Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00230 005007 12752208 na godz. na dobę w sumie
Sekularyzacja myślenia politycznego w Rosji - ebook/pdf
Sekularyzacja myślenia politycznego w Rosji - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 231
Wydawca: Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk Język publikacji: polski
ISBN: 9788364091797 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook (-50%), audiobook).

Niniejsza praca poświęcona jest bardzo ważnemu i – na gruncie polskim – rzadko wcześniej eksplorowanemu zagadnieniu ewolucji idei, którymi rządziło się i rządzi państwo rosyjskie, a może na odwrót – które rządziły i rządzą państwem rosyjskim. Połączenie dwóch perspektyw: historycznej i współczesnej – i tematowi, i sposobowi jego ujęcia zdecydowanie służy.

Książka daje podstawę do poważnej dyskusji o Rosji, a ta dyskusja jest potrzebna nie tylko Rosji, ale może jeszcze bardziej – także jej sąsiadom, zwłaszcza Polsce.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Od Autorów / 9 Pęknięcie Wschód–Zachód w świetle historii idei / 19 Rozważanie Szafi rowa i prospekcja metamorphosis / 75 Od imperium do geopolityki: rosyjskie geopolityczne racjonalizacje Rosji  / 123 Bibliografi a / 191 Summary / 203 Резюмэ / 211 Indeks osób / 221 O Autorach / 229 Od Autorów Niniejsza książka jest zbiorem studiów napisanych w ra- mach projektu badawczego, którego koncepcja powstała wśród badaczy zrzeszonych niegdyś w  Zakładzie Porów- nawczych Badań Postsowieckich Instytutu Studiów Po- litycznych Polskiej Akademii Nauk*. Pomysłodawczynią tego projektu była Jadwiga Staniszkis. Jego idea została podjęta przez trzech innych członków zakładu: Włodzi- mierza Marciniaka (kierownika projektu), Joannę Matu- szewską oraz Konrada Świdra (koordynacja naukowa). Badania te stanowią kolejną w  nauce polskiej próbę wy- jaśnienia, czym jest Rosja w kontekście rozwoju myśli re- ligijnej i politycznej. Jednak w tym przypadku zespół ba- dawczy, chcąc zaproponować niestandardową percepcję problematyki, jako zasadnicze pole odniesienia wprowa- dził kategorię sekularyzacji myślenia politycznego, * Niniejsza publikacja powstała jako wynik badań prowadzonych w ramach projektu badawczego pt. „Sekularyzacja myślenia politycznego w Rosji. Przejście od religijnej koncepcji ‛właściwego istnienia’ do koncep- cji imperium i geopolityki”, fi nansowanego przez Narodowe Centrum Nauki, na podstawie umowy UMO-2013/11/B/HS1/04144, i realizowa- nego w Instytucie Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk. 10 Od Autorów czyli przejścia od  idei religijnych do  fi lozofi i politycznej i  ideologii. Niemal uniwersalne w  ramach przedmiotu (rosjoznawstwa) zagadnienie – czym jest Rosja – od wie- ków stanowi wyzwanie dla historyków, historiozofów, fi lozofów, a  współcześnie także politologów, socjologów i  geopolityków z  różnych krajów, w  tym i  z  samej Rosji. Autorzy wyszli z założenia, iż Rosja nie jest osobnym, wy- jątkowym (eksluzywnym) bytem ideowym, społeczno-po- litycznym, kulturowym czy też cywilizacyjnym, istnieją- cym obok Europy (jako dziedzictwa cywilizacji łacińskiej) i  stojącym a  priori w  opozycji do  Starego Kontynentu, a  stanowi raczej europejską peryferię, ukształtowaną ideowo w  swojej genezie historycznej przez bizantyjskie prawosławie  –  z  całą jego odmiennością od  chrześcijań- stwa zachodniego (rzymskiego). Rosja funkcjonowała jako osobliwe i  niekiedy „krzywe” zwierciadło dla procesów zachodzących w  europejskim centrum (np.  wielowieko- wa sekularyzacja), na swój sposób reagując na europejską modernizację (kształtowanie się świeckich państw). Rosja z kolei miała także swoją peryferię – Azję, wraz ze swoim dziedzictwem mongolsko-tatarskim, w  którego składzie pierwotnie sama funkcjonowała jako peryferia, a w epoce nowożytnej usiłowała zracjonalizować ten aspekt. Przed podobnymi problemami, zmaganiami i  dylematami stał, szczególnie w  sferze ideologicznej, Związek Radziecki, a obecnie – na poziomie dyskursu geopolitycznego – stoi Federacja Rosyjska. Zasadniczy obszar badawczy obejmuje znaczny okres w rozwoju myśli religijnej i politycznej, ale przede wszyst- kim koncentruje się na  wybranych wątkach (przejście od idei religijnych do fi lozofi i politycznej i ideologii), wy- branym obszarze geografi cznym (Moskwa i Rosja) oraz po- jęciach węzłowych (ideologia, ciągłość historyczna, Od Autorów 11 imperium, modernizacja, geopolityka, podmiot polityczny, władza). Obszerny chronologicznie okres został spięty klamrą merytoryczno-problemową. W bada- niu zrekonceptualizowano (zredefi niowano) „paradyg- mat rosyjskości”, czyli aspekty trwałe w różnych fazach historii Rosji. Znaleziono go na metapoziomie – w stałym, powtarzającym się mechanizmie selekcji i  interpretacji zapożyczeń z  Zachodu, czyniącym z  Rosji, przynajmniej od czasu reform Piotra I, czystą potencjalność oraz deter- minującym (na najwyższym poziomie uogólnienia) cywili- zacyjną inwersję podziału na Wschód i Zachód. W książce zachodni nominalizm został przeciwstawio- ny konstruktowi, który określono mianem nominali- zmu bizantyjskiego – czyli ontologii hipostazy (z „wła- ściwym istnieniem”, które trzeba dopiero „wydobyć”) oraz gnostycyzmu (czyli – założeniem, iż wiedza dotycząca tej ontologii daje tytuł do władzy). Funkcjonowanie w Rosji zapożyczeń z reformacji stanowi przykład działania owe- go mechanizmu selekcji i interpretacji zachodnich nurtów ideowych. Ukazano zjawisko wydobywania na  gruncie rosyjskim z doktryny predestynacji wiedzy o braku związ- ków przyczynowych w czasie (i jego pełnej elastyczności), a z tomistycznej ontologii – woli jako elementu wydoby- wania „właściwego istnienia”. Stworzyło to „genotyp re- wolucyjności” obecny w Rosji aż do czasów współczes- nych. Zwrócono uwagę na szczególne relacje między Rosją a Niemcami, które z tej perspektywy łączą się z rozpozna- niem w Rosji intelektualnego pokrewieństwa z Niemcami ze względu na wpływ nominalizmu bizantyjskiego na te ostatnie (i via Akademia Mohylańska – na Rosję) oraz ła- twiejszą z tego tytułu akceptację w Rosji zapożyczeń z Nie- miec  –  aż  do  marksizmu z  jego hipostazą bytu w  sobie i bytu dla siebie. 12 Od Autorów Podjęto także próbę udowodnienia tezy, że cykliczna percepcja czasu historycznego otwierała perspektywę re- dukcji napięć religijnych w  moskiewskim prawosławiu poprzez przyjęcie koncepcji „właściwego istnienia”. Wykazano, że rozpoczęty w XIII−XIV wieku spór na temat tego, czym w sferze władzy jest „właściwe istnienie” – in- stytucjami pozwalającymi budować relacje oraz mani- pulować nimi, czy też kapitałem intelektualnym, aktuali- zowanym w przebiegu procesu historycznego, do czasów obecnych decyduje o odmienności paradygmatów i prak- tyk władzy. Dokonano rekonstrukcji tej debaty w katego- riach antropologii władzy, wydobywając dwa ważne mo- menty  –  problem podmiotu politycznego oraz problem wielości form politycznych, z podkreślaniem odmienności „porządku logicznego” i „porządku naturalnego” w różnych kręgach kulturowych. Odmienny sposób rozwiązywania napięć religijnych (rozłamów wyznaniowych) w Europie Zachodniej i w Eu- ropie Wschodniej doprowadził do powstania odmiennych paradygmatów i  praktyk władzy. Odwołanie się do  kon- cepcji władzy Michela Foucaulta pozwoliło na pokazanie roli i  znaczenia takich zjawisk jak „prowadzenie” i  „bun- ty na  tle prowadzenia” (np.  reformy patriarchy Nikona) w procesie przechodzenia w Moskwie od  władzy pasto- ralnej do  władzy suwerennej, co porównywalne jest z  wydarzeniami europejskimi (np.  wojna trzydziestolet- nia, rewolucje w Anglii oraz Holandii), także w kontekście wpływu myśli protestanckiej na  sekularyzację myślenia politycznego w  Rosji. W  książce wstępnie opisano sie- ci (networks) przenikania myśli protestanckiej do Rosji wprost z Holandii i Niemiec oraz pośrednio po- przez środowiska prawosławne – Konstantynopol i Kijów, jak też myśli katolickiej (unickiej). Proces przechodzenia Od Autorów 13 od władzy pastoralnej do władzy suwerennej został omó- wiony na  przykładzie polityki pierwszych Romanowów wynikającej z długotrwałego kryzysu legitymizacji władzy monarszej, powszechnej praktyki wypowiadania posłu- szeństwa (smuta, samozwaństwo). Procesy te przebiega- ły w  Rosji w  kontekście rewolucji i  wojen konfesyjnych w Europie oraz konfl iktów politycznych w basenie Morza Bałtyckiego i wojen Moskwy z Rzeczpospolitą i ze Szwecją. Powstanie władzy suwerennej w Rosji związane jest zatem z nowym typem racjonalności, reprezentowanej przez ta- kie pojęcia jak równowaga sił, system równowagi sił, obligatio, dobre rządzenie oraz policja (instytucjona- lizacja władzy policyjnej jako samodzielnego podmiotu po- litycznego). Transformację, jaka dokonała się w Rosji u pro- gu epoki absolutyzmu oświeconego (trendu europejskiego, w który Rosja starała się wkomponować) – za panowania Piotra I, bardziej wypada określić mianem metamorfo- zy (przeobrażenia) niż rewolucji, gdyż zmianie ulegały mechanizmy i formy legitymizacji władzy, lecz nie jej kon- serwatywna istota oraz wybitnie autokratyczny, tradycyj- ny dla tego kraju charakter. Rosja przeszła gruntowny pro- ces modernizacji, jednak jego dalszy kierunek w sytuacji niezrównoważonego wnikania reform piotrowych w tkan- kę społeczną pozostawał kwestią szeroko otwartą. Zasto- sowanie w  opisie powyższych zjawisk metod rosyjskiej szkoły semiotyki kultury (np.  Szkoła Tartusko-Moskiew- ska) pozwoliło na  zinterpretowanie debat religijno-poli- tycznych jako tekstów kultury odniesionych do  innych systemów znakowych (np.  charyzmat władzy). Problem ten jednak wymaga dalszego rozwinięcia poprzez zbada- nie sieci zapożyczeń kulturowych na  osi Zachód– –Wschód w okresie powstawania państwa moskiewskiego. Badanie potwierdziło tezę, że rozwój rosyjskiego myślenia 14 Od Autorów politycznego w  wiekach XIX i  XX (imperium, komu- nizm, geopolityka) stanowi pośredni rezultat rozłamu kulturowego w XVII wieku (raskoł), a następnie sekulary- zacji idei i sporów religijnych. W książce starano się wykazać, że współczesną próbą sekularyzacji myślenia politycznego w  Rosji (nacecho- wanego i  uwarunkowanego tradycjonalizmem imperial- nym) jest geopolityka. W  epoce postmodernizmu ekspli- kacje geopolityczne są przejawem tradycyjnego modelu rosyjskiej „doganiającej modernizacji”, dostarcza- jąc nowych (dostosowanych do  współczesności) pojęć, za  pomocą których w  Rosji próbuje się zracjonalizować dyskurs postimperialny lub neoimperialny. Ponadto uza- sadniono tezę, że po upadku komunizmu geopolityka stała się w  Rosji nowym światopoglądem powszechnym, aspi- rującym do  miana nowej idei lub ideologii powszechnej (kompleksowo wyjaśniającej otaczający świat), wypełnia- jąc próżnię i pustkę ideologiczną po zbankrutowanej ideo- logii komunistycznej. Wykazano, że geopolityka rosyjska na poziomie formułowania myśli stanowi strategię i prak- tykę dyskursywną, będące reakcją na  rozpad Związku Radzieckiego i wywołany nim głęboki kryzys tożsamości w społeczeństwie rosyjskim. Geopolityce  –  najpóźniejszemu istotnemu składni- kowi rosyjskiej sekularyzacji  –  w  Rosji nadawano rosjo- centryczny charakter, podnosząc aspekty mesjanistyczne i  prometejskie, mimo iż geopolityka jako taka jest kon- ceptualizacją zachodnią. Geopolityka rosyjska stawała się postmodernistyczną metodą neutralizacji i  ra- cjonalizacji postimperialnej traumy (po  rozpa- dzie Związku Radzieckiego). Ustanawiała jakby mistyczną łączność pomiędzy kolejnymi imperialnymi wcieleniami Rosji, nadając tym samym rosyjskiej historii ciągłość, któ- Od Autorów 15 rą często w  okresach wielkich przełomów historycznych zrywano i  kwestionowano. Geopolityka usuwała z  umy- słów rosyjskich traumatyczne poczucie tożsamościowego wyjałowienia i  wykluczenia związanych z  dezintegracją ZSRR i wynikającą z rozpadu imperium sowieckiego de- gradacją pozycji Moskwy w systemie międzynarodowym. Stanowiła próbę lub też metodę eksplikacji i racjonalizacji Rosji w warunkach postimperialnych, wyposażając rosyj- skie przeznaczenie w nowe zestawy mitów i misji dziejo- wych. W książce postawiono tezę, że współczesny rosyjski determinizm geopolityczny podobnie jak w  przeszłości tradycyjne doktryny uniwersalistyczno-imperialne jest próbą przezwyciężenia przez Rosję jej peryferyjności – nie tylko geografi cznej, ale też cywilizacyjnej. Wpływ geopoli- tyki na rosyjską klasę polityczną można uznać za znaczący, jednak czynniki bezpośrednio kreujące politykę państwa (administracja kremlowska) mają do geopolityki stosunek pragmatyczny, traktując ją jako element kultury symbo- licznej będący instrumentem politycznej i  patriotycznej mobilizacji społeczeństwa. Opisano ewolucję imperiali- zmu rosyjskiego  –  w  formie zarówno krytycznego podą- żania geopolitycznym tropem poprzez rosyjską historię, historiografi ę (wizję historyczną), historiozofi ę oraz myśl polityczną, pozwalającego uchwycić źródła i  archetypy rosyjskiego myślenia geopolitycznego, jak i  krytycznego ukazania ewolucji tego myślenia  –  od  tradycyjnej kon- cepcji imperium do  (post)imperialnego dyskursu zdeter- minowanego geopolitycznie (geopolitycznej interpreta- cji imperium). Geopolityka rosyjska, choć sekularyzuje i redefi niuje cały „dorobek ideologiczny” Rosji, to jednak sama często ujawnia tendencje do  absolutyzacji i  sakra- lizacji (desekularyzacji) obiektów i  zjawisk, do  których się odnosi. Nie udało się jednak udzielić jednoznacznej 16 Od Autorów odpowiedzi na  pytanie, czy geopolityka rzeczywiście jest formą sekularyzacji myślenia politycznego w Rosji, czy też może dąży tylko do nowej systematyzacji lub metasynte- zy rosyjskiego dziedzictwa historycznego i cywilizacyjnego, dostosowanej do współczesności (modernizacja na pozio- mie formy). Badanie wykazało raczej ambiwalencję w tej kwestii – że geopolityka zarówno sekularyzuje ujęcia tra- dycjonalistyczne w  rosyjskiej myśli politycznej, jak i  de- sekularyzuje je na wyższym poziomie, tj. w ramach post- modernistycznego dyskursu postimperialnego lub neoimperialnego. Autorzy książki starali się uniknąć częstych w studiach nad Rosją i nad sekularyzacją ujęć stereotypowych, kon- centrujących się wyłącznie na  powierzchownych, czyli zewnętrznych przejawach określonych procesów, zjawisk i  wydarzeń historycznych. Wyniki osiągnięte w  toku ba- dań pozwalają na inne spojrzenie na problematykę rosyj- ską, na kwestie fenomenu Rosji – jako państwa, imperium i  systemu politycznego, wskazując nowe propozycje lub kierunki ujęciowo-modelowe w badaniach nad Rosją. Za- proponowany postulat epistemologii historycznej umożli- wił ujawnienie predyspozycji epistemologicznych (np.  cy- kliczny sposób rozumienia czasu), wpływających na proces „uczenia” się w Moskwie, a następnie w Rosji nowych sys- temów pojęciowych (religii, władzy suwerennej, imperium) i silnie uwarunkowanych doświadczeniem historycznym „błędów systemowych”. Przyczynić się to może do stworze- nia produktywnego pola analitycznego polityki rosyjskiej (wewnętrznej i  zagranicznej), co jest ważne ze  względu na dominację w dyskursie publicznym podejść opartych na  wielu ogólnikowych, powierzchownych stereotypach (np. bizantynizm, predyspozycja imperialna). Od Autorów 17 Najbardziej znaczącym wkładem niniejszego badania do  studiów nad Rosją i  zagadnieniem rosyjskiej sekula- ryzacji wydaje się wykazanie, że historia Moskwy/Rosji od końca XV wieku nie toczyła się w oderwaniu od dzie- jów Europy, ale w  znacznym stopniu toczyła się równo- legle do nich, odtwarzając na gruncie rosyjskiej specyfi ki przeobrażenia, jakim w  okresie nowożytności podlegał Stary Kontynent. Rosja jako daleka europejska peryferia w szczególny sposób podlegała przemianom zachodzącym w  Europie, wyznaczającym kierunki (choć nie rezultaty) rosyjskiej modernizacji – rzucającym na Rosję „moderni- zacyjny cień”. Dlatego też ustawienie europejskiego ukła- du odniesienia jako swoistej osi rosyjskiej historii jest perspektywicznym polem badawczym (propozycją ba- dawczą). Pole to pozwala na unikanie upraszczających po- dejść i redukcjonistycznych wniosków, skoncentrowanych m.in. na opisie odmienności cywilizacyjnej Rosji jako świa- ta odrębnego, niepodlegającego ujęciom komparatystycz- nym, i często skupiających się na zewnętrznych oznakach rosyjskiego imperializmu jako głównych nośnikach sensu rosyjskiej historii i jej interpretacji. Takie ujęcie, w świetle wyników badań przeprowadzonych w ramach niniejszego projektu, wydaje się niewystarczające. Uzyskane wyniki potwierdzają, jednak, że otwarte podejście komparaty- styczne jest najbardziej optymalnym i produktywnym ty- pem analizy przedstawionej problematyki. Na książkę składają się trzy studia: Pęknięcie Wschód– –Zachód w świetle historii idei (Jadwiga Staniszkis), Rozwa- żanie Szafi rowa i prospekcja metamorphosis (Włodzimierz Marciniak) oraz Od imperium do geopolityki: rosyjskie geo- polityczne racjonalizacje Rosji (Konrad Świder).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sekularyzacja myślenia politycznego w Rosji
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: