Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00112 006950 11514396 na godz. na dobę w sumie
Ścieżki ku sobie i od siebie - ebook/pdf
Ścieżki ku sobie i od siebie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2842-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> psychologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja jest pracą empiryczną, w której autor bada zjawiska mające miejsce w rodzinach osób chorych na schizofrenię. Autor rozważa w tych rodzinach takie relacje pomiędzy jej członkami jak: odsuwanie, wiązanie, separacja czy wykluczanie. Przeprowadzane badania wykazują między innymi niesłuszność tezy o nadopiekuńczości w rodzinach schizofrenicznych. Uzyskane i opisane w książce wyniki badań stanowią ważny wkład do opisu tego rodzaju rodzin.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Dr Szymon Chrząstowski jest adiunktem w Katedrze Psychologii Klinicznej Dziecka i Rodziny Wydziału Psychologii UW. Prowadzi badania poświęcone funkcjonowaniu rodzin osób z zaburzeniami psychicznymi. Jest autorem publikacji dotyczących obrazu ciała u pacjentów psychotycznych, poczucia brzemienia, sposobu odnoszenia się rodziców do młodych dorosłych, a także pomocy psychologicznej osobom z rozpoznaniem schizofrenii. Dr Chrząstowski prowadzi również psychoterapię rodzinną i indywidualną. Jego dysertacja doktorska, która posłużyła jako podstawa niniejszej monografii, została wyróżniona w 2005 roku przez Radę Wydziału Uniwersytetu Warszawskiego. Szymon Chrzàstowski „Âcie˝ki ku sobie i od siebie” Separacja i jej uwarunkowania w rodzinach osób z rozpoznaniem schizofrenii W serii ukażą się: Przemysław Tomalski Nietypowe rodziny. O parach lesbijek i gejów oraz ich dzieciach z perspektywy teorii przywiązania Jan Cieciuch Relacje między systemami wartości a przekonaniami światopoglądowymi w okresie dojrzewania Małgorzata Styśko Atrybucja winy: o roli stereotypów i odniesienia zdarzenia do Ja S z y m o n C h r z à s t o w s k i „ Â c i e ˝ k i k u s o b i e i o d s i e b i e ” • Jaką rolę odgrywają czynniki rodzinne w przebiegu schizofrenii? • Czy rodziny osób z rozpoznaniem schizofrenii cechują szczególnie nasilone bliskie, symbiotyczne relacje? • Jakie jest niebezpieczeństwo postrzegania osoby chorej na schizofrenię przez członków rodziny głównie przez pryzmat jej zaburzenia? W prezentowanej książce autor, odpowiadając na te pytania, odwołuje się do wyników badań. Ich rezultaty nie zawsze potwierdzają utarte poglądy na temat rodzin osób z rozpoznaniem schizofrenii. Książka jako cenne źródło informacji o rodzinach osób z rozpoznaniem schizofrenii polecana jest zarówno lekarzom psychiatrom, psychologom, psychoterapeutom, pracownikom socjalnym, jak i studentom wyżej wymienionych kierunków. „Wyniki badań są niezwykle interesujące, przyczyniając się tym samym do znacznych poznawczych walorów pracy. Zaskakujący wniosek badań autora ma nie tylko ważne implikacje teoretyczne, kwestionując powszechny schemat myślenia o rodzinie osoby chorej na schizofrenię, ale także implikacje teoretyczne. Sugeruje bowiem zupełnie inny niż dotychczas kierunek pracy terapeutycznej”. (z recenzji prof. Ireny Namysłowskiej) „Autor kompetentnie porusza się po obszarze: schizofrenia a rodzina. Nie popada w pułapkę jednostronności i nie ryzykując jednoznacznych rozstrzygnięć, wprost deklaruje neutralność w tej kwestii. Wprawdzie można odnieść wrażenie, że bliższa mu jest perspektywa antypsychiatryczna, lecz nie jest to zarzut”. (z recenzji dr. hab. Bogdana de Barbaro) Cena: 29,00 zł +schizofrenia copy.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1/30/07 12:50:28 AM „Âcie˝ki ku sobie i od siebie” Separacja i jej uwarunkowania w rodzinach osób z rozpoznaniem schizofrenii schizo_str.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1/26/07 4:40:15 PM 467 schizo_str.indd 2 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1/26/07 4:40:15 PM Szymon Chrzàstowski „Âcie˝ki ku sobie i od siebie” Separacja i jej uwarunkowania w rodzinach osób z rozpoznaniem schizofrenii schizo_str.indd 3 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1/26/07 4:40:19 PM Recenzenci Irena Namysłowska Bogdan de Barbaro Projekt okładki Edwin Radzikowski Autorem obrazu na okładce zatytułowanego Łza jest Stanisław Dutkiewicz Dzie˛kujemy Towarzystwu „Amici di Tworki” za zgode˛ na wykorzystanie tej pracy Redaktor prowadza˛cy serii Ewa Wyszyn´ska Redaktor Joanna Młodzin´ska Redaktor techniczny Martyna Chołuj Korektor Jolanta Mazek Skład i łamanie Janusz Olech Publikacja dofinansowana ze s´rodko´w Badan´ Własnych UW i Wydziała Psychologii UW © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007 ISBN 978-83-235-2842-5 (PDF) Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel.: (48) 022 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Chciałbym podzie˛kowac´ wszystkim Osobom, kto´re przyczyniły sie˛ do powstania tej ksia˛z˙ki. Prowadza˛c badania, cze˛sto spotykałem sie˛ z z˙yczliwos´cia˛, kto´ra dodawała mi sił do dalszej pracy. Szczego´lnie wdzie˛czny jestem członkom badanych Rodzin za bezinteresownie pos´wie˛cony mi czas. Dzie˛kuje˛ mojej Rodzinie za okazane mi wsparcie i znoszenie złych humoro´w podczas pisania rozprawy. Wreszcie chciałbym podzie˛kowac´ dr hab. Barbarze Tryjarskiej, bez kto´rej pomocy nie byłoby tej publikacji. Badania zostały sfinansowane z funduszy Badan´ Własnych Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Szymon Chrza˛stowski ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci Wste˛p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Cze˛s´c´ I Wprowadzenie teoretyczne Rozdział 1. Rodzinne uwarunkowania zaburzen´ psychicznych . . . . Rozdział 2. Schizofrenia jako zaburzenie wielowymiarowe . . . . . . . 2.1. Diagnozowanie schizofrenii i jej rozpowszechnienie 2.2. Obraz kliniczny schizofrenii, jej przebieg i rokowanie . 2.3. Schizofrenia w perspektywie ro´z˙nych koncepcji teoretycznych . 2.4. Specyfika funkcjonowania rodzin oso´b z rozpoznaniem schizo- . frenii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 3. Znaczenie wia˛zania, odsuwania, wykluczania i brzemienia . . . . psychicznymi rodzico´w dla zaburzen´ psychicznych dorosłych dzieci 3.1. Wia˛zanie i odsuwanie – podstawowe rodzaje relacji rodzinnych . . 3.1.1. Definicja termino´w wia˛zanie i odsuwanie . . 3.1.2. Czynniki reguluja˛ce nasilenie wia˛zania i odsuwania . . 3.1.3. Wia˛zanie i odsuwanie w rodzinach oso´b z zaburzeniami . 3.2. Wykluczanie przez rodzico´w dorosłego dziecka jako osoby . . . . . . . . . zdrowej . . 3.2.1. Definicja terminu wykluczanie . 3.2.2. Relacja mie˛dzy wykluczaniem dzieci a ich separacja˛ . . . . 3.2.3. Wykluczanie jako adaptacja do choroby . 3.2.4. Społeczne uwarunkowania wykluczania . . . 3.2.5. Zwia˛zek mie˛dzy wykluczaniem i samowykluczaniem . . 3.3. Brzemie˛ jako jeden z aspekto´w relacji rodzinnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 24 24 30 33 39 54 55 58 67 71 75 76 81 84 86 88 91 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Spis tres´ci 3.3.1. Definicja terminu brzemie˛ . . . 3.3.2. Czynniki reguluja˛ce poziom brzemienia rodzico´w . . . 3.3.3. Relacja mie˛dzy brzemieniem rodzico´w a wia˛zaniem i od- . suwaniem przez nich dziecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 4. Hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ II Metoda badan´ Rozdział 5. Plan badan´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 6. Sposo´b pomiaru zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . dla rodzico´w . kwestionariusza KIR . DOMKI dla dorosłych dzieci . 6.1. Sposo´b pomiaru nasilenia wia˛zania i odsuwania – charakterystyka . 6.2. Sposo´b pomiaru wykluczania – charakterystyka ankiety DOMKI . 6.3. Sposo´b pomiaru samowykluczania – charakterystyka ankiety . 6.4. Sposo´b pomiaru nasilenia brzemienia – charakterystyka kwestio- . 6.5. Sposo´b pomiaru poziomu funkcjonowania społecznego – charak- . 6.6. Sposo´b kontroli danych społeczno-demograficznych rodzin, stanu rodzen´stwa oraz informacji dotycza˛cych . zdrowia rodzico´w i przebiegu zaburzen´ psychicznych u dorosłego dziecka nariusza SPO . terystyka GAF . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 7. Procedura badan´ . . . . . . . . . . . Rozdział 8. Charakterystyka badanych grup . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ III Prezentacja wyniko´w Rozdział 9. Metody statystyczne wykorzystywane do analizy otrzyma- . nych danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 10. Poro´wnianie nasilenia wia˛zania, odsuwania, wykluczania, . . . . samowykluczania i brzemienia . . . . . 10.1. Poro´wnanie nasilenia wia˛zania w badanych grupach . . . . 10.2. Poro´wnanie nasilenia odsuwania w badanych grupach . . . 10.3. Poro´wnanie nasilenia wykluczania w badanych grupach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 91 94 101 103 114 120 120 124 130 132 136 138 140 143 154 159 159 162 166 9 176 178 183 190 195 217 230 Spis tres´ci 10.4. Poro´wnanie nasilenia samowykluczania w badanych grupach . 10.5. Poro´wnanie nasilenia brzemienia w badanych grupach . . 10.6. Znaczenie zmiennych społeczno-demograficznych, stanu zdrowia członko´w rodziny i przebiegu choroby dla poziomu wia˛zania, . odsuwania, wykluczania i brzemienia . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ IV Dyskusja wyniko´w Rozdział 11. Zakres generalizacji wniosko´w z badan´ Rozdział 12. Interpretacja uzyskanych wyniko´w . . . Rozdział 13. Problemy wymagaja˛ce dalszych badan´ Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p Członkowie rodzin poszukuja˛ bliskos´ci ze soba˛, da˛z˙a˛c jedno- czes´nie do zachowania swojej odre˛bnos´ci. Proces ten składa sie˛ na dynamike˛ relacji rodzinnych. W pewnych jednak okolicznos´- ciach poszukiwanie bliskos´ci moz˙e byc´ znacznie utrudnione. Wydaje sie˛, z˙e dzieje sie˛ tak w niekto´rych rodzinach oso´b z rozpoznaniem schizofrenii. Ksia˛dz profesor Jo´zef Tischner (Tischner, Kłoczowski, 2001, s. 9) pisał o „s´ciez˙kach ku sobie i od siebie”. Kształtowanie sie˛ tych s´ciez˙ek w rodzinach ludzi młodych a jednoczes´nie dorosłych z diagnoza˛ schizofrenii jest tematem prezentowanej pracy. Znaczeniem relacji rodzica z dzieckiem dla rozwoju zaburzen´ psychicznych zajmowali sie˛ gło´wnie psychoanalitycy. Twierdzili, z˙e wczesne zaburzenia relacji z rodzicami maja˛ niekorzystne konsekwencje dla rozwoju psychiki dziecka. W podejs´ciu tym relacje˛ odnoszono przede wszystkim do jej psychicznej reprezen- tacji. Koncentrowano sie˛ gło´wnie na wzajemnych stosunkach w diadzie matka-dziecko, analizuja˛c, jaki sposo´b odnoszenia sie˛ matki do dziecka prowadzi u niego do zaburzen´ psychicznych (por. Kutter, 1998). Terapeuci rodzinni (a w po´z´niejszym okresie ro´wniez˙ sami psychoanalitycy) zainteresowali sie˛ udziałem ojca w kształtowaniu sie˛ relacji matki z dzieckiem. Sformułowano teze˛, z˙e to nie sposo´b odnoszenia sie˛ matki do dziecka prowadzi u niego do problemo´w psychicznych, ale z˙e zaburzony jest cały system ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 11 stosunko´w rodzinnych. „Chorobe˛ dziecka”, w tym podejs´ciu, ujmowano jako przejaw dysfunkcji rodzinnych (por. Tryjarska, 1994). Natomiast przez relacje˛ rozumiano wzory zachowan´ członko´w rodziny wobec siebie. Koncepcje systemowe zwro´ciły uwage˛ na cyrkularny charakter zachowan´: nie tylko rodzic wpływa na dziecko, ale ro´wniez˙ dziecko oddziałuje na rodzica. Specyficzny sposo´b odnoszenia sie˛ rodzica do dziecka jest wspo´łkształtowany przez to dziecko. Koncepcje te podkres´lały ro´wniez˙ wage˛ kontekstu, w jakim zachodzi relacja dziecka z rodzicem. Podejs´cie systemowe skłoniło do poszukiwania wzajemnej interakcji ro´z˙nego rodzaju czynniko´w: genetycznych, temperamentalnych, osobowos´ciowych, społeczno- -kulturowych. Wspo´łczes´nie prowadzone badania nad zaburzeniami psychicz- nymi skupiaja˛ sie˛ zaro´wno na poszukiwaniu biologicznych, jak i psychicznych mechanizmo´w choro´b psychicznych. Rezultaty niekto´rych badan´ sugeruja˛, z˙e relacja z rodzicami ma raczej ograniczony udział w powstawaniu zaburzen´ psychicznych u dzie- cka (Zuckerman, 1999). Przypuszcza sie˛, z˙e czynniki rodzinne moga˛ miec´ znaczenie w wykształceniu sie˛ u dziecka podatnos´ci, kto´ra zwie˛ksza prawdopodobien´stwo wysta˛pienia w po´z´niejszym wieku zaburzen´ psychicznych (ale ich nie wywołuje) (Perris, 1994a). Zakłada sie˛ tez˙, z˙e negatywny efekt relacji rodzico´w z dziec´mi jest modyfikowany przez po´z´niejsze dos´wiadczenia dziecka. Rezultaty badan´ potwierdzaja˛ zwłaszcza zwia˛zek mie˛dzy sposobem odnoszenia sie˛ rodzico´w do dziecka a ryzykiem po´z´niejszego wysta˛pienia u niego zaburzen´ afektywnych i le˛ko- wych. Brak troski o dziecko, nadmierne jego kontrolowanie, wczesna separacja z rodzicami zwie˛kszaja˛ prawdopodobien´stwo tych zaburzen´ psychicznych (Rodgers, 1996). Kolejna grupa badan´ dotyczy zwia˛zku mie˛dzy czynnikami rodzinnymi a klinicznym obrazem choroby (por. de Barbaro, 1999; Hahlweg, Goldstein, 1987). Zaje˛to sie˛ ro´wniez˙ tym, w jaki sposo´b funkcjonowanie rodzin oso´b lecza˛cych sie˛ psychiatrycznie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wste˛p ro´z˙ni sie˛ od funkcjonowania rodzin oso´b zdrowych. Temu pos´wie˛cona jest ta ksia˛z˙ka. Jednym z gło´wnych aspekto´w relacji dziecka z rodzicem sa˛ procesy separacji. Maja˛ one znaczenie uniwersalne, gdyz˙ kluczo- wym wymiarem relacji z drugim człowiekiem jest stopien´ wzajem- nej bliskos´ci przy zachowaniu swojej odre˛bnos´ci psychicznej. Procesy separacji odgrywaja˛ szczego´lna˛ role˛ zaro´wno u dzieci, jak i u młodych dorosłych opuszczaja˛cych dom rodzinny. Ich znacze- nie w okresie adolescencji podkres´lane było przez takich psycho- analityko´w jak Blos i Joselsson (za: Quintana, Kerr, 1993), a takz˙e terapeuto´w rodzinnych, np. Stierlina (1972, 1973, 1974). Ro´wniez˙ w koncepcji cyklo´w z˙ycia rodziny etap opuszczania przez dziecko domu okres´la sie˛ jako okres krytyczny, budza˛cy napie˛cie, wymaga- ja˛cy reorganizacji systemu rodzinnego (Ostoja-Zawadzka, 1999). Prezentowane dalej w rozprawie badania dotycza˛ włas´nie relacji rodzico´w z młodymi dorosłymi be˛da˛cymi w wieku, w kto´rym zwykle wyprowadzaja˛ sie˛ z domu i zakładaja˛ własne rodziny. Znaczenie separacji wydaje sie˛ szczego´lnie istotne w rodzinach oso´b z zaburzeniami psychicznymi (a zwłaszcza z rozpoznaniem schizofrenii). Zgodnie z niekto´rymi koncepcjami, relacje rodzico´w z dziec´mi z rozpoznaniem schizofrenii maja˛ charakter sym- biotyczny. Według Alanena (2000), utrzymywanie sie˛ potrzeb typowe dla podatnos´ci na schizofrenie˛. symbiotycznych jest Rodziny oso´b z rozpoznaniem schizofrenii opisywano jako cechuja˛ce sie˛ spla˛taniem, pseudowzajemnos´cia˛ (por. de Barbaro, 1999; Perris, 1994b) lub o niezro´z˙nicowanej masie rodzinnego ego (Kerr, Bowen, 1988). Postawe˛ rodzico´w wobec dziecka z rozpoznaniem psychozy okres´lano tez˙ jako odrzucaja˛ca˛, oboje˛tna˛ lub ambiwalentna˛. Alanen (2000) podkres´la, z˙e do ukształtowania sie˛ podatnos´ci do zachorowania na schizofrenie˛ przyczyniaja˛ sie˛ zaburzenia zwia˛zko´w z obiektami self. Zaburzenia te maja˛ ro´z˙ny charakter: od braku zwia˛zku z obiektem po fuzje˛ w relacji. Trudnos´ci separacyjne w rodzinach oso´b ze schizofrenia˛ rozpatrujemy w tej ksia˛z˙ce z dwo´ch punkto´w widzenia. Pierwszy ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 13 z nich traktuje zaburzenia procesu separacji jako jeden z czyn- niko´w prowadza˛cych do schizofrenii. Według drugiego stanowis- ka, zaburzenia separacji sa˛ rezultatem zmian, jakie zaszły w relac- jach rodzico´w z dziec´mi pod wpływem problemo´w psychicznych młodych dorosłych. Stanowisko to znajduje dodatkowe wsparcie we wspo´łczesnych badaniach, w kto´rych s´wietle mechanizmy psychiczne nie wyjas´niaja˛ w zadowalaja˛cy sposo´b etiologii schizofrenii (Zuckerman, 1999; Perris, 1994). Pierwszy epizod schizofrenii przypada zwykle na czas, gdy młody człowiek rozpoczyna dopiero samodzielne z˙ycie. Choroba utrudnia mu kontynuowanie nauki oraz podje˛cie obowia˛zko´w zawodowych. Nasilenie zaburzen´ psychicznych czasami unie- moz˙liwia wyprowadzenie sie˛ z domu, a takz˙e załoz˙enie własnej rodziny. Powoduje to, z˙e procesy separacji w rodzinach tych oso´b ulegaja˛ opo´z´nieniu i przybieraja˛ specyficzne formy. Dorosłe dziecko z rozpoznaniem schizofrenii pozostaje cze˛sto w s´cisłym, ale tez˙ pełnym napie˛cia zwia˛zku ze swoimi rodzicami. Choroba, ograniczaja˛c samodzielnos´c´ młodego dorosłego, utrudnia jego separacje˛. Deficyty w zakresie funkcjonowania dziecka prowadza˛ u rodzico´w do powstania specyficznych przekonan´ na przykład: o braku samodzielnos´ci, niezrozumiałos´ci jego zachowan´ lub koniecznos´ci kontroli nad młodym dorosłym. Z´ro´dłem tych przekonan´ nie musza˛ byc´ jednak wyła˛cznie same jego zachowania, ale tez˙ inne czynniki, kto´re zostana˛ omo´wione dalej. Sposo´b odnoszenia sie˛ rodzico´w do dziecka podyktowany tymi przeko- naniami oraz uczuciami, jakie one wzbudzaja˛, moz˙e zaburzac´ proces separacji. Podstawowa teza stawiana w ksia˛z˙ce głosi, z˙e procesy separacji w rodzinach oso´b młodych dorosłych z zaburzeniami psychicz- nymi przebiegaja˛ odmiennie niz˙ w rodzinach oso´b zdrowych. Analizujemy, na czym polega ta odmiennos´c´. Problematyka separacji została przedstawiona w uje˛ciu kon- cepcji autorstwa Stierlina (1972, 1974). Badacz ten wia˛zał pojawienie sie˛ zaburzen´ psychicznych ze specyficznym przebie- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wste˛p giem procesu separacji. Kładł nacisk na te aspekty zachowania rodzico´w, kto´re prowadza˛ do ograniczenia odre˛bnos´ci psychicznej dziecka i utrudniaja˛ mu usamodzielnienie sie˛. Stierlin wyro´z˙nił dwa typy relacji mie˛dzy dzieckiem i rodzicami: maja˛ce charakter wia˛zania oraz odsuwania. Poruszamy ro´wniez˙ problem szerszych uwarunkowan´ procesu separacji, w tym celu badaja˛c zjawiska wykluczania i samowy- kluczania oraz brzemienia rodzico´w. Poje˛cia wykluczania i samowykluczania nawia˛zuja˛ do prac Stierlina (1995), dotycza˛cych rodzinnej ekskomuniki, oraz White’a (1987) opisuja˛cego „zape˛dzenie w kozi ro´g” pacjenta z psychoza˛. Stierlin i White analizowali to, co dzieje sie˛ w rodzinie przed i po postawieniu diagnozy schizofrenii u jednego z jej członko´w. Obaj autorzy wskazywali na niebezpieczen´stwo utrwalenia sie˛ nieko- rzystnego sposobu spostrzegania identyfikowanego pacjenta jako chorego, co moz˙e utrudnic´ jego usamodzielnienie sie˛ i okres´lenie własnej odre˛bnos´ci wobec rodzico´w. Koncepcja brzemienia wywodzi sie˛ z kolei z badan´ nad wpływem, jaki wywieraja˛ zaburzenia pacjenta na członko´w jego rodziny. Poje˛cie brzemienia odnosi sie˛ do poczucia obcia˛z˙enia odczuwanego przez bliskich w kontaktach z osoba˛ chora˛. Nasza teza brzmi, z˙e nasilenie odczuwania brzemienia przez rodzico´w jest zwia˛zane z ich sposobem odnoszenia sie˛ do swojego dorosłego dziecka. Ksia˛z˙ke˛ otwiera wprowadzenie teoretyczne, rozdział drugi pos´wie˛cony jest prezentacji podstawowych informacji o schizo- frenii, kryterio´w jej rozpoznania, przebiegu, rokowania i etiologii. Pokazujemy przegla˛d koncepcji dotycza˛cych specyfiki funk- cjonowania rodzin oso´b z rozpoznaniem schizofrenii. W kolejnym rozdziale szczego´łowo omawiamy wybrane aspekty funkcjono- takie jak wia˛zanie i odsuwanie, wykluczanie, wania rodzin, samowykluczanie oraz brzemie˛. Wprowadzenie teoretyczne kon´- czy sie˛ prezentacja˛ hipotez badawczych. W cze˛s´ci metodologicznej prezentowane sa˛ kolejno: plan badan´, sposo´b pomiaru zmiennych, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wste˛p 15 w tym opis narze˛dzi badawczych, procedura badan´ i w kon´cu charakterystyka badanej grupy oraz otrzymane wyniki. Prace˛ zamykaja˛ pytania warte zastanowienia. Czytelnik powinien miec´ na uwadze, z˙e słowo ,,dziecko” stosujemy do oso´b w wieku 18–35 lat, gdyz˙ jego uz˙ycie przywołuje kontekst relacji rodzinnych. Zamiennie ze słowem dziecko wyste˛puje okres´lenie „dorosłe dziecko” i „młody dorosły”. Maja˛c na celu zwie˛złos´c´ wypowiedzi, posługujemy sie˛ takz˙e skro´tem je˛zykowym, pisza˛c o wia˛zaniu lub odsuwaniu przez rodzica w miejsce „specyficznego wzoru odnoszenia sie˛ rodzica do dziecka maja˛cego charakter wia˛zania/odsuwania”. Przez okres´- lenie ,,rodziny oso´b zdrowych” rozumie sie˛ natomiast te rodziny, w kto´rych dziecko nie korzystało z pomocy psychiatry. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Cze˛s´c´ I Wprowadzenie teoretyczne ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1 1.Rodzinne uwarunkowania zaburzen´ psychicznych Rodzinne uwarunkowania zaburzen´ psychicznych Przyjmujemy, z˙e „rodzina jest systemem psychospołecznym, w skład kto´rego wchodza˛ jednostki o uwarunkowaniach bio- logicznych” (Namysłowska, 2000, s. 28). Oznacza to, z˙e relacje mie˛dzy członkami rodziny moga˛ byc´ pos´rednio wspo´łkształtowane zaro´wno przez biologiczne oraz psychiczne funkcjonowanie poszczego´lnych oso´b tworza˛cych rodzine˛, jak ro´wniez˙ przez warunki społeczno-kulturowe, jakie na nia˛ oddziałuja˛. Zgodnie z systemowym podejs´ciem do rodziny, nie jest ona prosta˛ suma˛ niezalez˙nych od siebie jednostek, lecz zespołem ludzi pozo- staja˛cych ze soba˛ w interakcji (Tryjarska 1994). System rodziny tworzy wzajemna siec´ interakcji mie˛dzy poszczego´lnymi osobami. Ogo´lna teoria systemo´w zakłada, z˙e system zawsze istnieje w pewnym otoczeniu, a zatem wspo´łistnieje z innymi systemami (Droz˙dz˙owicz, 1999). System rodzinny nalez˙y do innych, szerszych systemo´w, jak tez˙ dzieli sie˛ na mniejsze subsystemy. W strukturze systemo´w moz˙na wyro´z˙nic´ poszczego´lne poziomy ich organizacji. Namysłowska (2000) w swojej definicji rodziny zwraca uwage˛ na ro´z˙ne poziomy organizacji rodziny: społeczny, relacyjny, intrapsy- chiczny, biologiczny. Kaz˙dy z tych poziomo´w pozostaje w pewnej relacji do pozostałych. Dla nas szczego´lnie waz˙ny jest zwia˛zek mie˛dzy uwarunkowaniami biologicznymi poszczego´lnych oso´b, ich funkcjonowaniem psychicznym i relacjami w ich rodzinach. Procesy zachodza˛ce na poziomie biologicznym tworza˛ okres´- lone warunki dla proceso´w zachodza˛cych na poziomie intra- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Rodzinne uwarunkowania zaburzen´ psychicznych 19 psychicznym, a te z kolei wpływaja˛ na to, co dzieje sie˛ na poziomie społecznym (rodzinnym). Relacje społeczne kształtuja˛ zwrotnie procesy zachodza˛ce w wymiarze indywidualnym, a te z kolei wpływaja˛ na poziom biologiczny funkcjonowania jednostki. Zmiana zachodzi dzie˛ki wzajemnej koewolucji proceso´w przebie- gaja˛cych na wszystkich trzech poziomach. Poszczego´lne poziomy systemu tworza˛ okres´lone warunki do tego, co zachodzi na innych wymiarach tego systemu, ale ich nie determinuja˛. Oznacza to na przykład, z˙e dana anomalia genetyczna moz˙e prowadzic´ do tworzenia pewnych (cze˛sto niekorzystnych) warunko´w dla funkcjonowania psychicznego człowieka, chociaz˙ nie jest ono zdeterminowane przez te˛ anomalie˛1. Problemy psychiczne jednego z członko´w rodziny tworza˛ z kolei warunki potencjalnie sprzyjaja˛ce pojawieniu sie˛ zaburzen´ funkcjonowania rodziny, chociaz˙ nie powoduja˛ tych zaburzen´. ich przyczyna˛. Według Della (1982), Nieprawidłowe funkcjonowanie systemu rodzinnego zwie˛ksza ryzyko powstawania indywidualnych problemo´w klinicznych, ale nie jest to wzajemne warunkowanie polega na dopasowywaniu sie˛ poszczego´lnych elemento´w systemu lub systemu i jego otoczenia. Jes´li zmiana narusza sposo´b organizacji systemu, ulega on rozpadowi lub przekształceniu w inny. W perspektywie rodzinnej zaburzenia psychiczne maja˛ przede wszystkim wymiar interpersonalny (por. de Barbaro, 1999). Choroba dotyka nie tylko samego pacjenta, ale i jego otoczenie. Nie musi, choc´ moz˙e to oznaczac´, z˙e zaburzeniu ulegaja˛ ro´wniez˙ wzory relacji mie˛dzy członkami rodziny. Sposo´b odnoszenia sie˛ do siebie członko´w rodziny wyznacza do pewnego stopnia przebieg choroby, a on z kolei kształtuje relacje interpersonalne mie˛dzy rodzicami i dziec´mi. W powstawaniu i przebiegu zaburzen´ psychicznych zasadnicza˛ 1 Teza ta ma jednak swoje ograniczenia. Czasami ekspresja geno´w determinuje funkcjonowanie biologiczne i psychiczne człowieka. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 1. Rodzinne uwarunkowania zaburzen´ psychicznych role˛ odgrywa indywidualna podatnos´c´ na zachorowanie (vul- nerability). Koncepcje˛ te˛ rozwijali Meehl, Gottesman i Shillds, Rosenthal, Zubin i Springer (Zuckerman, 1999), a w odniesieniu do czynniko´w rodzinnych Perris (1994a). Podatnos´c´ na za- chorowanie ma zarazem charakter biologiczny (np. w postaci anomalii funkcjonowania i struktury mo´zgu), jak ro´wniez˙ psycho- logiczny. Nie jest ona stała˛ cecha˛, ale zmienia sie˛ pod wpływem działania ro´z˙nych czynniko´w (biologicznych, psychologicznych i społeczno-kulturowych). Niekto´rzy badacze stawiaja˛ teze˛, z˙e relacje z rodzicami moga˛ wpływac´ na ujawnienie sie˛ niekto´rych genetycznie uwarun- kowanych cech (Kendler, Aggen, Jacobson, Neale, 2003). Do zaburzenia psychicznego dochodzi w wyniku interakcji mie˛dzy indywidualna˛ predyspozycja˛ a niekorzystnym wpływem ze strony s´rodowiska (Zuckerman, 1999). Sposo´b odnoszenia sie˛ rodzico´w do dzieci moz˙e byc´ zarazem jednym z czynniko´w prowadza˛cych do powstania lub utrwalenia sie˛ indywidualnej predyspozycji, a takz˙e stresorem dodatkowo obcia˛z˙aja˛cym szczego´lnie wraz˙liwa˛ jednostke˛. Predyspozycje˛ psychologiczna˛ moz˙e stanowic´ specyficznie ukształtowana osobowos´c´ dziecka, deficyty w zakresie uczenia sie˛ prowadza˛ce do braku waz˙nych umieje˛tnos´ci potrzebnych na przykład do samodzielnego z˙ycia lub negatywne podstawowe przekonania o sobie i o innych ludziach. Do wytworzenia sie˛ predyspozycji dochodzi na podstawie powtarzaja˛cych sie˛ do- s´wiadczen´ dziecka w relacji z rodzicami. Wyniki badan´ cze˛s´ciowo potwierdzaja˛ te˛ teze˛ (Perris, 1994a). Przykładowo odrzucenie przez rodzico´w lub brak okazywanego przez nich ciepła wia˛z˙e sie˛ z po´z´niejszym wie˛kszym samokrytycyzmem dziecka. Z kolei brak wystarczaja˛cej opieki matki prowadzi do niskiej samooceny, a ta stanowi czynnik predysponuja˛cy do zachorowania na depresje˛ (Oakley-Browne, Joyce, Wells, Bushnell, Hornblow, 1995). Wyniki innego badania przeprowadzonego na grupie weterano´w wojny wietnamskiej cierpia˛cych z powodu PTSD (post-traumatic ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Rodzinne uwarunkowania zaburzen´ psychicznych 21 stress disorder, czyli zaburzenie po stresie traumatycznym) wskazuja˛, z˙e sposo´b, w jaki w przeszłos´ci odnosili sie˛ do nich ojcowie, wia˛zał sie˛ z głe˛bokos´cia˛ ich zaburzenia (Perris, 1994a). Negatywna relacja z rodzicami moz˙e tez˙ zwie˛kszac´ ryzyko wysta˛pienia po´z´niejszych niekorzystnych wydarzen´ z˙yciowych. Ich skutkiem jest silny stres, be˛da˛cy jednym z czynniko´w wyzwalaja˛cych zaburzenia psychiczne (Lindelow, 1999). Sposo´b odnoszenia sie˛ rodzica do dziecka jest przez nie wspo´łkształ- towany. Szczego´lna predyspozycja dziecka (maja˛ca charakter biologiczny lub psychologiczny) moz˙e znajdowac´ swo´j wyraz w jego specyficznym stosunku do rodzico´w. Niekto´re reakcje najbliz˙szych, be˛da˛ce skutkiem zachowania sie˛ co´rki lub syna, wzmacniaja˛ podatnos´c´ na zachorowanie. W ten sposo´b tworzy sie˛ błe˛dne koło. Badania rodzin rodza˛ ro´z˙nego rodzaju trudnos´ci metodologicz- ne. Prowadzenie ich w oparciu o paradygmat systemowy powinno spełniac´ naste˛puja˛ce warunki: koncentrowac´ sie˛ na obserwowalnych zachowaniach, dostarczac´ sekwencyjnego opisu tych zachowan´, (cid:129) opisywac´ wzory relacji interpersonalnych (Tryjarska, 1987). Spełnienie tych warunko´w w praktyce badawczej okazuje sie˛ jednak trudne. Po pierwsze, podejs´cie systemowe nie wypracowało spo´jnych, powszechnie uznanych propozycji metodologicznych. Ro´wniez˙ wiele typo´w analiz statystycznych nie nadaje sie˛ do wykorzystania w ramach podejs´cia systemowego. Jak nie bez złos´liwos´ci zauwaz˙ył Minuchin (za: Cox, Baley, 1997), niekto´rzy badacze staraja˛ sie˛ za pomoca˛ metod statystycznych wykreowac´ „system rodzinny”. Po drugie, wie˛kszos´c´ badan´ skupia sie˛ na analizie proceso´w rodzinnych z perspektywy indywidualnej, a bardzo rzadko z perspektywy diady lub triady. Przy zachowaniu s´cisłych wytycznych podejs´cia systemowego uogo´lnianie wnios- ko´w pochodza˛cych ze zbadania jednostki na cały system rodzinny jest nieuprawomocnione. Wiele metod badawczych rodziny bazuje ro´wniez˙ na danych samoopisowych, kto´re sa˛ bardziej przydatne ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:129) (cid:129) 22 1. Rodzinne uwarunkowania zaburzen´ psychicznych do analizy proceso´w intrapsychicznych niz˙ interpersonalnych. Rzadko tez˙ bada sie˛ dynamike˛ proceso´w zachodza˛cych w rodzinie. Zwykle analizuje sie˛ ich wybrany element lub rezultat. Po trzecie, prowadzone zgodnie z paradygmatem systemowym badania wymagałyby analizy interakcji zachodza˛cych mie˛dzy wieloma poszczego´lnymi poziomami systemu, co niezwykle komplikowało- by ich przebieg. Wreszcie realizacja wytycznych dotycza˛cych trudna ze wzgle˛do´w badan´ nad systemami pragmatycznych. rodzinnymi jest Maja˛c na uwadze wymienione zastrzez˙enia, w ksia˛z˙ce skupia- my sie˛ na analizie wybranych relacji mie˛dzy matka˛ i dzieckiem oraz ojcem i dzieckiem. To uje˛cie, mimo swoich ograniczen´, jest powszechnie stosowane w pracach dotycza˛cych funkcjonowania rodziny i korzysta z wypracowanych metod zbierania i analizy danych. Specyficznym problemem w badaniach rodzin oso´b z zabu- rzeniami psychicznymi jest to, jak dalece aktualny stan psychiczny osoby badanej moz˙e wpływac´ na rzetelnos´c´ jej odpowiedzi. W badaniach nad bliz´nie˛tami choruja˛cymi na schizofrenie˛ okazało sie˛, z˙e bliz´niacy z zaburzeniami psychicznymi oceniali rodzico´w jako mniej opiekuja˛cych sie˛ i bardziej kontroluja˛cych w poro´w- naniu z analogicznymi ocenami formułowanymi przez ich braci lub siostry niemaja˛cymi psychozy (Onstad, Skre, Torgersen, Kringlen, 1993). Wynik ten pozwala przypuszczac´, z˙e stan psychiczny wpływa na negatywna˛ ocene˛ zachowan´ rodzicielskich. Moz˙liwe jest jednak ro´wniez˙, z˙e rodzice rzeczywis´cie odmiennie zachowywali sie˛ wobec swoich zdrowych i chorych dzieci. W innym badaniu prowadzonym przez Warnera i Atkinsona (1988) stwierdzono, z˙e ci pacjenci z rozpoznaniem schizofrenii, kto´rzy przypominali sobie bardziej pozytywne relacje z rodzicami z przeszłos´ci, mieli rzeczywis´cie mniej nawroto´w, ale tylko wtedy, gdy ich aktualne kontakty z rodzicami były rzadsze. Z kolei pacjenci z wie˛ksza˛ liczba˛ nawroto´w charakteryzowali rodzico´w bardziej negatywnie, jes´li cze˛s´ciej spotykali sie˛ z nimi, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Rodzinne uwarunkowania zaburzen´ psychicznych 23 a idealizowali matki lub ojco´w, gdy ich aktualny kontakt był rzadszy. Pozwala to sa˛dzic´, z˙e na rzetelnos´c´ udzielanych przez dziecko odpowiedzi moz˙e wpływac´ głe˛bokos´c´ jego zaburzen´, skupiamy sie˛ wie˛c przede wszystkim na badaniu rodzico´w, a nie dzieci. Podstawowe załoz˙enia pracy przedstawiaja˛ sie˛ naste˛puja˛co: rodzine˛ okres´lono jako system psychospołeczny, kto´rego funkcjonowanie jest wielopoziomowo uwarunkowane, rodzina nie jest prosta˛ suma˛ niezalez˙nych od siebie jedno- stek, lecz zespołem ludzi pozostaja˛cych ze soba˛ w interakcji, warunki dla innych, ale ich nie determinuja˛, (cid:129) poszczego´lne poziomy systemu rodzinnego tworza˛ okres´lone (cid:129) poszczego´lni członkowie rodziny dostosowuja˛ swoje własne zachowania do siebie, a takz˙e do wymagan´ systemu, kto´ry wspo´lnie tworza˛; ro´wniez˙ system zmienia sie˛ pod wpływem oso´b go tworza˛cych, zaburzenia psychiczne znajduja˛ swo´j wyraz w relacjach rodzinnych, (cid:129) w powstawaniu i przebiegu zaburzen´ psychicznych zasad- nicza˛ role˛ odgrywa indywidualna predyspozycja (vulnerability), kto´ra jest kształtowana przez szereg czynniko´w biologicznych, psychologicznych i społeczno-kulturowych, niekorzystny wzorzec odnoszenia sie˛ rodzico´w do dzieci moz˙e prowadzic´ do utrwalenia sie˛ predyspozycji do zachorowania. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:129) (cid:129) (cid:129) (cid:129) Rozdział 2 Schizofrenia jako zaburzenie wielowymiarowe Mimo z˙e w staroz˙ytnym pis´miennictwie znajdujemy trafne opisy schizofrenii, to dopiero pod koniec XIX w. zacze˛to ja˛ wyodre˛bniac´ jako chorobe˛ (Ke˛pin´ski, 1981). Kraepelin (za: Zalewski, 1997) nadał wspo´lna˛ nazwe˛ dementia praecox grupie zaburzen´, kto´re – jak przypuszczał – sa˛ zaburzeniami mo´zgu prowadza˛cymi nieuchronnie do ote˛pienia we wczesnym okresie z˙ycia pacjenta. Bleuler (ibidem) w miejsce terminu dementia praecox wprowadził nazwe˛ schizofre- nia, a raczej schizofrenie dla podkres´lenia ro´z˙nych form tej choroby, u kto´rych podłoz˙a moga˛ lez˙ec´ odmienne przyczyny. Definicja schizofrenii zaproponowana przez Bleulera była szersza i bardziej optymistyczna co do rokowania niz˙ ta stworzona przez Kraepelina. Kolejne rozdziały zawieraja˛ podstawowe informacje o kryte- riach diagnozowania, rozpowszechnieniu, obrazie klinicznym, przebiegu i rokowaniu w schizofrenii. Dalsza cze˛s´c´ dotyczyc´ be˛dzie ro´z˙nych pro´b wyjas´niania fizjologicznych i psychologicz- nych mechanizmo´w schizofrenii. Szczego´lna uwaga pos´wie˛cona jest roli rodziny w powstawaniu i przebiegu schizofrenii, a takz˙e jej konsekwencji dla relacji rodzinnych. 2.1. Diagnozowanie schizofrenii i jej rozpowszechnienie Obecnie coraz powszechniejszy staje sie˛ pogla˛d, z˙e schizo- frenia prawdopodobnie nie jest jedna˛ choroba˛, ale grupa˛ zaburzen´. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ścieżki ku sobie i od siebie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: