Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00148 005291 12609202 na godz. na dobę w sumie
Semickie marzeah a grecki sympozjon. Uczty i kult przodków jako elementy ideologii władzy - ebook/pdf
Semickie marzeah a grecki sympozjon. Uczty i kult przodków jako elementy ideologii władzy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Armoryka Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8064-430-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy >> duchowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka dotycząca starożytnych wyobrażeń na temat życia po śmierci, podejmująca w szczególności zagadnienia związane z kultem przodków i instytucjonalną rolą, jaką w sprawowaniu tego kultu odgrywały uczty rytualne: semickie marzēah  i grecki sympozjon. Autor, w oparciu o teksty źródłowe, bada analogie ideologiczne w zakresie wyobrażeń o życiu po śmierci pomiędzy wczesną Grecją a starożytnym Bliskim Wschodem. Podejmuje także zagadnienia dotyczące starożytnej ideologii władzy i miejsca, jakie zajmował w niej kult przodków oraz organizowane na ich cześć uroczystości.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

FABIAN TRYL SEMICKIE MARZĒAHH A GRECKI SYMPOZJON Uczty i kult przodków jako elementy ideologii władzy Armoryka SEMICKIE MARZĒAḤ A GRECKI SYMPOZJON Uczty i kult przodków jako elementy ideologii władzy Fabian Tryl SEMICKIE MARZĒAḤ A GRECKI SYMPOZJON Uczty i kult przodków jako elementy ideologii władzy Sandomierz 2016 Redakcja: Andrzej Sarwa Projekt okładki: Juliusz Susak Bonaventura Genelli (1798-1868), Hercules and Omphale, (1890) licencja: public domain, źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Genelli_Herkules_bei_Omphale.jpg Na okładce: © Copyright by Fabian Tryl, 2016 Wydawnictwo ARMORYKA ul. Krucza 16 27-600 Sandomierz http://www.armoryka.pl/ ISBN 978-83-8064-430-4 Spis treści Wstęp ������������������������������������������������������������������������������������������������������������7 1. Zakres pracy .........................................................................................7 2. Struktura pracy ...................................................................................13 3. Stan badań ..........................................................................................19 Rozdział 1 Uczty rytualne starożytnego Bliskiego Wschodu i wczesnej Grecji �����27 1.1. Marzēaḥ........................................................................................30 1.1.1. Amos i Jeremiasz ..................................................................31 1.1.2. Marzēaḥ w Biblii ..................................................................37 1.1.3.  Marzēaḥ w Lb 25, 1-18 ........................................................42 1.1.4. Uczty na cześć przodków w Świątyni Salomona .................48 1.1.5. Marzēaḥ w Ugarit .................................................................55 1.1.6. Mapa z Madaby i „dom marzēaḥ” ........................................67 1.2. Marzēaḥ a grecki sympozjon .......................................................71 1.2.1. Początki sympozjonu w świecie egejskim ............................74 1.2.2. Sympozjon u Homera ...........................................................83 6 Spis treści Rozdział 2 Marzēaḥ, sympozjon i kult przodków �����������������������������������������������������97 2.1. Marzēaḥ i kult przodków ...........................................................100 2.1.1. Refaim ..................................................................................113 2.1.2. Refaim jako duchy zmarłych w Biblii .................................118 2.1.3. Refaim w Ugarit ..................................................................123 2.1.4. Materialne ślady kultu przodków w Ugarit i Izraelu ...........137 2.2. Sympozjon i kult zmarłych ........................................................184 2.2.1. Elementy kultu religijnego w sympozjonie ........................190 2.2.2. Herosi i Refaim ...................................................................214 Rozdział 3 Kult przodków jako element ideologii władzy na starożytnym Bliskim Wschodzie i we wczesnej Grecji ����������������������������������������������247 3.1. Ideologia królewska na Bliskim Wschodzie ..............................250 3.2. Król w Ugarit .............................................................................264 3.3. Król we wczesnym Izraelu .........................................................273 3.4. Minos, wanaks, basileus .............................................................299 Zakończenie ���������������������������������������������������������������������������������������������323 Dodatek 1 Wczesna Grecja i Bliski Wschód �����������������������������������������������������������329 1.1. Świat egejski i Bliski Wschód w okresie brązu i wczesnego żelaza .....................................................................330 1.2. Kontakty Grecji ze Wschodem w czasach Homera ...................352 Dodatek 2 Sympozjon w archaicznej Etrurii i Lacjum �����������������������������������������363 Aneks bibliograficzny �����������������������������������������������������������������������������379 1. Wykaz skrótów .................................................................................380 2. Wykaz literatury ...............................................................................388 Wstęp 1. Zakres pracy Śmierć towarzyszy człowiekowi od zawsze, a świadomość jej istnienia budzi sprzeczne uczucia. W starożytności, podobnie jak w świecie współczesnym, w różny sposób podchodzono do tego zagadnienia budując z czasem obraz tego, co się znajduje po tej „drugiej stronie”. Pojęcia te kształtowały się przez bardzo długi okres, a jego ślady sięgają jeszcze czasów człowieka pierwotnego. Podstawową cechą tych wyobrażeń, wspólną dla wielu kultur rozwijających się w rożnych czasach i rejonach świata, było przeko- nanie o istnieniu jakiejś formy życia po śmierci. Zmarły nie znikał całkowicie ze wspólnoty żyjących, ale ciągle mógł mieć wpływ na swoich potomków i kształtować ich realia w świecie doczesnym. Co więcej, przypisywano mu siły i moce niedostępne żyjącym, dzięki którym mógł ich wspierać lub karać. Była to podstawa, z której rozwinął się kult przodków, gdzie istotnym elementem było prze- konanie, że świat, do którego przechodzą zmarli jest bardzo surowy i okrutny, a potrzeby zmarłych nie różnią się od tych, które zaspoka- jają żywi. Wynikała z tego m.in. konieczność dostarczania zmarłym pożywienia i napojów, których byli pozbawieni w zaświatach. Było to podstawowe zadanie potomków w linii męskiej, wyjątkowo 8 Zakres pracy odpowiadały za to również kobiety. Ważnym elementem ofiar były towarzyszące im uczty groma- dzące całe rodziny lub klany, w czasie których wspólny przodek stawał się rodzajem zwornika takiej grupy oraz czynnikiem, który odróżniał ją od innych wspólnot. Był to również element legitymizu- jący pozycję dziedzica, który miał w ten sposób poparcie zmarłego – było to ważne zwłaszcza w przypadku władców i rodów arysto- kratycznych. Uczty na cześć lub nawet z udziałem zmarłych stały się w ten sposób ważną częścią ideologii władzy. Ślady takich uroczy- stości pochodzą z terenów Mezopotamii, Syrii, Izraela, a także Grecji. Cześć oddawana zmarłym przypominała często kult, jaki odda- wano bogom, a czasami dochodziło do ich rzeczywistej deifikacji. Szczególna piecza z jaką ich traktowano przybierała różną formę, a jako pierwszy jej przejaw wymienić należy pogrzeb, któremu musiały towarzyszyć odpowiednie rytuały i ofiary, gdyż tylko to pozwalało na spokojne odejście do świata zmarłych. Człowiek pozba- wiony grobu musiał się błąkać po ziemi jako duch lub demon. Pomimo świadomości śmierci, uważano ciągle zmarłego za obecnego w świecie doczesnym, co symbolizowały różne wyobra- żenia w postaci posągów, figur czy nawet anikonicznych stel, które w świadomości ówczesnych, były nie tylko monumentami upamięt- niającymi, ale wręcz samym człowiekiem. W ten sposób próbuje się kult przodków łączyć ze stojącymi kamieniami, stelami i maṣṣēbôt, które w niektórych przypadkach rzeczywiście mają takie znaczenie. Pozwala to sugerować, że pierwsze sanktuaria Izraelitów, tzw. bāmâ, gdzie takie monumenty były częścią wyposażenia kultowego, służyły także tej formie kultu. Ślady takich wierzeń widoczne są na całym Bliskim Wschodzie, także w Izraelu pomimo wyjątkowości jego religii, oraz we wcze- snej Grecji. Przedmioty upamiętniające zmarłych cieszyły się dużym szacunkiem i zajmowano się nimi tak, jak ludźmi. Jednym z przejawów tej troski był, wspomniany już, zwyczaj organizowania wystawnych uczt, w których mieli uczestniczyć sami zmarli. Wiele elementów wskazuje, że do takich rytualnych spotkań zaliczyć można semickie marzēaḥ oraz grecki sympozjon. Próbując Zakres pracy 9 zdefiniować znaczenie tych uroczystości natrafia się na pierwszą trudność w postaci niemożności dokładnego zdefiniowania czym były, tak marzēaḥ, jak i sympozjon. Mówiąc najprościej były to uczty, spotkania, których najważ- niejszym elementem było spożywanie wina, napoju szlachetnego i przeznaczonego w starożytności wyłącznie dla wybranych – koro- nowanych głów, arystokratów oraz bogów. Były to jednocześnie jednostkowe wydarzenia, jak i pewne symbole kulturowe świata semickiego i greckiego – instytucje jednoczące ludzi o wysokiej pozycji społecznej i, zwłaszcza w przypadku sympozjonu, urasta on z czasem do rangi wyznacznika przynależności danej osoby do grupy mającej wpływy polityczne i władzę. Trudniej stwierdzić to dla marzēaḥ, ale źródła dowodzą, że również on był zastrzeżony dla ludzi z elit, tak w Ugarit, jak i w Izraelu. Widoczne są również inne podobieństwa marzēaḥ i sympozjonu – oba mają wyraźnie charakter religijny – w ich trakcie przywoły- wane są różne bóstwa, które także uczestniczą w tych spotkaniach, czego materialnym wyrazem była na Wschodzie obecność posągów – w Grecji obywano się bez takich symboli. Dostępne źródłą dają wrażenie, że głównym zajęciem uczestników takich spotkań jest picie wina, czasami aż do całkowitego upojenia, chociaż promowano pewne umiarkowanie w tej kwestii i rozwija się zwyczaj picia alko- holu mieszanego z wodą. tym Należy się jednak bliżej przyjrzeć instytucjom – w zamkniętym pomieszczeniu gromadziła się grupa ludzi (mężczyzn, gdyż kobiety mogą w nich uczestniczyć wyjątkowo) i w zrytualizo- wany sposób oddawała się sesji picia, czemu towarzyszyły zabiegi o wyraźnie religijnym znaczeniu. Czy miało ono tylko przyjem- nościowy charakter mając umilić czas znudzonym arystokratom? W okresie klasycznym takie znaczenie rzeczywiście można przypisać sympozjonowi, który stał się miejscem spotkań o charakterze czysto intelektualnym w rodzaju „Uczty” Platona, lub też czysto ciele- snych przyjemności, w których uczestniczyły hetery. Pytanie jednak, czy w ten sposób wyglądały spotkania basilees opisywanych przez Homera w „Iliadzie” i „Odysei” jako brutalnych i niewykształco- nych rębajłów, których główną ambicją było wykazanie się w walce 10 Zakres pracy lub na polowaniu? Podobne pytania postawić można w przypadku marzēaḥ, chociaż tu spotkania miały zapewne bardziej wysubli- mowany charakter. Wydaje się, że w tych sesjach rytualnego picia znaleźć można głębsze znaczenie. Elementem, który przewija się w wierzeniach semickich i greckich, było przekonanie o istnieniu boskiego pierwiastka w człowieku – nieśmiertelnego i żyjącego nawet po śmierci ciała. Co więcej, właśnie wtedy owa „dusza” nabierała pewnych sił i umie- jętności niedostępnych żyjącym. Kontakt z nimi był utrudniony, ale nie niemożliwy – pomagały w tym rożne rytuały dywinacyjne z nekromancją na czele, czego najlepszymi przykładami są opisy wydarzeń z En-Dor (1 Sm 28) dla Izraela oraz działań Odyseusza na tajemniczej wyspie mającej być wejściem do świata umarłych (Od. 11) dla Grecji. Rzecz ciekawa, że podobne elementy pojawiają się w całym kręgu kultur wschodniego rejonu Morza Śródziemnego i, co warto podkreślić, widać wyraźnie, że zostały one przejęte z Lewantu przez Greków – pytanie jednak kiedy to nastąpiło? O możliwych, bezpośrednich związkach między tymi rejonami wydają się świadczyć ślady kontaktów handlowych trwających cały okres brązu które, z niewielkimi zawirowaniami, przetrwały do czasów żelaza, kiedy stają się coraz bardziej widoczne i oczywiste. Świat, który przeznaczony był dla zmarłych, tak w wierzeniach wschodnich, jak i greckich, był bardzo niegościnny i okrutny. Pierwsi ludzie zostali stworzeni przede wszystkim (lub nawet wyłącznie) jako słudzy bogów i to było sensem ich istnienia. Ci, którzy nie mogli wypełniać tych obowiązków, byli tym samym niepotrzebni, a nawet zbędni. Zaliczyć do nich można oczywiście zmarłych, którzy trafiali na swego rodzaju śmietnik, gdzie już tylko egzystowali w postaci duchów, cieni, oparów itp. Problemem były nadnaturalne władze, które im przypisywano i dlatego w interesie żyjących była troska i pamięć po przodkach – w przeciwnym przypadku mogli się zemścić. Z drugiej strony można było korzystać z pomocy zmarłych przy różnych okazjach – pomocni byli w przypadku choroby, zagrożenia lub jako gwaranci praw do majątku. Było to szczególnie ważne w przypadku grup społecznych, które żywotnie były zainteresowane tą sferą życia, a mianowicie arystokratów i władców, dla których Zakres pracy 11 przodkowie byli elementem legitymizującym ich pozycję i spra- wowaną władzę. Dużą wagę przypisywano posiadaniu potomstwa, a bezpłodność uważana była za najcięższą z chorób, która powodo- wała automatycznie obniżenie pozycji społecznej. Ślady tego przeko- nania przewijają się w tekstach z Ugarit, w Starym Testamencie oraz u Homera – tu również pomocne były działania podejmowane przez przodków. Wymarcie rodziny oznaczało zapomnienie dla zmarłych, którym przestawano składać ofiary, a więc działali oni również we własnym interesie. Szczególna troska o pochówek i rytuały z tym związane, dary grobowe, ofiary i modlitwy były najlepszym wyrazem troski. Do grupy takich zabiegów zaliczyć można również uroczyste uczty organizowane w gronie rodzinnym, w czasie których przywoływane były duchy, aby „jadły i piły”. Najlepiej znaną instytucją tego typu jest mezopotamskie kispu, a szczególnie tzw. „Genealogia Dynastii Hammurabiego”, w której wzywana jest „każda dynastia, która nie została zapisana na tej tabliczce i każdy żołnierz, który padł w służbie swojego pana; królewscy synowie, królewskie córki, wszyscy ludzie od wschodu do zachodu; ci, którzy nie mają nikogo, kto troszczy się o nich lub czci ich przybądźcie, jedzcie, pijcie”, co miało zapewnić z ich strony „błogosławieństwo” dla żyjącego władcy Babilonu. Dla Semitów podobną instytucją wydaje się być marzēaḥ, w której znaleźć można podobne elementy. Szczególnie charaktery- styczne są tutaj teksty z Ugarit, gdzie na taką ucztę zapraszani są rp’(m), biblijni rĕpā’îm, duchy zmarłych, którzy w trakcie takiego spotkania mogą się posilić i napić. Także fragment Księgi Jeremiasza wspomina o „domu marzēaḥ” jako miejscu opłakiwania zmarłych, co wyraźnie sugeruje związki tej instytucji ze zwyczajami funeralnymi. Istnieje nawet pogląd, że instytucja ta służyła wręcz mistycznemu połączeniu się z przodkami – spożycie odpowiedniej ilości alko- holu pozwalało wprowadzić się w rodzaj „odmiennego stanu świa- domości”, który przełamywał granicę między żywymi i zmarłymi. Podobnego znaczenia szukać można w sympozjonie, w którym poja- wiają się wezwania i libacje dla bóstw chtonicznych oraz herosów. Szczególnie charakterystyczne są postacie tych ostatnich, których kult był bardzo popularny w Grecji, ale ich początki są bardzo niejasne 12 Zakres pracy – wydaje się, że ich pierwowzorem była cześć oddawana zmarłym. Głównym problemem związanym z określeniem dokład- nego znaczenia omawianych kwestii jest podstawa źródłowa, którą stanowią przede wszystkim teksty niehistoryczne. Mity, legendy, zaklęcia, opisy rytuałów i ofiar pozostawiają duży zakres możliwych błędów w ich interpretacji. Podkreśla się szczególnie różnice w prze- znaczeniu poszczególnych tekstów, ich „Sitz im Leben”, w którym rytuał to pewne upamiętnienie, aides-mémoire jakiegoś wydarzenia, podczas gdy mit z nim związany może być już tylko teologiczną lekturą lub nawet tekstem szkolnym niekoniecznie z nim współza- leżnym1. Opowieści mityczne nie były również niezmienne – ukazy- wały obraz idealny, taki jaki być powinien, ale często ewoluowały m.in. pod wpływem konkretnej sytuacji politycznej i społecznej2. Głównymi animatorami takich zabiegów byli ludzie posiadający władzę, którzy starali się ją w różny sposób wzmocnić swoją pozycję społeczną. Temu również służyły różnego rodzaju spotkania-biesiady ludzi z wyższych sfer, które były okazją dla podkreślenia ich wyjątkowości i odrębności od reszty wspólnoty. Na takie uczty nie byli dopuszczani ludzie spoza określonego kręgu, obecni swoją „lepszość” i szlachet- ność musieli udowadniać niejako sami sobie, a najlepszym sposobem dla takiej samoidentyfikacji było odwołanie się do poprzednich pokoleń, które były swego rodzaju korzeniem, z którego wyrastali. Czyny i działania przodków były w ten sposób podkreślane i przypo- minane, aby nikt nie miał wątpliwości, co do związków krwi łączą- cych pokolenia. Szczególnie widoczne jest to w przypadku grec- kiego sympozjonu, który wywodzi się z uczt wojowników – łatwo 1. H. Niehr, Zu den Beziehungen zwischen Ritualen und Mythen in Ugarit, JNSL 25(1999), s.109. M. Winiarczyk, Mit w Grecji antycznej, “Meander” 52(1997), s.417-435. W.G. Lambert (Old Testament Mythology in Its Ancient Near Eastern Context, w: Congress Volume. Jerusalem 1986, ed. J.A. Emerton, Leiden 1988, s.124) stwierdza, że mit to przede wszystkim “primitive man’s attempt to come grips with the natural forces around him”. 2. B. Lincoln, Concezione del tempo e dimensione politica del mito, SMSR 49(1983), s.75-86. Struktura pracy 13 założyć, że w ich trakcie wspominano przede wszystkim tych, którzy zginęli; na ich cześć tworzono pieśni oraz elegie śpiewane przy takich okazjach. Organizowanie uczt dla przodków było ważnym elementem ideologii władzy w całym świecie starożytnym. Żyjący władcy podkreślali w ten sposób swoją łączność z poprzednikami, z którymi wiązały ich więzy krwi – często sztucznie kreowane przez różnych uzurpatorów, którzy w ten sposób wzmacniali swoją pozycję. Szczególnie widoczne jest to w przypadku Bliskiego Wschodu, gdzie zmarły władca był często deifikowany, a jego następca wystę- pował jako „syn boga”. Zwyczaj ten widoczny jest zwłaszcza w Mezopotamii i Ugarit, ale szczególną pozycję zmarłego władcy w Izraelu widać na przykładzie Dawida, gdyż tylko jego potomkowie tworząc „dom Dawida” posiadali boską sankcję sprawowania władzy nad Ludem Wybranym. Trudniej stwierdzić takie związki we wczesnej Grecji, ale tu także zaobserwować można pewne analogie ze zwyczajami wschod- nimi, które świadczą o wyjątkowej pozycji władcy. Był on również wybrańcem bogów, kapłanem, a jego władza opierała się przede wszystkim na przewodnictwie w rytuałach religijnych. Przetrwało to praktycznie aż do czasów klasycznych. 2� Struktura pracy Niniejsza praca składa się ze wstępu, trzech rozdziałów, zakoń- czenia oraz dwóch dodatków. Struktura tematyczna podporządko- wana została zagadnieniom wspomnianym powyżej. Analogie kulturowe pomiędzy starożytnym Bliskim Wschodem a wczesną Grecją zauważono już dawno. Analizując wierzenia reli- gijne, kulturę materialną oraz inne elementy życia społecznego badacze wskazują, że w okresie tym zwyczaje orientalne były bardzo chętnie przejmowane w kręgu kultury egejskiej już od Wczesnego Brązu. Ślady takich wspólnych idei znaleźć można również w wyobra- żeniach na temat świata zmarłych, do których trafiały duchy ludzi po 14 Struktura pracy śmierci. Świat umarłych ukazywano na wzór królestwa ziemskiego – istnieli bogowie-władcy stojący na czele tych światów i zauważyć można wyraźne podobieństwa między mezopotamskim Nergalem, ugaryckim Motem, biblijnym Szeolem (widać tu wyraźną perso- nifikację śmierci u Semitów) oraz greckim Hadesem. Szczególnie charakterystyczny jest tu motyw przekraczania wody. Wierzono, że tylko człowiek posiadający własny grób odchodzi do krainy zmar- łych – pozbawieni tego musieli błąkać się po świecie pod postacią niebezpiecznych dla ludzi demonów. Był to również doskonały sposób artykulacji różnic społecznych istniejących w społeczeństwie, gdzie grób stawał się często sposobem podkreślenia wysokiej pozycji tak zmarłego, jak i jego potomków, a sam uroczysty pogrzeb był tego wyraźną manifestacją. Oczywiście szczególną pozycję zajmują tu groby królewskie, legitymujące władzę dynastii – pochowanie zmar- łego w ziemi będącej jego własnością podkreślało prawo do jej posia- dania przez jego rodzinę. Rozdział pierwszy poświęcono w całości próbom określenia czym były marzēaḥ i sympozjon oraz wskazaniu ich wspólnych elementów. Dokładna analiza tekstów Starego Testamentu, gdzie pojawia się marzēaḥ pozwala stwierdzić, że był to rodzaj rytualnej uczty, w której uczestniczyli arystokraci. Dane te są jednak bardzo niepewne, gdyż wzmianki pochodzą z różnych warstw chronologicz- nych ksiąg, co często powoduje ich niejasność i trudność w dokładnym zrozumieniu. Informacje te są stosunkowo późne – datuje się je na VIII w. przed Chr. w przypadku Księgi Amosa i VI w. przed Chr. u Jeremiasza, z czego wynika niemożność ustalenia pierwotnej funkcji tej instytucji. Same opisy również nie ułatwiają zadania – u Amosa wyraźnie chodzi o ucztę, a u Jeremiasza pojawia się „dom marzēaḥ”, gdzie opłakuje się zmarłych. Więcej informacji dostarczają tu teksty z Ugarit, gdzie marzēaḥ pojawia się kilkakrotnie. Ukazują one dziedziczną instytucję, mającą własny majątek i finanse w postaci składki pozwalającej na zakup lub dzierżawę budynku, w którym gromadzili się jej członkowie. Większość tekstów to tabliczki o charakterze gospodarczym, które nie pozwalają na głębsze wnioski. Struktura pracy 15 Marzēaḥ pojawia się w Ugarit także w tekstach mitycznych, z których najważniejszymi są KTU 1. 114 (tzw. „Uczta Ela”) oraz KTU 1. 20-22 (tzw. „Teksty Refaim”), które potwierdzają biblijny obraz spotkań, których zasadniczym elementem była uczta-pijaństwo. Podobne wyobrażenia widać w opowieści zapisanej w Księdze Liczb 25, w której Izraelici uczestniczą w tajemniczych uroczysto- ściach Moabitów na cześć Baal Peora, której częścią jest rytualny posiłek. Druga część rozdziału poświęcona jest greckiemu sympoz- jonowi, który w ogólnym zarysie bardzo przypomina semickie marzēaḥ. Informacje dotyczące tego typu spotkań pojawiają się w świecie greckim dopiero w poematach Homera, ale są one już wtedy dokładnie określone z uregulowanym rytmem zachowań i rytuałów. Wydaje się co najmniej prawdopodobne, że początków tej instytucji szukać należy w tradycjach mykeńskich uczt i wierzeń reli- gijnych. Celem tego rozdziału jest zasygnalizowanie ewentualnych wpływów orientalnego sposobu ucztowania na zwyczaje greckie na wczesnym etapie ich rozwoju. Później takie impulsy są już oczywiste czego przykładem może być przyjęcie w VII w. przed Chr. pozycji leżącej przy posiłku i wprowadzenie do tego celu klinai, rodzaj sof znanych z Asyrii i Fenicji, ale też z Izraela, co najmniej od w. VIII przed Chr. Charakterystycznym elementem łączącym sympozjon i marzēaḥ jest krąg osób, które są z nimi związane – arystokraci, którzy spoty- kają się w celu uroczystego picia wina. Podkreśla się tutaj, szcze- gólnie dla Grecji, zwyczaj mieszania wody z winem, który miał być wręcz wyznacznikiem „kulturalnego” sposobu biesiadowania, ale pierwsze ślady takiego zwyczaju znane są z Bliskiego Wschodu. Rozdział drugi jest rozwinięciem części poprzedniej, gdzie skupiono się na analizie tych elementów marzēaḥ i sympozjonu, które pozwalają łączyć je z rytuałami na cześć przodków. Szczególną rolę odgrywa tu wino – napój niezwykły, jeżeli nie wręcz magiczny, którego wypicie pomagało osiągnąć rodzaj „odmiennego stanu świadomości”. Na tego typu spotkaniach wykonywano szereg czynności pozwa- lających łączyć je ze światem podziemia i umarłych. Wylewane 16 Struktura pracy są libacje przy okazji czego wzywani są Refaim w Ugarit i herosi w Grecji oraz bóstwa, które, jak się wydaje, grały ważną rolę w wierzeniach dotyczących śmierci. Kwestią ciągle gorąco dyskutowaną pozostaje pytanie: czy można mówić, na podstawie dostępnych materiałów źródłowych, o istnieniu takiej formy kultu religijnego? Wydaje się, że odpowiedź brzmi: tak. Najmniej wątpliwości dotyczy Mezopotamii, gdzie uroczystość na cześć zmarłych znana była szeroko pod nazwą kispu, a szereg tekstów odnosi się do zmarłych, jako siły, która może być w pewnych spra- wach pomocna3. Większe wątpliwości budzi kwestia, czy podobne wierzenia i rytuały z tym związane znaleźć można wśród Zachodnich Semitów, wśród których wyróżniają się pod względem możliwości badawczych mieszkańcy Ugarit oraz Izraelici. Analizując powyższą kwestię wspomnieć należy o tajemni- czych Refaim znanych tak z tekstów ugaryckich, jak i z ksiąg Starego Testamentu. Uważa się, że jest to określenie zmarłych deifikowanych przodków dynastii królewskiej. Postacie te pojawiają się przyzywani na uroczystości, również uczty, w zamian za co mają „błogosławić” żyjącym i całemu państwu. Sięgać to może korzeniami mezopotam- skiego zwyczaju ubóstwiania królów, którzy w ten sposób stawali się bóstwami opiekuńczymi swojej ojczyzny. Opisy biblijne nie są aż tak oczywiste, ale dokładna ich analiza umożliwia znalezienie śladów, które pozwalają szukać początków takich uroczystości w wierzeniach kananejskich związanych z kultem przodków. Interesujący jest tu również wspominany już KTU 1. 114, który uważa się za mityczny obraz takiej uczty, jako mistycznego prze- życia, pozwalającego, dzięki alkoholowi, osiągnąć stan bliski lub identyczny ze śmiercią. Podobnie interpretuje się KTU 1. 20-22, gdzie król Ugarit spotyka się ze zmarłymi-Refaim, ale ślady podob- nych przekonań znaleźć można również w innych tekstach. Podobne wierzenia i praktyki sugerują zachowania uczestników greckiego sympozjonu. Już samo jego rozpoczęcie wydaje się być 3. M. Bayliss, The Cult of Dead Kin in Assyria and Babylonia, Iraq 35(1973), s.115-125. A. Tsukimoto, Untersuchungen zur Totenpflege (kispum) im alten Mesopotamien, Neukirchen-Vluyn 1985, s.39-183. Struktura pracy 17 znaczące – były to libacje dla bogów, wśród których pojawiają się Dionizos, bóg związany z winem, oraz Hermes, boski posłaniec. Analiza informacji dotyczących tych postaci pozwala połączyć je ze światem zmarłych – u Dionizosa jest to możność otwierania wszel- kich granic i łączenia elementów nawet przeciwstawnych sobie, w tym życia i śmierci, co ułatwiać miało wino. Również Hermesa można połączyć z tą sferą wierzeń, gdyż jako posłaniec mógł przekra- czać wszelkie granice – także między światem żywych i umarłych. Ukazywano go nawet jako tego, który odprowadza dusze zmarłych do Hadesu. Zarówno Dionizos, jak i Hermes byli bogami znanymi już w czasach mykeńskich, a wiele wskazuje, że przynajmniej niektóre ich cechy są importami ze Wschodu. Na sympozjon wzywani są również herosi, postacie bardzo popularne w tradycji greckiej, ukazywani jako obrońcy ludzkości, pomagający w trudnych momentach. Jednak początki tego typu wyobrażeń w Grecji są niejasne, a dużo wskazuje, że pierwszymi herosami byli zmarli, którzy po śmierci osiągali tak niezwykły status. Pierwszych herosów szukać należy prawdopodobnie jeszcze w świecie mykeńskim. Tutaj miały być również korzenie koncepcji pewnego zawie- szenia herosów pomiędzy światem żywych i umarłych – opisywani są często, jako mieszkańcy Hadesu, ale równocześnie mogą go opuszczać. Niektórzy z nich trafiają na tajemnicze Wyspy Szczęśliwe unikając w ten sposób nędzy krainy umarłych, co jest ewidentnie motywem wschodnim znanym już w „Eposie o Gilgameszu”. Jako ważny głos w dyskusji na temat istnienia kultu przodków we wczesnej Grecji przywołuje się M.P. Nilssona, który jest prze- ciwnikiem takiej hipotezy. Odróżnia on zasadniczo „Totenopfer” – ofiary na grobach od „Totenglaube” – kult zmarłych; jednak sam w swoich rozważaniach przyznaje, że w kult herosów rozwinął się z kultu zmarłych i przodków z odległych, czasami wręcz legendar- nych (mykeńskich) czasów4. W przeciwnieństwie do zwykłego zmar- 4. M.P. Nilsson, Geschichte der griechischen Religion, Bd.1, Die Religion Griechenland bis auf die griechische Welterrschaft, München 1955, s.378-384. 18 Struktura pracy łego, heros zasadniczo pozostawał połączeniem duszy i ciała, chociaż wydaje się, że sami Grecy nie do końca rozumieli, jak to odnosić do faktu heroizacji zmarłych. Sam kult trudno czasami odróżnić od czci oddawanej bóstwom chtonicznym i demonom5. Wyobrażenia na temat herosów oraz funkcje im przypisywane pozwalają porównywać ich z Refaim. Szczególnie widoczne jest, że herosi to zmarli przodkowie, których podstawowym zadaniem jest opieka nad żyjącymi. Posiadają również, podobnie jak ich semiccy odpowiednicy, szczególne władze – znają przyszłość, o którą można się ich zapytać wzywając poprzez rytuały nekromantyczne (Od. 11), ale służą również umiejętnością uzdrawiania, co jest szczególnie charakterystyczne dla Asklepiosa, herosa, który dostąpił całkowitego ubóstwienia. Kolejny rozdział, trzeci, poświęcony jest starożytnej ideologii władzy i miejscu, jakie w niej zajmuje kult przodków oraz organi- zowane na ich cześć uroczystości. W źródłach temat ten opisywany jest przede wszystkim pod kątem władcy i dlatego zostanie tu przed- stawiony status królów w Mezopotamii, Ugarit, Izraelu i wczesnej Grecji. Szczególne znaczenie ma tu stosunkowo słaba, jak się wydaje, pozycja żyjących królów pomimo tego, że mówi się o władzy abso- lutnej, jaką mieli sprawować. Analiza tekstów wskazuje wyraźnie, że król był na tyle silny na ile popierali go bogowie (lub też Bóg). Dlatego każda forma wzmocnienia władzy była mile widziana – temu też służyła deifikacja zmarłych poprzedników, która uświęcała władzę żyjących potomków. Trudniej udowodnić tę szczególną pozycję zmarłych władców w przypadku Izraela, ale analiza symboliki i ideologii monarszej pozwala stwierdzić, że nie różniła się ona zbytnio od kananejskiej, co sugeruje istnienie szczególnej pozycji zmarłych królów. Ślady tego typu wierzeń wydają się wynikać z niektórych tekstów biblijnych pomimo ich ocenzurowania przez Deuteronomistę. Na końcu pracy umieszczono dwa Dodatki. Pierwszy z nich jest 5. L.R. Farnell, Greek Hero Cult and Ideas of Immortality, Oxford 1921, s.13. A. Mazarakis-Ainian, Reflections on Hero Cults in Early Iron Age Greece, w: Greek Hero Cult, s.10-11. Stan badań 19 próbą prześledzenia, jak wyglądały kontakty między ludami staro- żytnego Bliskiego Wschodu i obszaru egejskiego w okresie brązu i wczesnego żelaza. Podstawową przyczyną, która powodowała, że ludzie, nieraz z odległych od siebie krajów, mogli się spotkać był niedobór surowców, a zwłaszcza metali. Metalurgia tego okresu opie- rała się na minerałach praktycznie niedostępnych w samej Grecji, ani na przyległych wyspach. Brak tu złóż miedzi, cyny czy żelaza i dlatego metale te musiały być sprowadzane z zewnątrz – było to przyczyną dużej mobilności tak Minojczyków, jak i Mykeńczyków czy też Greków, którzy przemierzali Morze Śródziemne w ich poszukiwaniu. Podobne zjawisko zaobserwować można na Bliskim Wschodzie, gdzie miejscowe ludy borykały się z podobnymi problemami. Głównym źródłem miedzi dla całego wschodniego rejonu Morza Śródziemnego był Cypr, gdzie krzyżowały się szlaki handlowe ze Wschodu na Zachód sięgając najprawdopodobniej Grecji konty- nentalnej o czym świadczą znajdowane tam przedmioty orientalne i egipskie. Przypuszczać można, że obok surowców i innych towarów była to podstawa, na której rozprzestrzeniały się określone zwyczaje, tradycje i wierzenia. Drugi dodatek poświęcony jest początkom i znaczeniu sympo- zjonu w archaicznej Etrurii i Lacjum. Wydaje się to właściwe ze względu na duży wpływ jaki od VIII w. przed Chr wywierali Grecy na kulturę zwłaszcza wyższych warstw społecznych tego regionu. Wyraźne jest tu znaczenie ideologiczne picia wina na takich rytual- nych spotkaniach dla kształtującej się wówczas elity. Widoczne są tutaj również funeralne powiązania sympozjonu znanego w Etrurii przede wszystkim ze znalezisk grobowych oraz ikonografii zdobiącej grobowce arystokratyczne. 3. Stan badań Podstawą badań historyka pozostają oczywiście źródła – współ- cześnie istnieje wręcz komfortowa sytuacja pod tym względem, 20 Stan badań gdyż większość z nich została opublikowana. Dla Izraela zasadnicze znaczenie mają oczywiście Księgi Starego Testamentu. W niniejszej pracy używano przede wszystkim Biblii Hebrajskiej6, którą momen- tami weryfikowano z grecką LXX (Septuaginta)7, ale oczywiście należy też wspomnieć o Biblii Tysiąclecia będącej najpopularniej- szym polskim tłumaczeniem tekstów oryginalnych. W dokładnej analizie tekstów Starego Testamentu szczególnie użyteczne są komentarze biblijne typu The Anchor Bible (AB) i Word Biblical Commentary (WBC), które wnikliwie starają się analizować poszczególne fragmenty ksiąg Starego Testamentu; z wydawnictw polskich wskazać tu można tzw. Biblię Poznańską, chociaż komen- tarze tu zawarte mają przede wszystkich charakter teologiczny, a mniej filologiczny czy też historyczny. Podobnie dużą wartość mają wydawnictwa słownikowe zajmujące się terminologią biblijną, jak Theologisches Wörterbuch zum Alten Testaments (TWAT), lub też kultem bóstw pojawiających się w Biblii, tutaj szczególnie przydatne są Anchor Bible Dictionary (ABD) oraz Dictionary of Deities and Demons in the Bible (DDD). Dla badań nad Ugarit ważne są przede wszystkim pracę M. Dietricha, O. Loretza oraz J. Sanmartina, The Cuneiform Alphabetic Texts from Ugarit, Ras Ibn Hani and Other Places (KTU) oraz Ugaritic Data Bank pod redakcją J.-L. Cunchillosa, J.-P. Vity, J.-À. Zamory (UDB) zawierające transkrypcję tekstów odczytanych na tabliczkach pochodzących z archiwów miasta. Poza nimi dostępne są tłumaczenia większych utworów, które oczywiście również są bardzo użyteczne – wymienić tu należy D. Pardee (Ritual and Cult at Ugarit, Atlanta 2002), N. Wyatta (Religious Texts from Ugarit. The Words of Ilmilku and His Colleagues, Sheffield 1997), J.C. de Moora (An Anthology of Religious Texts from Ugarit, Leiden 1987) oraz dzieło zbiorowe Ugaritic Narrative Poetry (ed. S. B. Parker, Atlanta 1997), z których każdy potraktowany może być jako opracowanie ze względu na 6. Biblia Hebraica Stuttgartensia, hrsg. K. Elliger, W. Rudolph, Stuttgart 19904. 7. Septuaginta, hrsg. A. Rahlfs, Stuttgart 19627. Stan badań 21 problemy jakie istnieją z dokładnym zrozumieniem tych tekstów. Dla Grecji również publikowane są zbiory tekstów, z których zwłaszcza te pisane w piśmie linearnym B sprawiają duże problemy z dokładną interpretacją i ich zrozumieniem. Niestety brak tu pracy przypominającej KTU czy też UDB – najczęściej pojawiają się one przy okazji ich opracowywania i wykorzystywania jako źródeł – nie do przecenienia są tutaj Studi Micenei ed Egeo-Anatolici oraz Minos poświęcone w całości Grecji minojsko-mykeńskiej. Wspomnieć tu należy również pracę J. Weilhartnera poświęconą ofiarom w świecie mykeńskim i ich opisom na tabliczkach8. Dla okresu archaicznego i wieków ciemnych pozostają niezastąpioną pomocą nieśmiertelne dzieła Homera i Hezjoda, także w tłumaczeniu9. Są to źródła, które będą często cytowane na kartach tej pracy. Przydatne są również publikowane źródła z terenów Mezopotamii, które wielokrotnie są wykorzystywane w pracy. Z ważniejszych wspomnieć należy uznawany już za klasykę zbiór J.B. Pritcharda10, który niedawno zaczyna zastępować Context of Scripture będący jego odpowiednikiem. Na gruncie polskim ważne jest pojawienie się kilku tomików z serii Antologia Literatury Mezopotamskiej11 będących tłumaczeniem ważniejszych tekstów Międzyrzecza, które najczęściej są po raz pierwszy dostępne polskiemu czytelnikowi lub też były 8. J. Weilhartner, Mykenische Opfergaben nach aussage der Linear B-Texte, Wien 2005. Iliada, 9. Homer, tł. F.K. Dmochowski – wielokrotnie wznawiane w wydawnictwie Ossolineum; podobnie Odyseja, tł. L. Siemieńskiego. Dla Hezjoda istnieje zbiorek jego prac, Theogonia, Prace i dni, Tarcza, tł. J. Łanowski – wydawnictwo Prószyński i Spółka. 10. The Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, ed. J.B. Pritchard, Princeton 1969². 11. Jak dotąd ukazały się Mity akadyjskie, Warszawa 2000. Mity sumeryjskie, tł. K, Szarzyńska, Warszawa 2000. Epos o Gilgameszu, tł. K. Łyczkowska, Warszawa 2002. Eposy sumeryjskie, tł. K. Szarzyńska, Warszawa 2003. Do boga, pana mego mów! Babilońskie i asyryjskie hymny, modlitwy, zaklęcia i rytuały. Wybór tekstów, Warszawa 2005. Hymny i pieśni sumeryjskie. Wybór tekstów, tł. K. Szarzyńska, Warszawa 2005.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Semickie marzeah a grecki sympozjon. Uczty i kult przodków jako elementy ideologii władzy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: