Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00494 006354 11255428 na godz. na dobę w sumie
Sen, marzenie, zaświaty w literaturze i kulturze. Tom 2. Kultura - ebook/pdf
Sen, marzenie, zaświaty w literaturze i kulturze. Tom 2. Kultura - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-696-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy >> duchowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Poddane oglądowi obiekty reprezentują zróżnicowane gatunki/formy wypowiedzi – od dramatów, poprzez inscenizacje, powieści, eseje, nowele, małe traktaty filozoficzne, pamiętniki, ankiety, wywiady i wiersze opisujące zjawiska oniryczne z perspektywy psychologii. Sen i zaświaty jawią się też jako przestrzeń chętnie zagospodarowywana z zachowaniem optyki religijnej, bez niej albo wręcz wbrew niej. Wszystkie te wizje podporządkowane są przekonaniu o istnieniu sił dobra i zła, które toczą z sobą nieustanny bój. W jego centrum sytuuje się człowiek. To zmagania ducha i materii, próby uchwycenia za pomocą doświadczenia mistycznego, lub bez niego, momentu przejścia od życia do śmierci i ze śmierci do życia. Umysł ludzki, postrzegany w zgromadzonych w tomie tekstach jako posiadający – zdawać by się mogło – nieograniczone możliwości, gdy w grę wchodzi doświadczanie mistycznych doznań Absolutu oraz kreowanie równoległych światów za sprawą wyobraźni, tworzywa artystycznego czy filozofii, zarazem odsłania ograniczenia, jakie niesie choroba (afazja) i starość (bliskość nieuchronnej śmierci).

 

Psychologia, obok filozofii, jawi się jako królowa nauk, która potrafi dość głęboko wniknąć i zadowalająco wyjaśnić sens sennego marzenia, poznać oniryczną wizję i towarzyszyć podczas odwiedzin zaświatów. Zawartość niniejszego tomu może być pomocna w ustaleniu, czego człowiek poszukuje we śnie. Ukazuje również wyjątkową siłę snu jako środka pozwalającego ludzkiej jaźni wydostać się ze świata jawy, by penetrować obszary niedostępne. Z kolei za sprawą instrumentarium dramatu przybliża odbiorcy wizję wytworzoną przez dramaturgów i reżyserów. Sen stanowi przepustkę w zaświaty dla takich wizjonerów, jak Pilch, Sapkowski, Hofmannsthal oraz służy mówieniu o kondycji człowieka i jego skrytych problemach.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Sen, marzenie, zaświaty w literaturze i kulturze tom 2 kultura ~  ~ Analecta Literackie i Językowe tom VII Rada redakcyjna serii wydawniczej Katarzyna Kaczor-Scheitler Magdalena Kuran Michał Kuran (zastępca redaktor naczelnej) Małgorzata Mieszek Krystyna Płachcińska (redaktor naczelna) Maria Wichowa ~  ~ Sen, marzenie, zaświaty w literaturze i kulturze tom 2 kultura pod redakcją Pauliny Poterały, katarzyny ossowskiej i michała Sadowskiego ŁÓDŹ 2017 ~  ~ Paulina Poterała, Katarzyna Ossowska, Michał Sadowski — Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Literatury Dawnej i Nauk Pomocniczych 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENCI Tadeusz Błażejewski, Zbigniew Kaźmierczyk, Renata Ryba, Anna Warda REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska SKŁAD i ŁAMANIE Michał Kuran INDEKS zestawienia nadesłane przez Autorów scalił i opracował Michał Sadowski KOREKTA Michał Kuran i Zespół Autorów PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce © Shutterstock.com Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Authors, Łódź 2017 © Copyright by for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07763.16.0.K Ark. druk. 16,375 ISBN 978-83-8088-695-7 e-ISBN 978-83-8088-696- Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (2) 665 58 63 ~  ~ SpiS treści Michał Kuran, Sen, marzenie i zaświaty w kulturze — wprowadzenie do monografii............. 7 W kręgu dośWiadczeń onirycznych Blandyna Pieprzyca, „Czego mi brak?” Biblijny sen króla Salomona ( Krl ,–;  Krn ,7–) przykładem najgłębszej introspekcji.................................................................................... Marcin Bogusz, Sny i wizje w Historia Karoli Magni et Rotholandi.......................................... Katarzyna Ossowska, O spokojnych i bezsennych nocach polskich pielgrzymów zwiedzających Ziemię Świętą w XVI wieku............................................................................................... Małgorzata Skwierczyńska, „Męczy mnie zmora!” — personifikacja porażenia przysennego... Paulina Urbańczyk, Sny po śmierci Boga — marzenia senne w obozie śmierci....................... Marek Dolewka, Adam Anczyk, Na krawędzi dnia: oniryczne inspiracje procesu twórczego na przykładzie zespołu Closterkeller........................................................................................ Katarzyna Szkaradnik, „Sen jest lepszy — nie ma w nim śmierci”. Transy, widzenia, koszma- ry w prozie Jerzego Pilcha.................................................................................................... Maria Pawlicka, Kreacyjno-ilustracyjna rola snu w świecie przedstawionym sagi o wiedźminie Andrzeja Sapkowskiego...................................................................................................... Urszula Konarska, Gdy wszystko przechodzi w swoje przeciwieństwo, czyli próba uściślenia za- sad funkcjonowania techniki onirycznej, na podstawie analizy Córki Łupieżcy Jacka Dukaja.. Wyobraźnia — Wizja — imaginacja — miStycyzm Michał Wróblewski, Doświadczenia mistyczne w pracach Jerzego Prokopiuka...................... Krystian Saja, Piekło miasta na skale. O Totenhornie Kazimierza Truchanowskiego................. Tomasz Florczyk, Zaświaty oszukane. Wołgą przez afazję Karoliny Wiktor jako liberacka po- dróż po krainie niemocy..................................................................................................... Stanisław Godlewski, Wiem jak syna wychowałam. Motyw matki i poległego syna w polskiej dramaturgii współczesnej.................................................................................................... W Sferze zaśWiatóW Ewa Uniejewska, Szekspirowskie zmagania ducha i materii, czyli Hamlet w reż. Edwarda Gor- dona Craiga (Moskwa 9).............................................................................................. 7 5 55 65 7 8 95 09 7   5 57 69 ~ 5 ~ Daria Polańska, UAM Poznań, Ucieczka od życia. Baśń 672 nocy Hugo von Hofmannsthala. Małgorzata Andrzejak-Nowara, Zaświaty Jerzego Jarockiego w Sprawie wg Samuela Zbo- rowskiego Juliusza Słowackiego............................................................................................. Anna Kolak, Wizja sądu Bożego i zaświatów w Historii o Miłosiernej czyli Testamencie psa Aria- no Suassuny........................................................................................................................ Agnieszka Matyniak, O znaczeniu romantycznych zaświatów w ujęciu Jarosława Marka Rym- kiewicza (na podstawie szkicu Juliusz Juliusz Słowacki pyta o godzinę).................................. Klaudia Renusch,  próby własnej śmierci — o sennym tabu Tadeusza Kantora.................. Martyna Ciarkowska, Jak się umiera? Próba spełnienia wyobrażeń o śmierci na podstawie Dwóch sztuk (telewizyjnych) o śmierci Andrzeja Stasiuka....................................................... Bibliografia............................................................................................................................... Indeks osób.............................................................................................................................. Indeks postaci........................................................................................................................... 79 87 97 05  9 7 5 6 ~ 6 ~ Sen, marzenie, zaświaty w litera- turze i kulturze, t. : Kultura, red. Paulina Poterała, Katarzyna Ossow- ska, Michał Sadowski, Łódź 07, „Analecta Literackie i Językowe”, t. VII. *Michał Kuran Uniwersytet Łódzki Sen, marzenie i zaśWiaty W kulturze — WproWadzenie do monografii Tom nie gromadzi prac należących do jednej z dziedzin, które posługują się ter- minem „kultura”, definiując jego znaczenie adekwatnie do potrzeb swojej dyscypliny badawczej, jak kulturoznawstwo, archeologia, antropologia, etnografia, psychologia czy socjologia. Stanowi natomiast ogólniej zbiór studiów z dziedzin wykraczających zazwyczaj poza obręb ściśle pojmowanego literaturoznawstwa (choć i studia z tego zakresu są tu obecne). Termin kultura postrzega się tu wieloznacznie, interdyscypli- narnie, nie odwołując się bezpośrednio do którejś z wielu jej definicji czy rozumień. Najbardziej przydatnym określeniem wyznaczającym granice interesującej nas tu kul- tury jest sformułowanie „kultura duchowa”. Obejmuje ona przecież piśmiennictwo, sztukę, filozofię, ale też wierzenia. W tomie znalazły się więc wypowiedzi z zakresu: teologii, historii, dramatu, a nawet muzykologii i psychologii. Analogicznie jak w przypadku literatury, motywy snu, marzenia i zaświatów obec- ne są w kulturze od antyku. Filozofów, teologów, wreszcie twórców różnego rodzaju dzieł sztuki inspirowały postaci mitologiczne, literackie, jak i losy bohaterów biblij- nych. Ich dzieje były utrwalane/znajdowały odbicie w pismach filozofów, dramatach, malarstwie, muzyce i innych sztukach plastycznych oraz przedstawiających. Z punktu widzenia psychologii Carla Gustava Junga problematykę sennych i dozna- wanych na jawie wizji przybliża Zenon Waldemar Dudek, który swoje rozważania ilu- struje odniesieniami do licznych zjawisk kultury, jak też opisów literackich począwszy od * Michał Kuran (dr hab.) — adiunkt w Katedrze Literatury Dawnej i Nauk Pomocniczych Uniwersytetu Łódzkiego. Jego zainteresowania badawcze obejmują literaturę polską od drugiej połowy XVI do pierw- szej połowy XVIII wieku. Jest to twórczość okolicznościowa świecka i religijna (poezja i proza), epika sta- ropolska, pamiętniki i kroniki. Interesuje go tematyka orientalna, staropolska genologia. Prace poświęcał m.in. twórczości Samuela Twardowskiego, Marcina Paszkowskiego oraz Aleksandra Gwagnina.  Definicję kultury z różnych perspektyw formułowali m.in.: A. Kłoskowska, Kultura, [w:] Encyklope- dia kultury polskiej XX wieku. Pojęcia i problemy wiedzy o kulturze, red. A. Kłoskowska, Wrocław 99, s. 7–50; G. Banaszak, J. Kmita, Wstęp, [w:] Społeczno-regulacyjna koncepcja kultury, wyd.  rozszerz., Warszawa 99, s. 5–; A. Kłoskowska, Socjologia kultury, Warszawa 007 (rozdz. Wyodrębnienie so- cjologii kultury a pojęcie kultury), s. 7–; M. Filipiak, Socjologia kultury. Zarys zagadnień, Lublin 996 (rozdz. Pojęcie kultury), s. 9–5; M. Golka, Socjologia kultury, Warszawa 0, (rozdz. Prolog), s. –6; Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. G. Godlewski i in., wstęp i redakcja A. Mencwel, Warszawa 005 (dział I: Pojęcie kultury, a w nim prace H. Rickerta, S. Czarnowskiego, B. Malinowskiego, Ph. Bagby’ego, C. Lévi-Straussa), s. –6, dalsza literatura przedmiotu na s. 6–6. ~ 7 ~ Biblii, poprzez mitologię oraz dzieła literackie z kolejnych okresów (np. przywołuje po- stać Beatrycze z Boskiej Komedii Dantego jako unaocznienie Animy, labirynt Tezeusza). Analizuje też mechanizmy powstawania wizji w toku procesu twórczego, jak i wybrane przykłady snów oraz wizji z kręgu literatury pięknej romantycznej i współczesnej. O znaczeniu snu w dramatach romantycznych Adama Mickiewicza, Juliusza Sło- wackiego i Zygmunta Krasińskiego pisała Maria Piasecka. Twórcy ci pod wpływem między innymi lektury dzieł ezoterycznych, doświadczeń wewnętrznych, przemiany wewnętrznej i dotykania transcendencji oraz „świadomości wyzwolenia ku wyższej rzeczywistości” wprowadzili, każdy na swój sposób, indywidualnie, przestrzeń oni- ryczną do literatury romantyzmu. Wpływ na te działania twórcze miały między inny- mi doświadczenia i lektury, biografia, przyjaźnie oraz korespondencja, jak też doznania mistyczne, działanie sumienia i wyobraźni. Marzenie senne, „pisanie snem” pozwalały budować oniryczne narracje mistyczne, jak i kreować wizje nie tylko indywidualne, lecz dotyczące przyszłych losów zbiorowości. Nie sama przecież treść dramatów przedstawiać może motywy oniryczne, marzenia i wyobrażenia zaświatów. Ważne jest, w jaki sposób zostały zainscenizowane przez re- żyserów, jaki sens im nadano podczas prezentacji teatralnej. Badacze analizują, w jaki sposób ukazywano wątki oniryczne wystawiając Dziady Mickiewicza (Stanisław Wy- spiański, Leon Schiller, Konrad Swinarski, Jerzy Grzegorzewski), ale też ich funkcjo- nowanie w dramaturgii współczesnej. Poświęcono temu zagadnieniu między innymi studia omawiające Dwa teatry Jerzego Szaniawskiego i Ślub Witolda Gombrowicza, jak też Białe małżeństwo Tadeusza Różewicza5. Godne dostrzeżenia jest też studium ukazujące poetykę snu w Operetce Witolda Gombrowicza. Danuta Danek oglądowi poddała postać Proboszcza, którego scharak- teryzowała poprzez zachowania słowne, sytuacyjne i wygląd, by dowieść, że osoba ta została wykreowana na sposób właściwy poetyce snu6. Oniryzm w kulturze dokumentowany jest przez badacza literatury, Wojciecha Owczarskiego, który podjął się próby interpretacji kluczowych dzieł literackich i dra- maturgicznych, stanowiących o kondycji motywu snu we współczesnej świadomości odbiorczej7. Między innymi uwzględnił dokonania Juliusza Słowackiego, ale też Sta- nisława Wyspiańskiego oraz Tadeusza Kantora. Dokonał też ciekawej inwentaryzacji  Z. W. Dudek, Jungowska psychologia marzeń sennych. Teoria, praktyka, interpretacje, Warszawa 007, s. 0, 5.  Tamże, s. 85–9.  M. Piasecka, Mistrzowie snu. Mickiewicz — Słowacki — Krasiński, Wrocław 99, s. 5–7. 5 L. Kaczyńska, Poetyka snu w dramacie i sposób jej konkretyzacji w teatrze, [w:] Oniryczne tematy i konwen- cje w literaturze polskiej XX wieku, red. I. Glatzel, J. Smulski i A. Sobolewska, Toruń 999, s. –7; M. Bukowska-Schielmann, Lęk i wina. Prezentacje snu w dramacie powojennym, [w:] tamże, s. 9–6; L. Wiśniewska, Na pograniczu jawy i snu, czyli o widzeniu nieczystym w dramacie Różewicza (na podstawie „Białego małżeństwa”), [w:] tamże, s. 65–78. 6 D. Danek, Sztuka rozumienia. Literatura i psychoanaliza, Warszawa 997, s. 6–0. 7 W. Owczarski, Sennik polski. Literatura, wyobraźnia, pamięć, Gdańsk 0. ~ 8 ~ tematu snu w literaturze polskiej, obserwując rozwój stanu badań. Skonstatował, że na tle nauki światowej, w której rozwinęły się nawet specjalistyczne i interdyscyplinarne dream studies, w Polsce zagadnieniem tym zajmuje się głównie literaturoznawstwo8. To jedynie wybrane przykłady monografii oraz studiów podejmujących rozległy temat głównie snu, w mniejszym stopniu marzeń i zaświatów w kulturze. Przeprowa- dzony dalej przegląd przyniesie jedynie rzut oka na przykładowe realizacje omawia- nych tu motywów w sztuce i dramacie, jak też w nowszych wielotworzywowych for- mach wypowiedzi artystycznej oraz przestrzeniach umożliwiających odbiorcy udział w rzeczywistościach równoległych. 1. Sen, zaświaty i marzenie w sztuce (muzyka i malarstwo) Sztuka ukazuje sen i zaświaty w nawiązaniu do wizji literackich, w pierwszej ko- lejności Biblii, mitów, potem innych przekazów kulturowych. U Cezarego Ripy opis Snu nawiązuje do wyobrażenia postaci znanego z Metamorfoz Owidiusza. Sen to „Mąż korpulentny i dostojny, okryty skórą Borsuka, na łożu z maków; cień rzuca na niego winna łoza ciężka od dojrzałych gron, w pobliżu ma grotę, w której tryska woda”9. Łoże nie jest więc usytuowane w grocie, jak u Owidiusza. Już w starożytnej Grecji Eurypides poświęcił mitowi o Admecie i Alkestis, tragi- komedię Alkestis z około 8 roku p.n.e., w której analizował problematykę relacji w małżeństwie. Ten mitologiczny motyw podjął też między innymi Christoph Wil- libald Gluck, adaptując historię w operze Alcesta wystawionej po włosku w Wiedniu w 767, zaś po francusku w Paryżu w 776 roku. Apollon ocala przed śmiercią oboje małżonków ze względu na łączącą ich wielką miłość. Sny biblijne unaoczniano też w malarstwie, choćby słynny obraz Sen Jakuba hisz- pańskiego mistrza z epoki baroku Jusepe de Ribery namalowany w 69 roku. Wy- obraźnię artystów budził również sen nowotestamentowego Józefa, opiekuna Maryi Panny, któremu ukazał się anioł, nakazujący udać się z Dzieciątkiem Jezus do Egiptu (Mt. , –5). Przedstawili go Holender Rembrandt w 65 roku (Sen Józefa). Ten sam temat podjął w Francuz Georges de La Tour w roku 60 (Sen świętego Józefa). Zaświaty w malarstwie reprezentuje między innymi Barka Dantego (La Barque de Dante) z 8 Eugčne Delacroix przedstawiająca przeprawę przez Styks Dantego i Wergiliusza na łodzi Flegiasa, o czym mowa w VIII księdze Piekła z Boskiej Komedii. Dostrzegalne jest przerażenie Dantego, którego uspokaja Wergiliusz, jak też walka potępionych o dostanie się na pokład ukazująca ich determinację i nadludzki wysiłek. Na twarzach postaci odmalowuje się też niewyobrażalne cierpienie. Tryptyk Sąd Ostateczny Hansa Memlinga namalowany na desce między 67 a 7 rokiem przedstawia Chrystusa sądzącego zmartwychwstałych, pod nim św. Mi- 8 Tamże, s. 8–9. 9 C. Ripa, Ikonologia, przekł. I. Kania, Kraków 998, s. 70. Zob. też: A. Gurowska, Somnius, Fortuna. Invidia. Somni descriptio — „zakryte przed źrenicą naszą” znaczenie barokowego tekstu, „Teksty Drugie” 00, nr , s. 78. ~ 9 ~ chała Archanioła. Po lewej stronie Jezusa widać nagich potępionych strącanych do pie- kła — zwraca uwagę ruch zstępujący, po prawej stronie zaś wstępujących do Królestwa Niebieskiego zbawionych, którzy otrzymują swoje szaty. Ten sam temat podjął także między innymi Peter Paul Rubens, malując „Mały” (6–66) i „Duży” (ok. 60) Sąd Ostateczny. Temat dnia sądnego jako uniwersalny obecny jest w malarstwie od średniowiecza co najmniej do końca XIX wieku. Z uwagi na swą oniryczną zwiewność ciekawie przedstawia się Satyryczno-alegoryczna wizja Sądu Ostatecznego (ok. 870) Eugenio Lucas Velázqueza. Inny tryptyk, Ogród rozkoszy ziemskich (Tuin der lusten) Hieronima Boscha z oko- ło 500 roku, przedstawia (lewe skrzydło) scenę z Raju ze źródłem życia pośrodku, drzewem poznania dobra i zła, a na nim wężem symbolizującym Szatana oraz Bogiem, obok którego stoją pierwsi ludzie. W centrum ulokowana jest kompozycja, którą two- rzą nadzy ludzie poszukujący rozkoszy cielesnej lub galopujący na fantastycznych zwie- rzętach. Istotnym składnikiem tej wizji jest woda, w której zanurzona jest część posta- ci. Prawe skrzydło przedstawia tzw. Piekło muzykantów. Ludzie cierpią męki zadawane przy pomocy instrumentów muzycznych, torturują ich także fantastyczne ptaki. Reprezentacje malarskie marzenia wiążą się z odwzorowaniem postaci, która od- dawała się kreowaniu wizji na jawie. Marzycielami byli między innymi Ikar i Don Kichot. Drugą z postaci przedstawiają obrazy Honoré Daumiera Don Kichote z 868, będący ilustracją do powieści Miguela de Cervantesa Przemyślny szlachcic Don Kichote z Manchy. Jeździec na koniu jest pokraczny, jakby odbijał się w deformującym kształ- ty lustrze. Kolorystyka jest uproszczona, postać nie posiada twarzy. Podobnie gwasz z 9 roku Don Kichot na koniu Zygmunta Waliszewskiego przedstawia postać bo- hatera powieści Cervantesa, obok niego zaś giermka Sancho Pansę. Pejzaż z upadkiem Ikara Pietra Bruegela z około 557 roku dowodzi, że katastrofa chłopca nie została zauważona. Na wodzie widać pióra i wystającą z niej nogę. Tyle pozostało z marzeń. Pierre Paul Rubens jest autorem obrazu Upadek Ikara (66). Chłopiec utracił już skrzydła, właśnie zaczyna spadać, na co z przerażeniem patrzy jego ojciec. Z kolei ikoną romantyzmu jest Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale pędzla Walentego Wańkowicza z lat 87–88. Wsparty o skałę wieszcz oddaje się zamyśleniu, szuka natchnienia. Sen w malarstwie reprezentują przykładowo Śpiąca Wenus Giorgione z około 508–50 roku oraz Śpiąca Wenus z Kupidynem z około 6–66 roku Nicolausa Poussina. Jak dowodzi Jerzy Weinberg, śladem tych reprezentacji postaci podążył Sa- muel Twardowski w opisach swoich śpiących bohaterek w Dafnis drzewem bobkowym, w Nadobnej Paskwalinie i w dwu epitalamiach0. Proroczy wymiar ma obraz Sen św. Urszuli Vittore Carpaccio z 95 roku. Na- wiedzający śniącą o poranku Anioł przynosi jej zapowiedź męczeńskiej śmierci. Wi- 0 Zob. J. Weinberg, Czy echo Samuela Twardowskiego w „Panu Tadeuszu”?, [w:] Wielkopolski Maro. Samuel ze Skrzypny Twardowski i jego dzieło w wielkiej i małej ojczyźnie, red. K. Meller i J. Kowalski, Poznań 00, s. 6–80. ~ 0 ~ zerunkowi śpiącej towarzyszą symbole: pies — wierność, rośliny w donicach — mirt oznacza zaślubiny Chrystusa, goździki małżeństwo doczesne, figury Wenery i Her- kulesa oznaczają Maryję i Chrystusa. Koniec XIX wieku przyniósł Śpiącą Cygankę (897) Henriego Rousseau. Leży ona w pasiastej kolorowej szacie z kijem w ręce, obok niej położona została lutnia, zaś nad dziewczyną pochyla się lew, nad którym widać księżyc. Obrazy przedstawiające śpiące dzieci to przykładowo Śpiący Staś Stanisława Wyspiańskiego z 90 roku i Śpiący Mietek z tego samego roku. Sztukę światową reprezentują między innymi Sen Pablo Picasso z 9 roku, Marca Chagalla Akt nad Witebskiem z 9 roku przedstawiający śpiącą nago kobietę obróconą plecami do odbiorcy umieszczoną nad miastem. Na pograniczu literatury i plastyki sytuuje się komiks. Warto wspomnieć o słynnej amerykańskiej serii zatytułowanej Sandman autorstwa Neila Gaimana. Jej głównym bo- haterem jest Sen — upersonifikowany władca krainy marzeń nazywany między innymi Morfeuszem, który spotkawszy swoją siostrę Śmierć buduje własną tożsamość i konstru- uje osobistą mitologiczną opowieść. Jeden z zeszytów nosi tytuł Sen Sprawiedliwych. W literaturze zwraca uwagę szczególna nośność omawianych motywów licznie re- prezentowanych z uwagi na głębokie osadzenie ich w tradycji kultury opartej na fun- damentalnych przekazach, jakie stanowią Biblia i mitologia. Z motywu snu korzysta też religia. Chrześcijaństwo buduje wizję życia po życiu na wyobrażeniu zaświatów, w których dusza ludzka ma cierpieć męki lub cieszyć się wieczną radością. Niepew- ność przyszłości w zaświatach determinuje starania ludzkie na Ziemi. Pragnienie Raju i uniknięcie mąk, cierpienia stanowi fundamentalny cel zabiegów jednostek i zbioro- wości. Unaocznienie potencjalnej przyszłości pełni rolę dydaktyczną, ma też zaspokoić ciekawość. 2. Sen w dramacie Z kręgu sztuk przedstawiających godne wspomnienia są utwory dramatyczne wy- korzystujące oniryczny sztafaż. Trzeba koniecznie wspomnieć Sen nocy letniej Williama Szekspira, jak i Życie jest snem Pedro Calderona de la Barca. W literaturze polskiej w kręgu tym sytuują się na pewno Sen srebrny Salomei Juliusza Słowackiego, Dziady Adama Mickiewicza, jak i Wesele Stanisława Wyspiańskiego. To kilka tylko najbardziej wyróżniających się przykładów. Nasuwa się od razu pytanie, na ile i jak konwencja senilna wiąże się z kreacją świa- ta fantastycznego? Czy zawsze fantastyczność równa jest oniryzmowi? W ten sposób chcieliby je widzieć dramaturdzy wystawiający wielkie dzieła sceny światowej i polskiej (Sen nocy letniej, Wesele, Dziady). Podążając za Karolem Irzykowskim i jego reflek- sją na temat Wesela Wyspiańskiego, Miłosława Bukowska-Schielmann dochodzi do  Zob. Sandman [online], dostęp:  kwietnia 07, aktualizacja .0.07, dostępny: https:// pl.wikipedia.org/wiki/Sandman .  M. Bukowska-Schielmann, Teatralne wizje snu, [w:] Fantastyka, fantastyczność, fantazmaty, red. A. Mar- tuszewska, Gdańsk 99, s. 75. ~  ~ wniosku, że widma wprowadzone na scenę stanowią „nowy gatunek rzeczywistości”, co staje się możliwe dzięki odrzuceniu psychologii snu, jak też tłumaczeniu obecności widm konwencją folklorystyczną. Badaczka zauważa, że „Sen, wizja nie przywołują już alternatywnego świata, lecz stają się światami pośredniczącymi między światami możliwymi”. Wyspiański przedstawia na scenie świat wyobrażony, będący rezulta- tem działania fantazji, świat łączący dwa inne: ludzki realny i boski nierealny. Zatem sen nie jest tożsamy z wyobraźnią twórczą, której, jak się wydaje, bliżej do marzenia i do kreacji wizji światów równoległych. Dalsze rozważania badaczki ukazują dążenie Witkacego do desemantyzacji sztuki, co prowadzi do koncepcji Czystej Formy, choć zarazem wedle twórcy teatr ma oddziaływać na odbiorcę jak sen, jednak nie jest sam w sobie snem5. U Williama Szekspira komponent oniryczny otwiera przestrzeń fantastyce, któ- rą autor wykorzystywał dość swobodnie, przeplatając jawę ze snem, pozwalając na współistnienie różnych światów, na grę urojeń i zwidów. Według Przemysława Mrocz- kowskiego, Szekspir nakreślił obraz podświadomości targanej przez popędy dowolnie podczas snu6. Godna szczególnej uwagi wydaje się alegoryczna rzeczywistość wykreowana przez Calderona w autos sacramentales Życie jest snem. Nosi ona znamiona wizji totalnej, któ- ra oparta została na biblijnej historii dziejów ludzkości od stworzenia świata, poprzez szczęśliwy pobyt człowieka w rajskim ogrodzie, zerwanie owocu poznania dobra i zła, przebudzenie w świecie, który zrzuca na człowieka wszystkie konsekwencje tego wybo- ru, jak też nieskuteczne poszukiwania drogi powrotu do harmonii ze Stwórcą. Odku- pienie przynosi dopiero Mądrość, która postanowiła przyjąć zabójczy cios Ciemności. Moc, będąca uosobieniem Boga, przekonuje w końcowej scenie Człowieka, iż jego eg- zystencja ziemska jest snem. Śmierć postrzegana jako utrata Bożej łaski stanowi prze- budzenie, które skutkuje zderzeniem z czterema żywiołami, rodzi trud, ból i znój7. Mistyczność i metafizyczność polskiego dramatu dziewiętnastowiecznego oraz po- wstającego u progu XX wieku inspirowana sytuacją braku państwowości i niewoli narodowej, jak też podsycana koncepcjami walki oraz mnożącymi się pomysłami na poszukiwanie drogi do wyzwolenia, wzmacniania ducha narodu oraz podkreślania cierpiętniczej ofiary indywidualnej i zbiorowej, prowokowały do sięgania po onirycz- no-symboliczny sztafaż. Pozwalał on przekraczać granice realności, operować symbo- lami, działać bohaterom poza realiami, wpływać na ich postępowanie poprzez różnego rodzaju wizje prorocze i alegoryczne. Tendencje te łączą między innymi Dziady Mic-  Tamże, s. 8.  Tamże. 5 Tamże, s. 9, 9. 6 Zob. P. Mroczkowski, Wstęp, [w:] W. Szekspir, Sen nocy letniej, przekł. W. Tarnawski, oprac. P. Mrocz- kowski, wyd.  uzup., Wrocław 987, s. XL–XLI. 7 Zob. P. Calderon de la Barca, Życie jest snem, [w:] tenże, Autos sacramentales, wyd. przekł. i oprac. L. Bia- ły, Wrocław 997, BN II 7, s. 9–. Zob. też: M. Piasecka, dz.cyt., s. . ~  ~ kiewicza, Sen srebrny Salomei Słowackiego oraz Wesele Wyspiańskiego. Celem autorów było przekraczanie granic, jak też mieszanie jawy i snu, by stworzyć wizję otwierającą odbiorcy drogę do sfery nadnaturalnych doznań, uwrażliwić duszę na transcenden- cję, wskazać przestrzeń wewnętrznej wolności zbiorowej i jednostkowej, jaką odnaleźć można było w sferze ducha, w świecie symboli oraz mistycznych doznań. Przedmiotem zainteresowania badaczy nie były same tylko zapisy dramatów, lecz także interpretacje dokonywane w trakcie ich inscenizacji. Przykład Dziadów Mic- kiewicza (wystawiali je: Wyspiański, Schiller, Swinarski i Grzegorzewski) pokazuje, iż na ich kształt decydujący wpływ miały możliwości inscenizacyjne teatru, obowią- zujące w danym momencie konwencje, jak i sytuacja zewnętrzna, a więc okoliczności polityczno-społeczne, do których dostosowywano wymowę dramatu. Sceny onirycz- ne mogły służyć nie tylko uwyraźnieniu przekazu narodowego i patriotycznego, lecz także, jak w przypadku Wyspiańskiego, ekspozycji problematyki egzystencjalnej oraz etycznej, by przedstawić „opowieść o cierpieniu, tragedii i odrodzeniu człowieka”8. Z kolei Schiller z pomocą scen onirycznych podkreślał monumentalność widowiska, kładł nacisk na elementy symboliczne i antynaturalistyczne. Konsekwentna niewi- dzialność duchów wspomagała dramatyzację postaci, ale też budowała integralność stylową inscenizacji9. Ze współczesnej wiedzy psychologicznej korzystał Swinarski, budując metafizyczną dramaturgię z udziałem snów, widzeń, wyobrażeń i halucynacji. Unaoczniał za jej sprawą wewnętrzny świat świadomości i podświadomości bohate- ra0. Grzegorzewski z pomocą poetyki snu mieszał z sobą plany aktualnych zdarzeń i historycznych, by komentować bieżącą sytuację społeczną po zniesieniu stanu wojen- nego z wyraziście zaznaczoną polaryzacją stanowisk. Odkrywanie „życia duszy” postaci pozwalało — jak pisze Leokadia Kaczyńska — na ocenę realnej rzeczywistości oraz na rozpoznanie „pozazmysłowego, metafizycznego porządku świata”. Zgromadzone w obecnym tomie studia doskonale wpisują się w wątki, jakie ujaw- nia dokonany właśnie wybiórczy i subiektywny przegląd zagadnienia. Znajdujemy tu analizę i współczesnej autos sacramentales ukazującą przez swą obecność nieustającą żywotność gatunku, trzy analizy współczesnych inscenizacji teatralnych (Craig i Sta- nisławski, Jarocki i Kantor), jak i jedną charakterystykę tekstu dramatycznego (Dwie sztuki (telewizyjne) o śmierci Stasiuka). 3. Sen w filmie Sama sztuka filmowa to już przecież „fabryka snów” (według André Malraux). Określenia tego używa się też, by nazwać dzielnicę Los Angeles, Hollywood. Tadeusz Szczepański w 97 roku w studium Film a wizja senna, odwołując się do literatury 8 Zob. L. Kaczyńska, dz.cyt., s. . 9 Tamże, s. 8. 0 Tamże, s. .  Tamże, s. –6.  T. Szczepański, Film a wizja senna, „Teksty” 97, nr , s. . ~  ~ naukowej z różnych części świata, ukazał analogie między filmem a snem. Zdaniem uczonego, „spektakl filmowy żywi się snem, tak jak sen żywi się filmem”. Jak się wy- daje, jest też film „nieświadomą imitacją marzenia sennego”. Sprzyja temu szczególna sytuacja związana z odbiorem filmu podczas seansu kinowego, który charakteryzują ciemności, koncentracja uwagi na ekranie, „wygodna pozycja i nastawienie relaksowe śniącego-widza, wrażenie samotności, zawieszenie funkcji mentalnych […] napięcie emocjonalne […]”5. Odnosząc się na tym tle do dorobku kina początku lat siedem- dziesiątych, uczony podkreślił związek sztuki filmowej z oniryczną tradycją romanty- zmu i surrealizmu. Pisząc o filmie artystycznym tego okresu stwierdził Szczepański, że sytuuje się on na pograniczu jawy i snu, kreując swego rodzaju rzeczywistość pośrednią usytuowaną „na krawędzi realności”6. Widoczna jest ona w twórczości między innymi Federica Felliniego i Ingmara Begmana7. Godne uwagi zdają się być ekranizacje dzieł literackich. Unaoczniają one wyobraże- nia o snach pisarzy i poetów. Zwraca tu uwagę ekranizacja Schulzowskiego Sanatorium pod klepsydrą w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa (97). Bohater śni o przeszłości, o żydowskim miasteczku z lat dzieciństwa, o nieżyjącym ojcu, przyjaźni i miłości. Na- wiązująca do powieści Edwarda Redlińskiego Konopielka (97), będąca jej adaptacją komedia obyczajowa w reżyserii Witolda Leszczyńskiego (98) przedstawia sen bo- hatera, który stanowi zapowiedź zmian, jakie mają nastąpić na wsi. Z kolei w jednej z ekranizacji powieści Fiodora Dostojewskiego Zbrodnia i kara pod tym samym ty- tułem (reż. Menahem Golan, 00) zaprezentowano niespokojny sen Raskolnikowa (Crispin Glover) po dokonaniu przez niego zabójstwa lichwiarki i jej siostry. Dosłow- ne poszukiwanie noclegu udział w zdarzeniach należących do odrealnionego świata przedstawia komedia Ewa chce spać Tadeusza Chmielewskiego (958). Kazimierz Kutz wykorzystał sen w filmie Straszny sen Dzidziusia Górkiewicza (99, w roli głównego bohatera Edward Dziewoński), będący kontynuacją noweli Scherzo alla polacca z fil- mu Eroica Andrzeja Munka z 958 roku. Sen pomaga w podjęciu decyzji, bowiem bohater roi sobie, że podczas posiedzenia rady gminy zamiast o program, pytano by go o niechlubną przeszłość. Motywy oniryczne stanowią istotę południowokoreańskiego filmu Sen (Bi-mong, 008, reż. Ki-duk Kim), którego głównego bohatera po rozstaniu z dziewczyną nawiedzają doskonale pamiętane dziwne sny. Treść snu Rana odpowiada czynnościom, jakie wykonuje Jin, przypadkowo poznana lunatyczka8. Istnieje też wiele dzieł filmowych, w których posłużono się motywem zaświatów. Przykładowo: To wspaniałe życie (reż. Frank Capra, 96), Orfeusz (reż. Jean Cocteau,  Tamże, s. .  L. Bunuel, Film instrumentem poezji, „Kultura Filmowa” 97, nr 9, s. . Cyt. za: tamże, s. . 5 Tamże, s. . 6 Tamże, s. 9. 7 Tamże. 8 Zob. Sen (film) [online], dostęp:  kwietnia 07, aktualizacja 09.0.07, dostęny: https://pl.wi- kipedia.org/wiki/Sen_(film) ; ~  ~ 950), Niebiosa mogą zaczekać (reż. Buck Henry, 978), Sok z żuka (reż. Tim Burton, 988), Drabina Jakubowa (reż. Adrian Lyne, 990), Między piekłem a niebem (reż. Vincent Ward, 998), Inni (reż. Alejandro Amenábar, 00), Palindromy (reż. Todd Solondz, 00), Constantine (reż. Francis Lawrence, 005), Nostalgia anioła (reż. Peter Jackson, 009)9. Przedstawiają one samodzielnie wykreowane fabuły lub też nawią- zują do motywów stanowiących fundamenty kultury, jak Biblia (patriarcha Jakub) i mitologia (Orfeusz). 4. Sennik dziecięcy Oczywiście konwencje oniryczne nie są obce literaturze dziecięcej. Dość wspo- mnieć o baśniach Hansa Christiana Andersena (np. Królowa Śniegu, Dziewczynka z zapałkami, Księżniczka na ziarnku grochu), historiach Jamesa Matthew Barrie’ego (Piotruś Pan), Astrid Lindgren (Bracia Lwie Serce wykorzystują wszystkie trzy moty- wy), opowieściach Ernesta T. A. Hoffmana (Dziadek do orzechów, Mysi król), dylogii Lewisa Carrolla (Alicja w Krainie Czarów i Alicja po drugiej stronie zwierciadła), powie- ści Jamesa M. Barrie’ego (Piotruś Pan), którzy wprowadzają nie tylko szczególne typy postaci, ale również kreują „światy zsubiektywizowane” w utworach korzystających z konwencji onirycznej i fantazmatycznej0. Warto też pamiętać o Akademii Pana Klek- sa Jana Brzechwy (senne lusterka i opisy snów) i opowiadaniu Adama Bahdaja Pilot i ja (obecne zarówno sen, jak i marzenia). Konwencję snów i marzeń wykorzystuje się też z powodzeniem w kreskówkach dla dzieci. Wspomnieć można choćby klasyczną historię z serii Reksio. Już drugi odcinek, Reksio marzyciel (969), przynosi zapis proroczego snu pełniącego rolę ostrzeżenia. Bohater bawiący się starym butem znudzony w końcu zasypia. Śnią mu się różne formy atrakcyjnej rozrywki, wreszcie też okazja przejażdżki motorem jego pana w roli pasażera. Dochodzi do wypadku (informują o tym odgłosy), Reksio wraca do budy poobijany, z nogą w gipsie, obolały. Po przebudzeniu, gdy widzi swego pana na moto- rze, odmawia mu udziału w przejażdżce, chętnie wraca do zabawy starym butem. Sen jawi się jako przestroga, uczy, że należy cieszyć się z tego, co się ma, bowiem korzy- stanie z wyszukanych rozrywek ściągnąć może nieszczęście. To tylko jeden z licznych przecież przykładów. 9 Szczegóły zob. Ł. Twaróg, [Esensja] Dziesięć najciekawszych filmowych wizji zaświatów [online], dostęp: 7 kwietnia 07, aktualizacja: 0.0.00, dostępny: http://archiwum.stopklatka.pl/news/esensja- 0-najciekawszych-filmowych-wizji-zaswiatow, . 0 K. Slany, Groza w literaturze dziecięcej. Od Grimmów do Gaimana, Kraków 06 (rozdz.: Dziwność i groza w powieściach onirycznych i fantazmatycznych), s. 55–9.  Zob. Reksio (serial animowany), dostęp: 5 kwietnia 07, aktualizacja: ..06, dostępny: https:// pl.wikipedia.org/wiki/Reksio_(serial_animowany) .  Zob. Reksio marzyciel, scenariusz, reżyseria i opracowanie plastyczne L. Marszałek, Film Polski 969 [online], dostęp: 5 kwietnia 07, dostępny: https://www.youtube.com/watch?v=kCOeohwtEr0 , ’9’’–’’’. ~ 5 ~ Warto też sięgnąć do nowszej historyjki edukacyjnej, która uwzględnia postęp technologiczny polegający na wprowadzeniu komputerów i zaistnieniu świata wirtu- alnego. Konwencję snu-marzenia sennego spotykamy przykładowo w amerykańsko- -kanadyjskiej kreskówce dla dzieci, Marta mówi (Martha Speaks). W odcinku 9 z serii pierwszej — Virtually Martha (Wirtualna Marta) wnuczka Helena tłumaczy babci działanie wybranych funkcji komputera, między innymi obsługę mejla. Wiedza ta została następnie wykorzystana do przedstawienia onirycznego pobytu głównej boha- terki, psa Marty, w wirtualnym świecie komputera. Główna bohaterka, bawiąc się kla- wiaturą przypadkowo dosłownie „wpada do komputera”, w którym nie tylko wędruje po pulpicie, ale też staje się uczestniczką świata gier komputerowych. Ucieka między innymi przed stworami, które próbują ją ugryźć czy nawet zjeść, skacze po wirtualnej szosie, którą mkną samochody sterowane przez graczy. Wydobycie Marty ze świata wirtualnego nie jest proste. Nie potrafi tego dokonać nawet informatyk w punkcie napraw sprzętu. W końcu pies zagrożony przez żarłocznych bohaterów jednej z gier, na polecenie swojej pani wysyła się do świata rzeczywistego mejlem w załączniku, unikając w dramatycznych okolicznościach niebezpieczeństw. Sygnałami śnienia nie- zwykłych przygód jest niespokojny sen psa. Przebudzona Marta uświadamia sobie, że przygoda nie była realna. Refleksem po onirycznym doświadczeniu z komputerem jest jedynie wizyta dostawców steków, które nie wiedzieć kto zamówił przez Internet. Przykład ten pokazuje nie tylko możliwość zastosowania konwencji onirycznej w kreskówce, lecz także powiązanie jej z nowoczesnymi technologiami, z realnym wej- ściem w świat wirtualny, realnym tak, jak w dawnych czasach wędrówka po zaświa- tach. Ów sen wyraża także marzenie, by znaleźć się na prawdę w świecie tak bliskim przecież, dostępnym na co dzień, od którego oddziela jednak ekran monitora. Sen umożliwia przekroczenie tej bariery, pozwala spełnić się pragnieniu. 5. W świecie wirtualnym Świat wirtualny należy do kultury elektronicznej, która zdolna jest nie tylko do utrwalania i powielania myśli ludzkiej funkcjonującej w obiegu realnym, ale też wy- twarzać się zdaje nowy, alternatywny obieg myśli i doznań. Korzysta on z zasobów wy- obraźni, jakie wytworzyły czy też uaktywniły literatura i dramat oraz sztuki plastycz- ne i muzyka, wpływają na zmysły. Oprócz warstwy technologicznej, która oddziałuje na człowieka poprzez obraz i dźwięk, potencjalnie istnieje możliwość przekazywania bodźców za sprawą dotyku, zapachu (powonienie), być może też smaku5. Wirtualna  Premiera  marca 00. Zob. Marta mówi [online], dostęp: 8 kwietnia 07, aktualizacja: 9.0.06, dostępny: https://pl.wikipedia.org/wiki/Marta_mówi .  Marta mówi (Martha Speaks), scenariusz K. Scraborough, reżyseria S. To, odcinek 9a (008): Wir- tualna Marta (Virtually Martha), dostęp  kwietnia 07, dostępny: https://www.youtube.com/wat- ch?v=IkCOLRrwhRg . Na podstawie opowiadań S. Meddaugh, Martha Speaks (zob. stronę promocyjną produktu: dostęp:  kwietnia 07, dostępny: http://www.houghtonmifflinbooks.com/features/mar- thathetalkingdog/index.html ). 5 Rzeczywistość wirtualna [online], dostęp: 5 kwietnia 07, aktualizacja: .0.07; dostępny: https:// pl.wikipedia.org/wiki/Rzeczywistość_wirtualna . ~ 6 ~ rzeczywistość definiowana jest wielorako w zależności od przyjętej perspektywy. We- dług Kazimierza Koraba, który zgromadził kilka prób definicji, jest ona postrzegana „[…] jako zespół instrumentów, jako obraz lub źródło doświadczeń, ale także jako zupełnie inna rzeczywistość”6. Najważniejsza jednak wydaje się możliwość udziału i kreowania też rzeczywisto- ści, co możliwe jest zwłaszcza w interaktywnych grach sieciowych, w których narrację „piszą” sami ich uczestnicy, poruszając się za pomocą swych awatarów po wirtualnym świecie. Pozwalają też one na udział w grupach dyskusyjnych, stanowiąc reprezentacje posługujących się nimi osób7. W ten sposób realizuje się jedna z cech świata wirtu- alnego, mianowicie interaktywność użytkownika dokonuje się w czasie rzeczywistym. Urządzenie elektroniczne, odpowiadając na bodziec człowieka, dokonuje „natychmia- stowej modyfikacji świata wirtualnego”8. Zastanowić się należy, czy tzw. „świat wirtualny” nie jest emanacją marzenia? Speł- nieniem ludzkiego pragnienia, by wydostać się, wyrwać się z więzów realności, a zna- leźć, będąc przytomnym i szczęśliwszym w innej rzeczywistości, gdzie człowiek bez konsekwencji może pełnić inną rolę niż w swoim życiu? Zarazem czy wirtualny świat jako świat równoległy czy też światy równoległe, bo zakłada się istnienie wieku wirtualnych światów, nie jest tożsamy z obecnymi od tysię- cy lat w kulturze wyobrażeniami zaświatów? I czy ze względu na swą fantasmagorycz- ność nie jest tożsamy ze śnieniem? Jeśli nie w pełni, to jednak na ile stanowi pochodną stanu onirycznych doznań? Dość wczesną próbą zmierzenia się ze światem wirtualnym jest wizja wykreowana na potrzeby filmu Tron (98, reż. Steven Lisberger), którego bohater, młody pro- gramista Kevin Flynn (Jeff Bridges), zostaje przeniesiony przez złośliwy program do świata wirtualnego. Film ukazuje działanie świata programów komputerowych, któ- ry skonstruowany jest podobnie do świata rzeczywistego9. Z kolei Sala samobójców (0, reż. Jan Komasa) przybliża losy nastolatka, który będąc w stanie depresji uciekł do wirtualnego świata, tam poznał dziewczynę, nawiązawszy z nią więź intelektualną i emocjonalną, popełnił samobójstwo. 6. Charakterystyka obecnego zbioru Tom gromadzi prace uporządkowane, analogicznie jak w przypadku tomu pierw- szego, w trzech działach. W skład pierwszego, W kręgu doświadczeń onirycznych, weszło dziewięć studiów z zakresu biblistyki, historii, geografii literackiej, psychologii, muzy- kologii, jak również sytuujących się na pograniczu literaturoznawstwa i psychologii. 6 K. Korab, Filozofia i socjologia wirtualnej rzeczywistości, [w:] Wirtual. Czy nowy wspaniały świat?, red. K. Korab, Warszawa 00, s. . 7 Zob. Awatar (rzeczywistość wirtualna) [online], dostęp: 5 kwietnia 07, aktualizacja: ..06; do- stępny: https://pl.wikipedia.org/wiki/Awatar_(rzeczywistość_wirtualna) . 8 Zob. K. Korab, dz.cyt., s. 7. 9 Zob. Tron (film), dostęp  kwietnia 07, aktualizacja: 09.0.07, dostępny: https://pl.wikipedia. org/wiki/Tron_(film) . ~ 7 ~ Praca pierwsza przynosi przegląd problematyki onirycznej w Biblii oraz analizę snu króla Salomona, który wbrew oczekiwaniom pragnie nie władzy i bogactwa, lecz mą- drości. Kolejna analizuje wybrane wizje z Historiae Karoli Magni et Rotholandi, określa ich perswazyjną rolę jako egzemplów w fabule kroniki, jak też w budowaniu kultu św. Jakuba Apostoła w samej Composteli oraz na trasie, którą poruszały się pielgrzymki zmierzające do sanktuarium. Ponadto mowa o ich wpływie na dzieje Hiszpanii, a także postawę władców i rycerzy związanych z tym obszarem. Trzecie studium ukazuje z perspektywy historycznoliterackiej z pomocą geopoety- ki występujące w staropolskich opisach podróży do Ziemi Świętej miejsca noclegów peregrynantów. Zatrzymywali się oni w domach zajezdnych, klasztorach, przy kościo- łach, nocowali na statkach, a niekiedy pod gołym niebem. Wiersz Bolesława Leśmiana Dusiołek stanowi punkt wyjścia do opisu funkcjonu- jącego w wielu kulturach personifikowanego obrazu porażenia sennego. Studium na- pisane z perspektywy psychologii klinicznej wyjaśnia pochodzenie i przyczyny zjawi- ska, które przerażało i zarazem fascynowało ludzi, podlegając przez wieki interpretacji głównie z perspektywy religii i demonologii. Psychologiczny aspekt doznań sennych rozważa autorka studium na temat snów osób, które znalazły się w obozach zagłady podczas II wojny światowej. Korzystając z8 ankiet przeprowadzonych wśród byłych więźniów badaczka przekonuje, że sny dawały sposob- ność podtrzymania nadziei. Temu też służyły ich interpretacje dokonywane przez obozowe wróżki. Przekonywały one, że sen stanowi dobrą wróżbę i oznacza życie poza obozem z dala od śmierci. Obozowe wieszczki budzić miały wiarę we współwięźniach. Podobnie praca mówiąca o twórczych snach muzyków, szczególnie Anji Orthodox z zespołu Closterkeller, analizuje doznanie senne z perspektywy psychologii. Badacze, mu- zykolodzy, religioznawcy i psychologowie zajęli się zjawiskiem snów muzyków, którym objawiały się we śnie gotowe melodie. Nie były one wspomnieniem czegoś już istnieją- cego, lecz nową jakością, jak w przypadku Paula McCarthneya i Yesterday oraz dla usytu- owanego w centrum rozważań wyśnionego utworu Kręgi czerwone z płyty Bordeaux. Studium poświęcone prozie Jerzego Pilcha wydobywa z niej motyw snu, który jawi się jako trans, widzenie lub/i koszmar. Ukazując jego różne wcielenia Katarzyna Szkaradnik dokonała przeglądu tego motywu w całej twórczości pisarza, wyznacza- jąc w kolejnych punktach wypowiedzi obszary i formy ich istnienia. Sny nie są więc tylko transami, ale pełnią też rolę proroczą, pozwalają na wytchnienie, które umoż- liwia poznanie oraz przekazanie znaków z zaświatów. Postaci ze snów jawią się jako fantazmaty, widma i majaki. Sen otwiera drogę do przeszłości, przynosi też koszmary niekoniecznie z nią związane, pozwala odkrywać w toku wiwisekcji demony tkwiące w człowieku. Sen u Pilcha miewa charakter deliryczny, sąsiaduje z jawą będącą kosz- marem. Sen przechodzący w śmierć pozostaje natomiast w sferze tabu, pisarz dzięki narracji unieśmiertelnia się za sprawą „ubezczasowienia”. Narracje nakładają się na siebie, jedna tkwi w drugiej — oto sposób uobecnienia się bezczasowości. Badaczka konstatuje, że zarówno sen, jak i literatura u Pilcha śmierci nie podlegają. Rozważania ~ 8 ~ te sytuują się więc na pograniczu psychologii twórczości, przenikania się wizji literac- kiej i rzeczywistości, w czym pomocny jest sen. Stosując psychoanalityczną teorię Sigismunda Freuda Maria Pawlicka analizuje sny opowiedziane w sadze Andrzeja Sapkowskiego o wiedźminie. Eksperyment polega na zastosowaniu wytycznych uczonego wobec doznań postaci należącej do fikcyjnego świata. Badaczka analizuje sen o wzgórzu oraz sen o tańcu, który obok jazdy konnej symbolizować ma akt seksualny. Taniec zarazem oznacza walkę. Pawlicka opisuje też podświadome relacje Geralda i Ciri. Istotną rolę w snach bohaterów odgrywa po- stać śmierci. Badaczka zastanawia się nad profetyczną wartością snów bohaterów, jak i miejscem śniącego w fabule samego snu. Zgodnie z teorią Freuda, powinien się on znajdować w jej centrum. Z kolei próby poszukiwania sposobów rozszerzenia zastosowań terminu „technika oniryczna” ustanowionego przez Marię Podrazę-Kwiatkowską stały się przedmiotem rozważań w studium poświęconym Córce łupieżcy Jacka Dukaja0. W tym celu Urszula Konarska sięgnęła po teorię enantiodromii i fantazmatyczności oraz teorię budowy czasoprzestrzeni literackiej. Korzystała z instrumentarium pojęciowego Freuda i Gu- stawa Karola Junga, jak między innymi archetyp, posłużyła się teorią lsnu, który jest „niezidentyfikowaną konstrukcją wyobrażeniową”. Pozwala ona kontaktować się po- staciom literackim z osobami, których fizyczna obecność nie jest całkowicie pewna. Konarska zbadała czasoprzestrzeń oniryczną, zagadnienie logiczności w snach, zagęsz- czenie fabuły, analizowała sposób istnienia kryterium zrozumiałości, zjawisko kom- pensacji przestrzeni, wreszcie projekcje. Dział drugi, Wyobraźnia — wizja — imaginacja — mistycyzm, gromadzi prace z zakresu psychologii, literatury i dramatu. Otwiera go studium poświęcone myśli an- tropozofa i gnostyka Jerzego Prokopiuka, którego koncepcje, choć zanurzone w myśli Junga i Rudolfa Steinera, szczególne oparcie znalazły w poglądach Roberta Waltera. Poszukiwacz doznań mistycznych wyróżnia gnozę antyczną, neognozę i gnozę lateral- ną, kreuje dla siebie rzeczywistość alternatywną, tzw. Atlant. W świecie Prokopiuka ważną rolę odgrywa Bogini Matka i Młody Bóg, zastępujący demiurga czy też Boga. Znikome mistyczne doświadczenia myśliciela obudowane zostały czy też zastąpione serią osobistych wyborów. Decyzje te pozwoliły mu powołać do istnienia oparty na antropozofii gnostycki świat alternatywny. Drugie studium poświęcono powieści fantasy Kazimierza Truchanowskiego Toten- horn, który przybliża autonomiczny świat wykreowany przez tego antropologa i kul- turoznawcę sprawnie operującego alegorią i groteską, wprowadzającego czytelnika w liczne aspekty kultury i sztuki. W powieści szczególną rolę pełnią chaos, kraniec świata i piekło. Trudno wyznaczyć granicę między jawą a snem, złudzeniem a iluzją, które wzajemnie się przenikają, komponując w jeden obraz. Praca kolejna dotyczy liberackich zmagań z afazją. Studium ukazuje zapis doświadczeń Karoliny Wiktor utrwalony w książce Wołgą przez afazję. Autorka, która utraciła mowę 0 Zob. M. Podraza-Kwiatkowska, Symbolizm i symbolika w poezji Młodej Polski, Kraków 00, s. 90– 00. ~ 9 ~ wskutek udaru, pisząc stara się przybliżyć świat ludzi chorych, jak i poszukuje drogi, by się z niego wydostać. Tomasz Florczyk przekonuje, że jej sztuka wizualna i wykreowany świat bliskie są Tolkienowskiej baśniowości, stanowią krainę niemalże mistyczną. Wreszcie ostatnie studium przybliża dwa motywy: poległego syna i matki — we współczesnych polskich dramatach, czyniąc punkt wyjścia z Ajschylosowych Persów, jak i Szekspirowego Koriolana. Syn jest żołnierzem, który umiera, choć nie zawsze bohater- sko, częściej jako samobójca uciekający przed traumą wojny. Badacz analizuje Dziady. Ekshumację oraz Bitwę warszawską 1920 Pawła Demirskiego, Trash Story Magdaleny Fertacz, Chłopca malowanego Piotra Rowickiego, Elegię Anny Wakulik oraz Gorączkę czerwcowej nocy Tomasza Śpiewaka. Matka w utworach jest strażniczką pamięci, piastun- ką legendy bohaterstwa syna. Godne uwagi są wątek munduru oraz nieobecności tegoż syna, jak też innej kobiety, która oceniając matkę, staje się dla niej przeciwwagą. Dział ostatni, W sferze zaświatów, gromadzi siedem prac należących do kręgów dra- maturgii polskiej i światowej, rodzimej eseistyki oraz baśni. Poświęcony jest twórczości artystów światowych (Edward Gordon Craig, Ariano Suassuna i Hugo von Hofman- nsthal), jak i krajowych (Jerzy Jarocki, Tadeusz Kantor, Jarosław Marek Rymkiewicz, Andrzej Stasiuk). Dział otwiera studium na temat zmagań dwu wielkich reformatorów teatru, Kon- stantina Stanisławskiego i Edwarda Gordona Craiga, podczas przygotowywania mo- skiewskiej inscenizacji Hamleta w roku 9. Studium przybliża ścieranie się wizji obu gigantów teatru. Craig chciał oczyścić teatr z rekwizytów i dekoracji, odrzucić mime- tyczne odtwarzanie rzeczywistości na rzecz wizualizacji i symbolizacji, czyli odejścia od dosłowności, uobecnić nadprzyrodzony świat fantazji z duchami. Stanisławski jawił się jako skrajny realista. Zmagania z sobą mistrzów dotyczyły nie tylko dekoracji i strojów, ale i techniki gry aktorskiej. Eksperymentalna współpraca zakończyła się licznymi kom- promisami, ostatecznie też sukcesem, choć obfitowała w spory i nieporozumienia. Niemożność wyznaczenia granicy między jawą a snem, zanurzenie realności w sym- boliczności to domena opowiadania Hugo von Hofmannsthala Syn kupca ze zbioru Baśń 672 nocy. Studium poświęcone utworowi koncentruje się na postaci bogatego syna kupca, który rozkoszując się pięknem, odsuwa od siebie brzydotę. Jest nikim — ubezwłasnowolniony przez dom, pieniądze i służbę, jest niedojrzały, nie chce do- rosnąć, podejmować decyzji, brać odpowiedzialności, kochać… Praca przybliża sym- boliczne okoliczności śmierci syna kupca, zarazem pokazuje, jak porusza się po po- wierzchni, nie chcąc jej przełamać, do czego zostaje zmuszony przez piętnastoletnią służącą, która podejmuje próbę samobójczą. Studium poświęcone Sprawie wg Samuela Zborowskiego Juliusza Słowackiego Jerzego Jarockiego ukazuje zespół zabiegów inscenizacyjnych, których dokonał dramaturg, by wydobyć z tekstów Słowackiego interesujące go treści, nadać nowy sens, stworzyć alter- natywną rzeczywistość łączącą znaczące punkty w historii. Wyznaczają je zarówno sama postać Samuela Zborowskiego, jak i dramaturgia Słowackiego, wspomnienie premiery dramatu, potem wawelski pochówek poety i w końcu katastrofa smoleńska z 00 roku. ~ 0 ~ Według badawczej relacji, w wizji historii Jarockiego szczególną rolę odgrywają postaci Chrystusa i Szatana. Akcja dramatu jest oderwana od czasu i od realiów, rozgrywa się, jak ukazuje rzecz Małgorzata Andrzejak-Nowara, w swego rodzaju zaświatach. Studium o Historii o Miłosnej, czyli Testamencie psa brazylijskiego dramaturga Aria- no Suassuny przybliża ten utwór, ukazując jako nawiązanie do tradycji średniowiecz- nych misteriów, moralitetów i przede wszystkim auto sacramentale. Łączy tematykę za- czerpniętą z Nowego Testamentu z konwencją karnawałową. Rozgrywająca się na dwu planach akcja (ziemski i pozaziemski) łączy treści teologiczne z elementami taneczny- mi, ukazuje też wszystkie wymiary sądu nad duszą człowieka, podkreślając autonomię wyroku, jaki wydaje Bóg w momencie rozstrzygania się losu zmarłego. Przedstawia Maryję w roli „Miłosiernej” — pośredniczki między Bogiem a człowiekiem. Autor misterium ukazuje ją jako obrończynię ludzi. Anna Kolak przybliża utwór, uznając za obraz ukazujący zmaganie człowieka z rzeczywistością, jakie dokonuje się w perspek- tywie religijnej, a szczególnie eschatologicznej. Szczegółowemu oglądowi poddano też szkic Jarosława Marka Rymkiewicza Juliusz Słowacki pyta o godzinę. Agnieszka Matyniak rozważała technikę ujmowania postaci poety. Uznała, że szczególną wartością jest łączne rozpatrywanie biografii i dzieła twór- cy. Dzieło bowiem nie powstaje bez kontekstu biograficznego, nie jest czystą struktu- rą. Dostrzegła też szczególną rolę dla Rymkiewiczego oglądu dokonań Słowackiego uwagi Marii Janion, która zarzuciła myślicielowi, że pokazuje dzieło poety, opierając się na interpretacjach znaczących badaczy, nic nowego nie wnosząc do wiedzy o jego wielkości. Matyniak skonstatowała, że od tego momentu datuje się punkt zwrotny w poszukiwaniach Rymkiewicza, który zaczął się baczniej przyglądać wizjom wieszcza, zbliżać niebezpiecznie do dzieła, odkrywając stopniowo jego przerażającą wielkość. Dał się wręcz pochłonąć Słowackiemu mistycznemu, utożsamić z nim, podporządko- wać mu własną działalność artystyczną. Przejmujący obraz gry ze śmiercią, której częścią staje się faktyczny zgon artysty, przynosi studium poświęcone okolicznościom powstania ostatniego spektaklu Kan- tora Dziś są moje urodziny. Twórca Cricoteki zmarł miesiąc przed premierą. Klaudia Renusch zwraca uwagę na ustawiczne pomyłki: Kantor przekręcał tytuł spektaklu, mówiąc: Dziś są moje imieniny, jakby chciał zaklinać śmierć. Studium ukazuje też sym- boliczny sen artysty, włączony do przedstawienia. To zapis spotkania z Biedną Dziew- czyną w piwnicy Cricoteki, wśród rekwizytów. Badaczka ukazuje pracę nad ostatnim spektaklem Kantora w świetle teorii Freuda i Junga, jako próbę przepracowania trau- my, zmaganie się z nieuchronną śmiercią. Sen jako próbę śmierci analizuje studium poświęcone Dwom sztukom (telewizyj- nym) o śmierci Andrzeja Stasiuka. Martyna Ciarkowska dowodzi, że jest ona czymś nieuchwytnym, zgodnie z przekonaniem Epikura, który głosił, że „gdy istniejemy, śmierć jest nieobecna, a gdy tylko się pojawi, nas już nie ma”. Badaczka uważa, że Stasiuk ukazać pragnie również lęk człowieka, jakiego doznaje przed śmiercią, przybli- żyć się ponadto do ciekawości jednostki, która pragnie poznać, czym jest umieranie. ~  ~
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sen, marzenie, zaświaty w literaturze i kulturze. Tom 2. Kultura
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: