym, jak to ujął Jean-Louis Barrault, „z chęci za- czerpnięcia pełną garścią prawdziwego życia i jego problemów poprzez sztucz- ne stworzenie życia, poprzez coś, co jest naprawdę »przefiltrowanym« życiem” (1964: 42; tłum. M.B.)9. Z  drugiej strony, jak zostało już wyżej wspomniane, identyfikacja w świecie wyobrażonym z pełną świadomością wirtualności dozna- wanych doświadczeń pozwala na zdystansowany, hermeneutyczny ogląd przed- stawienia. W najczystszej formie bycie obserwatorem z dystansu spotykamy w tragedii greckiej. Schemat patrzenia na widowisko jest prototypem teorii zachowującej element kontemplatywny w dystansie, który dzięki katharsis, poprzez lęk i litość, uwalniające widza, dziedziczy filozofia. Mit i racjonalność w dystansie próbują równolegle, często się przecinając, usuwać zbudzone bynajmniej nie z powodu snu rozumu, upiory (Klemczak 2005: 54; podkr. M.B.). Porządek mimesis panujący na scenie kształtuje strukturę znaczeń przydawanych obiektom i zjawiskom rzeczywistości za pomocą znaków scenicznych, gestu, gło- su, ruchu. Porządek semiosis, kształtowany przez odbiorcę-widza, zawiązuje inter- tekstualne asocjacje dla odbieranych znaków i tworzy dla nich ustrukturyzowane pojęcia słowne. Translację dzieła scenicznego z porządku mimesis w porządek se- miosis znamionuje sylleptyczność10 znaku scenicznego, co w istocie oznacza, że 8 „The Fictive World of the theatre may be ancient Athens, Elizabethan England, the North Pole, a drawing room, or any place in the history or imagination of mankind. The Perceptual World is the theatre building, seats, voices, and actions of the players existing at that moment in time”. 9 „[…] from the urge to get a full grasp on real life and its problems through an artificial recreation of life, something which is really ‘filtered’ life”. 10 Syllepsis – figura per detractionem; zeugma; konstrukcja składniowa sprzęgająca ze sobą elementy niejednorodne i  niezharmonizowane semantycznie, nastawiona na prowokację logiczną (Głowiński et al. 1994). 20 Wprowadzenie porządek mimesis już jest uwikłany w proces semiozy performatywnej (znaków niewerbalnych), tłumaczonej dalej w porządek semiozy werbalnej. Rekonstrukcja przedstawienia a posteriori – jak wskazuje Fischer-Lichte (2008a: 256) – wiąże się z dwoma istotnymi problemami. Po pierwsze, po- jawia się kwestia procesów zapamiętywania i przypominania sobie momen- tów przedstawienia, w których najistotniejszą rolę pełni pamięć epizodyczna i semantyczna. Przypominanie sobie momentów przedstawienia zawsze ma charakter wybiórczy, ściśle uzależniony od pamięci semantycznej, która wią- że poszczególne epizody z siecią asocjacji leżących u podstaw naszej wiedzy i doświadczenia. Pamięć semantyczna powiązana jest przy tym z emocjami towarzyszącymi epizodom oraz procesom konstruowania ich znaczeń. Po drugie, analiza rekonstrukcyjna przedstawienia teatralnego wymaga transla- cji percepcji zmysłowej i znaczeń w swej naturze emergentnych na znaczenia językowe: W akcie percepcji konkretne ciała, rzeczy, dźwięki czy światło pojawiają się jako szczególne byty fenomenalne, kiedy więc później – nawet w czasie przed- stawienia – staram się sprowadzić je do danego pojęcia, to tym samym cze- goś istotnego je pozbawiam. Nawet najdokładniejszy opis słowny nie potrafi oddać wrażeń zmysłowych. Potrafi jedynie, kiedy go słyszę lub czytam, wpra- wić w ruch wyobraźnię, której twory – często w niezwykle zaskakujący sposób – różnią się od opisywanego zjawiska. Wspomnienia pamięci epizodycznej jedynie w  bardzo ograniczonym zakresie poddają się opisowi językowemu. Natomiast wspomnienia pamięci semantycznej są już – właściwie same przez się – językowo ustrukturowane i dlatego łatwo wyrazić je słowami. Nie można jednak przeoczyć faktu, że również w tym przypadku dochodzi do deforma- cji związanych z ograniczeniami języka. Widać to we wszystkich przypadkach, kiedy pamięć semantyczna przypomina pojęcia i  opisy, które już w  czasie przedstawienia powstały w  efekcie procesów „tłumaczenia” (Fischer-Lichte 2008a: 257; podkr. M.B.). Proces słownej translacji fenomenu przedstawienia, a więc wszystkiego tego, co jest pokazywane i co jest widziane, jest zatem zawsze procesem nie relacyjnym, lecz hermeneutycznym. Jak zauważa Göran Hermerén, „każdy opis [dzieła sztu- ki] zakłada pewien rodzaj selekcji” (1983: 245; tłum. M.B.)11, która bazuje na przyjętym systemie norm i wartości. Ponadto, zabiegom interpretacyjnym towa- rzyszą – mniej lub bardziej uświadamiane – metateksty i metadyskursy oscylują- ce wokół formy i treści spektaklu. Ma to istotne znaczenie wówczas, gdy spektakl odwołuje się do tekstu/tekstów literackich oraz tradycji recepcyjnej i interpreta- cyjnej podejmowanych zagadnień. 11 „[…] every description presupposes some kind of selection”. Wprowadzenie 21 Zasadnicza kwestia poruszana w  tej książce dotyczy zjawiska tłumacze- nia mitu utrwalonego w tekście literackim (tj. w starożytnej tragedii greckiej) przez twórcę dzieła scenicznego. Teatralne przedstawienie mitu wiąże się bo- wiem z koniecznością zbudowania nowej narracji mimetycznej, konstruowa- nej za pomocą znaków wizualnych, audialnych i kinetycznych. Komunikacja werbalna stanowi najbliższy tekstowi literackiemu element spektaklu, jakkol- wiek również ona podlega estetyce diegezy mimetycznej12, wyrażonej w tonie głosu, mimice twarzy i geście. Hermeneutyczna próba ponownej translacji roz- grywanego (tj. widzianego i słyszanego) na scenie zjawiska za pomocą syste- mu znaków językowych, czyli słów, jest zatem gestem interpretacyjnym widza, który przybiera rolę badacza13, czyli podejmuje próbę zdystansowanego ujęcia „ruchu własnej wyobraźni” w opisie językowym. W Platońskim Państwie So- krates wskazuje na mimesis jako na najbardziej niebezpieczny (w sensie psy- chologicznym) typ narracji, akcentując dynamiczne napięcie pomiędzy logos (tym, o czym się mówi) a leksis (tym, jak się to mówi) (392c). Podsumowując ten translatorski cykl, można powiedzieć, że to, o czym się mówi (logos), zo- staje przetłumaczone z porządku lingwistycznego na porządek performatyw- ny i w ten sposób tworzy się nowy audio-wizualno-kinetyczny porządek leksis, performatywnej diegezy mimetycznej, która na kolejnym etapie zostanie przez widza przetłumaczona w obrazy, wyobrażenia i pojęcia dostępne dla jego zaple- cza intelektualnego i emocjonalnego. Gdy widz staje się badaczem, podejmu- je wysiłek intelektualnego oglądu spektaklu oraz jego opisu, jakkolwiek nadal pozostaje pod wpływem emocjonalnej i estetycznej percepcji spektaklu, która wzbogaca jego naukowy ogląd. Fischer-Lichte, rozważając doświadczenie teo- retycznego oglądu spektaklu, wskazuje na niezaprzeczalne korzyści wynikające z możliwości bezpośredniego kontaktu badacza z przedstawieniem. Zważyw- szy na fakt, iż będąc widzem teatralnym, badacz nigdy nie pozostaje jedynie zdystansowanym obserwatorem, lecz zawsze jest współuczestnikiem spektaklu, zaangażowanym w niego (mniej lub bardziej) emocjonalnie, bardziej naturalne i łatwiejsze wydaje się rozpoznawanie znaczeń generowanych w odniesieniu do aktualnego kontekstu społeczno-politycznego, w którym spektakl jest zanurzo- ny (Fischer-Lichte 2010: 37). Doświadczenie bezpośredniego kontaktu z dzie- łem teatralnym stanowi źródłową praktykę teatru, zainicjowaną w starożytnej Grecji – z tego powodu czynnik ten stanowi zasadniczy punkt odniesienia dla wyboru spektakli omawianych w tej książce. Ponieważ nie zawsze okoliczności pozwalały na zapoznanie się z przedstawieniem w naturalnych warunkach sce- ny, kolejnym czynnikiem determinującym wybór była możliwość zapoznania 12 Na temat diegezy mimetycznej cf. Platon, Państwo, 394b–c. Cf. też: Halliwell 2012. 13 Cf. gr. słowo θεατής, które oznacza widza i badacza (Abramowiczówna 1958– 1965: 444). 22 Wprowadzenie się z przedstawieniem poprzez nagranie14. Nie ulega wątpliwości, iż taki sposób oglądu dzieła scenicznego wiąże się z licznymi ograniczeniami, w tym z naj- istotniejszą kwestią braku bezpośredniej bliskości ciał opowiadających historię w porządku performatywnej mimesis. Jednakże badania teatrologiczne, mają- ce na celu całościowy ogląd zjawisk teatralnych w kontekście sproblematyzo- wanych zagadnień, muszą bazować również na materiale wideo, jakkolwiek z pełną świadomością jego ograniczeń. Materiał badawczy w postaci fotosów, opisów czy recenzji stanowi jedynie dodatek dokumentacyjny, który jednak, w mojej opinii, w żaden sposób nie powinien stanowić zasadniczej bazy dla opisu i analizy spektaklu. Wobec powyższych uwag założenie metodologiczne dotyczące wyboru reprezentacyjnej grupy spektakli poddanych analizie i in- terpretacji w tej monografii bazuje na doświadczeniu mojego bezpośredniego kontaktu z dziełem scenicznym lub z jego rejestracją wideo. Podziękowania Książka ta powstała w celu prezentacji wyników badań projektu dotyczące- go recepcji mitów antycznych we współczesnym teatrze polskim, prowadzonego w latach 2013–2017 w Katedrze Filologii Klasycznej Uniwersytetu Łódzkiego i finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki w ramach programu SONATA. Jako kierownik i główny wykonawca badań w projekcie oraz autorka niniejszej publikacji, pragnę podziękować ekspertom i recenzentom z Narodowego Cen- trum Nauki za umożliwienie realizacji projektu, dzięki któremu polski wkład w dziedzinę badań recepcyjnych w obrębie Classical Reception Studies został za- uważony i doceniony. Zgodnie z założeniami programu SONATA, wypracowany w toku badań warsztat badawczy będzie stanowił zaplecze dla dalszych studiów nad recepcją kultury antycznej w różnych obszarach kultury współczesnej oraz nad formułowaniem nowych transdyscyplinarnych kierunków badawczych, roz- wijających dziedzinę badań podstawowych w zakresie literaturoznawstwa, kultu- roznawstwa, filozofii idei i kultury oraz socjologii. Celem pośrednim projektu było uzupełnienie katalogu Archive of Perfor- mances of Greek and Roman Drama (APGRD) w Uniwersytecie Oksfordzkim o dane dotyczące działalności polskich teatrów we wskazanym zakresie proble- 14 Precyzyjnie rzecz ujmując, zapoznałam się bezpośrednio, poprzez źródłowe do- świadczenie teatralnej obecności, ze wszystkim spektaklami omawianymi w tej książce, oprócz Taurydy. Apartado 679 i Ifigenii. Nowej tragedii. Natomiast nagrania wszystkich spektakli służyły jako materiał badawczy dla szczegółowych analiz niemożliwych do pre- cyzyjnego odtworzenia wyłącznie na podstawie pamięci epizodycznej i semantycznej. Wprowadzenie 23 matyki. Nawiązana została ścisła współpraca z APGRD, w którym dzięki pomo- cy archiwistki, dr Claire Kenward, zostały umieszczone wszelkie dostępne dla projektu materiały dotyczące polskich spektakli adaptujących mity antyczne15. Tym samym wyniki prac badawczych zyskają szerszy oddźwięk w międzynaro- dowym środowisku naukowym i przyczynią się do popularyzacji działań arty- stycznych współczesnego teatru polskiego. Chciałabym wobec tego serdecznie podziękować prof. Fionie Macintosh, dyrektorowi APGRD, za okazane wsparcie, pomoc w dotarciu do źródeł, a także zaproszenie do udziału w seminariach, kon- ferencjach i dyskusjach istotnie wzbogacających moją wiedzę w zakresie recepcji kultury antycznej w teatrze. Słowa podziękowania kieruję również do prof. Oli- vera Taplina, który wspierał moje projekty i cierpliwie odpowiadał na wszelkie py tania. W  kontekście współpracy międzynarodowej pragnę też podziękować prof.  Stephenowi Wilmerowi, emerytowanemu dyrektorowi Szkoły Dramatu, Filmu i Muzyki (School of Drama, Film, and Music) w Trinity College Dublin, wybitnemu specjaliście w  zakresie recepcji tragedii greckiej we współczesnym teatrze – za dyskusje i konsultacje oraz wspólne przygotowywanie nowych apli- kacji projektowych. Warto zaznaczyć, że projekt ten, związany z licznymi wyjazdami konferen- cyjnymi, konsultacyjnymi i kwerendalnymi, mógł być zrealizowany jedynie dzię- ki życzliwej przychylności i nieustannemu wsparciu kierownika Katedry Filologii Klasycznej UŁ, prof. Joanny Sowy. Ponadto pragnę podziękować prof. Jadwidze Czerwińskiej oraz dr Katarzynie Chiżyńskiej, członkiniom zespołu badawcze- go „Starożytny teatr i dramat w świetle pism scholiastów”, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki w ramach programu OPUS, z którymi współpraca we wspomnianym projekcie pozwoliła mi na znaczące poszerzenie wiedzy w za- kresie praktyki teatralnej teatru starożytnego oraz wykorzystanie jej w niniejszej książce. Ponadto chciałabym serdecznie podziękować Dyrekcjom i pracownikom ar- chiwów teatrów, które udostępniły mi materiał do badań, jak również autorom zdjęć oraz projektantom plakatów do omawianych spektakli za wyrażenie zgody na ich bezpłatną publikację. Szczególne podziękowania kieruję do Burça İdem Dinçela z Trinity College Dublin, którego rozległa wiedza zarówno z zakresu teorii tragedii, jak i dramatur- gii współczesnej walnie przyczyniła się do poszerzenia pola badawczego w tym projekcie. 15 Materiały zostały udostępnione APGRD zgodnie z wolą teatrów. Rozdział I MIT NA SCENIE Zasadnicza teza, stanowiąca konceptualną ramę tej książki, opiera się na przekonaniu, że opisane w niej postawy artystyczne twórców teatru to powtórze- nie in-scenizacyjnego gestu twórców greckiego teatru okresu klasycznego. Cho- dzi o gest adaptacji znanej opowieści mitycznej, incydentalnie utrwalonej w róż- nych tekstach kultury i za pomocą różnego medium, w warunki sceny teatralnej. W  obu przypadkach – zarówno twórców starożytnych, jak i  współczesnych – zastany materiał mityczny był jedynie punktem wyjściowym dla oryginalnego projektu scenicznego, którego głównym celem był komentarz do aktualnego hic et nunc odbiorcy. Korpus opowieści mitycznych, dynamicznie rozwijany przez kulturę oral- ną, stał się repozytorium tematów i  motywów dla tragedii greckiej, w  której analizowano teraźniejszość kultury Greków poprzez działanie sceniczne. Mit stawał się scenariuszem, scenariusz zaś – skryptem scenicznym przedstawienia. Mimetyczna diegeza mitu na scenie rozbudowywała jego znaczenia ku teraź- niejszości, aktualizowała jego istnienie hic et nunc. Nierzadkie były ingerencje w strukturę głęboką mitu, gdy radykalnej zmianie ulegała jego treść i wynika- jące z tej zmiany znaczenia konstytutywne dla zaplanowanej przez dramatur- ga intencji tragicznej (cf. Czerwińska 2015). Sceniczna mediacja mitu w  jej starogreckim wydaniu stanowi punkt graniczny między rytualno-kontekstu- alnym praktykowaniem mitu w kulturach oralnych a jego zapośredniczonym istnieniem w zapisie. Twórca scenariusza sztuki greckiej bazującego na micie był jednocześnie jej reżyserem1, wobec czego proces twórczej transformacji mitu znajdował swój kres w wersji scenicznej. Pierwszy teoretyk sztuki teatru greckiego, Arystoteles, w swojej Poetyce, napisanej nota bene ok. 335 r. p.n.e., czyli blisko 100 lat po śmierci Eurypidesa, ostatniego znanego nam wybitnego 1 Tę kwestię podnosi już jeden z najwcześniejszych tekstów komentujących prak- tykę sceniczną starożytności, a mianowicie scholion do Arystofanejskich Żab, przypisy- wany bizantyjskiemu gramatykowi Tsetsesowi (XII w.) (Sch. rec. Tzetzae, Ra. 1259): „Zarówno poeci komiczni, jak i tragiczni, byli reżyserami własnych dzieł w czasie Dio- nizji, które obchodzone są wiosną ku czci Dionizosa” (Tzetzes 1960, ed. Positano; tłum. M.B.). Komentator używa tutaj określenia didaskontes na określenie reżyserów. Jak po- daje słownik grecko-polski Abramowiczówny (1958–1965: I, 567), słowo didaskon (διδάσκων) (pochodzące od czasownika διδάσκω) oznaczało m.in. poetę wystawiającego dramat na scenie, co potwierdza również Liddel Scott Lexicon (1972: 169). 26 Rozdział I twórcy teatru okresu klasycznego, poczynił istotną uwagę dotyczącą adaptacji mitów w dziełach scenicznych: Poeci tragiczni trzymają się zaś nadal imion przekazanych przez tradycję. Kie- rują się racją, że to, co jest możliwe, jest też wiarygodne. Nie dowierzamy bo- wiem na ogół, że to jest możliwe, co się jeszcze nie zdarzyło, a wierzymy jako w rzecz oczywistą, że możliwe jest natomiast to, co się już zdarzyło, ponieważ nie zdarzyłoby się, gdyby nie było możliwe. Tym niemniej w niektórych tra- gediach tylko jedno lub dwa imiona są znane z tradycji, pozostałe zaś zmyślo- ne. W niektórych nie ma natomiast ani jednego tradycyjnego imienia, jak np. w Anteusie Agatona, a jednak utwór sprawia wcale nie mniejszą przyjemność. Nie należy zatem za wszelką cenę trzymać się tradycyjnie przekazanych podań, na których zazwyczaj oparte są nasze tragedie. Ubieganie się o to jest w zasadzie absurdem […] (Arystoteles, Poetyka, 1451b 15–25; podkr. M.B.)2. Z powyższego fragmentu wynika, że dla starożytnych Greków mit (mythos), wraz z jego „imionami” (onomata), to zasadnicze tworzywo tragedii. Jednakże, mimo iż był częścią tradycji, nie stanowił nienaruszalnego kanonu – wręcz przeciwnie: Arystoteles uważał za absurdalne (geloios) ścisłe trzymanie się litery tradycyjnych opowieści mitycznych. Tym samym Stagiryta zdefiniował postawę artystyczną sta- rożytnych poetów tragicznych, dla których mit był jedynie punktem wyjścia i ma- trycą, w dużej mierze znaczoną imionami postaci, na której mogli oni swobodnie konstruować swoją własną fabułę tragiczną. Skoro bowiem celem tragedii było wzbudzenie u widza uczuć litości i trwogi, fabuła musiała poruszać zagadnienia mu bliskie, zatem stary mit musiał adaptować współczesne widzowi problemy. Spisanie tragedii greckich na papirusie i ich rozpowszechnienie w formie tekstowej stanowiło krok ku „znieruchomieniu” mitu w jego zapisanych wer- sjach. Świadomość takiej ścieżki rozwoju opowieści mitycznej ma fundamental- ne znaczenie dla wszelkich dywagacji dotyczących tak zwanego kanonu. „Usta- lony wzorzec” – indeks3 opowieści mitycznej – jest wytworem kultury pisma dążącej do znieruchomienia i ujednolicenia dynamiki istnienia mitu. W takiej bowiem formie mit może być podstawą kształtowania tożsamości jednost- kowej, narodowej czy etnicznej, a matryca tożsamościowa jest pierwotną po- trzebą każdej jednostki ludzkiej, co rozpoznała dość dokładnie psychoanaliza, anektująca mityczne formy symboliczne do objaśnienia zjawisk psychicznych. Nie ulega wątpliwości, że piśmienne remediacje mitów przyczyniły się do ich 2 Wszystkie cytaty z Poetyki, jeśli nie zaznaczono inaczej, podaję na podstawie tłu- maczenia Henryka Podbielskiego z wydania Arystoteles 1983. 3 Określeń „indeks” i „incydent” w odniesieniu do recepcji mitów używam w zna- czeniu, jakie nadał im Jacek Wachowski (1993), który indeksem nazywa rdzeń tożsamo- ściowy mitu, a incydentem wszelkie jego wersje adaptacyjne.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sceniczne metamorfozy mitu. Teatr polski XXI wieku w perspektywie kulturowej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: