Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00340 006382 14084776 na godz. na dobę w sumie
Segregacja społeczna w mieście postsocjalistycznym. Bukareszt, Warszawa, Tallin na początku XXI wieku - ebook/pdf
Segregacja społeczna w mieście postsocjalistycznym. Bukareszt, Warszawa, Tallin na początku XXI wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 134
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9254-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
 Socjalistyczne kraje Europy Środkowej i Wschodniej wykazywały pewne różnice w naturze i funkcjonowaniu systemu społeczno-gospodarczego. Różnice te uległy dalszemu pogłębieniu w latach 80. XX w. Bez względu na położenie w ramach byłego bloku wschodniego, okres zmian systemowych przyniósł nagły wzrost nierówności społeczno-ekonomicznych w skali regionalnej i lokalnej. Podział na „zwycięzców” i „przegranych” w procesie transformacji ustrojowej odnosi się nie tylko do określonych grup społecznych, ale także do poszczególnych regionów w ramach państw postsocjalistycznych, których tempo rozwoju przyspieszyło lub zwolniło.
Chociaż różnice w poziomie rozwoju regionalnego były czytelne w krajach socjalistycznych, upadek socjalizmu tylko je uwypuklił. Nieskrępowany rozwój wolnego rynku, szybka globalizacja społeczeństw i gospodarek oraz nieuchronny upadek państwa opiekuńczego uwypukliły społeczną cenę zmiany systemu. Następstwem szybkiego rozwoju gospodarczego było pojawienie się bezrobocia, zmniejszanie się partycypacji na rynku pracy, a także wzrost tymczasowości zatrudnienia oraz wycofywanie się państwa z roli gwaranta wielu zabezpieczeń społecznych. Na zmiany te nałożyła się gwałtowna tertiaryzacja (serwicyzacja) gospodarki, co w połączeniu z innymi zmianami doprowadziło najpierw do nowej segmentacji na rynku pracy, a w rezultacie do raptownego wzrostu nierówności społecznych oraz nowej stratyfikacji społeczno-zawodowej.
W pracy znajdują się wyniki badań dotyczących tego zjawiska.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Szymon Marcińczak c wegregacja społeczna w mieście wstsocialistycziiyni Bukareszt, Warszawa l Tallin na początku XXI wieko WYDAWNICTWA UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO Szymon Marcińczak c Uegregacja społeczna w mieście postsoclalistycznym Bukareszt, Warszawa i Tallin na noczqtku XXI wieku U l WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO ŁÓDŹ 2013 Szymon Marcińczak - Zakład Urbanizacji Przestrzeni, Wydział Nauk Geograficznych Uniwersytet Łódzki, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 31 RECENZENT Wiesław Maik REDAKCJA TECHNICZNA, SKŁAD I ŁAMANIE Agnieszka Ogrodowczyk PROJEKT OKŁADKI Agnieszka Ogrodowczyk Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06258.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-946-9 ISBN (ebook) 978-83-7969-254-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegamia@uni.lodz.pl Podziękowania Książka ta nigdy by nie powstała, gdyby nie pomoc udzielona mi przez przy­ jaciół, z którymi miałem przyjemność i zaszczyt współpracować podczas badań nad przemianami społeczno-przestrzennymi miast postsocjalistycznych. W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować dr Liviu Chelcea (Uniwersytet w Bukareszcie), prof. Tiitowi Tammaru (Uniwersytet w Tartu) oraz dr Marcinowi Stępniakowi (Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania, Polska Akademia Nauk), którzy udostępnili mi dane statystyczne wykorzystane w ni­ niejszej pracy. Podziękowania należą się także prof. Michaelowi Gentile (Uni­ wersytet w Umea), za współpracę w badaniach nad segregacją w miastach Europy Środkowo-Wschodniej przed i po upadku socjalizmu, ale także za to, że towarzyszył mi w eksplorowaniu „dobrych” i „złych ” dzielnic miast postsocja­ listycznych. Wspólne dyskusje „w terenie”, polegające na konfrontacji obecnego stanu wiedzy o segregacji społecznej z rzeczywistym obrazem podziałów społeczno-przestrzennych miast Południa, Centrum i Północy byłego Bloku Wschodniego, pozwoliły mi lepiej zrozumieć naturę nierówności społecznych i przestrzennych miast tej części Europy. Na zakończenie chciałbym podziękować mojej żonie, dr Agnieszce Ogrodowczyk (Uniwersytet Łódzki), za wsparcie i to­ lerowanie moich licznych wyjazdów w trakcie pracy nad książką. R ozdział 1 Wprowadzenie Trzy ostatnie dekady przyniosły zasadnicze zmiany w poglądach dotyczących roli i zakresu ingerencji państwa w redystrybucję dochodów, rozmiar świadczeń społecznych, a także w stymulację i kontrolę nad gospodarką. Zmiany te, obec­ nie o charakterze globalnym, swój początek miały w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Reformy gospodarcze zainicjowane i przeprowadzone przez Ronalda Reagana (Reaganomics) i Margaret Thatcher (Thatcherism) wyznaczy­ ły nowy rozdział w rozwoju globalnego kapitalizmu. Cechami szczególnymi tych procesów w skali krajowej były znaczne ograniczenia wydatków publicz­ nych w ramach państwa opiekuńczego, zmniejszenie podatków i deregulacja gospodarki. Odbyło się to przy akompaniamencie zmian w skali globalnej, któ­ re w głównej mierze polegały na wprowadzeniu ułatwień w międzynarodowym przepływie kapitału oraz otwarciu krajów rozwijających się na inwestycje za­ graniczne. O ile efekty tych działań dotknęły w zasadzie każdej sfery życia spo­ łeczno-gospodarczego, w naukach społecznych przypuszczalnie najszerzej ko­ mentowanym tematem był, i nadal jest, gwałtowny wzrost nierówności spo­ łecznych i ekonomicznych w różnych skalach przestrzennych. Na poziomie mię­ dzynarodowym przejawia się on we wzroście zamożności państw bogatych i jeszcze większym ubożeniu państw biednych. Jednakże narastające roz­ warstwienie1 dotknęło także społeczeństwa wewnątrz granic państwowych (Sachs 2012, Stiglitz 2013). Szczególną rolę, zarówno, jako kreator, jak i tworzywo, w procesie kształto­ wania nowego modelu gospodarki i społeczeństwa, pełnią wielkie miasta i re­ giony miejskie (Florida 2004). Dotyczy to przede wszystkim miast globalnych (Nowego Jorku, Londynu i Tokio), które stały się centrami kontroli i zarządza­ nia międzynarodowym przepływem kapitału. Znajdując się w awangardzie prze­ mian, ośrodki tego typu znakomicie oddają charakter nowych zróżnicowań spo­ łecznych - w szczególności polaryzacji społecznej wywołanej na skutek gwał­ townego wzrostu nierówności w dochodach ludności (Sassen 1991). Stopniowa dualizacja dochodów mieszkańców prowadzi z kolei nieuchronnie do wzrostu segregacji społecznej i etnicznej (Mollenkopf i Castells 1992). Nowo powstałe 1 Podczas gdy w roku 1970 w Stanach Zjednoczonych stu najlepiej uposażonych dyrektorów zarabiało średnio 40 razy więcej niż przeciętny pracownik, w roku 2000 stosunek ten wzrósł do 1000 (Sachs 2012, 20-21). Ponad dwadzieścia lat temu upadła żelazna kurtyna oddzielająca w Europie dawne kraje socjalistyczne od społecznych i ekonomicznych wpływów gospo­ darki kapitalistycznej. Tym samym te upadające i odcięte od reszty kapitalistycz­ nego świata ostoje ‘totalitarnego’ państwa opiekuńczego (Sennett 2010) na dob­ re otworzyły się na nowe idee dotyczące roli sektora publicznego w kształto­ waniu procesów społeczno-gospodarczych, jak również na napływ kapitału za­ granicznego. W tym miejscu zaznaczyć należy, że natychmiastowe poddanie się ‘terapii szokowej’ - procesowi polegającemu na przyjęciu zasad demokracji par­ lamentarnej i wolnego rynku poprzez gwałtowną liberalizację i deregulację gos­ podarki oraz drastyczne ograniczenie osłon socjalnych - stanowiło niejednokrot­ nie kluczowy warunek otrzymania pomocy od międzynarodowych instytucji fi­ nansowych (Berend 2007). Skala i tempo przemian nie były jednak wszędzie takie same. Przebieg i cha­ rakter procesu transformacji ustrojowej w dużej mierze odzwierciedla krajowe, regionalne i lokalne różnice, wynikające ze specyfiki długotrwale formowanego kontekstu społecznego, gospodarczego i przestrzennego (Pickles i Smith 1998, Carter i Maik 1999). Innymi słowy, wymiar i forma postsocjalistycznych prze­ obrażeń w krajach Europy Środkowej i Wschodniej zależne są nie tylko od skali działań rozpoczętych po 1989/1990 roku (w tym przede wszystkim od tempa liberalizacji gospodarki), ale też od dziedzictwa okresów presocjalistycznego i socjalistycznego. przeobrażenia struktur społecznych oraz ich materialny zapis w przestrzeni mia­ sta wskazują zatem na silny związek pomiędzy skalą nierówności społecznych a poziomem segregacji społecznej (van Kempen 2007). W dobie swobodnego przepływu ludności i kapitału los wielkich miast (a za­ tem także charakter i forma ich przemian społeczno-ekonomicznych i przest­ rzennych) równie silnie kształtowany jest przez unifikujący wpływ globalizacji, jak i przez szereg czynników lokalnych - począwszy od klimatu, a skończywszy na historycznie ukształtowanym profilu gospodarczym (Glaeser 2011). Pomimo wszechobecnej dominacji państwa we wszystkich sferach życia co­ dziennego oraz praktycznie całkowitej likwidacji sektora prywatnego, socjalis­ tyczne kraje Europy Środkowej i Wschodniej wykazywały pewne różnice w na­ turze i funkcjonowaniu systemu społeczno-gospodarczego. Różnice te uległy dalszemu pogłębieniu w latach 1980., gdy w regionie występowały jakże od­ mienne oblicza socjalizmu, sytuujące się pomiędzy stalinowskimi reżimami Nicolae Ceausescu w Rumuni, czy Envera Hodży w Albanii, a gulaszowym socjalizmem na Węgrzech, gdzie gospodarka przestała być centralnie sterowana już w 1986 roku. Na zróżnicowania te nałożyły się dramatyczne zmiany, zaini­ cjowane we wczesnych latach 1990. Odrębne trajektorie rozwoju przed, ale przede wszystkim po 1989 roku, dały podstawę dla nowego podziału krajów położonych na wschód od byłej żelaznej kurtyny, które w okresie socjalistycz­ nym określano ogólnie, jako „Europa Wschodnia” (French i Hamilton 1979). Według Hamiltona i innych (2005, s. 7-11) obszar postsocjalistycznej Europy podzielić można na cztery regiony: 1) Europę Środkową (Czechy, Polska, Słowacja, Słowenia i Węgry); 2) kraje Bałtyckie (Estonia, Litwa i Łotwa); 3) Europę Południowo-Wschodnią (republiki byłej Jugosławii oprócz Słowe­ nii, Albania, Bułgaria i Rumunia); 4) Europę Wschodnią: (europejska część Rosji, Białoruś, Mołdawia i Ukra­ ina). Pomimo generalnego charakteru, klasyfikacja ta jest spójna przestrzennie i dobrze oddaje tempo przemian po upadku socjalizmu. W skrócie, w pierwszej dekadzie po 1990 roku, najwyższy stopień zaawansowania transformacji ustrojo­ wej cechował kraje grupy pierwszej (Europa Środkowa) i zasadniczo malał wraz z kolejnością wyróżnionych grup, aż do praktycznie zupełnego braku jakich­ kolwiek zmian w niektórych krajach Europy Wschodniej (Deacon 2000). Bez względu na położenie w ramach byłego bloku wschodniego, okres zmian systemowych przyniósł nagły wzrost nierówności społeczno-ekonomicznych w skali regionalnej i lokalnej. Podział na „zwycięzców” i „przegranych” w pro­ cesie transformacji ustrojowej odnosi się nie tylko do określonych grup spo­ łecznych, których znaczenie wzrosło lub zmalało po 1990 roku, ale także do poszczególnych regionów w ramach państw postsocjalistycznych, których tem­ po rozwoju przyspieszyło lub zwolniło (Bhalla i Lapeyre 2004, Węcławowicz 2004). Chociaż różnice w poziomie rozwoju regionalnego były czytelne w kra­ jach socjalistycznych (Fuchs i Demko 1978), upadek socjalizmu tylko je uwy­ puklił (Dunford i Smith 2000). Od wczesnych lat 1990. najszybsze zmiany społeczne i gospodarcze cecho­ wały wielkie miasta dawnej Europy Wschodniej. Wśród tej grupy miast w awan­ gardzie procesu transformacji ustrojowej bezsprzecznie znajdowały się stolice europejskich krajów postsocjalistycznych (Stenning 2004). Zaznaczyć jednak należy, że i w tym zbiorze miast poziom zaawansowania ewolucji struktur spo­ łeczno-ekonomicznych i przestrzennych nie jest jednakowy. Za liderów uważa­ ne są zazwyczaj Budapeszt, Praga i Warszawa (Węcławowicz 1998, Tasan-Kok 2007). Nieco później na ścieżkę szybkiego rozwoju weszły Ryga, Wilno i Tallin (Tosics 2005). W Europie Południowo-Wschodniej głębsze zmiany systemowe nastąpiły dopiero w drugiej połowie lat 1990., lokując tamtejsze miasta w głów­ nym nurcie transformacji ustrojowej z prawie dziesięcioletnim opóźnieniem (Tsenkova 2007). Mimo czytelnej segmentacji na rynku pracy, która pociągała za sobą zróż­ nicowany dostęp do ograniczonych przywilejów i dóbr materialnych (Szelenyi 1978), w byłych krajach socjalistycznych poziom nierówności w dochodach lud­ ności był niższy niż w innych systemach politycznych i gospodarczych na podobnym poziomie rozwoju przemysłowego (Heyns 2005). Bardzo niskie roz­ warstwienie w dochodach społeczeństwa socjalistyczne zawdzięczały ścisłej kontroli wynagrodzeń w zasadzie we wszystkich działach gospodarki oraz eks­ tensywnemu, całkowicie kontrolowanemu przez państwo i bazującemu na miejscu pracy systemowi świadczeń społecznych (Cerami 2010), w tym również mieszkań (Domański 1997, Gentile i Sjoberg 2010). Pierwsza dekada transformacji ustrojowej zakończyła się w zupełnie innych realiach społeczno-ekonomicznych, gdyż rozwój wolnego rynku wymusił uwol­ nienie cen i wynagrodzeń. Pomimo początkowego zachowania status quo w pierwszych latach po upadku socjalizmu, głównie w celu zapobieżenia rozru­ chom społecznym, w drugiej połowie lat 1990. zakres świadczeń społecznych skurczył się gwałtownie (Rashid i inni 2005). Nieskrępowany rozwój wolnego rynku, szybka globalizacja społeczeństw i gospodarek oraz nieuchronny upadek rozdętego państwa opiekuńczego uwypukliły społeczną cenę zmiany systemu. Następstwem szybkiego rozwoju gospodarczego było pojawienie się długo - trwałego bezrobocia, często o charakterze strukturalnym, zmniejszanie się party­ cypacji na rynku pracy, a także wzrost tymczasowości zatrudnienia oraz wyco­ fywanie się państwa z roli gwaranta wielu zabezpieczeń społecznych (Horschel- mann 2004, Smith i inni 2008, Stenning i inni 2010). Na zmiany te nałożyła się gwałtowna tertiaryzacja (serwicyzacja) gospodarki, co w połączeniu z innymi aspektami zmian doprowadziło najpierw do nowej segmentacji na rynku pracy, a w rezultacie do raptownego wzrostu nierówności społecznych mierzonych uzyskiwanym dochodem (Bandelj i Mahutga 2010) oraz nowej stratyfikacji spo­ łeczno-zawodowej (Rashid i inni 2005). W Polsce (Domański 2004, Węcławo- wicz 2004) i w innych krajach regionu (Cerami 2010) główne przetasowania w hierarchii społecznej dopełniły się do roku 2000. Wyłoniła się z nich niezbyt liczna elita oraz znacznie większa grupa kategorii społeczno-zawodowych, które musiały pogodzić się z utratą przywilejów i zmniejszeniem realnych dochodów. Tempo i skala zmian społecznych, wywołanych radykalnym wzrostem nie­ równości w dochodach mieszkańców państw postsocjalistycznych, wskazują na silny związek nie tylko z zakresem zaaplikowanej „terapii szokowej”, ale też z dynamiką wzrostu gospodarczego w skali regionalnej (Carter i Maik 1999). W wielkich miastach, a przede wszystkim w metropoliach, poziom rozwarst­ wienia społecznego był najwyższy i rósł najszybciej (Brzeziński i Kostro 2010, Marek 2011). Zakładając, że metropolie są specyficznym miejscem, w którym dochodzi do „spotkania” pomiędzy jednostkami a instytucjami społecznymi (Maik 2003), przyjąć można, że w miastach, w których procesy globalizacji i neoliberalnych zmian w funkcjonowaniu społeczeństwa i gospodarki sięgnęły najgłębiej, przemiany struktury społecznej trwały najkrócej. Biorąc pod uwagę rozmach zmian i towarzyszący im szereg negatywnych efektów w sferze społecznej i gospodarczej, już w połowie lat 1990. zaczęto w literaturze przedmiotu stosować do opisu wyłaniających się wzorów i kon­ sekwencji nowych nierówności następujące terminy: „wykluczenie społeczne”, „gettoizacja” czy „polaryzacja społeczna” (Węcławowicz 1998, Kovacs 1998, Sykora 1999). Pomimo wzrastającego zainteresowania tematem, zaskakującym, ale niestety prawdziwym wydaje się być stwierdzenie, że wielkie europejskie miasta postsocjalistyczne, a zwłaszcza dotyczące ich problemy przestrzennej manifestacji nowych podziałów na tle społeczno-ekonomicznym, wciąż znajdują się poza głównym nurtem systematycznych badań empirycznych (Stanilov 2007). Równolegle głoszony jest pogląd, że z uwagi na szczególną rolę w pro­ cesie transformacji ustrojowej, wielkie miasta postsocjalistyczne stanowią zna­ komite „laboratorium” do studiowania związków pomiędzy nowo powstającym porządkiem społecznym a wytwarzaną przezeń przestrzenią (Stenning 2004). Pomimo upływu ponad 20 lat od upadku poprzedniego systemu wciąż braku­ je prac, które prezentowałyby systematyczne ujęcie zjawiska segregacji społecz­ nej w mieście postsocjalistycznym. Innymi słowy, o ile w literaturze dostępne są liczne prace o miastach Europy Północnej, Południowej i Zachodniej (Wessel 2000, Malheiros 2002, Musterd 2005, Andersson 2006, Arapoglou i Sayas 2009, Musterd i Van Kempen 2009, Van Kempen i Murie 2009), obszar dawnych państw socjalistycznych nadal w znacznej mierze pozostaje białą plamą na ma­ pie segregacji społecznej na starym kontynencie (Musterd 2005, Sykora 2009, Marcińczak 2012). Oprócz odpowiedzi na pytania dotyczące skali i natury zja­ wiska segregacji w mieście postsocjalistycznym, prace na ten temat pozwoliłyby także na nawiązanie do badań nad wpływem neoliberalnych zmian w globalnym kapitalizmie na materialny zapis rosnących nierówności w przestrzeniach miast po obu stronach Atlantyku. Co ważniejsze, wyniki pochodzące z miast reprezen­ tujących państwa o odmiennym stopniu zaawansowania i specyfice transfor­ macji minionego ustroju, umożliwiłyby lepsze zrozumienie związków pomiędzy tempem i charakterem przemian systemowych a rozmiarem nierówności spo­ łecznych i poziomem segregacji. W pracy postawiono hipotezę badawczą, że wyższy poziom nierówności spo­ łecznych, szybsza globalizacja gospodarki i społeczeństwa oraz większe za­ awansowanie i charakter zmian społecznych, politycznych i gospodarczych po upadku socjalizmu oznaczać także będą wyższy poziom segregacji społecznej. Podstawowym celem rozprawy jest zatem analiza skali i wzorów przestrzennych segregacji społecznej w mieście postsocjalistycznym. Według Słownika współ­ czesnego języka polskiego (1996), termin „segregacja” posiada dwa znaczenia: 1) potoczne, które oznacza podział na jednorodne grupy, kategorie według ok­ reślonych kryteriów, klasyfikacje, segregowania lub porządkowanie; 2) nauko­ we, socjologiczne oznaczające izolowanie jednych grup ludzkich od drugich w ramach jednego społeczeństwa na podstawie wcześniej ustalonych kryteriów (np. etnicznych, rasowych), często wynikające z irracjonalnych przesłanek (np. segregacja rasowa, religijna itp.). W literaturze przedmiotu termin „segregacja społeczna” w sposób ogólny definiowany bywa jako nierównomierność w roz­ mieszczeniu przestrzennym grup ludności o różnym statusie społeczno-mate- rialnym (Musterd 2005). Biorąc pod uwagę, że wzrost nierówności społecznych po 1990 roku jest niepodważalnym faktem2, precyzyjne ustalenie rozmiaru segregacji i lokalnych form koncentracji społeczno-przestrzennej pozwoli na dokładniejsze poznanie relacji pomiędzy nowymi podziałami społecznymi i ich manifestacją w przestrzeni. Ponadto, zastosowany w pracy zestaw narzędzi ba­ dawczych pozwala na bezpośrednie nawiązanie dialogu ze studiami prowa­ dzonymi w innych częściach Europy, a stąd też na ustalenie odpowiedzi na pytanie dotyczące stopnia „polaryzacji” społecznej i przestrzennej w wielkim mieście dawnego bloku wschodniego. Wyniki empiryczne ilustrują poziom i wzory przestrzenne segregacji społecz­ nej w trzech stolicach krajów postsocjalistycznych: Bukareszcie, Tallinie i War­ szawie. O ile dobór miast nie wyczerpuje całej palety barw i odcieni trans - formacji ustrojowej w byłych państwach socjalistycznych, miasta te reprezentują najważniejsze ośrodki trzech głównych subregionów dawnej Europy Wschod­ niej, w których proces zmiany systemu politycznego, społecznego i gospodar­ czego rozpoczął się w odmiennych warunkach oraz przebiegał w różnym tem­ pie. Cechą wspólną tych krajów jest natomiast symboliczny fakt zakończenia transformacji ustrojowej, którego zwieńczeniem było wstąpienie do Unii Euro­ pejskiej w pierwszej dekadzie XXI wieku. Analiza zjawiska segregacji społecz­ 2 Dostępne dane wskazują na wyraźny wzrost nierówności społecznych, mierzonych nie- równomiernością w rozkładzie dochodów. Standardowa miara nierówności społecznych (indeks Giniego) wskazywała na szybki wzrost we wszystkich byłych krajach socja­ listycznych. Jednak tempo wzrostu i skala nierówności nie wszędzie były takie same. W okresie od 1989 do 2002 roku, w Polsce miara ta wzrosła od 26 do 35, w Rumunii od 23 do 32, w Estonii od 23 do 37, a w Czechach od 18 do 26 (Index Mundi 2013). Dla przykładu, na początku XXI wieku, poziom nierówności społecznych w Stanach Zjed­ noczonych wynosił 45, w Wielkiej Brytanii 34, a w Szwecji, kraju znanym z silnego państwa opiekuńczego, jedynie 23 (ibid.). nej w miastach, które cechują odmienne profile rozwoju społeczno-gospodar­ czego przed, w trakcie i po okresie socjalistycznym, pozwoli na poszerzenie zak­ resu wiedzy o wpływie transformacji ustrojowej na poziom i geografię segre­ gacji społecznej po socjalizmie. Podstawowy materiał badawczy stanowią wyniki spisów powszechnych, przeprowadzonych w 2000 roku w Estonii oraz w 2002 roku w Polsce i Rumu­ nii. Zakres czasowy wykorzystanych danych statystycznych, obejmujący począ­ tek lat 2000., związany jest z faktem, iż zasadniczy etap przejścia od socjalizmu do gospodarki rynkowej funkcjonującej w warunkach demokracji parlamen­ tarnej dopełnił się w pierwszej dekadzie transformacji (Smith i Timar 2010, Stenning 2004). W okresie 10 lat od upadku socjalizmu uformował się zatem nie tylko nowy system społeczno-gospodarczy (Deacon 2000, Bhalla, Lapeyre 2004), ale także rynek pracy oraz związana z nim segmentacja i nierówności (Rashid i inni 2005). Zmienne wykorzystane w analizie odnosiły się do podziału ludności aktyw­ nej zawodowo na główne kategorie społeczno-zawodowe3 oraz bezrobotnych. W każdym z badanych krajów taki podział wprost odzwierciedlał zróżnicowa­ nia na tle społeczno-materialnym, czytelnie wskazując „wygranych” i „przegra­ nych” w procesie zmiany systemu. Przyjęta klasyfikacja ludności wprost na­ wiązuje do klasyfikacji wykorzystywanych w badaniach międzynarodowych (por. Duncan i Duncan 1955, Morgan 1975, Scott 1988, Musterd 2005, Butler i inni 2008). Informacje dotyczące struktury społeczno-zawodowej ludności dostępne były w dużej dezagregacji przestrzennej. Podstawowymi jednostkami przestrzenny­ mi, dla których zgromadzono analizowany materiał, były małe, relatywnie ho­ mogeniczne obszary o średniej liczbie mieszkańców poniżej 4000 osób4. Tym 3 Podziału ludności na kategorie społeczno-zawodowe w 3 badanych miastach dokonano zgodnie z „Międzynarodową Standardową Klasyfikacją Zawodów” (International Stan­ dard Classification of Occuaptions) (ISCO) (http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/ page/portal/income_social_indusion_living_conditions/documents/tab/Tab/ISCO 2020 11.pdf). 4 Niestety w przypadku Bukaresztu wyniki spisu powszechnego z 2002 roku dostępne były jedynie dla większych jednostek podziału administracyjnego, które, stosując no­ menklaturę przyjętą w Polsce, nazwać można Jednostkami osiedlowymi” (por. Mar­ cińczak 2009, Węcławowicz 2003). W przypadku Bukaresztu w 2002 roku, średnia licz­ ba mieszkańców w jednostkach tego typu wynosiła około 10 000 osób. Podstawową jednostką przestrzenną dla Tallina był kwadrat (element siatki) o wymiarach 500x500 metrów. Średnia liczba ludności w takiej jednostce wynosiła około 1000 osób. Podobne samym jednostki te, odnosząc się do terminologii stosowanej w Polsce, zwane będą w pracy jako „jednostki statystyczne”. Warto w tym miejscu podkreślić, że zarówno przeciętna liczba ludności w tych mikro-obszarach oraz ich cechy przestrzenne mieściły się w ogólnie przyjętej definicji „jednostki spisowej” (census tract), standardowo stosowanej w badaniach nad segregacją w Europie i Ameryce Północnej (por. van Kempen 2007). Ze względu na postawiony cel badawczy praca, oprócz wprowadzenia, dzieli się na siedem rozdziałów. Rozdział drugi dokonuje przeglądu koncepcji teore­ tycznych, dotyczących powstawania i ewolucji wzorów segregacji społecznej we współczesnym kapitalizmie, a także poddaje analizie znaczenie samego terminu „segregacja społeczna” i prezentuje zastosowane metody badawcze. Rozdział trzeci podsumowuje stan wiedzy o procesach, wymiarze i geografii segregacji społecznej w mieście epoki socjalizmu i po jej zakończeniu. Kolejna część pracy ilustruje generalny obraz rozwoju struktur społeczno-przestrzennych w Buka­ reszcie, Tallinnie i Warszawie, a także ich sytuację społeczno-gospodarczą na początku XXI wieku. W rozdziale piątym przedstawione zostały wyniki analizy poziomu segregacji społecznej. Rozdział szósty poświęcony został zróżnicowa­ niu przestrzennemu lokalnych wzorów segregacji społecznej w trzech miastach. Ostatni rozdział podsumowuje wyniki pracy i prezentuje odpowiedź na pytanie dotyczące kwestii segregacji społecznej w okresie transformacji ustrojowej, a przede wszystkim absolutnego i relatywnego, w odniesieniu do miast po obu stronach Atlantyku, wymiaru tego zjawiska w mieście postsocjalistycznym. rozmiarowo były jednostki statystyczne, dla których agregowane były dane spisowe w Warszawie. R ozdział 2 Segregacja społeczna jako przedmiot badań Podstawy teoretyczne Segregacja przestrzenna ludności ze względu na status społeczny, wyznanie czy pochodzenie etniczne/rasowe, towarzyszy od wieków zjawisku urbanizacji bez względu na krąg kulturowy (Nightingale 2012). Przestrzenny podział lud­ ności według różnych cech personalnych i grupowych wydaje się być imma- nentną cechą zbiorowisk miejskich. Biorąc pod uwagę historię cywilizacji, bada­ nia nad zjawiskiem segregacji społecznej w przestrzeni wielkiego miasta trwają nieprzerwanie jedynie od ponad stu lat. Pierwsze prace nad zróżnicowaniem społecznym i przestrzennym ludności wybranych dzielnic wielkiego miasta, w postaci dokładnych map i ich analizy, pojawiły się w literaturze już pod ko­ niec XIX wieku (Węcławowicz 2003). Spośród garstki opracowań, jakie wtedy powstały, chyba najlepiej znane są te autorstwa angielskiego przedsiębiorcy, filantropa i badacza społecznego - Charlesa Bootha. Jako pierwszy dokonał on szczegółowej analizy zróżnicowania przestrzennego struktury społeczno-zawo­ dowej wybranych dzielnic Londynu (Booth 1887, 1888). Jednakże bez porównania większe znaczenie dla rozwoju badań nad ewolucją struktury społeczno-przestrzennej ośrodków miejskich miała szkoła chicagow­ ska socjologii miasta. Dzięki pracy badaczy skupionych w Chicago na początku XX wieku powstała pierwsza zwarta koncepcja teoretyczna, wyjaśniająca naturę i powstawanie obszarów zamieszkanych przez grupy ludności o różnym statusie społecznym oraz odmiennym pochodzeniu etnicznym i rasowym (Park, Burgess i McKenzie 1925). Główne tezy tej szkoły, a także opracowane modele struktury przestrzennej miasta, nazywane obecnie klasycznymi (koncentryczny, sektorowy i wieloośrodkowy), na stałe trafiły do podręczników z zakresu geografii urba­ nistycznej (Liszewski 2012) i geografii społecznej miasta (Węcławowicz 2003). Z uwagi na fakt, iż prace testujące adekwatność modeli klasycznych do opisu różnic w rozmieszczeniu grup społecznych, demograficznych i etnicznych/raso - wych oraz towarzyszących im warunków mieszkaniowych w miastach, bazują­ ce przy tym na metodzie analizy czynnikowej, także zostały szeroko omówione w literaturze przedmiotu (Węcławowicz 1988, 2003, Zborowski 2005, Marciń- czak 2009), w niniejszym opracowaniu opis udziału ekologii społecznej w roz­ woju badań nad segregacją ograniczony zostanie do elementów kluczowych.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Segregacja społeczna w mieście postsocjalistycznym. Bukareszt, Warszawa, Tallin na początku XXI wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: