Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00350 007087 13416330 na godz. na dobę w sumie
Schematy elektroniczne i elektryczne. Przewodnik dla początkujących. Wydanie III - ebook/pdf
Schematy elektroniczne i elektryczne. Przewodnik dla początkujących. Wydanie III - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 192
Wydawca: Helion Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-246-9220-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> komputery i informatyka >> elektronika >> elektronika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Naucz się czytać oznaczenia i projektuj własne układy!

Zawsze marzyłeś o zbudowaniu własnego układu elektronicznego, a lutownica nie jest Ci obca? Już czas, byś przystąpił do dzieła! Jeśli jednak setki linii, dziwnych znaczków i opisów przyprawiają Cię o zawrót głowy i masz problem z odczytaniem schematu układu elektronicznego, koniecznie zajrzyj do tej książki!

Dzięki niej błyskawicznie nauczysz się czytać schematy elektryczne i elektroniczne. Już za chwilę rozróżnienie schematu ideowego, blokowego i wykonawczego stanie się dla Ciebie bułką z masłem. Zobaczysz, jak wyglądają na schematach diody, rezystory, kondensatory, lampy elektronowe, ogniwa i baterie. Dowiesz się, jak przeanalizować schemat i odkryć mechanizm jego działania. W końcu zostaniesz specjalistą od wykrywania i diagnozowania usterek na podstawie schematu. Książka ta jest doskonałą lekturą dla wszystkich pasjonatów elektroniki, chcących biegle korzystać ze schematów elektrycznych i elektronicznych!

Dzięki tej książce:

Naucz się korzystać ze schematów elektronicznych i elektrycznych!

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tytuł oryginału: Beginner’s Guide to Reading Schematics, Third Edition Tłumaczenie: Konrad Matuk ISBN: 978-83-246-9217-0 Original edition copyright © 2014, 1991, 1983 by McGraw-Hill Education. All rights reserved. Polish edition copyright © 2014 by HELION SA. All rights reserved. All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or by any information storage retrieval system, without permission from the Publisher. Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli. Autor oraz Wydawnictwo HELION dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz Wydawnictwo HELION nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce. Wydawnictwo HELION ul. Kościuszki 1c, 44-100 GLIWICE tel. 32 231 22 19, 32 230 98 63 e-mail: helion@helion.pl WWW: http://helion.pl (księgarnia internetowa, katalog książek) Drogi Czytelniku! Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres http://helion.pl/user/opinie/schele Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję. Printed in Poland. • Kup książkę • Poleć książkę • Oceń książkę • Księgarnia internetowa • Lubię to! » Nasza społeczność Spis tre(cid:258)ci O autorze .........................................................................................5 Wst(cid:218)p ................................................................................................7 1. Czym jest schemat? .......................................................................9 Schemat blokowy ........................................................................................10 Schemat ideowy ..........................................................................................11 Symbolika stosowana na schematach .........................................................12 Po(cid:239)(cid:200)czenia pomi(cid:218)dzy podzespo(cid:239)ami przedstawionymi na schemacie .........14 J(cid:218)zyk symboliczny .......................................................................................17 2. Schematy blokowe .......................................................................21 Prosty przyk(cid:239)ad ..........................................................................................21 Schematy funkcjonalne ...............................................................................22 (cid:165)cie(cid:285)ki przep(cid:239)ywu pr(cid:200)du i sygna(cid:239)u ............................................................24 Schemat technologiczny procesu ................................................................26 (cid:165)cie(cid:285)ki wykonywania programu ................................................................31 Podsumowanie ............................................................................................33 3. Symbole elementów ....................................................................35 Rezystory ....................................................................................................36 Kondensatory ..............................................................................................41 Cewki i transformatory ..............................................................................45 3 Kup książkęPoleć książkę 4 Spis tre(cid:258)ci Prze(cid:239)(cid:200)cznik .................................................................................................50 Przewody i kable .........................................................................................53 Diody i tranzystory ....................................................................................57 Lampy elektronowe .....................................................................................59 Ogniwa i baterie .........................................................................................64 Bramki logiczne ..........................................................................................65 Podsumowanie ...........................................................................................66 4. Proste obwody ............................................................................. 69 Pocz(cid:200)tki ......................................................................................................69 Etykietowanie komponentów .....................................................................78 Wykrywanie i diagnozowanie usterek z u(cid:285)yciem schematu ......................84 Bardziej z(cid:239)o(cid:285)ony obwód ..............................................................................88 (cid:146)(cid:200)czenie schematu ideowego i blokowego ...................................................91 Podsumowanie ...........................................................................................95 5. Obwody z(cid:239)o(cid:285)one ......................................................................... 97 Identyfikacja bloków sk(cid:239)adowych ................................................................97 Podzia(cid:239) na strony .....................................................................................105 Kolejne obwody .........................................................................................108 Przyzwyczajanie si(cid:218) do pracy ze z(cid:239)o(cid:285)onymi schematami ........................120 Podsumowanie .........................................................................................125 6. Nauka przez praktyk(cid:218) .............................................................. 129 Twoja p(cid:239)ytka eksperymentalna .................................................................130 Nawijanie drutów ....................................................................................134 Pr(cid:200)dowe prawo Kirchhoffa .......................................................................136 Napi(cid:218)ciowe prawo Kirchhoffa ...................................................................140 Rezystancyjny dzielnik napi(cid:218)cia ..............................................................143 Diodowy uk(cid:239)ad obni(cid:285)aj(cid:200)cy napi(cid:218)cie .........................................................150 Niedopasowane (cid:285)arówki po(cid:239)(cid:200)czone szeregowo .........................................156 Podsumowanie i wnioski ..........................................................................163 A. Symbole stosowane na schematach ...................................... 165 B. Rezystory — kod paskowy ...................................................... 181 Dodatkowa lektura ................................................................... 185 Skorowidz ................................................................................... 187 Kup książkęPoleć książkę 3 Symbole elementów Na mapie samochodowej symbole stosuje si(cid:218) w celu oznaczania miast, miejscowo(cid:258)ci, dróg g(cid:239)ównych, dróg lokalnych, lotnisk, torowisk kole- jowych i punktów charakterystycznych w terenie. Podobnie na schema- cie ideowym stosuje si(cid:218) symbole do oznaczenia przewodów, rezystorów, kondensatorów, tranzystorów i innych podzespo(cid:239)ów elektronicznych. Nowe symbole tworzy si(cid:218) dla ka(cid:285)dego wynalezionego elementu. Cz(cid:218)sto taki element bazuje na istniej(cid:200)cej ju(cid:285) cz(cid:218)(cid:258)ci, a wi(cid:218)c symbol stosowany na schemacie b(cid:218)dzie zmodyfikowan(cid:200) wersj(cid:200) istniej(cid:200)cego ju(cid:285) wcze(cid:258)niej symbolu. Wskazówka W poni(cid:285)szym rozdziale znajdziesz symbole wi(cid:218)kszo(cid:258)ci elementów stosowanych w elektronice i elektrotechnice. Dodatek A (znajduj(cid:200)cy si(cid:218) na ko(cid:241)cu tej ksi(cid:200)(cid:285)ki) zawiera rozszerzon(cid:200) list(cid:218) symboli przed- stawion(cid:200) w formie tabeli. 35 Kup książkęPoleć książkę 36 Symbole elementów Rezystory Rezystory s(cid:200) jednymi z najprostszych elementów elektronicznych. Stawiaj(cid:200) one opór przep(cid:239)ywaj(cid:200)cemu pr(cid:200)dowi. Warto(cid:258)(cid:202) oporu, jak(cid:200) cha- rakteryzuje si(cid:218) rezystor, jest mierzona w omach ((cid:58)). W praktyce spotyka si(cid:218) rezystory o oporze w granicach od kilku omów do milionów omów. Rzadko spotykane s(cid:200) rezystory charakteryzuj(cid:200)ce si(cid:218) oporem mniejszym od jednego oma lub wi(cid:218)kszym od setek milionów omów. Rysunek 3.1. Standardowe symbole stosowane do oznaczenia rezystora o sta(cid:239)ej warto(cid:258)ci oporu elektrycznego; symbol z prostok(cid:200)tem jest cz(cid:218)(cid:258)ciej stosowany w europejskiej literaturze specjalistycznej; symbol z lini(cid:200) (cid:239)aman(cid:200) jest cz(cid:218)(cid:258)ciej spotykany w literaturze ameryka(cid:241)skiej Niezale(cid:285)nie od charakteryzuj(cid:200)cego oporu wszystkie rezystory s(cid:200) przedstawiane na schematach za pomoc(cid:200) symbolu widocznego na ry- sunku 3.1. Na rysunku tym przedstawiono dwa symbole, które s(cid:200) po- wszechnie stosowane do oznaczania rezystorów. Poziome linie znaj- duj(cid:200)ce si(cid:218) po bokach ka(cid:285)dego z oznacze(cid:241) symbolizuj(cid:200) styki rezystora. Zwykle maj(cid:200) one form(cid:218) drucików, jednak(cid:285)e czasem mog(cid:200) by(cid:202) to bar- dziej z(cid:239)o(cid:285)one zaciski. Na rysunku 3.2 przedstawiono „przezroczysty” rezystor w(cid:218)glowy z dwoma wyprowadzeniami, charakteryzuj(cid:200)cy si(cid:218) sta(cid:239)(cid:200) warto(cid:258)ci(cid:200) oporu elektrycznego. Na rysunku 3.3 znajduj(cid:200) si(cid:218) dwa rezystory innych typów. Ka(cid:285)dy z rezystorów pokazanych na rysun- kach 3.2 i 3.3 na schemacie zosta(cid:239)by przedstawiony za pomoc(cid:200) symbolu widocznego na rysunku 3.1. Rysunek 3.2. Budowa rezystora warstwowego w(cid:218)glowego Kup książkęPoleć książkę Rezystory 37 Rysunek 3.3. Budowa rezystora drutowego (A) oraz rezystora metalizowanego (B) Rezystor nastawny charakteryzuje si(cid:218) tym, (cid:285)e mo(cid:285)emy zmienia(cid:202) warto(cid:258)(cid:202) oporu elektrycznego, jakim si(cid:218) on charakteryzuje — rezystor jest wyposa(cid:285)ony w pokr(cid:218)t(cid:239)o lub suwak. U(cid:285)ytkownik mo(cid:285)e r(cid:218)cznie ustawi(cid:202) w(cid:239)a(cid:258)ciw(cid:200) warto(cid:258)(cid:202) oporu, która nie b(cid:218)dzie ulega(cid:202) zmianie do momentu przesuni(cid:218)cia suwaka lub obrócenia pokr(cid:218)t(cid:239)a. Z punktu widze- nia uk(cid:239)adu rezystor taki posiada sta(cid:239)(cid:200) warto(cid:258)(cid:202) oporu. Jednak(cid:285)e w przy- padku obwodu, który wymaga zastosowania rezystora nastawnego, nie- zb(cid:218)dne jest oznaczenie tego faktu na schemacie, aby osoba (cid:239)(cid:200)cz(cid:200)ca uk(cid:239)ad zastosowa(cid:239)a w(cid:239)a(cid:258)ciwy element. Na rysunku 3.4 pokazano symbol rezy- stora nastawnego posiadaj(cid:200)cego dwa wyprowadzenia. Istniej(cid:200) równie(cid:285) rezystory nastawne posiadaj(cid:200)ce trzy z(cid:239)(cid:200)cza (trzecie wyprowadzenie jest pod(cid:239)(cid:200)czone do elementu ruchomego). Na rysunku 3.5 przedstawiono przyk(cid:239)adowe symbole rezystorów nastawnych posiadaj(cid:200)cych trzy z(cid:239)(cid:200)cza Kup książkęPoleć książkę 38 Symbole elementów — nazywa si(cid:218) je potencjometrami lub reostatami w zale(cid:285)no(cid:258)ci od ich konstrukcji. Zwró(cid:202) uwag(cid:218) na to, (cid:285)e wygl(cid:200)daj(cid:200) one jak zwyk(cid:239)e rezystory, tylko dodano do nich strza(cid:239)k(cid:218). Rysunek 3.4. Symbole rezystorów nastawnych posiadaj(cid:200)cych dwa z(cid:239)(cid:200)cza Rysunek 3.5. Alternatywne symbole rezystorów nastawnych zwanych potencjometrami lub reostatami (zale(cid:285)nie od konstrukcji); w rezystorze przedstawionym na rysunku A element przesuwny zwarto z jednym ze z(cid:239)(cid:200)czy, a na rysunku B zastosowano trzy wyprowadzenia Czy wiesz, (cid:285)e...? Reostaty dzia(cid:239)aj(cid:200) tak samo jak potencjometry, ale s(cid:200) zbudowane w inny sposób. Reostat zawiera element oporowy w postaci nawini(cid:218)- tego drutu, a potencjometr zwykle zawiera warstw(cid:218) w(cid:218)gla. Warto(cid:258)(cid:202) oporu elektrycznego reostatu jest zmieniana krokowo. W przypadku potencjometrów warto(cid:258)(cid:202) ta mo(cid:285)e by(cid:202) regulowana p(cid:239)ynnie. Wskazówka W przypadku schematów ideowych strza(cid:239)ka zwykle symbolizuje zmienno(cid:258)(cid:202) jakiego(cid:258) elementu. Jednak(cid:285)e nie jest to regu(cid:239)a! Symbole tranzystorów, diod i pó(cid:239)przewodników równie(cid:285) zawieraj(cid:200) strza(cid:239)ki, jednak(cid:285)e nie oznaczaj(cid:200) one, (cid:285)e elementy te s(cid:200) nastawne. W z(cid:239)o(cid:285)onych obwodach strza(cid:239)ki s(cid:239)u(cid:285)(cid:200) do oznaczenia kierunku przep(cid:239)ywu pr(cid:200)du lub sygna(cid:239)u. Kup książkęPoleć książkę Rezystory 39 Na rysunku 3.6 przedstawiono budow(cid:218) rezystora nastawnego zbu- dowanego na bazie drutu nawini(cid:218)tego na korpus. Metalowy ko(cid:239)nierz przesuwaj(cid:200)cy si(cid:218) wzd(cid:239)u(cid:285) rezystora mo(cid:285)na ustawi(cid:202) w ró(cid:285)nych miej- scach i uzyska(cid:202) ró(cid:285)ne warto(cid:258)ci oporu stawianego przez drut. Ko(cid:239)nierz jest pod(cid:239)(cid:200)czony do gi(cid:218)tkiego przewodnika, który jest zwarty z jednym ze z(cid:239)(cid:200)czy rezystora. Zmieniaj(cid:200)c po(cid:239)o(cid:285)enie ko(cid:239)nierza, zmieniamy d(cid:239)ugo(cid:258)(cid:202) drutu oporowego, przez który przep(cid:239)ywa pr(cid:200)d. Je(cid:285)eli pr(cid:200)d przep(cid:239)ywa przez krótszy odcinek drutu, to warto(cid:258)(cid:202) oporu elektrycznego stawianego przez element maleje. Rysunek 3.6. Budowa rezystora nastawnego zawieraj(cid:200)cego zwoje drutu oporowego Na rysunku 3.7 przedstawiono dzia(cid:239)anie potencjometru obrotowego (A) oraz jego symbol stosowany na schematach (B). Symbol ten wygl(cid:200)da jak symbol rezystora nastawnego, który posiada trzy niezale(cid:285)ne z(cid:239)(cid:200)cza. Potencjometr pozwala na zmian(cid:218) rezystancji pr(cid:200)du wyp(cid:239)ywaj(cid:200)cego ze z(cid:239)(cid:200)cza oznaczonego strza(cid:239)k(cid:200) wzgl(cid:218)dem rezystancji pomi(cid:218)dzy dwoma pozosta(cid:239)ymi z(cid:239)(cid:200)czami elementu. Na rysunku 3.8 przedstawiono budow(cid:218) typowego potencjometru. Rezystor nastawny widoczny na rysunku 3.6 mo(cid:285)e by(cid:202) zamieniony w reostat poprzez od(cid:239)(cid:200)czenie ko(cid:239)nierza od jednego z drutów wyj(cid:258)ciowych. W ten sposób ko(cid:239)nierz mo(cid:285)e pe(cid:239)ni(cid:202) funkcj(cid:218) trzeciego z(cid:239)(cid:200)cza. Podobnie reostat lub potencjometr mo(cid:285)e zosta(cid:202) zmodyfikowany tak, aby dzia(cid:239)a(cid:239) jak rezystor nastawny posiadaj(cid:200)cy dwa z(cid:239)(cid:200)cza. Wystarczy zewrze(cid:202) z(cid:239)(cid:200)cze nastawne z jednym z pozosta(cid:239)ych wyprowadze(cid:241) elementu. Kup książkęPoleć książkę 40 Symbole elementów Rysunek 3.7. Uproszczony schemat ilustruj(cid:200)cy dzia(cid:239)anie potencjometru (A) oraz oznaczenie jego z(cid:239)(cid:200)czy na schemacie (B) Rysunek 3.8. Schemat pogl(cid:200)dowy pe(cid:239)nowymiarowego potencjometru, który mo(cid:285)e zosta(cid:202) zamontowany w przednim panelu urz(cid:200)dzenia elektronicznego takiego jak np. odbiornik radiowy Schematyczny symbol rezystora nie mówi nam nic o warto(cid:258)ci oporu, jakim si(cid:218) on charakteryzuje. Nie odczytamy z niego równie(cid:285) mocy ani rodzaju rezystora. Obok symbolu mo(cid:285)na umie(cid:258)ci(cid:202) ró(cid:285)ne charakteryzuj(cid:200)- ce go wielko(cid:258)ci. Jednak(cid:285)e dane te zwykle umieszcza si(cid:218) w oddzielnej tabeli b(cid:218)d(cid:200)cej list(cid:200) elementów zastosowanych w uk(cid:239)adzie. Na schemacie — obok symbolu — umieszcza si(cid:218) odpowiednie oznaczenie alfanume- ryczne, takie jak np. R1, R2, R3 itd. Kup książkęPoleć książkę Kondensatory 41 Wskazówka Warto(cid:258)(cid:202) oporu rezystora charakteryzuj(cid:200)cego si(cid:218) sta(cid:239)(cid:200) rezystancj(cid:200) mo(cid:285)na odczyta(cid:202) ze znajduj(cid:200)cych si(cid:218) na nim kolorowych pasków. Wi(cid:218)- cej informacji na ten temat znajdziesz w dodatku B. Kondensatory Kondensatory s(cid:200) elementami, które blokuj(cid:200) pr(cid:200)d sta(cid:239)y, a przepuszczaj(cid:200) pr(cid:200)d przemienny. S(cid:239)u(cid:285)(cid:200) one do przechowywania energii. Pojemno(cid:258)(cid:202) kondensatorów mierzymy w faradach (F). Farad jest bardzo du(cid:285)(cid:200) jed- nostk(cid:200), w zwi(cid:200)zku z czym wi(cid:218)kszo(cid:258)(cid:202) spotykanych kondensatorów cha- rakteryzuje si(cid:218) pojemno(cid:258)ci(cid:200) mierzon(cid:200) w ma(cid:239)ych u(cid:239)amkach farada: mi- krofaradach i pikofaradach. Korzystamy g(cid:239)ównie z mikrofaradów ((cid:80)F) b(cid:218)d(cid:200)cych milionow(cid:200) cz(cid:218)(cid:258)ci(cid:200) farada (0,000 001 F), pikofaradów (pF) b(cid:218)- d(cid:200)cych milionow(cid:200) cz(cid:218)(cid:258)ci(cid:200) mikrofarada (0,000 001 (cid:80)F) lub bilionow(cid:200) cz(cid:218)(cid:258)ci(cid:200) farada (0,000 000 000 001 F). Na rysunku 3.9 pokazano najpopularniejszy symbol kondensatora charakteryzuj(cid:200)cego si(cid:218) sta(cid:239)(cid:200) pojemno(cid:258)ci(cid:200). Istnieje wiele ró(cid:285)nych typów kondensatorów. Niektóre z nich s(cid:200) niespolaryzowane — niezale(cid:285)nie od tego, jak wepniesz je w obwód, zawsze b(cid:218)d(cid:200) dzia(cid:239)a(cid:239)y tak samo. Inne kondensatory s(cid:200) spolaryzowane — posiadaj(cid:200) z(cid:239)(cid:200)cza dodatnie i ujemne. Musisz zachowa(cid:202) ostro(cid:285)no(cid:258)(cid:202) i pod(cid:239)(cid:200)cza(cid:202) je do uk(cid:239)adu zgodnie z zazna- czon(cid:200) polaryzacj(cid:200). Wi(cid:218)kszo(cid:258)(cid:202) kondensatorów posiada tylko dwa z(cid:239)(cid:200)- cza, jednak(cid:285)e czasem mo(cid:285)na natkn(cid:200)(cid:202) si(cid:218) na egzemplarz posiadaj(cid:200)cy trzy lub wi(cid:218)cej wyprowadze(cid:241). Czasami mo(cid:285)esz spotka(cid:202) równie(cid:285) alter- natywne symbole, takie jak pokazano na rysunku 3.10. Rysunek 3.9. Standardowy symbol kondensatora charakteryzuj(cid:200)cego si(cid:218) sta(cid:239)(cid:200) pojemno(cid:258)ci(cid:200) Rysunek 3.10. Alternatywne symbole kondensatorów charakteryzuj(cid:200)cych si(cid:218) sta(cid:239)(cid:200) pojemno(cid:258)ci(cid:200); element oznaczony liter(cid:200) A jest kondensatorem spolaryzowanym; w elemencie B w charakterze izolatora zastosowano cia(cid:239)o sta(cid:239)e Kup książkęPoleć książkę 42 Symbole elementów Podstawowy symbol kondensatora sk(cid:239)ada si(cid:218) z dwóch pionowych linii rozdzielonych odst(cid:218)pem. Poziome linie biegn(cid:200)ce do (cid:258)rodków tych oznacze(cid:241) symbolizuj(cid:200) z(cid:239)(cid:200)cza kondensatora. Je(cid:285)eli symbol nie zawiera symboli polaryzacji, to oznacza on kondensator niespolaryzowany, który mo(cid:285)e mie(cid:202) form(cid:218) metalowych p(cid:239)ytek oddzielonych ceramik(cid:200), mik(cid:200), szk(cid:239)em, papierem lub innym cia(cid:239)em sta(cid:239)em b(cid:218)d(cid:200)cym dielektrykiem. W niektórych kondensatorach rol(cid:218) izolatora pe(cid:239)ni powietrze lub pró(cid:285)nia. Dielektryk jest technicznym terminem okre(cid:258)laj(cid:200)cym materia(cid:239) b(cid:218)d(cid:200)cy izolatorem, który oddziela od siebie dwa g(cid:239)ówne elementy kondensa- tora. Typowy kondensator charakteryzuj(cid:200)cy si(cid:218) sta(cid:239)(cid:200) pojemno(cid:258)ci(cid:200) jest wykonany z dwóch ma(cid:239)ych p(cid:239)ytek wykonanych z przewodnika, które s(cid:200) od siebie izolowane elektrycznie za pomoc(cid:200) warstwy dielektryka. Na rysunku 3.11 przedstawiono symbol spolaryzowanego konden- satora elektrolitycznego. Symbol ten jest taki sam jak symbol konden- satora niespolaryzowanego, ale umieszczono po jego jednej stronie znak dodawania (+). Znak ten symbolizuje z(cid:239)(cid:200)cze, które nale(cid:285)y pod(cid:239)(cid:200)- czy(cid:202) do dodatniej strony obwodu. Czasami kondensatory mog(cid:200) by(cid:202) rów- nie(cid:285) oznaczone znakiem odejmowania (–) umieszczonym po drugiej stronie ich symbolu. Widz(cid:200)c kondensator oznaczony w ten sposób, wiesz, (cid:285)e jest to element spolaryzowany i nale(cid:285)y go w(cid:239)(cid:200)czy(cid:202) w obwód, zachowuj(cid:200)c odpowiedni(cid:200) polaryzacj(cid:218). Dodatnia elektroda kondensatora powinna by(cid:202) pod(cid:239)(cid:200)czona do tej cz(cid:218)(cid:258)ci obwodu, która znajduje si(cid:218) bli(cid:285)ej dodatniego bieguna (cid:283)ród(cid:239)a zasilaj(cid:200)cego obwód, a ujemna elektroda bli- (cid:285)ej ujemnego bieguna. Rysunek 3.11. Symbol kondensatora spolaryzowanego; strona oznaczona znakiem dodawania (+) powinna by(cid:202) pod(cid:239)(cid:200)czona do miejsca w obwodzie, które charakteryzuje si(cid:218) bardziej dodatni(cid:200) warto(cid:258)ci(cid:200) napi(cid:218)cia ni(cid:285) miejsce, do którego zostanie pod(cid:239)(cid:200)czona druga strona kondensatora Wskazówka Obudowy kondensatorów spolaryzowanych posiadaj(cid:200) specjalne ozna- czenia informuj(cid:200)ce o ich polaryzacji. Niektóre s(cid:200) oznaczone znakiem plusa, niektóre minusa. Niewiele kondensatorów posiada oznaczenia obu biegunów. Czasami do odczytania oznacze(cid:241) mo(cid:285)e Ci si(cid:218) przyda(cid:202) lupa. Nigdy nie pod(cid:239)(cid:200)czaj spolaryzowanego kondensatora przeciwnie do jego polaryzacji! Kup książkęPoleć książkę Kondensatory 43 Wszystkie omówione dotychczas kondensatory charakteryzuj(cid:200) si(cid:218) sta(cid:239)(cid:200) pojemno(cid:258)ci(cid:200). Nie mo(cid:285)esz zmieni(cid:202) tej charakteryzuj(cid:200)cej je warto(cid:258)ci, która jest okre(cid:258)lana w momencie produkcji. Jednak(cid:285)e istniej(cid:200) specjalne kondensatory, które charakteryzuj(cid:200) si(cid:218) tym, (cid:285)e mo(cid:285)na zmienia(cid:202) ich pojemno(cid:258)(cid:202). S(cid:200) to tak zwane kondensatory nastawne. W(cid:258)ród nich mo- (cid:285)emy wyró(cid:285)ni(cid:202) wyspecjalizowane rodzaje, takie jak kondensatory do- strojcze i kondensator wyrównawczy. Na rysunku 3.12 przedstawiono najcz(cid:218)(cid:258)ciej spotykany symbol kon- densatora nastawnego. Mo(cid:285)liwo(cid:258)(cid:202) zmiany pojemno(cid:258)ci jest symbolizo- wana przez strza(cid:239)k(cid:218) biegn(cid:200)c(cid:200) sko(cid:258)nie przez symbol kondensatora cha- rakteryzuj(cid:200)cego si(cid:218) sta(cid:239)(cid:200) pojemno(cid:258)ci(cid:200). Na rysunku 3.13 przedstawiono dwa alternatywne sposoby oznaczania tych komponentów. W wi(cid:218)kszo(cid:258)ci przypadków, niezale(cid:285)nie od wewn(cid:218)trznej budowy kondensatora na- stawnego, do jego oznaczania b(cid:218)dzie stosowany symbol widoczny na rysunku 3.12. Rysunek 3.12. Standardowy symbol kondensatora nastawnego, bez rozró(cid:285)nienia statora i rotora Rysunek 3.13. Alternatywne symbole kondensatorów nastawnych; na symbolu A (cid:239)uk symbolizuje rotor, a linia prosta stator, za(cid:258) na symbolu B rotor jest oznaczony lini(cid:200) zako(cid:241)czon(cid:200) strza(cid:239)k(cid:200) Powietrzny kondensator nastawny (w roli dielektryka zastosowano w nim powietrzne) wyst(cid:218)puje w sprz(cid:218)cie radiowym (jako element do- strojczy zespo(cid:239)u antenowego lub jako podzespó(cid:239) obwodu wyj(cid:258)ciowego). Spotka(cid:202) go mo(cid:285)na w wielu starych odbiornikach radiowych. Typowy powietrzny kondensator nastawny sk(cid:239)ada si(cid:218) z wielu p(cid:239)ytek po(cid:239)(cid:200)czonych ze sob(cid:200) elektrycznie w dwa zespo(cid:239)y. P(cid:239)ytki, które si(cid:218) obracaj(cid:200), tworz(cid:200) rotor, a nieruchomy zestaw p(cid:239)ytek tworzy stator. Wszystkie konden- satory nastawne s(cid:200) niespolaryzowane. Oznacza to, (cid:285)e pr(cid:200)d sta(cid:239)y mo(cid:285)e wp(cid:239)ywa(cid:202) do nich w dowolnym kierunku. Kup książkęPoleć książkę 44 Symbole elementów Wskazówka W wi(cid:218)kszo(cid:258)ci powietrznych kondensatorów nastawnych rotor po- winien by(cid:202) pod(cid:239)(cid:200)czany do uziemienia. Rotor jest fizycznie po(cid:239)(cid:200)czony z wa(cid:239)kiem, którym obracasz. Uziemiaj(cid:200)c wa(cid:239)ek z rotorem, minimali- zujemy efekt zewn(cid:218)trznej pojemno(cid:258)ci powstaj(cid:200)cej w wyniku kon- taktu wa(cid:239)ka z cia(cid:239)em cz(cid:239)owieka. Dzi(cid:218)ki temu zabiegowi kontakt obwo- du z cia(cid:239)em nie zaburzy funkcjonowania urz(cid:200)dzenia. Ponadto takie rozwi(cid:200)zanie chroni u(cid:285)ytkownika przed pora(cid:285)eniem pr(cid:200)dem (doty- kany wa(cid:239)ek jest uziemiony)! Czasami dwa oddzielne kondensatory nastawne s(cid:200) po(cid:239)(cid:200)czone lub zespolone w obwodzie. Zespolone podzespo(cid:239)y s(cid:200) stosowane do stero- wania przynajmniej dwoma obwodami elektronicznymi, jednak(cid:285)e oba podzespo(cid:239)y s(cid:200) jednocze(cid:258)nie regulowane — ich pokr(cid:218)t(cid:239)a s(cid:200) ze sob(cid:200) po- (cid:239)(cid:200)czone. Na rysunku 3.14 pokazano symbol dwóch kondensatorów na- stawnych zespolonych ze sob(cid:200). Warto(cid:258)ci minimalnej i maksymalnej pojemno(cid:258)ci obu elementów mog(cid:200), ale nie musz(cid:200) by(cid:202) identyczne. Jed- nak(cid:285)e pojemno(cid:258)ci obu podzespo(cid:239)ów b(cid:218)d(cid:200) modyfikowane jednocze(cid:258)nie. Gdy pojemno(cid:258)(cid:202) jednego kondensatora b(cid:218)dzie zwi(cid:218)kszana, zwi(cid:218)kszana równie(cid:285) b(cid:218)dzie pojemno(cid:258)(cid:202) drugiego. Rysunek 3.14. Symbol dwóch zespolonych kondensatorów nastawnych Tak jak w przypadku wi(cid:218)kszo(cid:258)ci komponentów elektronicznych symbol kondensatora zastosowany na schemacie s(cid:239)u(cid:285)y tylko do jego identyfikacji oraz okre(cid:258)lenia, czy jego pojemno(cid:258)(cid:202) jest sta(cid:239)a, czy mo(cid:285)na j(cid:200) zmieni(cid:202). Symbol okre(cid:258)la równie(cid:285) polaryzacj(cid:218) kondensatora. Warto(cid:258)ci Kup książkęPoleć książkę Cewki i transformatory 45 dotycz(cid:200)ce danego elementu mog(cid:200) by(cid:202) podane obok jego symbolu. Jednak(cid:285)e dane te zwykle umieszcza si(cid:218) w oddzielnej tabeli b(cid:218)d(cid:200)cej list(cid:200) elementów zastosowanych w uk(cid:239)adzie. Na schemacie — obok symbolu — umieszcza si(cid:218) odpowiednie oznaczenie alfanumeryczne, takie jak np. C1, C2, C3 itd. Cewki i transformatory Podstawowa cewka sk(cid:239)ada si(cid:218) z drutu nawini(cid:218)tego na karkas w celu dodania do obwodu indukcyjno(cid:258)ci. Indukcyjno(cid:258)(cid:202) jest si(cid:239)(cid:200), która prze- ciwdzia(cid:239)a zmianom w pr(cid:200)dach p(cid:239)yn(cid:200)cych w obwodzie. W praktyce dzia(cid:239)a ona tylko wtedy, gdy pr(cid:200)dy zwi(cid:218)kszaj(cid:200) lub zmniejszaj(cid:200) swoje warto(cid:258)ci. Cewki i wzbudniki mog(cid:200) ró(cid:285)ni(cid:202) si(cid:218) wielko(cid:258)ci(cid:200), która zale(cid:285)y od warto(cid:258)ci indukcyjno(cid:258)ci danego elementu, a tak(cid:285)e nat(cid:218)(cid:285)enia pr(cid:200)du, jaki mo(cid:285)e przez niego p(cid:239)yn(cid:200)(cid:202). Jednostk(cid:200) pomiaru indukcyjno(cid:258)ci jest henr (H). Najcz(cid:218)(cid:258)ciej stosuje si(cid:218) elementy, których indukcyjno(cid:258)(cid:202) mierzy si(cid:218) w milihenrach (mH) — 1 mH = 0,001 H — lub mikrohenrach ((cid:80)H) — 1 (cid:80)H = 0,001 mH = 0,000 001 H. Czasami napotkasz indukcyjno(cid:258)(cid:202) wyra(cid:285)on(cid:200) w nanohenrach (nH) — 1 nH = 0,001 (cid:80)H = 0,000 000 001 H. Na rysunku 3.15 pokazano podstawowy symbol cewki powietrznej. Z(cid:239)(cid:200)cza elementu s(cid:200) symbolizowane przez poziome linie po(cid:239)(cid:200)czone ze zwojami. Cewka powietrzna nie jest nawini(cid:218)ta na (cid:285)adnym przedmiocie, który mo(cid:285)e wp(cid:239)ywa(cid:202) na jej indukcyjno(cid:258)(cid:202). Niektóre cewki powietrzne s(cid:200) wykonane z twardego drutu, który nie potrzebuje (cid:285)adnego dodat- kowego wzmocnienia — ich rdzeniem jest wtedy tylko i wy(cid:239)(cid:200)cznie powietrze. Jednak(cid:285)e wi(cid:218)kszo(cid:258)(cid:202) cewek jest nawini(cid:218)ta na wzorniku wy- konanym z materia(cid:239)u nie b(cid:218)d(cid:200)cego przewodnikiem oraz nie posiadaj(cid:200)- cego w(cid:239)a(cid:258)ciwo(cid:258)ci indukcyjnych (np. z plastiku, miki lub ceramiki). Karkas cewki s(cid:239)u(cid:285)y wtedy tylko i wy(cid:239)(cid:200)cznie do wzmocnienia jej konstrukcji i utrzymania odpowiedniego kszta(cid:239)tu. Rysunek 3.15. Standardowy symbol cewki powietrznej lub induktora o rdzeniu powietrznym Kup książkęPoleć książkę 46 Symbole elementów Czy wiesz, (cid:285)e...? W niektórych starych odbiornikach radiowych stosowano cewki po- wietrzne nawini(cid:218)te na ma(cid:239)e papierowe cylindry pokryte woskiem, które swym wygl(cid:200)dem przypomina(cid:239)y ma(cid:239)e s(cid:239)omki. Niektórzy hob- by(cid:258)ci nawijaj(cid:200) cewki powietrzne na woskowane drewniane ko(cid:239)ki! Na rysunku 3.16 pokazano symbol cewki powietrznej z dwoma od- czepami. Omawiane wcze(cid:258)niej cewki posiada(cid:239)y dwa z(cid:239)(cid:200)cza, jednak(cid:285)e cewki mog(cid:200) posiada(cid:202) trzy lub wi(cid:218)cej odczepów. Elementy te posiadaj(cid:200) dodatkowe kable pod(cid:239)(cid:200)czone do (cid:258)rodkowej cz(cid:218)(cid:258)ci zwojów. Maksymaln(cid:200) indukcyjno(cid:258)(cid:202) mo(cid:285)na uzyska(cid:202), pod(cid:239)(cid:200)czaj(cid:200)c cewk(cid:218) do obwodu za pomoc(cid:200) skrajnych z(cid:239)(cid:200)czy. Dodatkowe odczepy pozwalaj(cid:200) na uzyskanie ni(cid:285)szej indukcyjno(cid:258)ci. Rysunek 3.16. Symbol cewki powietrznej z dwoma odczepami Cewki mo(cid:285)na równie(cid:285) wyposa(cid:285)y(cid:202) w ruchomy styk, który mo(cid:285)e by(cid:202) przesuwany wzd(cid:239)u(cid:285) uzwojenia. Takie rozwi(cid:200)zanie pozwala na dowol- ne regulowanie indukcyjno(cid:258)ci cewki. Odczepy pozwala(cid:239)y tylko na ob- ni(cid:285)enie indukcyjno(cid:258)ci do pewnych z góry okre(cid:258)lonych warto(cid:258)ci. Cewka, której indukcyjno(cid:258)(cid:202) mo(cid:285)na zmienia(cid:202), jest prezentowana za pomoc(cid:200) sym- boli przedstawionych na rysunku 3.17. Strza(cid:239)ka (cid:258)wiadczy o tym, (cid:285)e in- dukcyjno(cid:258)(cid:202) danego elementu mo(cid:285)e by(cid:202) regulowana w zakresie od warto- (cid:258)ci maksymalnej do warto(cid:258)ci minimalnej. Rysunek 3.17. Symbole cewek powietrznych o zmiennej indukcyjno(cid:258)ci. Na rysunku A strza(cid:239)ka zosta(cid:239)a umieszczona nad symbolem cewki, a na rysunku B umieszczono j(cid:200) sko(cid:258)nie na symbolu Kup książkęPoleć książkę Cewki i transformatory 47 Na rysunku 3.18 przedstawiono symbole cewki powietrznej o sta(cid:239)ej indukcyjno(cid:258)ci (A), cewki powietrznej z dodatkowymi odczepami (B) i cewki powietrznej, której indukcyjno(cid:258)(cid:202) mo(cid:285)na p(cid:239)ynnie regulowa(cid:202) (C). Rysunek 3.18. Symbole cewek Cewka zaprojektowana do pracy z sygna(cid:239)ami o niskiej cz(cid:218)stotliwo- (cid:258)ci mo(cid:285)e by(cid:202) nawini(cid:218)ta na rdze(cid:241) wykonany z (cid:285)elaza pokrytego war- stw(cid:200) laminatu. Rdze(cid:241) wykonany z materia(cid:239)u ferromagnetycznego za- stosowano zamiast omówionego pustego rdzenia powietrznego. Na przyk(cid:239)ad d(cid:239)awik 50 Hz stosowany w filtrach zasilaczy zwykle zawiera jeden zwój nawini(cid:218)ty na okr(cid:200)g(cid:239)y (cid:285)elazny wzornik. Materia(cid:239) ferroma- gnetyczny znacznie zwi(cid:218)ksza indukcj(cid:218) magnetyczn(cid:200) wewn(cid:200)trz zwo- jów cewki, co powoduje wzrost indukcji kilkaset razy (a czasami nawet kilka tysi(cid:218)cy razy) w stosunku do indukcji cewki powietrznej o tych samych wymiarach. Na rysunku 3.19 znajduje si(cid:218) symbol cewki o rdzeniu wykonanym z (cid:285)elaza. Symbol ten powsta(cid:239) w wyniku dodania dwóch równoleg(cid:239)ych linii do omówionego wcze(cid:258)niej symbolu cewki charakteryzuj(cid:200)cej si(cid:218) sta(cid:239)(cid:200) indukcyjno(cid:258)ci(cid:200). Czasami cewk(cid:218) o rdzeniu wykonanym z (cid:285)elaza przedstawia si(cid:218) za pomoc(cid:200) symbolu widocznego na rysunku 3.20 — linie umieszczono wewn(cid:200)trz symbolu zwojów. Nie jest to w(cid:239)a(cid:258)ciwy symbol, jednak(cid:285)e w praktyce cz(cid:218)sto spotkasz go na ró(cid:285)nych schematach. Cza- sami cewki z rdzeniem wykonanym z (cid:285)elaza zawieraj(cid:200) odczepy po- zwalaj(cid:200)ce na uzyskanie indukcyjno(cid:258)ci o innych warto(cid:258)ciach, a niektóre z nich nawet mog(cid:200) by(cid:202) regulowane. Symbole takich elementów poka- zano na rysunku 3.21. Rysunek 3.19. Symbol cewki o rdzeniu wykonanym z (cid:285)elaza Kup książkęPoleć książkę 48 Symbole elementów Rysunek 3.20. Alternatywny symbol cewki o rdzeniu wykonanym z (cid:285)elaza Rysunek 3.21. Symbole cewek o rdzeniu wykonanym z (cid:285)elaza, które posiadaj(cid:200) odczepy (A) lub s(cid:200) regulowane (B) Przy wysokich cz(cid:218)stotliwo(cid:258)ciach rdzenie wykonane z bry(cid:239)y (cid:285)elaza lub z laminowanego (cid:285)elaza nie s(cid:200) wystarczaj(cid:200)co wydajne do pracy w cewkach indukcyjnych. In(cid:285)ynierowie powiedzieliby, (cid:285)e charaktery- zuj(cid:200) si(cid:218) zbyt du(cid:285)ymi stratami. Przy cz(cid:218)stotliwo(cid:258)ciach przekraczaj(cid:200)cych kilka kiloherców (kHz) do zwi(cid:218)kszenia indukcyjno(cid:258)ci ponad warto(cid:258)(cid:202) generowan(cid:200) przez cewk(cid:218) wyposa(cid:285)on(cid:200) w rdze(cid:241) wykonany z materia(cid:239)u nieferromagnetycznego (takiego jak powietrze, plastik, ceramika czy drewno) niezb(cid:218)dne staje si(cid:218) zastosowanie specjalnego rdzenia. Zwykle rdzenie takie wykonuje si(cid:218) z materia(cid:239)u (cid:285)elaznego rozbitego na malut- kie kawa(cid:239)ki, które pokryte s(cid:200) warstw(cid:200) izoluj(cid:200)c(cid:200). Materia(cid:239) po rozdrobieniu i zaizolowaniu jest (cid:258)ciskany tak, aby tworzy(cid:239) jednolity element — rdze(cid:241) ze sproszkowanego (cid:285)elaza. Na rysunku 3.22 przedstawiono symbole cewek wyposa(cid:285)onych w tego typu rdze(cid:241). Rysunek 3.22. Symbole cewek z rdzeniem ze sproszkowanego (cid:285)elaza o sta(cid:239)ej warto(cid:258)ci indukcji (A), z dodatkowymi odczepami (B) oraz o regulowanej warto(cid:258)ci indukcji (C) Kup książkęPoleć książkę Cewki i transformatory 49 Wskazówka Symbole cewek wyposa(cid:285)onych w rdze(cid:241) ze sproszkowanego (cid:285)elaza s(cid:200) niemal(cid:285)e identyczne jak symbole cewek wyposa(cid:285)onych w rdze(cid:241) monolityczny lub laminowany. Dodatkowe linie zastosowane w sym- bolach s(cid:200) przerywane. Cewki tego typu mog(cid:200) by(cid:202) wyposa(cid:285)one w do- datkowe odczepy lub mog(cid:200) mie(cid:202) konstrukcj(cid:218) pozwalaj(cid:200)c(cid:200) na p(cid:239)ynn(cid:200) regulacj(cid:218) indukcji. Transformator sk(cid:239)ada si(cid:218) z kilku cewek nawini(cid:218)tych na ró(cid:285)ne rdze- nie lub nawini(cid:218)tych na ró(cid:285)ne obszary tego samego rdzenia. Na rysun- ku 3.23 przedstawiono podstawowy symbol transformatora o rdzeniu powietrznym. Symbol ten sk(cid:239)ada si(cid:218) z dwóch przeciwstawionych sobie cewek o rdzeniu powietrznym. Transformator jest podzespo(cid:239)em, który potrafi przenosi(cid:202) energi(cid:218) pr(cid:200)du przemiennego pomi(cid:218)dzy dwoma ró(cid:285)- nymi obwodami. Transformatory sk(cid:239)adaj(cid:200) si(cid:218) z cewek, z tego powodu ich symbole wygl(cid:200)daj(cid:200) jak po(cid:239)(cid:200)czone symbole cewek. Na rysunku 3.24. przedstawiono symbole transformatorów o rdzeniach wykonanych z (cid:285)e- laza. Transformatory A i B maj(cid:200) lite lub laminowane rdzenie, a C i D sproszkowane. Rysunek 3.23. Symbol transformatora o rdzeniu powietrznym Rysunek 3.24. A — transformator o litym lub laminowanym rdzeniu (cid:285)elaznym; B — transformator o litym lub laminowanym rdzeniu (cid:285)elaznym, który posiada dodatkowe odczepy; C — transformator o rdzeniu ze sproszkowanego (cid:285)elaza; D — transformator regulowany o rdzeniu ze sproszkowanego (cid:285)elaza Kup książkęPoleć książkę 50 Symbole elementów Prze(cid:239)(cid:200)cznik Prze(cid:239)(cid:200)cznik jest elementem, za pomoc(cid:200) którego mo(cid:285)esz uruchomi(cid:202) lub zablokowa(cid:202) (mechanicznie lub elektrycznie) przep(cid:239)yw pr(cid:200)du w obwo- dzie. Prze(cid:239)(cid:200)czniki mog(cid:200) by(cid:202) ponadto stosowane do kierowania prze- p(cid:239)ywem pr(cid:200)du przez ró(cid:285)ne elementy obwodu. Na rysunku 3.25 przed- stawiono symbol prze(cid:239)(cid:200)cznika SPST (z ang. single-pole single-throw — pojedynczy prze(cid:239)(cid:200)cznik jednopozycyjny). Komponent ten mo(cid:285)e zewrze(cid:202) obwód w jednym punkcie lub wykona(cid:202) w nim przerw(cid:218). Jest to zwy- czajny prze(cid:239)(cid:200)cznik dzia(cid:239)aj(cid:200)cy na zasadzie w(cid:239)(cid:200)cz-wy(cid:239)(cid:200)cz. Rysunek 3.25. Symbol prze(cid:239)(cid:200)cznika SPST Na rysunku 3.26 przedstawiono prze(cid:239)(cid:200)cznik SPDT (z ang. single-pole dual-throw — pojedynczy prze(cid:239)(cid:200)cznik dwupozycyjny). Z(cid:239)(cid:200)cze wej(cid:258)ciowe prze(cid:239)(cid:200)cznika jest symbolizowane przez styk znajduj(cid:200)cy si(cid:218) u podstawy strza(cid:239)ki, a z(cid:239)(cid:200)cza wyj(cid:258)ciowe s(cid:200) symbolizowane przez styki, na które mo(cid:285)e wskazywa(cid:202) strza(cid:239)ka. Prze(cid:239)(cid:200)cznik ten s(cid:239)u(cid:285)y do wyboru jednego z dwóch obwodów wyj(cid:258)ciowych, do których ma pop(cid:239)yn(cid:200)(cid:202) pr(cid:200)d wej- (cid:258)ciowy. Rysunek 3.26. Symbol prze(cid:239)(cid:200)cznika SPDT Niektóre prze(cid:239)(cid:200)czniki posiadaj(cid:200) wi(cid:218)cej z(cid:239)(cid:200)czy wej(cid:258)ciowych. Na ry- sunku 3.27 (cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) A) pokazano symbol prze(cid:239)(cid:200)cznika DPST (z ang. dual- pole single-throw — podwójny prze(cid:239)(cid:200)cznik jednopozycyjny), a na cz(cid:218)(cid:258)ci B tego samego rysunku pokazano symbol prze(cid:239)(cid:200)cznika DPDT (z ang. dual- pole dual-throw — podwójny prze(cid:239)(cid:200)cznik dwupozycyjny). Niektóre prze- (cid:239)(cid:200)czniki sk(cid:239)adaj(cid:200) si(cid:218) z jeszcze wi(cid:218)kszej ilo(cid:258)ci podzespo(cid:239)ów. Element po- kazany na rysunku 3.28 posiada pi(cid:218)(cid:202) z(cid:239)(cid:200)czy wej(cid:258)ciowych. Ka(cid:285)de z nich mo(cid:285)e by(cid:202) pod(cid:239)(cid:200)czone do jednego z dwóch z(cid:239)(cid:200)czy wyj(cid:258)ciowych. Taki prze(cid:239)(cid:200)cznik mo(cid:285)na okre(cid:258)li(cid:202) mianem „pi(cid:218)ciokrotnego prze(cid:239)(cid:200)cznika dwu- pozycyjnego” (5PDT). Kup książkęPoleć książkę Prze(cid:239)(cid:200)cznik 51 Rysunek 3.27. A — symbol prze(cid:239)(cid:200)cznika DPST; B — symbol prze(cid:239)(cid:200)cznika DPDT Rysunek 3.28. Symbol 5PDT (pi(cid:218)ciokrotnego dwupozycyjnego) Ostatni z omawianych podzespo(cid:239)ów mo(cid:285)na okre(cid:258)li(cid:202) mianem prze- (cid:239)(cid:200)cznika wielostykowego. Do kategorii tej mo(cid:285)na zaliczy(cid:202) wi(cid:218)kszo(cid:258)(cid:202) prze(cid:239)(cid:200)czników posiadaj(cid:200)cych wi(cid:218)cej ni(cid:285) dwa z(cid:239)(cid:200)cza wej(cid:258)ciowe lub wyj- (cid:258)ciowe. Na przyk(cid:239)ad prze(cid:239)(cid:200)cznik obrotowy posiada jedno z(cid:239)(cid:200)cze wej- (cid:258)ciowe i kilka wyj(cid:258)ciowych. Przyk(cid:239)ad takiego podzespo(cid:239)u pokazano na rysunku 3.29. Strza(cid:239)ka równie(cid:285) tutaj wskazuje z(cid:239)(cid:200)cza wyj(cid:258)ciowe. W tym przypadku jest ich dziesi(cid:218)(cid:202). Technicznie rzecz bior(cid:200)c, jest to prze(cid:239)(cid:200)cznik SP10T (pojedynczy prze(cid:239)(cid:200)cznik dziesi(cid:218)ciopozycyjny)! Kup książkęPoleć książkę 52 Symbole elementów Rysunek 3.29. Symbol prze(cid:239)(cid:200)cznika obrotowego — pojedynczego prze(cid:239)(cid:200)cznika dziesi(cid:218)ciopozycyjnego (SP10T) Czasami mo(cid:285)na si(cid:218) spotka(cid:202) z zespolonymi prze(cid:239)(cid:200)cznikami obroto- wymi. Wcze(cid:258)niej omówiono zespolone potencjometry. Teraz mamy do czynienia z podobnym zabiegiem — prze(cid:239)(cid:200)czniki s(cid:200) ze sob(cid:200) po(cid:239)(cid:200)czone tak, aby by(cid:239)y prze(cid:239)(cid:200)czane jednocze(cid:258)nie. Na rysunku 3.30 pokazano sym- bol zespo(cid:239)u dwóch prze(cid:239)(cid:200)czników obrotowych. Przerywana linia infor- muje odbiorc(cid:218) o tym, (cid:285)e prze(cid:239)(cid:200)czniki s(cid:200) ze sob(cid:200) zespolone. Prze(cid:239)(cid:200)czaj(cid:200)c jeden prze(cid:239)(cid:200)cznik, automatycznie prze(cid:239)(cid:200)czamy drugi. Je(cid:285)eli prze(cid:239)(cid:200)cz- nik z lewej strony jest ustawiony tak, aby kierowa(cid:239) sygna(cid:239) na z(cid:239)(cid:200)cze wyj(cid:258)ciowe o numerze trzy, to prze(cid:239)(cid:200)cznik znajduj(cid:200)cy si(cid:218) z prawej strony równie(cid:285) b(cid:218)dzie kierowa(cid:239) sygna(cid:239) do swojego trzeciego wyj(cid:258)cia. Rysunek 3.30. Symbol dwóch zespolonych ze sob(cid:200) prze(cid:239)(cid:200)czników obrotowych; przedstawiony komponent posiada dwa wej(cid:258)cia i dziesi(cid:218)(cid:202) wyj(cid:258)(cid:202) (jest to prze(cid:239)(cid:200)cznik typu 2P10T) Na ka(cid:285)dym z symboli ma(cid:239)e kó(cid:239)eczka oznaczaj(cid:200) z(cid:239)(cid:200)cza (niezale(cid:285)nie od tego, czy s(cid:200) to z(cid:239)(cid:200)cza wej(cid:258)ciowe, czy wyj(cid:258)ciowe). O tym, czy z(cid:239)(cid:200)cze jest wej(cid:258)ciowe, czy wyj(cid:258)ciowe, informuje zwrot strza(cid:239)ki. W niniejszej sekcji przedstawiono standardowe symbole. Inne oznaczenia prze(cid:239)(cid:200)czników stosowane s(cid:200) sporadycznie. Kup książkęPoleć książkę Przewody i kable 53 Czy wiesz, (cid:285)e...? Niektórzy wyposa(cid:285)aj(cid:200) swoje amatorskie radia w specjalny prze(cid:239)(cid:200)cz- nik nazywany kluczem kodu Morse’a. To niezbyt dzi(cid:258) popularne urz(cid:200)dzenie, zwane równie(cid:285) kluczem r(cid:218)cznym, zwiera lub przerywa obwód w celu r(cid:218)cznego kodowania znaków przez radiooperatora. Jest to prze(cid:239)(cid:200)cznik typu SPST wyposa(cid:285)ony w d(cid:283)wigni(cid:218), która gdy ope- rator j(cid:200) pu(cid:258)ci, jest odbijana przez spr(cid:218)(cid:285)yn(cid:218) do pozycji rozwieraj(cid:200)cej obwód. Na rysunku 3.31 przedstawiono symbol tego elementu. Rysunek 3.31. Symbol r(cid:218)cznego klucza s(cid:239)u(cid:285)(cid:200)cego do nadawania kodu Morse’a Przewody i kable W naszych dotychczasowych rozwa(cid:285)aniach zak(cid:239)adali(cid:258)my, (cid:285)e linia pro- sta symbolizuje przewodnik — wi(cid:218)kszo(cid:258)(cid:202) obwodów zawiera wiele elementów przewodz(cid:200)cych. Rysuj(cid:200)c schemat skomplikowanego ob- wodu, zrozumiesz, (cid:285)e krzy(cid:285)owanie si(cid:218) kabli jest czym(cid:258), czego nie sposób unikn(cid:200)(cid:202) (niezale(cid:285)nie od tego, czy krzy(cid:285)uj(cid:200)ce si(cid:218) przewody s(cid:200) ze sob(cid:200) po(cid:239)(cid:200)czone). Na rysunku 3.32 pokazano dwa przewody, które musia(cid:239)y krzy(cid:285)owa(cid:202) si(cid:218) na schemacie, jednak(cid:285)e nie istnieje pomi(cid:218)dzy nimi po(cid:239)(cid:200)czenie gal- waniczne (a przynajmniej nie ma go w punkcie, w którym przewody te krzy(cid:285)uj(cid:200) si(cid:218) na schemacie). Buduj(cid:200)c uk(cid:239)ad przedstawiony na schemacie, nie b(cid:218)dziesz musia(cid:239) krzy(cid:285)owa(cid:202) przewodów dok(cid:239)adnie w miejscu ozna- czonym na schemacie. Linie musz(cid:200) krzy(cid:285)owa(cid:202) si(cid:218) na schemacie, aby przedstawi(cid:202) kable (cid:239)(cid:200)cz(cid:200)ce ró(cid:285)ne punkty uk(cid:239)adu w czytelny sposób, który nie wymaga stosowania trzeciego wymiaru. Rysunek 3.32. Symbol krzy(cid:285)uj(cid:200)cych si(cid:218) przewodów, pomi(cid:218)dzy którymi nie wykonano po(cid:239)(cid:200)czenia galwanicznego Kup książkęPoleć książkę 54 Symbole elementów Aha! W rzeczywisto(cid:258)ci obwody s(cid:200) elementami trójwymiarowymi, jednak(cid:285)e ich schematy musz(cid:200) by(cid:202) wykonane na p(cid:239)aszczy(cid:283)nie dwuwymiarowej. Aby podo(cid:239)a(cid:202) temu wymogowi, osoba tworz(cid:200)ca schematy musi sto- sowa(cid:202) si(cid:218) do pewnych zasad, które pozwol(cid:200) na w(cid:239)a(cid:258)ciw(cid:200) interpretacj(cid:218) schematu przez czytelnika. Na rysunku 3.33 pokazano dwa sposoby symbolicznego oznaczania punktów, w których krzy(cid:285)uj(cid:200)ce si(cid:218) kable powinny by(cid:202) po(cid:239)(cid:200)czone elektrycznie. Na rysunku A jeden z przewodników zosta(cid:239) „podzielony na dwie cz(cid:218)(cid:258)ci”, a wi(cid:218)c wydaje si(cid:218), (cid:285)e po(cid:239)(cid:200)czenie przewodów wykonano w dwóch ró(cid:285)nych miejscach. Taki zabieg wyra(cid:285)a do(cid:258)(cid:202) jasno to, (cid:285)e dwa przewody (pionowy zosta(cid:239) podzielony na dwie cz(cid:218)(cid:258)ci, a poziomy po- zosta(cid:239) nienaruszony) s(cid:200) ze sob(cid:200) po(cid:239)(cid:200)czone elektrycznie. Po(cid:239)(cid:200)czenie to jest symbolizowane za pomoc(cid:200) czarnych kropek. Na rysunku B przed- stawiono przewody przecinaj(cid:200)ce si(cid:218) pod k(cid:200)tem prostym, a pojedyncza kropka symbolizuje punkt, w którym s(cid:200) po(cid:239)(cid:200)czone. Metoda przedsta- wiona na rysunku B mo(cid:285)e wydawa(cid:202) si(cid:218) lepsza, jednak(cid:285)e sprawia ona, (cid:285)e schemat jest mniej czytelny. Czytelnik mo(cid:285)e przeoczy(cid:202) czarn(cid:200) kropk(cid:218) i pomy(cid:258)le(cid:202), (cid:285)e przewody nie powinny by(cid:202) po(cid:239)(cid:200)czone. Metoda zastoso- wana w przyk(cid:239)adzie A sprawia, (cid:285)e do takiego przeoczenia nie dojdzie. Rysunek 3.33. A — preferowany symbol dwóch przewodów po(cid:239)(cid:200)czonych elektrycznie; B — alternatywny symbol takiego samego po(cid:239)(cid:200)czenia Niektórzy czytelnicy mog(cid:200) przeoczy(cid:202) kropk(cid:218) na symbolu B przed- stawionym na rysunku 3.33, a inni mog(cid:200) omy(cid:239)kowo dostrzec kropk(cid:218) na rysunku 3.32 (gdzie tak naprawd(cid:218) jej nie ma)! Tak wi(cid:218)c konstruktor mo(cid:285)e zewrze(cid:202) ze sob(cid:200) kable, które nie powinny by(cid:202) ze sob(cid:200) (cid:239)(cid:200)czone. Kup książkęPoleć książkę Przewody i kable 55 Z problemem tym mamy rzadko do czynienia w przypadku poprawnie naszkicowanych schematów, które s(cid:200) wyra(cid:283)nie wydrukowane. Na nie- których starszych schematach nie zwarte ze sob(cid:200) krzy(cid:285)uj(cid:200)ce si(cid:218) prze- wody oznaczano za pomoc(cid:200) (cid:239)uku (zobacz rysunek 3.34). Taka symbolika, która moim zdaniem nigdy nie powinna wyj(cid:258)(cid:202) z u(cid:285)ycia, sprawia(cid:239)a, (cid:285)e osoba czytaj(cid:200)ca schemat nigdy nie mia(cid:239)a w(cid:200)tpliwo(cid:258)ci, czy dane przewody s(cid:200) ze sob(cid:200) po(cid:239)(cid:200)czone elektrycznie, czy te(cid:285) nie. Rysunek 3.34. Stosowany kiedy(cid:258) (wyra(cid:283)ny) symbol przewodów, które krzy(cid:285)owa(cid:239)y si(cid:218) na schemacie, ale w rzeczywisto(cid:258)ci nie by(cid:239)y ze sob(cid:200) po(cid:239)(cid:200)czone elektrycznie Kabel sk(cid:239)ada si(cid:218) z dwóch lub wi(cid:218)cej przewodników otoczonych wspólnym izoluj(cid:200)cym ko(cid:239)nierzem. Zwykle kable nieekranowane nie s(cid:200) oznaczane w jaki(cid:258) specjalny sposób na schematach ideowych — przed- stawia si(cid:218) je, umieszczaj(cid:200)c obok siebie kilka równoleg(cid:239)ych linii symbo- lizuj(cid:200)cych przewody. Zaznaczaj(cid:200)c na schemacie kable ekranowane, nale(cid:285)y zastosowa(cid:202) dodatkowe symbole. Na rysunku 3.35 przedstawiono przyk(cid:239)ady oznacze(cid:241) kabli ekranowanych, które s(cid:200) cz(cid:218)sto stosowane do przedstawienia kabli koncentrycznych. Kable koncentryczne sk(cid:239)adaj(cid:200) si(cid:218) z umieszczonej w ich (cid:258)rodku (cid:285)y(cid:239)y, która jest otoczona ekranem wyko- nanym z materia(cid:239)u b(cid:218)d(cid:200)cego przewodnikiem. Elementy te s(cid:200) oddzielone od siebie za pomoc(cid:200) warstwy dielektryka. W wi(cid:218)kszo(cid:258)ci kabli koncen- trycznych jest to polietylen, który mo(cid:285)e by(cid:202) spieniony lub posiada(cid:202) form(cid:218) cia(cid:239)a sta(cid:239)ego. Rysunek 3.35. A — symbol kabla koncentrycznego o nieuziemionym ekranie; B — symbol kabla koncentrycznego, którego ekran nale(cid:285)y uziemi(cid:202) Kup książkęPoleć książkę 56 Symbole elementów Wskazówka Na rysunku 3.36 znajduje si(cid:218) symbol kabla koncentrycznego, które- go ekran jest po(cid:239)(cid:200)czony z podstaw(cid:200) monta(cid:285)ow(cid:200) (metalow(cid:200) p(cid:239)yt(cid:200) pe(cid:239)ni(cid:200)c(cid:200) funkcj(cid:218) podstawy uk(cid:239)adu). Podstawa monta(cid:285)owa mo(cid:285)e by(cid:202) po(cid:239)(cid:200)czona z uziemieniem, jednak(cid:285)e nie jest to regu(cid:239)a. Np. w samocho- dzie nie ma uziemienia, a wi(cid:218)c obudowa (podstawa monta(cid:285)owa) CB radia b(cid:218)dzie po(cid:239)(cid:200)czona z ram(cid:200) pojazdu. Rysunek 3.36. Symbol kabla koncentrycznego, którego ekran jest po(cid:239)(cid:200)czony z podstaw(cid:200) monta(cid:285)ow(cid:200) W niektórych kablach pojedynczy ekran otacza kilka przewodów. Na rysunku 3.37 pokazano symbol dwu(cid:285)y(cid:239)owego kabla ekranowanego. Symbol ten przypomina symbol kabla koncentrycznego, jednak(cid:285)e doda- no w nim dodatkow(cid:200) lini(cid:218) symbolizuj(cid:200)c(cid:200) drugi przewód. Im wi(cid:218)cej (cid:285)y(cid:239) biegnie w danym kablu, tym wi(cid:218)cej równoleg(cid:239)ych linii b(cid:218)dzie przebie- ga(cid:202) przez elips(cid:218) znajduj(cid:200)c(cid:200) si(cid:218) w (cid:258)rodkowej cz(cid:218)(cid:258)ci omawianego sym- bolu. Gdyby rysunek 3.37 mia(cid:239) przedstawia(cid:202) symbol pi(cid:218)cio(cid:285)y(cid:239)owego przewodu, to przez elips(cid:218) powinno przebiega(cid:202) pi(cid:218)(cid:202) poziomych linii. Rysunek 3.37. Symbol dwu(cid:285)y(cid:239)owego kabla ekranowanego, którego ekran po(cid:239)(cid:200)czony jest z podstaw(cid:200) monta(cid:285)ow(cid:200) Kup książkęPoleć książkę Diody i tranzystory 57 Diody i tranzystory Na rysunku 3.38 przedstawiono podstawowy symbol diody pó(cid:239)prze- wodnikowej. W symbolu tym strza(cid:239)ka i linia pionowa symbolizuj(cid:200) we- wn(cid:218)trzne elementy diody, a linie poziome symbolizuj(cid:200) jej z(cid:239)(cid:200)cza. Wspo- mniany rysunek przedstawia diod(cid:218) prostownicz(cid:200). Strza(cid:239)ka symbolizuje anod(cid:218), a krótka prosta pionowa linia, do której dotyka grot strza(cid:239)ki, symbolizuje katod(cid:218). W normalnych warunkach pracy dioda prostow- nicza przewodzi elektrony, gdy te poruszaj(cid:200) si(cid:218) w kierunku przeciwnym do zwrotu strza(cid:239)ki — wtedy gdy do anody dochodzi pr(cid:200)d o napi(cid:218)ciu dodatnim w stosunku do potencja(cid:239)u anody. Rysunek 3.38. Symbol diody ogólnego stosowania lub diody prostowniczej Na rysunku 3.39 zaprezentowano symbole wyspecjalizowanych diod: diody pojemno(cid:258)ciowej (A) — mo(cid:285)e ona pod wp(cid:239)ywem pr(cid:200)du sta- (cid:239)ego o regulowanym napi(cid:218)ciu pe(cid:239)ni(cid:202) funkcj(cid:218) kondensatora o zmiennej pojemno(cid:258)ci; diody Zenera (B) — mo(cid:285)e ona pe(cid:239)ni(cid:202) rol(cid:218) regulatora na- pi(cid:218)cia w uk(cid:239)adach zasilaj(cid:200)cych; diody Gunna (C) — mo(cid:285)e ona dzia(cid:239)a(cid:202) w charakterze generatora drga(cid:241) lub wzmacniacza w uk(cid:239)adach charaktery- zuj(cid:200)cych si(cid:218) cz(cid:218)stotliwo(cid:258)ciami znajduj(cid:200)cymi si(cid:218) w pa(cid:258)mie mikrofalowym. Rysunek 3.39. Symbol diody pojemno(cid:258)ciowej (A), diody Zenera (B) i diody Gunna (C) Tyrystor jest diod(cid:200) pó(cid:239)przewodnikow(cid:200) wyposa(cid:285)on(cid:200) w dodatkowy element i odpowiadaj(cid:200)ce mu z(cid:239)(cid:200)cze. Symbol tego komponentu znaj- duje si(cid:218) na rysunku 3.40. Tyrystor jest zwykle (ale nie zawsze) ozna- czany za pomoc(cid:200) symbolu diody (czasami umieszczonej w okr(cid:218)gu), do której do(cid:239)(cid:200)czono dodatkowy element steruj(cid:200)cy zwany bramk(cid:200) (uko(cid:258)na linia biegn(cid:200)ca od grotu strza(cid:239)ki). We wszystkich symbolach przewód Kup książkęPoleć książkę 58 Symbole elementów Rysunek 3.40. Symbol tyrystora znajduj(cid:200)cy si(cid:218) u podstawy grotu strza(cid:239)ki jest anod(cid:200) danego komponentu, a przewód pod(cid:239)(cid:200)czony do prostej pionowej linii (znajduj(cid:200)cej si(cid:218) na ko(cid:241)- cu grotu strza(cid:239)ki) jest katod(cid:200). Na rysunku 3.41 pokazano symbol tranzystora bipolarnego. Po lewej stronie znajduje si(cid:218) tranzystor typu pnp, a po prawej npn. Jedyn(cid:200) ró(cid:285)- nic(cid:200) pomi(cid:218)dzy tymi symbolami jest kierunek, w którym zwrócona jest strza(cid:239)ka. Strza(cid:239)ka w symbolu tranzystora typu pnp jest zwrócona w kie- runku prostej linii symbolizuj(cid:200)cej baz(cid:218) (elektrod(cid:218)). Strza(cid:239)ka w symbolu tranzystora typu npn jest zwrócona w kierunku przeciwnym do bazy. Czasami w symbolach oznaczaj(cid:200)cych tranzystory bipolarne pomija si(cid:218) okr(cid:200)g otaczaj(cid:200)cy baz(cid:218), emiter i kolektor. Poza tranzystorami bipolarnymi istnieje równie(cid:285) wiele innych typów tranzystorów. Na rysunku 3.42 po- kazano symbole czterech wymienionych ni(cid:285)ej rodzajów tranzystorów: (cid:132) (cid:132) (cid:132) (cid:132) tranzystor polowy z(cid:239)(cid:200)czowy (JFET) z kana(cid:239)em typu n (symbol A); tranzystor polowy z(cid:239)(cid:200)czowy (JFET) z kana(cid:239)em typu p (symbol B); tranzystor polowy typu metal-tlenek-pó(cid:239)przewodnik (MOSFET) z kana(cid:239)em typu n (rysunek C); tranzystor polowy typu metal-tlenek-pó(cid:239)przewodnik (MOSFET) z kana(cid:239)em typu p (rysunek D); Rysunek 3.41. Symbol tranzystora bipolarnego typu pnp (A) i symbol tranzystora bipolarnego typu npn (B) Kup książkęPoleć książkę Lampy elektronowe 59 Rysunek 3.42. Symbol tranzystora polowego z(cid:239)(cid:200)czowego (JFET) z kana(cid:239)em typu n (A), symbol tranzystora polowego z(cid:239)(cid:200)czowego (JFET) z kana(cid:239)em typu p (B), symbol tranzystora polowego typu metal-tlenek-pó(cid:239)przewodnik (MOSFET) z kana(cid:239)em typu n (rysunek C); symbol tranzystora polowego typu metal-tlenek-pó(cid:239)przewodnik (MOSFET) z kana(cid:239)em typu p (rysunek D) Wskazówka Tranzystory mog(cid:200) by(cid:202) wykonane z ró(cid:285)nych materia(cid:239)ów b(cid:218)d(cid:200)cych pó(cid:239)przewodnikami lub mieszankami typu metal-tlenek. Symbol tran- zystora nie informuje osoby czytaj(cid:200)cej schemat o tym, z jakiego ma- teria(cid:239)u zosta(cid:239) wykonany dany komponent. Oznaczenie na schemacie ma informowa(cid:202) tylko o funkcjonalno(cid:258)ci danego elementu. Lampy elektronowe Lampy elektronowe nie s(cid:200) ju(cid:285) tak powszechne jak kilka dekad temu, jednak(cid:285)e wci(cid:200)(cid:285) stosuje si(cid:218) je w wielu uk(cid:239)adach. Rysowanie symbolu lampy elektronowej powiniene(cid:258) zacz(cid:200)(cid:202) od do(cid:258)(cid:202) du(cid:285)ego okr(cid:218)gu, we- wn(cid:200)trz którego nale(cid:285)y umie(cid:258)(cid:202) elementy okre(cid:258)laj(cid:200)ce typ stosowanej przez Ciebie lampy. Na rysunku 3.43 przedstawiono powszechnie sto- sowane symbole elementów wewn(cid:218)trznych lamp elektronowych. Kup książkęPoleć książkę 60 Symbole elementów Rysunek 3.43. Symbole elementów wewn(cid:218)trznych lamp elektronowych: A — katoda (cid:285)arzona bezpo(cid:258)rednio; B — katoda (cid:285)arzona po(cid:258)rednio; C — katoda zimna; D — fotokatoda; E — siatka; F — anoda; G — elektroda odchylaj(cid:200)ca; H — elektrody formuj(cid:200)ce wi(cid:200)zk(cid:218); I — symbol ba(cid:241)ki lampy pró(cid:285)niowej; J — symbol ba(cid:241)ki lampy wype(cid:239)nionej gazem Na rysunku 3.44 przedstawiono schemat diody pró(cid:285)niowej. Sk(cid:239)ada si(cid:218) ona z anody i katody. Gdy przez omawiany element przep(cid:239)ywa pr(cid:200)d, to tak jak w przypadku diody pó(cid:239)przewodnikowej anoda charakte- ryzuje si(cid:218) bardziej dodatnim potencja(cid:239)em od katody. Katoda emituje elektrony, które pod(cid:200)(cid:285)aj(cid:200) przez pró(cid:285)ni(cid:218) w kierunku anody. Aktywny (cid:285)arnik, przypominaj(cid:200)cy miniaturow(cid:200) (cid:285)arówk(cid:218) ma(cid:239)ej mocy, podgrzewa katod(cid:218) — u(cid:239)atwia to emisj(cid:218) elektronów. Na rysunku 3.44 (cid:285)arnik zosta(cid:239) pomini(cid:218)ty w celu uproszczenia symbolu. Zabieg ten cz(cid:218)sto si(cid:218) stosuje podczas rysowania symboli lamp, w których (cid:285)arnik i katoda s(cid:200) oddziel- nymi komponentami znajduj(cid:200)cymi si(cid:218) wewn(cid:200)trz lampy. Rozwi(cid:200)zanie takie nosi nazw(cid:218) katody (cid:285)arzonej po(cid:258)rednio. Rysunek 3.44. Symbol diody pró(cid:285)niowej o katodzie (cid:285)arzonej po(cid:258)rednio; lampa zawiera (cid:285)arnik, jednak(cid:285)e symbol pomija ten element, poniewa(cid:285) umieszczenie dodatkowego symbolu (cid:285)arnika sprawi(cid:239)oby, (cid:285)e schemat by(cid:239)by mniej czytelny Kup książkęPoleć książkę Lampy elektronowe 61 Wskazówka Symbolicznie wszystkie elementy lampy umieszcza si(cid:218) wewn(cid:200)trz kó(cid:239)- ka, które symbolizuje ba(cid:241)k(cid:218) lampy elektronowej. W przypadku nie- których schematów kó(cid:239)ko jest pomijane. Nie jest to jednak standar- dowa praktyka. Na rysunku 3.45 pokazano symbole dwóch wersji triody. Lampa ta ma budow(cid:218) podobn(cid:200) do omówionej wcze(cid:258)niej diody, jednak(cid:285)e zawie- ra dodatkow(cid:200) siatk(cid:218), która jest symbolizowana przez lini(cid:218) przerywan(cid:200). Jest jeszcze jedna ró(cid:285)nica (w przypadku symbolu A). Widzisz j(cid:200)? Przyj- rzyj si(cid:218) uwa(cid:285)nie katodzie. Lampa ta posiada katod(cid:218) (cid:285)arzon(cid:200) bezpo- (cid:258)rednio — katoda i (cid:285)arnik s(cid:200) fizycznie tym samym elementem! Ujemne napi(cid:218)cie katody jest pod(cid:239)(cid:200)czone bezpo(cid:258)rednio do przewodu (cid:285)arnika — nie istnieje (cid:285)adna oddzielna katoda. Symbol B (zobacz rysunek 3.45) przedstawia triod(cid:218) o katodzie (cid:285)arzonej po(cid:258)rednio. Na rysunku (cid:285)arnik znajduje si(cid:218) wewn(cid:200)trz katody b(cid:218)d(cid:200)cej metalowym cylindrem umiesz- czonym pionowo w ba(cid:241)ce lampy. Rysunek 3.45. Symbol triody o (cid:285)arzeniu bezpo(cid:258)rednim (A) oraz symbol triody o katodzie (cid:285)arzonej po(cid:258)rednio (B) Tetrody posiadaj(cid:200) dwie siatki. S(cid:200) one symbolizowane przez dwie linie przerywane (zobacz rysunek 3.46). Górna siatka tetrody (znajdu- j(cid:200)ca si(cid:218) bli(cid:285)ej anody) nazywana jest ekranem. Na rysunku 3.47 poka- zano symbol pentody — lampy posiadaj(cid:200)cej trzy siatki — czyli sk(cid:239)ada- j(cid:200)cej si(cid:218) z pi(cid:218)ciu elementów. Druga siatka pentody (licz(cid:200)c od do(cid:239)u) jest ekranem, a trzecia siatka (znajduj(cid:200)ca si(cid:218) pod anod(cid:200)) jest nazywana siatk(cid:200) hamuj(cid:200)c(cid:200). Na rysunku 3.46 i 3.47 symbole znajduj(cid:200)ce si(cid:218) po lewej stronie (A) ilustruj(cid:200) lampy o katodzie (cid:285)arzonej bezpo(cid:258)rednio, a sym- bole znajduj(cid:200)ce si(cid:218) po prawej stornie (B) lampy o katodzie (cid:285)arzonej po(cid:258)rednio. Kup książkęPoleć książkę 62 Symbole elementów Rysunek 3.46. Symbol tetrody o katodzie (cid:285)arzonej bezpo(cid:258)rednio (A) i symbol tetrody o katodzie (cid:285)arzonej po(cid:258)rednio Rysunek 3.47. Symbol pentody o katodzie (cid:285)arzonej bezpo(cid:258)rednio (A) i symbol pentody o katodzie (cid:285)arzonej po(cid:258)rednio Analizuj kierunek przep(cid:239)ywu pr(cid:200)du W lampach przedstawionych na omówionych dotychczas symbo- lach elektrony przep(cid:239)ywaj(cid:200) w kierunku od góry do do(cid:239)u. S(cid:200) one wy- rzucane z katody, przechodz(cid:200) przez siatk(cid:218) lub siatki (o ile lampa je zawiera) i wpadaj(cid:200) do anody. Prawdopodobnie czasami natkniesz si(cid:218) na symbol lampy, który b(cid:218)dzie „le(cid:285)a(cid:239) na boku”. W takiej sytuacji po prostu pami(cid:218)taj o tym, (cid:285)e w normalnych warunkach u(cid:285)ytkowania lampy elektrony przemieszczaj(cid:200) si(cid:218) od katody do anody. Niektóre lampy sk(cid:239)adaj(cid:200) si(cid:218) z dwóch oddzielnych, niezale(cid:285)nych ze- stawów elektrod umieszczonych we wspólnej ba(cid:241)ce. Lampy takie mo(cid:285)na okre(cid:258)li(cid:202) mianem lamp podwójnych. Je(cid:285)eli oba zestawy elektrod s(cid:200) iden- tyczne, to taki podzespó(cid:239) mo(cid:285)emy nazwa(cid:202) podwójn(cid:200) diod(cid:200), podwójn(cid:200) triod(cid:200), podwójn(cid:200) tetrod(cid:200) lub podwójn(cid:200) pentod(cid:200). Na rysunku 3.48 znaj- duje si(cid:218) symbol podwójnej triody o katodach (cid:285)arzonych po(cid:258)rednio. Kup książkęPoleć książkę Lampy elektronowe 63 Rysunek 3.48. Symbol podwójnej triody o katodach (cid:285)arzonych po(cid:258)rednio W niektórych starszych odbiornikach radiowych i telewizyjnych sto- sowane by(cid:239)y lampy posiadaj(cid:200)ce cztery lub pi(cid:218)(cid:202) siatek. Lampy te sk(cid:239)a- da(cid:239)y si(cid:218) wi(cid:218)c z sze(cid:258)ciu lub siedmiu elementów i nazywano je heksod(cid:200) i heptod(cid:200). Lampy takie by(cid:239)y stosowane do miksowania — procesu po- legaj(cid:200)cego na nak(cid:239)adaniu na siebie dwóch sygna(cid:239)ów radiowych o ró(cid:285)nych cz(cid:218)stotliwo(cid:258)ciach w celu uzyskania sygna(cid:239)u b(cid:218)d(cid:200)cego ich ró(cid:285)nic(cid:200) lub su- m(cid:200). Na rysunku 3.49 znajduje si(cid:218) symbol heptody (A) i heksody (B). Oba przedstawione symbole odnosz(cid:200) si(cid:218) do lamp o katodach (cid:285)arzonych po(cid:258)rednio. Heptoda jest czasem okre(cid:258)lana mianem konwertera posia- daj(cid:200)cego pi(cid:218)(cid:202) siatek. Rysunek 3.49. Symbol heksody (A) i symbol heptody (B) Wskazówka Nie spotkasz heksod ani heptod we wspó(cid:239)czesnych uk(cid:239)adach elek- tronicznych, jednak(cid:285)e je(cid:285)eli chcesz pracowa(cid:202) nad starymi odbiorni- kami radiowymi, to powiniene(cid:258) zapozna(cid:202) si(cid:218) z ich dzia(cid:239)aniem. Pa- mi(cid:218)taj o jednym — wymiana tych lamp jest bardzo trudna — ich zakup jest prawie niemo(cid:285)liwy. Z antykami obchod(cid:283) si(cid:218) ostro(cid:285)nie! Kup książkęPoleć książkę 64 Symbole elementów Ogniwa i baterie Ogniwa i baterie s(cid:200) powszec
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Schematy elektroniczne i elektryczne. Przewodnik dla początkujących. Wydanie III
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: