Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00394 005776 11252945 na godz. na dobę w sumie
Sędziowskie kierownictwo postępowaniem cywilnym przed sądem pierwszej instancji - ebook/pdf
Sędziowskie kierownictwo postępowaniem cywilnym przed sądem pierwszej instancji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-6093-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Opracowanie stanowi kompleksową analizę sędziowskiego kierownictwa postępowaniem cywilnym, podniesionego do rangi naczelnej zasady postępowania cywilnego. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem należy bowiem do podstawowych obowiązków sądu, jest konieczne do tego, aby proces się rozpoczął, toczył i zakończył. Sąd jest współgospodarzem i zarazem gwarantem rzetelnego procesu. Obowiązkiem sądu jest ukierunkowanie aktywności stron, a sędziowskie kierownictwo postępowaniem ma nie tylko formalny charakter, ale także rozciąga się na sferę instrukcyjnego kierownictwa materialnego w kwestiach faktycznych, dowodowych i prawnomaterialnych. Nie znaczy to jednak, że sędziowskie kierownictwo postępowaniem podważa zasady dyspozycyjności i kontradyktoryjności. Autorka wskazuje na konieczność i sposób prowadzenia dialogu pomiędzy sądem i pełnomocnikami stron.

Adresaci:
Publikacja jest przeznaczona dla prawników praktyków - sędziów, adwokatów, radców prawnych, a także dla studentów prawa, którzy w przyszłości mają zamiar wykonywać zawód prawnika.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W serii BIBLIOTEKA SĄDOWA ukazały się również: Metodyka pracy sędziego cywilisty Bogdan Bladowski Pisma sądowe w sprawach cywilnych Bogdan Bladowski Obrona obligatoryjna w polskim procesie karnym Ryszard A. Stefański Psychologia sądowa dla prawników Ewa Gruza Prawo spadkowe Liliana Kaltenbek-Skarbek, Waldemar Żurek Konsekwencje naruszenia prawa Unii Europejskiej przez sądy krajowe Maciej Taborowski Metodyka pracy sędziego w sprawach administracyjnych Barbara Adamiak, Janusz Borkowski Metodyka pracy sędziego w sprawach o wykroczenia Dariusz Święcki Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz po nowelizacji prawa hipotecznego. Wzory wniosków o wpis. Wzory wpisów do księgi wieczystej Helena Ciepła, Ewa Bałan-Gonciarz Czynności dowodowe sądu w procesie cywilnym Jan Turek Biblioteka Sdowa SĘDZIOWSKIE KIEROWNICTWO POSTĘPOWANIEM CYWILNYM PRZED SĄDEM PIERWSZEJ INSTANCJI słowo wstępne STANISŁAW DĄBROWSKI pierwszy prezes sądu najwyższego ANETA ŁAZARSKA Warszawa 2013 Stan prawny na 1 czerwca 2013 r. Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Joanna Cybulska Łamanie Wolters Kluwer Polska Projekt grafi czny okładki Marcin Domitrz Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN: 978-83-264-4357-2 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Mojemu Mistrzowi Stanisławowi Dąbrowskiemu SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ........................................................................................................................ 11 Słowo wstępne ........................................................................................................................ 15 Wprowadzenie ........................................................................................................................ 17 Część pierwsza ISTOTA I ZNACZENIE SĘDZIOWSKIEGO KIEROWNICTWA POSTĘPOWANIEM ............................................................................................................... 27 Rozdział I Rys historyczny ....................................................................................................................... 29 1. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem po 1930 r. ............................................... 29 2. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem po 1950 r. ............................................... 32 3. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem po 1996 r. ............................................... 35 4. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem po 2011 r. ............................................... 39 Rozdział II Rys prawnoporównawczy ..................................................................................................... 42 1. Angloamerykański model case management ................................................................... 42 2. Niemiecko-austriacki model Materielle und Formelle Prozessleitung ............................ 46 Rozdział III Historyczna i dogmatyczna ewolucja modelu sędziowskiego kierownictwa postępowaniem ....................................................................................................................... 51 Rozdział IV Istota i funkcje sędziowskiego kierownictwa postępowaniem .................................... 59 1. Istota sędziowskiego kierownictwa postępowaniem .................................................. 59 2. Definicja sędziowskiego kierownictwa postępowaniem ............................................ 61 3. Funkcje sędziowskiego kierownictwa postępowaniem .............................................. 65 4. Rola sądu pierwszej instancji w zakresie kierownictwa postępowaniem ............... 69 5. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem z udziałem profesjonalnych pełnomocników ................................................................................................................. 72 7 Spis treści Rozdział V Klasyfikacja czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem ...................... 78 1. Imperatywny charakter czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem .................................................................................................................. 78 2. Klasyfikacja czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem .................... 82 3. Formalne i materialne sędziowskie kierownictwo postępowaniem – dystynkcja pojęć ..................................................................................................................................... 84 4. Podmiotowy podział czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem .... 86 5. Formy sędziowskiego kierownictwa postępowaniem ................................................ 98 Rozdział VI Zasada sędziowskiego kierownictwa postępowaniem ................................................... 101 Rozdział VII Sędziowskie kierownictwo postępowaniem a inne zasady procesowe ..................... 104 1. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem a zasada sądowej aktywności ........... 104 2. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem a zasada kontradyktoryjności .......... 106 3. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem a zasada dyspozycyjności ................. 110 4. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem a zasada inicjatywy organów procesowych ..................................................................................................... 112 5. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem a poznanie prawdy ............................ 113 6. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem a zasada koncentracji materiału procesowego ...................................................................................................................... 116 7. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem a zasada bezstronności sądu ............ 117 8. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem a prawo do wysłuchania ................... 123 9. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem a równouprawnienie stron ............... 128 Rozdział VIII Uchybienia w zakresie sędziowskiego kierownictwa postępowaniem .................... 134 1. Granice sędziowskiego kierownictwa postępowaniem ............................................ 134 2. Procesowe skutki uchybień w zakresie sędziowskiego kierownictwa postępowaniem ................................................................................................................ 142 Część druga PRZEBIEG I POSTACIE SĘDZIOWSKIEGO KIEROWNICTWA POSTĘPOWANIEM ............................................................................................................... 151 Rozdział I Sędziowskie kierownictwo w fazie przygotowawczej ................................................... 153 1. Faza przygotowawcza w postępowaniu cywilnym ..................................................... 153 2. Wstępne czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem .......................... 163 3. Postacie przygotowawczych czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem .................................................................................................................. 167 8 Spis treści Rozdział II Przygotowawcze czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem .............. 175 1. Czynności sędziowskiego kierownictwa związane z opracowaniem kalendarza postępowania ...................................................................................................................... 175 2. Czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem związane z opracowaniem planu postępowania ........................................................................... 181 3. Czynności sędziowskiego kierownictwa związane z koncentracją materiału procesowego ....................................................................................................................... 187 4. Czynności sędziowskiego kierownictwa związane z dążeniem do minimalizacji kosztów postępowania ..................................................................................................... 197 Rozdział III Czynności sędziowskiego kierownictwa rozprawą ........................................................ 201 1. Sędziowskie kierownictwo rozprawą ............................................................................ 201 2. Czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem w zakresie pouczeń procesowych ....................................................................................................................... 209 3. Czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem związane z nakłanianiem stron do ugody ...................................................................................... 215 4. Czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem z zakresu przeciwdziałania nadużyciom praw procesowych ...................................................... 218 Rozdział IV Instrukcyjne czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem ..................... 223 1. Czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem w fazie instrukcyjnej ... 223 2. Sędziowski obowiązek zadawania pytań ...................................................................... 228 3. Czynności sędziowskiego kierownictwa w postępowaniu dowodowym ............... 242 4. Działanie sądu z urzędu w postępowaniu dowodowym ........................................... 251 Rozdział V Czynności materialnoprawne sędziowskiego kierownictwa postępowaniem .......... 257 1. Czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem związane z roztrząsaniem podstaw materialnoprawnych sporu ................................................ 257 2. Zakres sędziowskiego obowiązku roztrząsania podstaw materialnoprawnych ..... 262 3. Zakaz zaskakiwania stron w postępowaniu ................................................................. 269 Rozdział VI Decyzyjne czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem ......................... 282 1. Czynności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem kończące postępowanie ..................................................................................................................... 282 2. Czynności kontrolne sędziowskiego kierownictwa postępowaniem ....................... 286 Zakończenie ............................................................................................................................. 289 Bibliografia ............................................................................................................................... 303 9 WYKAZ SKRÓTÓW Akty prawne ABGB aust. ZPO BGB B-VG COJ CPC d.k.k. d.k.p.c. EKPC E ZPO GG k.k. Konstytucja PRL z 1952 r. Konstytucja RP k.p.a. k.p.c. k.p.k. – – – – – – – – – – – – – – – – – austriacki kodeks cywilny z 1811 r. w brzmieniu obowiązującym austriacki kodeks postępowania cywilnego z 1895 r. w brzmieniu obo- wiązującym niemiecki kodeks cywilny z 1896 r. austriacka Konstytucja (Österreichische Bundesverfassung) belgijski kodeks postępowania cywilnego (Code judiciaire) francuski kodeks postępowania cywilnego z 1975 r. (Nouveau Code de Procédure Civile) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej – Kodeks karny z dnia 11 lipca 1932 r. (Dz. U. Nr 60, poz. 571 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej – Kodeks postępowania cywilnego z dnia 29 listopada 1930 r. (cytowany w wersji pierwotnej ogłoszonej obwieszczeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 grud- nia 1932 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Kodeksu postę- powania cywilnego, Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934) Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) szwajcarski kodeks postępowania cywilnego w brzmieniu obowiązu- jącym Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1952 r. (tekst jedn.: Dz.U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administra- cyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) 11 Wykaz skrótów KPP KZ MPPOiP niem. ZPO p.p.s.a. p.u.s.p. regulamin sądowy u.k.s.c. AUMCS AUWr BMS CPR GSW MoP NJW NP OSA OSN OSNC OSNP OTK-A PES PiP PiŻ PPC PPE PPH Prok. i Pr. PS RNP 12 – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 389) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz. U. Nr 82, poz. 598 z późn. zm.) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) niemiecki kodeks postępowania cywilnego z 1877 r. w brzmieniu obo- wiązującym ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed są- dami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 427 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38, poz. 249 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cy- wilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 z późn. zm.) Czasopisma i zbiory orzeczeń Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Acta Universitatis Wratislaviensis Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości angielskie zasady procesowe z 1999 r. (Civil Procedural Rules) Gazeta Sądowa Warszawska Monitor Prawniczy Neue Juristiche Wochenschrift Nowe Prawo Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Pracy Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór urzędowy, Seria A Problemy Egzekucji Sądowej Państwo i Prawo Prawo i Życie Polski Proces Cywilny Przegląd Prawa Egzekucyjnego Przegląd Prawa Handlowego Prokuratura i Prawo Przegląd Sądowy Roczniki Nauk Prawnych RPEiS SC SI SP SPE ZNIBPS ZNUJ ZNUW ZZInt ZZP BGH BSG BverfGE ETPCz NSA SA SN TK TS UE (ETS) Wykaz skrótów Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny Studia Cywilistyczne Studia Iuridica Studia Prawnicze Studia Prawno-Ekonomiczne Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego Zeitschrift für Zivilprozess International Zeitschrift für Zivilprozess Organy orzekające, inne instytucje (Federalny Trybunał Konstytucyjny Bundesgerichtshof (Trybunał Federalny w Niemczech) Bundessozialgericht (Federalny Sąd Socjalny w Niemczech) Bundesverfassungsericht w Niemczech) Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu Naczelny Sąd Administracyjny Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Europejski Trybunał Sprawiedliwości w Luksemburgu – – – – – – – – – – – – – – – – – – – 13 SŁOWO WSTĘPNE Monografia Sędziowskie kierownictwo postępowaniem cywilnym przed sądem pierwszej in- stancji to kolejne dzieło sędzi Anety Łazarskiej. Książka ta stanowi ideową kontynuację poprzedniej monografii Autorki pod tytułem Rzetelny proces cywilny. Oba dzieła są ze sobą bezpośrednio powiązane. Od sędziowskiego kierownictwa postępowaniem cywilnym zależy bowiem zachowanie gwarancji rzetelnego procesu. Monografia o sędziowskim kierownictwie postępowaniem jest unikatowa na polskim rynku wydawniczym, gdyż do tej pory nie ukazała się żadna tego typu publikacja po- święcona tej problematyce. Może wydać się to zaskakujące, gdyż sędziemu nic nie po- winno być bliższe aniżeli kierowanie postępowaniem. Kierowanie postępowaniem jest podstawowym obowiązkiem sądu, bez realizacji którego proces nie mógłby się toczyć. Autorka dokonując analizy dogmatyczno-historycznej trafnie zalicza sędziowskie kierownictwo postępowaniem do rangi naczelnej zasady procesowej. Podkreślić należy, że znaczenie i ranga tej zasady przez negatywne doświadczenia przesadnej aktywności sądu w okresie PRL-u niesłusznie zostały znacząco obniżone. Dla mnie osobiście powrót do idei aktywności sądu nie jest odkryciem, choć w świetle dominujących poglądów za takie może być ono uznawane. Nie ulega jednak wątpliwości, że obowiązkiem sądu jest nie tylko uruchomienie i nadanie biegu postępowaniu, czyli – jak to określa Autorka – sędziowskie kierownictwo formalne postępowaniem, ale także sędziowskie kierownic- two instrukcyjne odnoszące się do sfery faktów, dowodów i prawa materialnego. Uza- sadnieniem dla takiej aktywności sądu jest gwarancja prawa do rzetelnego procesu. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem cywilnym należy do najważniejszych i najtrudniejszych zadań sędziego. Autorka trafnie wywodzi, że sąd jest zobowiązany prowadzić postępowanie cywilne zgodnie z prawem i jego celem. Do obowiązków sądu należy wydanie sprawiedliwego orzeczenia bez zbędnej zwłoki w rzetelnie prowadzo- nym postępowaniu. Dążąc do wydania sprawiedliwego wyroku sąd powinien wybierać najkrótszą z możliwych dróg, co nie oznacza, że ma być to droga prowadząca na skróty. Sąd nie powinien więc poszukiwać drogi do szybkiego pozbycia się sprawy, lecz uczynić wszystko, co w jego mocy, aby wydany wyrok był sprawiedliwy, a postępowanie pro- wadzące do jego wydania – rzetelne. Poszukiwanie przez sąd dróg prowadzących na skróty do zakończenia postępowania jest zaprzeczeniem roli sądów i powierzonego im zadania. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem nie oznacza jednakże działania sądu z urzędu, zarządzania dochodzeń w celu poszukiwania faktów i dowodów i nie unice- stwia ono zasad kontradyktoryjności i dyspozycyjności. Sąd kierując postępowaniem nie zastępuje i nie wyręcza stron, a jedynie roztrząsa i wyjaśnia przedłożone fakty i dowody. 15 Słowo wstępne To strony są jednak dysponentem materiału procesowego i to od ich woli zależy przyto- czenie faktów i dowodów, na które zwrócił uwagę sąd. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem jest sprawdzianem warsztatu i wiedzy sędziego. Z pewnością nie da się go nauczyć tylko studiując metodykę pracy sędziego czy prawo procesowe. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem wymaga od sędziego doskonałej znajomości zarówno prawa procesowego, jak i materialnego. Monografia tym bardziej jest godna polecenia, że opisuje poszczególne fazy sędziow- skiego kierownictwa postępowaniem, poczynając od fazy wstępnej, przez przygotowa- wczą, do decyzyjnej. W każdej z nich czynności sędziowskiego kierownictwa formalnego i materialnego wzajemnie się przeplatają, a ich ścisłe oddzielenie nie jest możliwe. W aspekcie ustrojowym niniejsze opracowanie uświadamia, że wszystkie czynności sędziowskiego kierownictwa, bez względu na fazę ich podejmowania, są czynnościami jurysdykcyjnymi. Wszelka działalność nadzorcza, określana eufemistycznie administra- cyjną, dotyka czynności jurysdykcyjnych, dlatego powinna być ona ograniczona, a być może zlikwidowana. Rozprawa o sędziowskim kierownictwie postępowaniem cywilnym jest jedną z naj- bardziej pogłębionych ze znanych mi współcześnie prac dotyczących istoty władzy sę- dziowskiej w jej praktycznym wymiarze. Autorka nie ogranicza się jednakże tylko do opisu poszczególnych faz postępowania, ale celnie wskazuje na wzorcową rolę sądu, jako gwaranta rzetelnego procesu. Z tego względu książka ta jest godna polecenia dla każdego, nawet doświadczonego prawnika. Stanisław Dąbrowski Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego 16 WPROWADZENIE I. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem należy do najważniejszych i najtrudniej- szych zadań sędziowskich. Sąd jest zobowiązany prowadzić postępowanie cywilne zgod- nie z prawem i jego celem. Do obowiązków sądu należy wydanie sprawiedliwego orze- czenia bez zbędnej zwłoki w rzetelnie prowadzonym postępowaniu. Dążąc do wydania sprawiedliwego wyroku sąd powinien wybierać w tym celu najkrótszą z możliwych dróg, co nie oznacza w sensie przenośnym, że ma być to droga prowadząca na skróty. Obo- wiązkiem sądu nie jest bowiem jedynie zakończenie postępowania orzeczeniem wyda- nym w formie solennej, lecz de facto wydanie wyroku, który będzie urzeczywistnieniem sprawiedliwości w danej sprawie. Sąd nie powinien więc poszukiwać drogi do szybkiego pozbycia się sprawy, lecz ma obowiązek uczynić wszystko, co w jego mocy, aby wydany wyrok był sprawiedliwy, a postępowanie prowadzące do jego wydania było rzetelne. Poszukiwanie przez sąd dróg prowadzących „na skróty” do zakończenia postępowania jest zaprzeczeniem roli sądów i powierzonego im zadania. Celem działania i obowiązkiem sądu jest bowiem wymierzanie sprawiedliwości. Sąd z racji powierzonych mu ustrojowo funkcji pełni rolę gwaranta rzetelnego postępowania oraz sprawiedliwego orzeczenia. Sąd ma obowiązek respektować i urzeczywistniać pra- wa stron i gwarancje rzetelnego procesu. Trudno bowiem zaakceptować wyrok i uznać go za sprawiedliwy, jeśli prawa procesowe stron zostały pogwałcone. Osiągnięcie tego celu procesu jest niemożliwe bez sędziowskiego kierownictwa postępowaniem. Sąd z ra- cji powierzonej mu ustrojowo funkcji wymierzania sprawiedliwości jest zobowiązany do zarządzania postępowaniem oraz jest współodpowiedzialny za jego rzetelny przebieg i sprawiedliwy wynik. Działalność sądu, służąca temu celowi, jest zwana sędziowskim kierownictwem po- stępowaniem. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem to ogół czynności sądu, któ- rych celem jest doprowadzenie do wydania sprawiedliwego orzeczenia w rzetelnie prze- prowadzonym postępowaniu. Właściwą rolą sądu, jak trafnie pisał M. Waligórski, jest – jak sama nazwa wskazuje – sądzenie. W tej jednak roli nie wyczerpuje się jego działalność w procesie. Do sądu bowiem należy przedsiębranie tych wszystkich czynności, które są nieodzowne do rozwoju i zakończenia procesu1. 1 M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja i struktura, Warszawa 1947, s. 221. 17 Wprowadzenie II. Pojęcie sędziowskiego kierownictwa nie jest nowe w nauce cywilnego prawa proce- sowego. Od czasów prawa rzymskiego toczy się dyskusja nad rolą sądu w procesie. Prawo rzymskie cechowało aktywne sędziowskie kierownictwo, ale już przykładowo w prawie germańskim typowa była bierna postawa sądu. Wzmocnienie sędziowskiego aktywizmu nastąpiło dopiero w średniowieczu2. Istota sędziowskiego kierownictwa wiąże się nie- wątpliwie ściśle z przyjętym modelem postępowania, a poglądy na temat kierowniczej roli sądu w procesie cywilnym ewoluowały wraz z przeobrażeniami ustrojowymi i sys- temowymi. Można jednak bez wahania stwierdzić, że kwestia, jak daleko sąd może się posunąć, kierując postępowaniem, roztrząsając sprawę i zadając stronom pytania oraz przy omawianiu ze stronami przedmiotu sporu tak co do faktu, jak i prawa, jest od wieków centralnym problemem procesu cywilnego3. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem cywilnym może być zatem mniej lub bar- dziej aktywne. Sąd może być pasywnym arbitrem bądź wykazywać inkwizycyjną posta- wę. Rola i aktywność sądu kształtują się w zależności od zadań przypisywanych postę- powaniu cywilnemu w systemie ochrony prawnej oraz poglądów na temat przedmiotu jego ochrony. Uznanie postępowania cywilnego za prywatną sprawę stron i prymatu dominacji pierwiastka prywatnego w procesie cywilnym zdejmowało z sądu ciężar od- powiedzialności za jego przebieg i wynik. W rezultacie sąd był jedynie obserwatorem walki stron, do których należało wyłączne władztwo procesem. Z kolei zaś uznanie, że celem procesu jest obok urzeczywistnienia interesu prywatnego także ochrona interesu publicznego, czyniło sąd odpowiedzialnym za przebieg i wynik procesu, w rezultacie zobowiązując sąd do większej aktywności. W postępowaniu cywilnym bez wątpienia stykają się elementy indywidualne i uni- wersalne. Postępowanie cywilne ma niewątpliwie za przedmiot spór o prywatne interesy stron. Nie oznacza to zarazem, że proces cywilny nie ma też na celu ochrony interesu publicznego. Prowadzenie postępowania cywilnego nie jest wyłącznie prywatną sprawą stron. Proces cywilny służy przede wszystkim zachowaniu porządku prawnego. Interes publiczny w procesie wiąże się ściśle z likwidacją samopomocy jako formy urzeczywist- nienia praw prywatnych. Zakazując bowiem w imię interesu publicznego posługiwania się samopomocą, państwo powinno ze swej strony zapewnić urzeczywistnienie prawa na innej drodze. Czyniąc to, państwo działa we własnym interesie, gdyż naruszenie na- kazów i zakazów prawa materialnego godzi nie tylko w interes jednostek, ale i we własny autorytet państwa4. Stąd też trafne jest stwierdzenie M. Waligórskiego, że rozwój procesu wymaga nie tylko współdziałania strony, ale i działania organów procesowych5. Z drugiej jednak strony uznawano także, że jednostkę należy pozostawić własnym jej siłom, jako że prawo prywatne jest rzeczą jednostki i prawo to doznaje najlepszej ochrony w przy- 2 L. Levin, Richterliche Prozeßleitung und Sitzungspolizei in Theorie und Praxis, Berlin 1913, s. 15–22. 3 B.H. Strodthoff, Die richterliche Frag- und Erörterungspflicht im deutschen Zivilprozess in historischer Perspektive, In- ternationaler Verlag Der Wissenschaften 2004, s. 19. 4 M. Waligórski, Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura procesu, Warszawa 1947, s. 8. 5 Ibidem, s. 171 i 327. Autor wskazuje, że osiągnięcie celów procesu, do którego zmierza działanie stron, jest możliwe tylko wówczas, gdy do działania ich dołączy się działania organów procesowych. 18 Wprowadzenie padku, gdy sąd zachowuje się biernie6. Taka koncepcja miała swoje korzenie w nowo- żytnym procesie cywilnym, wyrosłym z idei praw wolnościowych. W nowożytnym polskim procesie dominowała zasada dyspozycyjności. Strony były litis domini procesu. Mogły odraczać terminy, czynić sobie wzajemne ustępstwa, gdyż sam proces był prowadzony tylko na wyraźne życzenie stron7. Postępowaniem rządziły bowiem naczelne zasady dyspozycyjności i kontradyktoryjności. W postępowaniu cy- wilnym korzystanie przez strony z ich praw podmiotowych jest całkowicie zależne od ich woli. Zgodnie z zasadą dyspozycyjności strony mogą w pełni rozporządzać swoimi prawami. Są one gospodarzami i dysponentami procesu (domini litis). Zainteresowane podmioty decydują o poddaniu sprawy pod osąd sądu i o zakresie poszukiwanej ochrony prawnej, których granic sąd nie może przekroczyć. Od woli stron zainteresowanych za- leży również sposób zakończenia sporu sądowego, w drodze ugody, uznania powódz- twa, czy też wycofania pozwu. Zakres materiału procesowego, przytoczonych faktów i dowodów, zgodnie z zasadą kontradyktoryjności jest również zależny od dyspozycji i inicjatywy stron. Rola sądu w postępowaniu jest bez wątpienia uwarunkowana pozycją stron w procesie oraz zakresem ich autonomii. To właściwie pozycja i autonomia stron w procesie cywilnym sprawia, że nie może być mowy o pełnej inkwizycyjności tego modelu postępowania. Sędziowskie kierownictwo w zależności od wzajemnego oddziaływania zasad dys- pozycyjności i kontradyktoryjności, dominacji pierwiastka indywidualnego bądź uni- wersalnego w procesie, może być mniej lub bardziej aktywne. Jak to trafnie określił K. Piasecki, formułowane są różne koncepcje określenia pozycji sędziego w procesie, począwszy od niemalże absolutnej neutralności charakterystycznej dla leseferyzmu – do głębokiej ingerencji w proces, nie tylko w faktyczną sytuację stron i innych uczestników procesu8. W rezultacie model sędziowskiego kierownictwa postępowaniem może być charakteryzowany w zależności od roli przypisanej sądowi. W postępowaniu cywilnym dochodzi zatem do współoddziaływania dwóch sił, to jest wyłącznego władztwa sądu oraz autonomii stron. Interes publiczny w procesie przejawia się więc w tym, aby proces ten był przeprowadzony w należytym porządku, czyli zgodnie z prawem. Projekt kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r. zakładał więc, iż zasady niezmienności podstawowych norm procesowych i sędziowskiego kierownictwa proce- sem będą stać na straży interesów publicznych w procesie9. Do sądu należeć miało for- malne i materialne kierownictwo procesem wyrażające się w obowiązku skupienia (kon- centracji) dowodów oraz udzielaniu stronom pouczeń w celu uniknięcia zaniedbań bę- dących konsekwencją nieznajomości przepisów prawnych10. Po 1945 r. regulacja postępowania cywilnego, wyrażająca prymat autonomii woli stron, której celem było urzeczywistnienie prywatnego interesu stron, określana mianem procesu burżuazyjnego, była nie do zaakceptowania w nowej socjalistycznej rzeczywis- tości. Nauka socjalistyczna zarzucała koncepcjom burżuazyjnym przede wszystkim nie- 6 A. Pastuszka, Indywidualistyczne i społeczne pojmowanie orzecznictwa cywilnego, Głos Sądownictwa 1933, s. 339. 7 J. Rafacz, Dawny proces polski, Warszawa 1925, s. 8. 8 K. Piasecki, Postępowanie sporne rozpoznawcze, Warszawa 2004, s. 175. 9 W. Dbałowski, Zasady projektu polskiej procedury sądowej, Gazeta Sądowa Warszawska 1930, nr 27, s. 381. 10 A. Łazarska, Proces cywilny w toku przemian. Aurea Praxis Aurea Theoria. Księga Pamiątkowa ku Czci Profesora Tadeusza Erecińskiego, J. Gudowski, K. Weitz (red.), Warszawa 2011, s. 3023. 19 Wprowadzenie dostrzeganie w istocie procesu społecznej funkcji sądu jako organu państwa powołanego przez klasę rządzącą do wymiaru sprawiedliwości11. Podniesienie zasad dyspozycyjności i kontradyktoryjności do rangi zasad absolutnych było sprzeczne z wizją państwa i po- rządku socjalistycznego. Wskazywano, że formalna równość wobec prawa maskowała de facto ekonomiczne i socjalistyczne nierówności społeczeństwa, zaś zasady formalnego kierownictwa procesem, inicjatywy stron, wieloinstancyjności, formalizmu dowodowe- go hołdowały prawdzie formalnej, eliminując poznanie prawdy materialnej12. Socjalizm sprzyjał „publicyzacji” postępowania cywilnego, gdyż wiązał się ze wzmoc- nieniem znaczenia pierwiastka publicznego i degradacją pierwiastka prywatnego w pro- cesie, zwiększeniu władzy sędziowskiej i rozszerzeniu granic ingerencji sądu w sferę uprawnień stron, co przejawiało się w szerszym wprowadzeniu zasady śledczej. Publi- cyzacja procesu wyrażała się w ograniczeniu zakresu uprawnień obywateli na rzecz wzmocnienia władzy państwowej przez rozszerzenie uprawnień jej organów dla ochro- ny interesów klasowych13. Funkcja procesu cywilnego stała się funkcją publiczną, a dzia- łalność stron w procesie służyła jej wykonywaniu14. Postępowanie cywilne w okresie socjalistycznym było uznawane za wycinek wymiaru sprawiedliwości, wobec czego jego funkcja była po części funkcją organów wymiaru sprawiedliwości w ramach funkcji wewnętrznej państwa. W państwie socjalistycznym do zadań sądów należało, zgodnie z art. 46 Konstytucji PRL, stanie na straży ustroju Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, ochrona zdobyczy polskiego ludu pracującego, strze- żenie praworządności ludowej, własności społecznej i praw obywateli oraz karanie prze- stępców. J. Jodłowski wskazywał, że zmiany polskiego prawa procesowego są wyrazem zmian ustrojowych i wynikających z nich nowych funkcji wymiaru sprawiedliwości, w ramach których również postępowanie cywilne służy ochronie nowego ustroju poli- tycznego i gospodarczego. W ustroju demokracji ludowej interesy jednostki nie są sprzeczne z interesami państwa i społeczeństwa, lecz są z nimi harmonijnie powiązane15. Przeobrażenia, jakie nastąpiły po roku 1989, wpłynęły na transformację całego po- rządku prawnego. Zmiana systemu prawa wiązała się ze sformułowaniem na nowo pod- staw aksjologicznych systemu prawa16. Nowelą z dnia 29 grudnia 1989 r. do Konstytucji PRL z 1952 r. wprowadzono art. 1 proklamujący zasadę, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Podstawą ustroju Rzeczypospolitej Polskiej stała się zasada demokratycznego państwa prawnego. Podobnie, jak po roku 1945,odcięto się od porządku burżuazyjnego, tak po obaleniu socjalizmu w 1989 r. rozpoczął się proces odchodzenia od porządku prawnego przenikniętego socjalistycznymi wartościami. Pierwszą zmianą o zasadniczym znaczeniu, będącą wyrazem odrzucenia socjalistycznego porządku była likwidacja przy- wilejów ochrony własności społecznej, jakiej dokonano ustawą z dnia 13 lipca 1990 r. 17 Uchylony został także nałożony na sąd obowiązek dążenia do zapewnienia należytej 11 M. Cieślak, Zasady procesu karnego i ich system, ZNUJ 1956, s. 155. 12 A. Łazarska, Proces cywilny..., s. 3024. 13 J. Jodłowski, Nowe drogi polskiego procesu cywilnego, Warszawa 1951, s. 11. 14 W. Siedlecki, Istota procesu cywilnego z punktu widzenia interesów państwa i jednostki, PiP 1947, z. 7–8, s. 51. 15 J. Jodłowski, Z zagadnień polskiego procesu cywilnego, Warszawa 1961, s. 31. 16 K. Pałecki, Zmiany w aksjologicznych podstawach prawa jako wskaźnik jego inflacji (w:) Dynamika wartości w prawie, K. Pałecki (red.), Kraków 1997, s. 26. 17 Ustawa z dnia 13 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 55, poz. 318). 20 Wprowadzenie ochrony własności społecznej, wyrażający się między innymi w obowiązku sygnalizacji. Zmiana ta wyrażała ideę równości wobec prawa wszystkich podmiotów prawa cywilnego i oznaczała kres obowiązywania zasady ochrony własności społecznej. Przełomową zmianą, uznawaną za najpoważniejszą reformę sądowego postępowania cywilnego po roku 1950, była bez wątpienia nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego wprowa- dzona ustawą z dnia 1 marca 1996 r.18 W ramach tej nowelizacji przywrócono zasadę kontradyktoryjności postępowania sądowego i zwiększono znaczenie aktów dyspozy- cyjnych stron, ograniczając ich kontrolę ze strony sądu19. Uzasadnieniem dla tych zmian były założenia ideologiczne, wyrażające się jednak tym razem powrotem do koncepcji, że w procesie cywilnym najczęściej chodzi o ochronę interesu prywatnego. Uznano, że skoro strony toczą spór o prawa, którymi mogą swo- bodnie dysponować, to mogą one podjąć obronę, albo też z niej zrezygnować. Demok- ratyzacja życia społecznego, której istotą stała się służebna rola państwa wobec jednostek, wywarła istotny wpływ na całokształt porządku prawnego. Państwo wyposażone zostało w mechanizm służący ochronie praw jednostki przed samowolą władzy, a jednym z ele- mentów tej ochrony były niezawisłe i niezależne sądy20. Fundamentem demokratycznego państwa prawnego stało się więc zapewnienie jednostce szerokiej ochrony prawnej, gwarantowanej przez niezależne i niezawisłe sądy w ramach określonej ustawą proce- dury21. Model postępowania oparty jest na prymacie zasad kontradyktoryjności i dyspozy- cyjności, obecnie jedynie z pewną domieszką zasady śledczej. Nie ulega wątpliwości, że oba pierwiastki, tak prywatny, jak i publiczny, powinny być uwzględnione w postępo- waniu cywilnym. Nie można się zgodzić z twierdzeniem, że celem postępowania cywil- nego jest tylko i wyłącznie urzeczywistnienie praw prywatnych, czy publicznych. Proces cywilny służy ochronie obu tych praw, co zarazem wpływa także na dookreślenie modelu postępowania sądowego i rolę przypisaną sądowi. III. Zadania przypisane sądowi w zakresie zapewnienia gwarancji rzetelnego procesu narzucają model aktywnego sędziowskiego kierownictwa postępowaniem. Celem jed- nak tego kierownictwa nie jest zastępowanie stron biernych, czy uznanych w ocenie ustawodawcy za słabsze, lecz urzeczywistnienie gwarancji wyrażonych w art. 45 Kon- stytucji RP. Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP każdy ma prawo do sprawiedliwego rozpa- trzenia jego sprawy. Prawo do rzetelnego procesu jest podstawowym prawem podmio- towym człowieka, zarazem też prawem publicznym, które rodzi po stronie władz pub- licznych obowiązek ukształtowania postępowania zgodnie z konstytucyjnymi gwaran- 18 Ustawa z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczy- pospolitej – Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189 z późn. zm.). 19 T. Ereciński, O potrzebie nowego kodeksu postępowania cywilnego, PiP 2004, z. 4, s. 4. 20 S. Pilipiec, Teoretyczno-prawne aspekty zasady prawa do sądu, AUMCS, Lublin–Polonia 2000, s. 223. 21 A. Łazarska, Proces cywilny..., s. 3031. 21 Wprowadzenie cjami. Po stronie sądów prawo to stwarza obowiązek sprawiedliwego, bezstronnego, niezawisłego postępowania, zabezpieczenia dostępu do sądu i wyroku bez nieuzasad- nionej zwłoki. Nie tylko jednostka, ale i państwo ma interes w tym, aby prawa te były zagwarantowane. Cechą tego prawa jest jego powszechność, co oznacza, że przysługuje ono każdemu. Prawo do rzetelnego procesu to również dyrektywa pod adresem usta- wodawcy, zobowiązująca go do stworzenia realnych możliwości urzeczywistnienia pra- wa do rzetelnego procesu22. Współczesne wymagania bardziej aktywnej roli sędziego skłaniają więc do podjęcia tematu istoty i znaczenia sędziowskiego materialnego i formalnego kierownictwa postę- powaniem cywilnym. Tym bardziej, że znaczenie sędziowskiego kierowania postępo- waniem odgrywa obecnie doniosłą rolę, zwłaszcza w kontekście konstytucyjnych gwa- rancji prawa do rzetelnego procesu. Elementy składowe prawa do rzetelnego procesu wymienione wprost w art. 45 Konstytucji RP i art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Czło- wieka i Podstawowych Wolności wyznaczają minimalny poziom gwarancji, który powi- nien być zapewniony uczestnikom procesu. Rolą sądu jest czuwanie nad ich zapewnie- niem uczestnikom postępowania i przeciwdziałanie nadużyciom praw procesowych. Strony mają prawo do sprawiedliwego orzeczenia, które zostanie wydane w procesie, w którym będą przestrzegane ich prawa procesowe. Obowiązkiem sądu jest należyte przygotowanie postępowania przez zaplanowanie jego przebiegu, aby rozsądzić spór bez nieuzasadnionej zwłoki. Sąd jest odpowiedzialny za sprawny bieg postępowania. Na tym polega kierownictwo formalne postępowaniem. Równorzędnym obowiązkiem sądu jest opracowanie dostarczonego przez strony mate- riału procesowego od strony materialnej. Aktywność sądu w sferze materialnej nie ma jednak nic wspólnego z inkwizycyjnym modelem postępowania, w którym sąd zastępuje inicjatywę stron i przeprowadza postępowania dowodowe i dochodzenia z urzędu za- miast stron. Celem materialnego kierownictwa powinno być opracowanie przedstawio- nego przez strony materiału procesowego, jego wyjaśnienie, omówienie ze stronami, aby uniknąć efektu zaskoczenia stron przebiegiem postępowania i w rezultacie wydanym orzeczeniem. Celem materialnego sędziowskiego kierownictwa jest również odpowied- nie ukierunkowanie i wyjaśnienie dostarczonego materiału procesowego. Takie działanie sądu pozwala urzeczywistnić prawo do wysłuchania, jak również sprzyja społecznej ak- ceptacji wydanego orzeczenia. Rzetelne prowadzenie postępowania jest uwarunkowane formalną i materialną ak- tywnością sędziowską. Chodzi tu jednak nie o aktywność sądu w sferze zastrzeżonej zgodnie z zasadami dyspozycyjności i kontradyktoryjności dla stron, lecz o aktywność instrukcyjną. Obowiązek dostarczenia materiału procesowego zgodnie z zasadą kontra- dyktoryjności spoczywa bowiem na stronach, jednak sąd w razie potrzeby powinien poinstruować strony o potrzebie uzupełnienia bądź wyjaśnienia tego materiału, aby wy- dać sprawiedliwe orzeczenie. Taka rola sądu nie jest zaprzeczeniem zasad kontradykto- ryjności i dyspozycyjności. W poprzednim okresie zasadzie kierownictwa materialnego niestety nadano znacznie szerszy wymiar wskutek zdominowania jej postulatem realizacji naczelnej zasady praw- dy obiektywnej. Aktywności sądu przypisywano wymiar ideologiczny, a jej celem była 22 A. Łazarska, Rzetelny proces cywilny, Warszawa 2012, s. 78. 22 Wprowadzenie ochrona interesów społecznych i indywidualnych. W rezultacie zasada sędziowskiego kierownictwa materialnego w przedwojennym rozumieniu została praktycznie pochło- nięta przez zasadę prawdy obiektywnej. Wskutek dominacji wszechwładnej sędziow- skiej aktywności, naznaczonej piętnem prawdy obiektywnej, zasada sędziowskiego kie- rownictwa materialnego postępowaniem została zapomniana. Po tych negatywnych do- świadczeniach po roku 1996 r. zdecydowano o ograniczeniu zakresu instrukcyjnej ak- tywności sądu. W świetle uchwalonych zmian kodeksu postępowania cywilnego uznawano także, że ograniczenie obowiązków sądu w dziedzinie instruowania procesu z urzędu dokonane w wyniku gruntownej reformy postępowania cywilnego z 1996 r. nie narusza jego podstawowej funkcji, jaką jest prowadzenie prawidłowego procesu i wy- danie słusznego, sprawiedliwego orzeczenia23. W judykaturze wiele miejsca poświęcono zagadnieniu granic sędziowskiej aktywności w sferze dopuszczania dowodów urzędu, w szczególności w kontekście wykładni dyskrecjonalnego uprawnienia sądu dopusz- czenia dowodu z urzędu (art. 232 k.p.c.). Zabrakło zaś szerszej dyskusji na temat modelu sędziowskiego kierownictwa materialnego postępowaniem oraz aktywności instrukcyj- nej sądu. Współcześnie, zważywszy na deprecjację znaczenia sędziowskiego kierownictwa materialnego w poprzednim okresie, sędziowskie kierownictwo postępowaniem zazwy- czaj traktowane jest jedynie jako zasada konstrukcyjna, czy też zasada o charakterze techniczno-procesowym. Dostrzega się głównie jej formalny wymiar, zaś pomija istotę materialnego sędziowskiego kierownictwa postępowaniem. Nie podkreśla się szczegól- nego znaczenia, mimo że zasada ta odnosi się do całego postępowania i powinna być kwalifikowana jako naczelna zasada procesu cywilnego. W rozważaniach zaś na temat zasady kontradyktoryjności i dyspozycyjności pomija się ten aspekt działania sądu, który odnosi się do sfery instrukcyjnej. Celem monografii jest przypomnienie znaczenia tej ważnej zasady i charakterystyka jej jako naczelnej zasady procesowej. IV. W opracowaniu dokonano przede wszystkim klasyfikacji sędziowskiego kierownic- twa postępowaniem jako naczelnej zasady procesowej. Pogląd, że zasada sędziowskiego kierownictwa postępowaniem należy do naczelnych zasad postępowania cywilnego, nie jest rozpowszechniony. Poza tym, jak już wskazano, brakuje również w literaturze roz- ważań na temat istoty sędziowskiego kierownictwa materialnego postępowaniem i ana- lizy wzajemnych relacji tej zasady do obowiązującego kontradyktoryjno-dyspozycyjne- go modelu postępowania, a także innych naczelnych zasad postępowania. Wprowadzo- ne zmiany nie są kompletne, jeśli chodzi o kompetencje sądu w zakresie kierownictwa materialnego postępowaniem. Celem niniejszej pracy jest także opisanie charakteru polskiego modelu sędziowskiego kierownictwa postępowaniem cywilnym z uwzględnieniem perspektywy historycznej. Podjęcie tego tematu stanowi interesującą płaszczyznę badawczą, zważywszy na prze- 23 J. Lapierre, Prawo sądu do instruowania procesu z urzędu według kodeksu postępowania cywilnego na tle prawnoporów- nawczym (w:) Księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza. Symbolae Vitoldo Broniewicz dedicatae, A. Marciniak (red.), Łódź 1998, s. 195. 23 Wprowadzenie obrażenia ustrojowo-polityczne ostatniego dwudziestolecia i odmienną, niż to było w okresie PRL-u, rolę przypisaną obecnie sądowi cywilnemu. Nieodzowną płaszczyzną badawczą są również badania prawnoporównawcze, których przeprowadzenie pozwo- liło na wyciągnięcie interesujących wniosków dotyczących ewolucji polskiego modelu sędziowskiego kierownictwa postępowaniem na tle innych systemów prawnych. Pod- kreślić także należy, że tendencją dostrzegalną od wielu lat w innych systemach praw- nych jest dążenie do wzmocnienia władzy sędziowskiej w procesie24. Nie oznacza to jednak unicestwienia zasad dyspozycyjności czy kontradyktoryjności rządzących pro- cesem. Nawet bowiem wtedy, gdy strony są panami procesu, prowadzenie procesu nie jest poddane wyłącznej ich dyspozycji. Impulsem do podjęcia powyższej problematyki są także uchwalone w dniu 16 września 2011 r. zmiany do kodeksu postępowania cywil- nego. Otwierają one nowy rozdział w sferze sędziowskiego zarządzania postępowaniem. Nakładają bowiem szersze niż dotychczas obowiązki na sąd i przewodniczącego w za- kresie formalnego i materialnego kierownictwa postępowaniem. Doniosłe zmiany obej- mują w szczególności instrukcyjne kierownictwo materialne postępowaniem. Zmiany te wypełniają częściowo lukę, jaka nastąpiła po roku 1996 r., kiedy to zdecydowanie odcięto się od sędziowskiej paternalistycznej aktywności. Przedstawiona została również wzajemna relacja tej zasady do innych zasad proce- sowych. Opisano także poszczególne czynności sądu z zakresu kierownictwa formalnego i materialnego postępowaniem. Polski model postępowania cywilnego obejmuje ele- menty tak formalnego, jak i materialnego kierownictwa, które są ze sobą zespolone na różnych etapach postępowania sądowego. Zakres niniejszej pracy obejmuje sędziowskie kierownictwo postępowaniem przed sądem pierwszej instancji. Z punktu prowadzonych badań na tym etapie postępowania sądowego podejmowane są najbardziej istotne czyn- ności sędziowskiego kierownictwa postępowaniem. To przed sądem pierwszej instancji następuje bowiem w zasadzie zebranie całego materiału procesowego, ustalenie istotnych faktów i ich subsumcja. Nie w każdej sprawie strony składają środki odwoławcze, dlatego też to właśnie na tym etapie postępowania sędziowskie kierownictwo powinno być naj- bardziej aktywne, również i w tym celu, aby strony prowadzące spór zrozumiały motywy wydanego rozstrzygnięcia oraz zaakceptowały orzeczenie, uznając je za sprawiedliwe. Poza tym efektywne sędziowskie kierownictwo materialne postępowaniem chroni strony przed wyrokiem z zaskoczenia. Sąd roztrząsając prawnomaterialne aspekty sporu gwa- rantuje stronom realne prawo do wysłuchania i odwodzi strony od składania środków odwoławczych, nawet mimo przegrania procesu. Roztrząsanie aspektów materialno- prawnych sporu czyni proces bardziej efektywnym, a jego wynik sprawiedliwym. Sąd bowiem dąży do pełnego urzeczywistnienia praw materialnych stron, a nie szybkiego pozbycia się sprawy. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem przed sądem pierwszej instancji jest po- wszechnie niedoceniane, a nawet deprecjonowane. W praktyce sądy nie przywiązują należytej wagi do właściwego przygotowania postępowania, koncentracji materiału pro- cesowego na tym etapie, a rozprawy nie traktuje się jako zwieńczenia procesu. Postulat zakończenia postępowania na jednej rozprawie jest więc rzadko realizowany. Niedo- statki sędziowskiego kierownictwa postępowaniem w tym kontekście nie są jednak uwa- 24 W.J. Habscheid, Richtermacht oder Parteifreiheit, ZZP 1968, 81, s. 175 i n. 24 Wprowadzenie runkowane brakiem narzędzi procesowych, co raczej wadliwą organizacją pracy w są- dach i przeciążeniem sądów pierwszej instancji. Trudno bowiem oczekiwać rzetelnego sędziowskiego kierownictwa postępowaniem od sędziego w kilkuset sprawach jedno- cześnie. Nadmierne obciążenie sądów pierwszej instancji jest główną przyczyną nie- efektywnego prowadzenia tych postępowań. Niedostatki pracy kameralnej sądów na etapie przed wyznaczeniem rozprawy są następnie uzupełniane w trakcie rozprawy, co niejednokrotnie skutkuje jej odroczeniem. Ponadto system organizacji pracy w sądach i zarządzenia nadzorcze, które określają sposób prowadzenia postępowań w zakresie limitów spraw wyznaczanych na wokandy, sprzyjają praktyce odroczeń, jak również wyznaczania na wokandę spraw nie zawsze dostatecznie przygotowanych do rozstrzyg- nięcia. W rezultacie zdarza się, że odraczanie rozprawy jest zasadą, zaś kończenie ich na pierwszej rozprawie wyjątkiem. Monografia składa się z dwóch części poświęconych omówieniu elementów statycz- nych sędziowskiego kierownictwa – jego znaczenia, charakteru prawnego i funkcji oraz dynamiki w kontekście postaci i przebiegu sędziowskiego kierownictwa postępowaniem. Jak trafnie pisał M. Waligórski, każdy proces cywilny można rozpatrywać z punktu wi- dzenia jego funkcji, czyli celów, jakim ma ona służyć, zasięgu jego działania oraz wyników jakie ma osiągnąć. Po rozpatrzeniu funkcji procesu należy rozważyć jego strukturę. Każdy proces na wzór mechanizmu można obserwować bądź pod kątem jego elementów, bądź pod kątem jego ruchu. W pierwszym wypadku mamy do czynienia ze statyką, w drugim zaś z dynamiką mechanizmu. Elementy statyczne procesu to jego poszczególne elementy, takie jak podmioty procesu, przedmiot procesu oraz materiał procesu. Dynamika procesu to inaczej jego przebieg, wszczęcie, rozwój i zakończenie25. Powyższy schemat został przyjęty dla opisania sędziowskiego kierownictwa postępowaniem. Cześć pierwsza została poświęcona omówieniu elementów statycznych sędziowskie- go kierownictwa postępowaniem, takich jak znaczenie, charakter prawny i funkcje sę- dziowskiego kierownictwa postępowaniem. W drugiej części, określonej jako dynamicz- na, została opisana zasada sędziowskiego kierownictwa postępowaniem w przebiegu procesu. Taki opis odpowiada i ściśle się wiąże z modelem sądowego stosowania prawa i czynnościami sędziego w procesie. Wyróżnić zatem można trzy etapy postępowania sądowego i sędziowskiej aktywności. Pierwszym jest wykonywanie czynności wstęp- nych związanych z selekcją oraz czynności kontrolnych dotyczących m.in. badania wła- ściwości, dopuszczalności drogi sądowej, kwestii formalnych wnoszonych pism. Drugi etap postępowania obejmuje gromadzenie materiału procesowego oraz ustalenie faktów. Trzeci etap polega na ustaleniu konsekwencji prawnych i podejmowaniu decyzji finalnej sądowego stosowania prawa. W każdym procesie zarysowuje się więc faza początkowa tj. wszczęcie postępowania, faza instrukcyjna poświęcona zbieraniu, porządkowaniu i użytkowaniu zebranego materiału oraz faza końcowa – decyzyjna26. Na każdym z tych etapów postępowania ujawnia się potrzeba sędziowskiego kierownictwa postępowa- niem. Czynności te zostały opisane w ujęciu dynamicznym, od wszczęcia przez rozwój 25 M. Waligórski, Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura..., s. 32–33. 26 M. Waligórski, Polskie prawo procesowe. Dynamika procesu (Postępowanie), Warszawa 1947, s. 6; można jednakże również wywodzić, jak zauważa W. Siedlecki, dwie fazy postępowania: instrukcyjną i decyzyjną, a w pierwszej z nich są dwa stadia: przygotowawcze i wykonawcze. W. Siedlecki, Uchybienia procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971, s. 56. Na potrzeby niniejszej pracy został przyjęty podział na trzy stadia. 25 Wprowadzenie i zakończenie procesu przed sądem pierwszej instancji w ramach fazy przygotowawczej, instrukcyjnej i decyzyjnej. 26 Część pierwsza ISTOTA I ZNACZENIE SĘDZIOWSKIEGO KIEROWNICTWA POSTĘPOWANIEM Rozdział I RYS HISTORYCZNY 1. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem po 1930 r. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem nie jest instytucją obcą polskiemu postę- powaniu cywilnemu. Pod rządami k.p.c. z 1930 r.27 sędziowskie zarządzanie było na ogół określane jako kierownictwo sędziowskie. E. Waśkowski28 wskazywał, że mimo domi- nacji zasady dyspozycyjności w procesie, możliwości swobodnego rozporządzania przez strony przedmiotem sporu i środkami walki, to sąd zajmował dominujące stanowisko. Sąd był przedstawicielem władzy państwowej, której podlegały strony, a czynności stron tylko powodowały działalność sądu, dostarczając mu materiał potrzebny do wydania słusznego wyroku. W związku z powyższym, to sądowi przypisana była rola kierownicza przy określaniu toku postępowania. Do osiągnięcia tego celu zmierzała zasada sędziow- skiego kierownictwa29. Pod rządami k.p.c. z 1930 r. zasada kierownictwa sędziowskiego dotyczyła formalnej strony procesu oraz kierownictwa materialnego. Główna rola przypadała tu przewodni- czącemu, do którego należało otwieranie i zamykanie rozprawy, udzielanie lub odbiera- nie głosu, przesłuchiwanie, ogłaszanie orzeczeń. Przewodniczący był także zobowiązany do kierownictwa materialnego30. Kierownictwo materialne wyrażało się w obowiązku przewodniczącego wszechstron- nego wyjaśnienia sprawy, wyświetleniu punktów spornych, aby zakończyć sprawę bez zbytecznego odraczania. Zgodnie z art. 227 d.k.p.c., przewodniczący, nie dopuszczając do rozwlekłości i zbaczania od przedmiotu, powinien dążyć, aby rozprawa wszechstron- nie wyświetliła punkty sporne oraz aby została w miarę możności ukończona bez odro- czenia. Taka regulacja obligowała sąd do wspierania stron w ustaleniu stanu faktycznego, a to przez wypytywanie ich, nakazywanie im osobistego stawiennictwa lub też w inny 27 Cytowany w dalszej treści w wersji pierwotnej, ogłoszonej obwieszczeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 grudnia 1932 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934). 28 E. Waśkowski, Podręcznik procesu cywilnego, Wilno 1932, s. 82. 29 E. Wengerek, Przyczyny i zakres aktywności sędziego w polskim procesie cywilnym, Z. Resich, J. Lapierre (red.), Studia Iuridica 1976. 30 L. Peiper, Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, część pierwsza, Kraków 1934, s. 511, 523; J.J. Litauer, Komentarz do Procedury Cywilnej, Warszawa 1933, s. 129; S. Gołąb, Skupienie i przyśpieszenie w procesie cywilnym, Głos Prawa 1937, nr 5–6, s. 233; E. Waśkowski ogranicza sędziowskie kierownictwo do strony formalnej, zob. Podręcznik..., s. 82. 29 Rozdział I. Rys historyczny sposób – przez zwracanie stronom uwagi, że ich twierdzenia lub oświadczenia faktyczne wykazują pewne niedomówienia lub luki, a nawet przez otwieranie zamkniętej rozpra- wy, jeżeli w czasie narady wyłaniała się potrzeba dodatkowych wyjaśnień stron. W ówczesnej literaturze dominował pogląd, że zasada sędziowskiego kierownictwa odnosiła się tak do sfery formalnej, jak i materialnej postępowania31. Według J.J. Litauera wśród przepisów kodeksu postępowania cywilnego odnaleźć można było regulacje od- noszące się zarówno do formalnego, jak i materialnego kierownictwa postępowaniem32. L. Peiper uprawnienia sędziowskie związane z prowadzeniem posiedzenia, wynikające między innymi z art. 171 d.k.p.c. określał jako tzw. policję posiedzenia i kierownictwo rozprawą. Poza tym wyróżniał on również kierownictwo materialne, które wiązało się z zebraniem materiału procesowego (art. 227, 244, 245 § 2 d.k.p.c.)33. A. Thon pisał, że „nowoczesny proces cywilny zrywa z dominującą zasadą kontradyktoryjną (z zasadą swobodnej rozprawy stron), a przewagę daje zasadzie oficjalno-śledczej, pod której rzą- dami szczególne znaczenie przypada uprawnieniom czy też obowiązkom przewodni- czącego, których całokształt ujmuje się pod nazwą formalnego i materialnego kierow- nictwa procesu”34. Również M. Waligórski podkreślał, że kierownictwo procesem należy przede wszyst- kim do organów procesowych. Przejawia się ono w wydawaniu zarządzeń, którymi or- gany procesowe regulują bieg i sposób załatwienia procesu. Organ procesowy ma obo- wiązek materialnego kierownictwa, przez którego realizację powinien on doprowadzić do wyjaśnienia stanowisk obu stron. Przewodniczący powinien przez zadawanie pytań i żądanie wyjaśnień wskazywać stronom drogę, jakimi twierdzeniami i wywodami mają uzasadnić swe roszczenie. Przewodniczący powinien przede wszystkim dążyć do wy- jaśnienia punktów spornych, gdy wydają się niejasne lub nie dają możliwości rozstrzyg- nięcia sprawy35. Według zaś S. Gołąba, aby rozprawa mogła stanowić całość i jedność, na podstawie której zapada orzeczenie sędziowskie, przewodniczący musi mieć nie tylko formalne, ale i materialne kierownictwo rozprawą. Formalne i materialne kierownictwo rozprawą było postrzegane jako mechanizm skupienia materiału procesowego. Władza sędziego powinna służyć skupieniu materiału procesowego36. Z kolei J. Skąpski, uzasadniając wprowadzenie art. 227 d k.p.c., pisał, że „należy od- powiednio uposażyć władzę dyskrecjonalną sędziego, unormować materialne i formalne kierownictwo procesu zgodnie z wymogami koncentracji a zarazem upoważnić sędziego do badania sprawy także i przy pomocy środków przez strony wskazanych”37. Wśród 31 L. Peiper, Komentarz..., s. 396 i 511, 523, J.J. Litauer, Komentarz..., s. 96 i 129; według jednak innego stanowiska E. Waśkowski, Podręcznik..., s. 82, zasada kierownictwa sędziowskiego dotyczyła wyłącznie zewnętrznej, formalnej strony procesu i nie rozciągała się na sferę wewnętrzną materialną, którą regulowały inne zasady (dyspozycyjność i kontradyktoryjność). Tym różniła się zasada kierownictwa formalnego od kierownictwa materialnego, jak niektórzy nazywali zasadę instrukcyjną. Ten rodzaj sędziowskiego kierownictwa nie zezwalał sądowi wskazywania stronom, jakie żądania powinny zgłaszać i jakich mają używać środków obrony. Rolą sądu było tylko sprawdzenie, czy środki są przez strony wnoszone prawidłowo w oznaczonych terminach i określonym porządku bez szkody dla normalnego i szybkiego toku postępowania. 32 J.J. Litauer, Komentarz..., s. 96. 33 L. Peiper, Komentarz..., s. 396 i 511. 34 A. Thon, Krytyka kodeksu postępowania cywilnego ze stanowiska teorji procesu i doświadczenia praktyki. Cześć I. Postę- powanie sporne, Warszawa 1936, s. 85. 35 M. Waligórski, Polskie prawo procesowe cywilne. Dynamika..., s. 40–41; tenże, Polski proces..., s. 555. 36 S. Gołąb, Skupienie..., s. 233. 37 Skąpski (w:) L. Peiper, Komentarz, t. I, s. 523. 30 1. Sędziowskie kierownictwo postępowaniem po 1930 r. przepisów kodeksu postępowania cywilnego odnaleźć można było regulacje odnoszące się zarówno do formalnego, jak i materialnego kierownictwa postępowaniem38. Kierow- nictwo formalne wyrażało się między innymi w obowiązku przewodniczącego prowa- dzenia posiedzenia (art. 171 d.k.p.c.), przygotowania rozprawy (art. 221–223 d.k.p.c.), niedopuszczania do przewlekłości postępowania i nadużywania prawa głosu (art. 227 d.k.p.c.), skłaniania stron do pojednania (art. 239 d.k.p.c.), zamknięcia rozprawy (art. 240 d.k.p.c.), oznaczenia kolejności przesłuchania świadków (art. 289 d.k.p.c.), odbierania przysięgi (art. 291 d.k.p.c.), zwolnienia świadka (art. 299 d.k.p.c.), przyznania świadkowi zaliczki (art. 303 d.k.p.c.). Niektóre z tych zarządzeń dotyczyły zarazem materialnego kierownictwa postępowaniem, jak nakłanianie stron do pojednania czy dążenie do wszechstronnego wyświetlenia punktów spornych i niedopuszczanie do przewlekłości postępowania. Podkreśleniem kierowniczej roli sądu były nie tylko zarządzenia związane z przygo- towaniem i prowadzeniem rozprawy, ale przede wszystkim związane z wszechstronnym wyjaśnieniem punktów spornych sprawy. Na sąd został nałożony obowiązek podejmo- wania starań, aby rozprawa wszechstronnie wyświetliła punkty sporne i aby ukończyć ją bez zbytniego odraczania39. Temu celowi służyła między innymi regulacja art. 227 d.k.p.c., zgodnie z którą przewodniczący, nie dopuszczając do rozwlekłości i zbaczania od przedmiotu, powinien dążyć do tego, ażeby rozprawa wszechstronnie wyświetliła punkty sporne i aby, w miarę możności, mogła być ukończona bez odroczenia. Zdaniem J.J. Litauera przewodniczący nie tylko powinien mieć kontrolę nad oświadczeniami i wy- wodami stron, ale także w razie potrzeby i inicjatywę40. Granice tej inicjatywy były jednak dość wąsko określone. Sfera instruowania procesu, czyli przedstawienia materiału pro- cesowego, była zastrzeżona dla stron. Ingerencja organu procesowego, jak pisał M. Wa- ligórski, polegała jedynie na zleceniu stronom uzupełnienia lub wyjaśnienia pewnych okoliczności, aby sprawa mogła być wszechstronnie wyjaśniona. W ten sposób organ procesowy mógł precyzować bliżej treść spoczywającego na stronach ciężaru instruowa- nia procesu. W związku z tym pozostawał też i ciężar jawienia się przed organem pro- cesowym na jego wezwanie. Dla należytego wyjaśnienia sprawy sąd mógł zobowiązać strony do stawienia się osobiście lub przez pełnomocnika41. Według E. Waśkowskiego pod rządami kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r. strony miały monopol inicjatywy w dysponowaniu materiałem procesowym. Zasady dyspozycyjności i kontradyktoryjności czyniły z procesu niejako „pojedynek stron”, w którym sąd zachowywał pozycję biernego arbitra42. Zauważyć też należy, że mimo określenia przez Waśkowskiego sądu mianem biernego arbitra, pod rządami kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r. aktywność sądu w sferze gromadzenia materiału pro- cesowego nie była aż tak bardzo ograniczona. Sąd miał bowiem już wówczas uprawnienie do dopuszczania dowodów niepowołanych przez strony (art. 251, 252 d.k.p.c.), mógł także przesłuchiwać strony w charakterze świadków (art. 237, 330, 336 d.k.p.c.). 38 J.J. Litauer, Komentarz..., s. 96. 39 Ibidem. Autor cytuje materiały Komisji Kodyfikacyjnej, s. 129. 40 Ibidem, s. 130. 41 M. Waligórski, Proces cywilny..., s. 175. 42 E. Waśkowski, System procesu cywilnego (Wstęp teoretyczny), Wilno 1932, s. 109. 31
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sędziowskie kierownictwo postępowaniem cywilnym przed sądem pierwszej instancji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: