Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00527 007104 12428116 na godz. na dobę w sumie
Shakespeare 2014. W 450. rocznicę urodzin - ebook/pdf
Shakespeare 2014. W 450. rocznicę urodzin - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 236
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9733-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
W książce przedstawiono wyniki interdyscyplinarnych badań nad dziełami i obecnością wielkiego dramaturga elżbietańskiego w Polsce w zmieniającym się kontekście historycznym i kulturowym. Jest ona po części efektem dyskusji naukowych prowadzonych w Międzynarodowym Centrum Badań Szekspirowskich utworzonym w Uniwersytecie Łódzkim w 2012 r.
Interesująca tematyka (m.in. „mit Hamleta” w kulturze polskiej, sprawa autorstwa sztuk Szekspira i teoria spiskowa, Szekspir w Teatrze Telewizji Polskiej) oraz sposób, w jaki przedstawione zostały metamorfozy pisarza i jego twórczości w literaturze, filmie, telewizji i malarstwie, czynią z książki pasjonującą lekturę, która też pobudza refleksję nad kulturotwórczą funkcją dzieł Szekspira i coraz nowymi znaczeniami wydobywanymi z jego sztuk scenicznych. Światowe kultury uznano za uzasadnione płaszczyzny kulturowe, które nieustannie określają tożsamość, znaczenie i wartość dzieł Szekspira. Jakakolwiek praca poświęcona badaniu obecności Szekspira w kulturze światowej staje się źródłem wiedzy o wielokulturowości, demonstrując, jak powiedział to parę lat temu Terence Hawkes, nie tylko „[c\o Szekspir chciał nam powiedzieć”, lecz „[c\o my chcemy powiedzieć przez Szekspira”. Do tej kolorowej mozaiki kultur należy także polski Szekspir, ze swą odmiennością m.in. polityczną, socjologiczną oraz zdobyczami artystycznymi i filozoficznymi.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Krystyna Kujawińska-Courtney, Monika Sosnowska – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Katedra Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej 90-131 Łódź, ul. Narutowicza 59a RECENZENT Andrzej Weseliński SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org Lidia Ciecierska PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/lenschanger © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06641.14.0.K ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-284-2 ISBN (ebook) 978-83-7969-733-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 ~ SPIS TREŚCI ~ Informacje o Autor(k)ach Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska – Wprowadzenie 9 11 CZĘŚĆ I: Hamlet i Hamlet – towarzysze dziejów narodowych Małgorzata Grzegorzewska – „Spojrzyj z ukosa”, czyli anamorfozy Hamleta 23 Marta Wiszniowska-Majchrzyk – Rozliczanie Hamletem 35 Agnieszka Rasmus i  Magdalena Cieślak – „Straszliwa szykuje się draka” – Obraz powojennej Polski w Hamlesiu Jerzego Skolimowskiego Aleksandra Budrewicz – Zagrać Hamleta i umrzeć. Ostatni Hamlet Artura Schroedera na tle powieści teatralnej Monika Sosnowska –  Ofeliczny stan, czyli szaleństwo w  trzech polskich przekładach Hamleta 47 59 81 CZĘŚĆ II: Poza Hamletem (i Hamletem) – metamorfozy autora i jego twórczości w literaturze, filmie, sztuce Krystyna Kujawińska Courtney –  A  może Szekspir nie napisał Szekspira? – Sprawa autorstwa jego sztuk a film Anonymous (2011) 97 Olga Mastela –  O  polskości niektórych krytycznoliterackich, przekłado- wych i teatralnych interpretacji Zimowej opowieści 115 Anna Pietrzykowska-Motyka – Gra czy wojna żywiołów – Retrospektywne obrazy sztormu w Burzy Williama Szekspira w oparciu o polskie prze- kłady 129 Jacek Fabiszak – Szekspir w polskiej telewizji – Tradycja a wyzwania przy- szłości 153  5  ~ Spis treści ~ Tomasz Kowalski – Pre(-)tekst – Szekspir Mai Kleczewskiej 173 Michał Haake – „…ażeby za to dobrodziejstwo / Bez ociągania chrzest przy- jął…” Ikonografia obrazu „Kupiec wenecki” Aleksandra Gierymskiego 185 Agnieszka Szwach – Szekspir w twórczości Daniela Chodowieckiego Dzieła cytowane Indeks osób 203 213 233 ~ PODZIĘKOWANIA ~ Niniejsza publikacja powstała dzięki finansowemu wsparciu Jego Ma- gnificencji Rektora Uniwersytetu Łódzkiego, Prof. zw. dr hab. Włodzi- mierza Nykiela oraz Dziekana Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Prof. zw. dr hab. Tomasza Domańskiego. Serdeczne podziękowania należą się także Pani Dyrektor Wydawnic- twa Uniwersytetu Łódzkiego, Ewie Bluszcz, byłemu Panu Dyrektorowi Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego, Tomaszowi Włodarczykowi, Pani Leonorze Wojciechowskiej – Koordynatorce ds. cyklu wydawni- czego oraz Pani Liliannie Ladoruckiej – Specjalistce ds. produkcyjno - -finansowych w Wydawnictwie UŁ. ~ INFORMACJE O AUTOR(K)ACH ~ Budrewicz, Aleksandra – Adiunkt, Katedra Literatur Zachodnich, Wy- dział Filologiczny, Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie Cieślak, Magdalena –  Adiunkt, Zakład Dramatu i  Dawnej Literatury Angielskiej, Wydział Filologiczny, Uniwersytet Łódzki Fabiszak, Jacek –  Doktor hab., Profesor UAM, Zakład Kulturalnych Stosunków Polsko-Anglosaskich, Wydział Anglistyki, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Grzegorzewska, Małgorzata – Profesor zw. dr hab., Instytut Anglistyki, Wydział Neofilologii, Uniwersytet Warszawski Haake, Michał – Adiunkt, Instytut Historii Sztuki, Wydział Historycz- ny, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kowalski, Tomasz –  Adiunkt, Katedra Dramatu, Teatru i  Widowisk, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej, Uniwersytet im. Adama Mic- kiewicza w Poznaniu Kujawińska Courtney, Krystyna – Profesor zw. dr hab., Katedra Stu- diów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Uniwersytet Łódzki Mastela, Olga – Doktor, Tłumaczka Pietrzykowska-Motyka, Anna –  Adiunkt, Katedra Literatur Zachod- nich, Zakład Literatur Angielskiego Obszaru Językowego, Wydział Filologiczny, Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie Rasmus, Agnieszka –  Adiunkt, Zakład Dramatu i  Dawnej Literatury Angielskiej, Wydział Filologiczny, Uniwersytet Łódzki Sosnowska, Monika – Adiunkt, Katedra Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej, Wydział Studiów Międzynarodowych i Poli- tologicznych, Uniwersytet Łódzki  9  ~ Informacje o Autor(k)ach ~ Szwach, Agnieszka – Adiunkt, Zakład Literatury, Instytut Filologii Ob- cych, Wydział Humanistyczny, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach Wiszniowska-Majchrzyk, Marta – Profesor zw. dr hab., Katedra Filo- zofii Kultury, Wydział Filozofii Chrześcijańskiej, Uniwersytet Kar- dynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie ~ WPROWADZENIE ~ W jubileuszowym  roku 2014 z  okazji 450. rocznicy urodzin Williama Szekspira1 można pokusić się o  epitetową charak- terystykę elżbietańskiego dramaturga, czyli powtarzające się w  rozmaitych tekstach określenia, składające się na obraz Szekspira w  kulturze międzynarodowej: największy dramaturg wszech czasów, reformator teatru, uniwersalny umysł, ponadczasowy poeta, fenome- nalny „malarz”, niedościgniony „rzeźbiarz”, genialny „kompozytor”, znawca psychiki, nieomylny praktyk, kompetentny polityk, bezkonku- rencyjny artysta, czy też wreszcie − ikona kultury. Dla nas, autorek i autorów niniejszej publikacji, to po prostu i aż Mistrz, którego podzi- wiamy i tylko, niestety, prozą uwielbienie jesteśmy w stanie wyrazić. Śmiałość, by  wyrazić zachwyt nad twórczością dramaturga miało wielu polskich poetów i  poetek, począwszy od  Konstanego Gałczyń- skiego aż po Wisławę Szymborska. Wśród polskich wierszy o Szekspirze można natrafić na dziewiętnastowieczny poemat Wiktora Gomulickiego pt.  Szekspir (1886), w  którym autor składający hołd elżbietańskiemu dramatopisarzowi, pyta i udziela odpowiedzi: Czyś ty jest synem Anglii? – nie, tyś dzieckiem świata! Geniusz twój poza metę plemienną wylata, Rodowe samolubstwo myśli twych nie łudzi I nie ziomków nam swoich malujesz, lecz – ludzi. Kreując światy sceniczne, stwarzał Szekspir ludzi – dramatis perso- nae, którzy na przestrzeni wieków przekroczyli granice, stając się czę- ścią nie tylko kulturowej spuścizny, lecz nieustanie tworzonego kapitału 1 W niniejszej monografii zastosowano spolszczoną wersję zapisu nazwiska Sha- kespeare. Jest ona mocno zakorzeniona w polskiej kuturze i znacznie częściej stosowana niż forma anglojęzyczna.  11  kulturowego prawie wszystkich narodów, grup etnicznych i wyznanio- wych świata. Zaświadczają o tym chociażby zasoby internetowe, poda- jąc, że  Szekspir oraz jego twórczość jest tematem monografii, esejów i artykułów, poświęconych m.in. kulturze brazylijskiej, francuskiej, ja- pońskiej, rumuńskiej, afgańskiej, amerykańskiej, południowo-afrykań- skiej. Ostatnio jego lokalne przywłaszczenia kulturowe osiągnęły nowy status naukowy. Chociaż postmodernizm podważył istnienie Prawdy, nie podważył jednak sproblematyzowanych politycznych, społecznych i  kulturowych dyskursów różnorodnych pettite narracji. I  jest to, jak uważamy, jedna z przyczyn współczesnego urodzaju prac poświęconych „życiu” Szekspira w światowych kulturach. Ta zmiana krytycznego pa- radygmatu ułatwiła internacjonalizację Szekspira: światowe kultury uznano za uzasadnione płaszczyzny kulturowe, które nieustannie okre- ślają tożsamość, znaczenie i wartość dzieł Szekspira. Należy tutaj zwrócić uwagę, że obecny związek z m.in. kulturą ro- syjską, hinduską, kanadyjską czy chińską, nie istnieje tylko w ramach formalnych struktur teatru czy krytyki, lecz także w ramach popular- nych przywłaszczeń kulturowych takich jak filmy, reklama, komiksy czy polityka retoryczna. Można obecnie uznać za truizm stwierdzenie, że ja- kakolwiek praca poświęcona badaniu obecności Szekspira w kulturze światowej staje się źródłem wiedzy o wielokulturowości, demonstrując, jak powiedział to parę lat temu Terence Hawkes, nie tylko „[c]o Szek- spir chciał nam powiedzieć”, lecz „[c]o my chcemy powiedzieć przez Szekspira” (1993: 3). I tak może nie staniemy się specjalistami w zakre- sie historii Węgier, kubańskich praktyk teatralnych czy koreańskiego folkloru, ale czytając dzieje Szekspira w tych kulturach, otrzymujemy informacje na temat historii, zwyczajów, przekonań, wartości, które są w tych kulturach obecne. Do tej kolorowej mozaiki kultur należy także polski Szekspir, ze swą odmiennością m.in. polityczną, socjologiczną oraz zdobyczami artystycznymi i filozoficznymi. A losy Szekspira oraz jego literackich kreacji w kulturze polskiej są odległe, sięgające pierwszych kontaktów teatralnych z trupami wędrow- nych aktorów z Anglii, przybywających do Polski na początku siedemna- stego wieku. Czym innym jest jednak poznanie twórczości dramaturga w wersji obcojęzycznej, z punktu widzenia odmiennej kultury, z perspek- tywy obcego języka, czym innym zaś wprowadzenie Szekspira na polski grunt kulturowy i spowodowanie, by „mówił i myślał” po polsku. Na polskiego Szekspira, jeszcze nie tego właściwego, trzeba było poczekać aż do drugiej polowy osiemnastego wieku, tj. do momentu zaistnienia  12  ~ Wprowadzenie ~ w  teatrze warszawskim, krakowskim czy lwowskim jego dramatów w formie przekładów na język polski, niemiecki lub francuski. Z tego okresu pochodzą także pierwsze krytyczne oceny jego twórczości. Dopiero Polska okresu rozbiorów może cieszyć się prawdziwie pol- skim Szekspirem, a raczej polskimi przywłaszczeniami jego dramatów. Wtedy również rozkwita „myślenie Szekspirem po polsku”, a elżbietań- ski dramaturg z  cytowanego na wstępie poematu Gomulickiego staje się „dzieckiem świata”, obdarzonym opieką polskiej elity intelektualnej. Z  kolei „ludzie”, jakich maluje w  dramatach zaczynają przypominać Polaków, zaś postawy przez nich prezentowane przede wszystkim służą sprawie narodowowyzwoleńczej. Polskiego Szekspira zaczyna otaczać kult, zaś niektóre jego postacie, w tym szczególnie Hamleta – mit pro- wadzący do rozwinięcia zjawiska hamletyzmu/hamletyzowania polskie- go czy też hamletomanii trwającej po dziś dzień. Od  kiedy Szekspir i jego bohaterowie dowiedli swojej polskości, a to za sprawą coraz licz- niejszych tłumaczeń, adaptacji, interpretacji oraz inspiracji i odniesień do jego sztuk, stali się istotną częścią polskiej kultury. Z perspektywy czasu można stwierdzić, że  kulturotwórcze oddziaływanie twórczości „łabędzia z Avonu” na polskim gruncie jest tak przemożne, że Szekspir zawładnął nie tylko indywidualną świadomością intelektualną, lecz tak- że świadomością zbiorową/narodową. Niniejsza publikacja rejestruje wybrane motywy odbioru jego twór- czości w kulturze polskiej, uwzględniając jej obecność w przekładach, krytyce literackiej, teatrze, telewizji, filmie oraz malarstwie. Pracę po- dzielono na dwie części: „Hamlet i Hamlet – towarzysze dziejów naro- dowych” oraz „Poza Hamletem (i Hamletem) – Metamorfozy autora i jego twórczości w literaturze, filmie, sztuce”, które porządkują eseje pod względem problemowo-tematycznym. W otwierającym hamletyczną część książki eseju pt. „‘Spojrzyj z uko- sa’, czyli anamorfozy Hamleta” Małgorzata Grzegorzewska podejmuje kwestię sposobów patrzenia w Hamlecie Williama Szekspira z perspek- tywy fenomenologii Jeana-Luca Mariona. Francuski filozof zdefiniował wykorzystane w eseju pojęcia ikony, idola i anamorfozy. Anamorfoza, będąc techniką plastyczną, od początku odkrycia możliwości zniekształ- cania obrazu, stosowana była w malarstwie. Była ona znana już w cza- sach Szekspira, który – zdaniem autorki – odwołuje się do tej metody, np. kiedy niejednokrotnie bawi się w przekształcanie obrazu scenicz- nego w  Hamlecie. Grzegorzewska udowadnia, że  Szekspir korzysta z  koncepcji anamorfozy, by  odsłonić epistemologiczne wątpliwości  13  ~ Wprowadzenie ~ kultury wczesnej nowożytności. Koncepcja perspektywy anamorficz- nej, której niepokojący efekt leży w  ustawieniu dwóch obrazów lub portretów w  jednej perspektywie, zostaje użyty w  połączeniu z  istot- nym dla wywodu założeniem Stanisława Wyspiańskiego. Twierdzi on, że w Hamlecie można zauważyć dwoistość tekstu: z jednej strony od- najduje w  nim anachroniczną tragedię zemsty („perspektywa frontal- na”), z drugiej zaś współczesny dramat psychologiczny („perspektywa z ukosa”). W opinii autorki eseju, zmiana perspektywy podsuwa drugi, egzystencjonalny obraz, mianowicie opowieść o przemijaniu, podobnie jak w przypadku obrazu Hansa Holbeina Ambasadorowie. Grzegorzew- ska na podstawie licznych odniesień do dramatu Szekspira udowadnia w eseju, że Hamlet jest „anamorfozą śmierci”. W eseju poruszającym wątek „Rozliczania Hamletem” Marta Wisz- niowska-Majchrzyk przygląda się dziejom Hamleta i  podejmuje się ich klasyfikacji, wykorzystując do tego celu kategorię „mitu Hamleta” w kulturze polskiej. Autorka zastanawia się, w jaki sposób Hamlet-bo- hater i Hamlet-dramat przyjmują na siebie nowe funkcje w powojennej polskiej kulturze. Przede wszystkim koncentruje się na politycznych po- wiązaniach Hamleta z polską rzeczywistością pod rządami komunistycz- nymi. Wiszniowska-Majchrzyk obiera trajektorię, której tło wyznacza praca Jacka Trznadla Hamlet czyli kłopoty z działaniem (1995). Prowa- dzi analizę, zaczynając od Hamleta Wajdy z 1956 roku, czyli „Hamleta po XX Zjeździe” (1956) w ocenie Jana Kotta, przez omówienie Hamle- ta 70 w reż. Bohdana Drozdowskiego oraz sztuki z 1981 roku Jerzego Żurka Po Hamlecie, a  kończąc na sztuce Fortynbras się upił Janusza Głowackiego (1983). W opinii autorki wyrosły w epoce romantyzmu mit Hamleta trwał w powojennej Polsce, niosąc treści polityczne, budu- jące historię narodu ponownie zniewolonego, tyle że przez inny system. Polska demokratyczna stawia pod znakiem zapytania polityczną rolę sztuki Hamlet w kulturze polskiej, choć nie ma wątpliwości co do jego nieustającej obecności i kulturotwórczej funkcji. Magdalena Cieślak i Agnieszka Rasmus, w następnym eseju o zabar- wieniu ideologicznym, „‘Straszliwa szykuje się draka’ – obraz powojen- nej Polski w Hamlesiu Jerzego Skolimowskiego” analizują 9-minutowy czarno-biały film z  roku 1959/1960, będący pierwszą etiudą filmową artysty zrealizowaną w Łódzkiej Szkole Filmowej. Hamleś Skolimow- skiego manifestuje parodystyczne podejście do Szekspirowskiego Ham- leta, który został zrealizowany w  konwencji filmu niemego. Autorki odczytują film w kategoriach komentarza polskiej rzeczywistości okresu  14  ~ Wprowadzenie ~ komunizmu z  wykorzystaniem takich narzędzi jak aluzja czy symbo- lizm. Bazując na Szekspirowskiej fabule, reżyser z dużą dozą komedii sytuacyjnej i groteski dokonuje transformacji bohaterów m.in. zmienia- jąc lub/i zniekształcając poprzez zdrobnienia ich imiona: Hamlet staje się Hamlesiem, Ofelia –  Ofelką, a  Laertes –  Learciem. Postaci Szek- spirowskie stają się dzięki temu zabiegowi Polakami „z krwi i kości”. Cieślak i  Rasmus podkreślają subwersywny charakter filmu-dowcipu, wplecionego w polską sytuację historyczną i ideologiczną z przeszłości. Film, który powstał w tym trudnym okresie, stanowi – w opinii autorek – głos opozycji w stosunku do panującego wówczas reżimu. Hamleś, którego reżyserowi udało się ominąć cenzurę, potwierdza znaczenie twórczości Szekspira dla kultury polskiej, w  szczególności Hamleta, który w  latach komunizmu służył twórcom kultury i  elicie intelektu- alnej nie tylko do komentowania wątków społeczno-politycznych, lecz nawet do wykpiwania narzuconej ideologii i zniewolenia. Kolejna praca „Zagrać Hamleta i umrzeć. Ostatni Hamlet Artura Schroedera na tle powieści teatralnej”, autorstwa Aleksandry Budre- wicz, nawiązuje do  praktyki umieszczania aluzji do  Szekspirowskich postaci oraz cytatów z jego dzieł w prozie w Polsce przełomu dziewięt- nastego i dwudziestego wieku na przykładzie utworu Ostatni Hamlet (pierwodruk prasowy Słowo Polskie, 1908) Artura Schroedera. Autor- ka zastanawia się nad genezą oraz klasyfikacją utworu, wskazując jego cechy noweli oraz powieści i w efekcie uznając go za część zbioru po- wieści teatralnej. Przewodnim tematem pracy jest jednak treść Ostat- niego Hamleta. W  głównym bohaterze − podstarzałym kanceliście i dawnym aktorze, Józefie Waraczu – ożywają dawne sceniczne ambicje i wraz z przybyciem do miasteczka trupy teatralnej, pragnie wcielić się w rolę tej kultowej postaci Szekspirowskiej. Chociaż w rzeczywistości ponosi klęskę (pijany Waracz odgrywa Hamleta na ulicy), w wyobraźni staje się spełnionym aktorem-Hamletem. Schroeder, jak wielu pisarzy, mierzy się z kreacją Szekspirowską, czyniąc ze swego bohatera postać, która ostatecznie doznaje śmierci symbolicznej, jako aktor i człowiek. Szkic teatralny Schroedera, wraz z innymi podobnymi utworami epoki, przyczynił się do popularyzacji twórczości i umocnienia pozycji Szek- spira w kulturze polskiej. Rozdział poświęcony hamletyzmowi naszemu polskiemu zamyka praca Moniki Sosnowskiej – „Ofeliczny stan, czyli szaleństwo w trzech polskich przekładach Hamleta”. Autorka poszukuje polskiej Ofelii, jak czynił to np. Jarosław Komorowski w eseju „Dwieście lat polskiej  15  ~ Wprowadzenie ~ Ofelii” (2011), ograniczając te zabiegi do  wybranych tłumaczeń dra- matu Hamlet: Józefa Paszkowskiego (1862), Władysława Tarnawskie- go (1953) oraz Stanisława Barańczaka (1990). Wychodząc z założenia, że zmarginalizowana w sztuce postać kobiety szalonej może stać się ob- szarem pierwszoplanowych dociekań, Sosnowska odwołuje się do za- łożeń feministycznych (m.in. Elaine Showalter), które uczyniły Ofelię literackim archetypem kobiety obłąkanej. Z perspektywy feministycz- nej w  przeznaczonym dla Ofelii tekście dramatu rysuje się postawa buntownicza, subwersywna erotycznie oraz symboliczna w swej wymo- wie. Istotą analiz Sosnowskiej jest porównanie polskich fraz i zwrotów przekładowych, jakie zastosowali poszczególni tłumacze dziewiętna- stowieczni i dwudziestowieczni. Z przekładów wynika, że biedna/nie- szczęsna Ofelia majaczy/bredzi/wypowiada nonsensy, a będąc dotknięta pomieszaniem zmysłów i utratą/brakiem rozumu, staje się istotą głów- nie cielesną. Somatyczny wymiar obłędu bohaterki może stać się pod- stawą do utrwalenia poglądu w polskiej kulturze, że kobiece szaleństwo związane jest przede wszystkim z seksualnością, biologią i zmysłami, zaś męski obłęd ma podłoże intelektualne i tym samym przedstawiane jest w  lepszym świetle aniżeli deprecjonowane wariactwo Ofelii, płynące z głębi jej ciała i zmysłów. Druga część monografii „Poza Hamletem (i Hamletem) – Metamor- fozy autora i jego twórczości w literaturze, filmie, sztuce” obejmuje sie- dem esejów. Pierwszy z nich zatytułowany „A może Szekspir nie napisał Szekspira? – Sprawa autorstwa jego sztuk a  film Anonymous (2011)” stanowi krytyczną ocenę filmu Anonimus − kwestionującego autorstwo dzieł Szekspira − której podejmuje się Krystyna Kujawińska Courtney. Sięgając pierwszych dziewiętnastowiecznych teorii podających w wątpli- wość autorstwo dramatów, sonetów i  poematów Szekspira, badaczka przywołuje kolejne argumenty proponowane przez ich zwolenników, m.in. niewielka liczba dokumentów z  życia dramaturga, powątpiewa- nie w jego twórcze możliwości czy też kwestionowanie poziomu wie- dzy i zdobytej edukacji. W opinii Kujawińskiej Courtney twórcy obrazu filmowego Anonimus oparli przekaz o teorię spiskową, według której w  wyniku kilkuwiekowej „zmowy”, naukowców, literatów, krytyków, profesorów i  nauczycieli, a  także miłośników Szekspira, zatuszowano fakt, że wszystkie prace przypisywane „łabędziowi znad Avonu” napisał hrabia de Vere. Wytykając liczne przekłamania oraz nieścisłości, jakich dopuścił się reżyser Rolland Emmerich (a także jego poplecznicy), szek- spirolożka broni tezy głoszącej, że „Szekspir (jednak) napisał Szekspira”.  16  ~ Wprowadzenie ~ „O polskości niektórych krytycznoliterackich, przekładowych i te- atralnych interpretacji Zimowej opowieści” to tytuł pracy Olgi Masteli, której celem jest ukazanie specyfiki wybranych (re)interpretacji Zimowej opowieści, warunkowanych polską kulturą (historią, polityką, literaturą, językiem, religią, plastyką, teatrem), i to zarówno w przypadku studiów krytycznoliterackich, jak i przekładów czy inscenizacji. Autorka dowo- dzi, że  niektóre dziewiętnastowieczne odczytania Zimowej opowieści podnoszą kwestię domniemanych polskich źródeł dramatu. Była to − jej zdaniem − próba wpisania wątków i postaci dramatycznych w aktual- ny kontekst historyczno-narodowy i polityczny Polski. W dalszej części Mastela analizuje dwie polskie teatralne, dwudziestowieczne adaptacje Zimowej opowieści: Leona Schillera wystawioną w Teatrze im. Wojciecha Bogusławskiego z 1924 roku oraz Krystyny Skuszanki z 1974 roku. Obie inscenizacje czerpały z  koncepcji romantycznego mistycyzmu, prowo- kując dyskusję na temat narzucania „polskości” poprzez wprowadzenie wielu typowych dla kultury lokalnej aluzji religijnych. W opinii autorki eseju polskie odczytania Zimowej opowieści zwykle poszukują w tekście treści metafizycznych i transcendentalnych, co często przekłada się na realizacje określonych celów artystyczno-politycznych. Zamiarem autorki następnej pracy „Gra czy wojna żywiołów – Re- trospektywne obrazy sztormu w  Burzy Williama Szekspira w  oparciu o polskie przekłady” jest zaprezentowanie różnorodnych ról i funkcji burzy w dramacie Szekspira. W analizach autorka eseju, Anna Pietrzy- kowska-Motyka, posługuje się polskimi przekładami dramatu, w tym oprócz: tłumaczenia Stanisława Barańczaka (1991), Macieja Słomczyń- skiego (1980) oraz Władysława Tarnawskiego (1958), także najnow- szym − Piotra Kamińskiego (2012). Pietrzykowska-Motyka udowadnia jak obrazy burzy oddziałują na postaci i relacje między nimi, co widać już w scenie pierwszej dramatu. Opisy burzy zostają wyeksponowane w  wypowiedziach poszczególnych bohaterów, a  ich powtórzenia po- wracają niczym echo w  całej sztuce, na podstawie przekładów zako- rzeniając się w świadomości polskiego odbiorcy. O wielowymiarowości motywu burzy świadczy też odczytanie go w  kategoriach tytułowej „gry” czy też „wojny” żywiołów. I tak np. burza (w zależności od stop- nia powiązania z tym zjawiskiem) może niektórych bohaterów dramatu przerażać, zaś u innych nie budzić trwogi. Innym wymiarem funkcjono- wania burzy jest też jej oczyszczająca moc, pojawiająca się w finałowej scenie przemiany sumień bohaterów. Dostrzeżenie przez autorkę eseju, że polskie przekłady Burzy oddają i ukazują żywioły jako grę lub walkę,  17  ~ Wprowadzenie ~ sprawia, że staje się „głośną i dynamiczną” sztuką, pełną często odmien- nych odgłosów i tonacji. W następnym eseju „Szekspir w polskiej telewizji – tradycja a wy- zwania przyszłości” Jacek Fabiszak przedstawia historię Szekspira w polskiej telewizji, podejmując próbę klasyfikacji przedstawień Szek- spirowskich w oparciu o naturę teatru telewizji. Esej prezentuje zarówno historyczny przegląd telewizyjnej obecności Szekspira, jak i klasyfika- cję produkcji w  odniesieniu do  natury tego teatru. Autor odnosi się do jego kondycji i przedstawień Szekspirowskich po roku 2000, a także jego wyzwań, jakie czekają zarówno sztukę teatru telewizji, jak i sztuki Szekspira w nim pokazywane. Autor podejmuje refleksję nad historią obecności Szekspira na deskach teatru telewizji od  roku 1959, kiedy wystawiono Makbeta. W jego opinii, wraz ze zmianą estetyki telewizyj- nej zmieniał się sposób pokazywania sztuk Szekspirowskich. Fabiszak dostrzega transformację przebiegającą w terminach: od studia i sceny, poprzez plener i powrót do sceny. Zatem w poszukiwaniu nowej for- muły twórcy teatru telewizji, gatunku metateatralnego, z sukcesem po- wrócili do korzeni. Fabiszak twierdzi, że jedynie regularne ekranizacje sztuk Szekspirowskich w Polsce miały i mają miejsce w ramach teatru telewizji, który z pewnością osiągnął status kultowego − w pełnym tego słowa znaczeniu. Podwójną rolę sztuk Szekspira we współczesnych inscenizacjach te- atralnych omawia Tomasz Kowalski w pracy „Pre(-)tekst – Szekspir Mai Kleczewskiej”, koncentrując się na działalności znanej polskiej reżyserki młodego pokolenia. Opierając się na biografii Kleczewskiej, autor eseju prezentuje jej osiągnięcia, począwszy od jej debiutu w 2000 roku, po wystawienie Burzy w 2012 roku w bydgoskim Teatrze Polskim. W do- robku reżyserskim Kleczewskiej znajdują się trzy sztuki Szekspirowskie. Oprócz już wymienionej, są to inscenizacje Makbeta w 2004 roku w Te- atrze im. Jana Kochanowskiego w Opolu, a następnie Sen nocy letniej z 2006 roku zaprezentowany w Teatrze Starym w Krakowie. Kowalski omawia strategię reżyserską Kleczewskiej odczytania ww. dzieł, twier- dząc że kontynuuje ona radykalną i kontrowersyjną linię interpretacyjną przyjętą m.in. przez Konrada Swinarskiego czy też Krzysztofa Warli- kowskiego. Reżyserka –  zdaniem autora eseju –  traktuje sztuki Szek- spira w dwojaki sposób. Jako pre-tekst, czyli strukturę, służącą dalszej artystycznej realizacji dramatu, oraz jako punkt wyjścia dla odmiennej historii, w której postacie, dialogi sceniczne oraz akcja dramatyczna sta- nowi jedynie zaczątek autonomicznej opowieści. Kleczewska wybiera  18  ~ Wprowadzenie ~ współczesne realia i w zamierzony sposób manipuluje tekstami Szekspi- ra, co potwierdza każda z jej luźnych adaptacji teatralnych, szczegółowo omówiona w eseju. W eseju zatytułowanym „‘…ażeby za to dobrodziejstwo / Bez ocią- gania chrzest przyjął…’. Ikonografia obrazu Kupiec wenecki Aleksandra Gierymskiego”, Michał Haake analizuje sposób malarskiego przed- stawienia procesu sądowego, pokazanego w scenie 1 aktu 4 dramatu Szekspira. W przeciwieństwie do wcześniejszych analiz obrazu sugeru- jących, że  dzieło ma niewiele wspólnego z  twórczością elżbietańskie- go dramaturga (m.in. dziewiętnastowieczni krytycy sztuki i recenzenci wystaw), autor eseju demonstruje, w  jaki sposób doszło do  przyjęcia tego poglądu, tłumacząc że stało się tak za sprawą promowania okre- ślonych poetyk artystycznych. W efekcie doszło do instrumentalnego potraktowania obrazu Gierymskiego, bez uwzględnienia ikonograficz- nej tradycji reprezentowania dzieł Szekspira. Zdaniem Hakke, polski obraz Gierymskiego wyróżnia ustawieniem w geometrycznym centrum kompozycji malarskiej Antonia, który obok Shylocka jest jedyną po- stacią wykonującą poprzez uniesioną dłoń gest mówcy. Przedstawiany zwykle w charakterze milczącego uczestnika procesu, u Gierymskiego staje się aktywną postacią. Zamiast przysłuchiwać się dialogowi Porcji z Shylockiem, Antonia Gierymskiego zajmuje – zdaniem autora eseju – przemowa poruszająca kwestię ochrzczenia Żyda. Analizując ówcze- sną literaturę uwzględniającą problem konwersji, Haake stoi na sta- nowisku, że  malarska interpretacja była odzwierciedleniem polskiego podejścia do kwestii żydowskiej w dziewiętnastym wieku. O „Szekspirze w twórczości Daniela Chodowieckiego” pisze w na- stępnym eseju Agnieszka Szwach. Mając na celu przybliżenie postaci Cho- dowieckiego i jego szekspirowskich fascynacji, autorka wprowadza rys biograficzny postaci tego utalentowanego ilustratora i rytownika. Uro- dzony w Gdańsku w 1726 roku, większość życia spędził on w Berlinie, gdzie pobierał naukę i rozpoczął karierę jako odnoszący sukcesy rytownik. Tworząc zagranicą, w Niemczech owładniętych szekspiromanią, Chodo- wiecki zetknął się z twórczością elżbietańskiego dramaturga. Jak podaje autorka eseju, przebywającego w Berlinie artystę zainspirował w pierw- szej kolejności Hamlet, którego inscenizację miał okazję zobaczyć w tam- tejszym teatrze. Wielkie wrażenie, jakie na Chodowieckim-widzu zrobiła sztuka, przełożyło się na jego działalność artystyczną, bowiem wykonał liczne ilustracje do wybranych scen tego dramatu. Chodowiecki jest rów- nież autorem wielu rycin do Burzy, Makbeta, Koriolana, Henryka IV oraz  19  ~ Wprowadzenie ~ Wesołych kumoszek z Windsoru. Szwach podkreśla, że gdańszczanin z ar- tystycznym kunsztem przełożył język sztuk Szekspirowskich na odmienne medium artystyczne − czarno-białe ilustracje − nie rezygnując z oddają- cego ten język bogactwa emocji. W opinii autorki, Chodowiecki dzięki grafikom, przyczynił się do utrwalania fenomenu popularności Szekspira w osiemnastowiecznej Europie. Niniejsza monografia jest po części efektem naukowych debat pro- wadzonych w ramach działalności Międzynarodowego Centrum Badań Szekspirowskich, samodzielnej interdyscyplinarnej jednostki naukowo- -badawczej, którą uroczyście otwarto 18 kwietnia 2012  roku na Uni- wersytecie Łódzkim. Analizowana problematyka dotyczyła zagadnień związanych ze spuścizną literacką i teatralną angielskiego dramatopisarza oraz jej recepcji w literaturze, sztuce, mediach. O ile nie podano inaczej, wszystkie tłumaczenia fragmentów prac są autorstwa poszczególnych autorek i  autorów esejów. W  publikacji załączono trzy ilustracje należące do domeny publicznej: 1. Gierymski, Aleksander. „Scena sądu z Kupca weneckiego Szek- spira”, 1873; polskiego”, 1903; 2. Malczewski, Jacek. „Hamlet polski. Portret Aleksandra Wielo- 3. Plakat do filmu Anonimus (2011) w reż. Rolanda Emmericha. Krystyna Kujawińska Courtney i Monika Sosnowska CZĘŚĆ I HAMLET I HAMLET – TOWARZYSZE DZIEJÓW NARODOWYCH Małgorzata grzegorzewska „SPOJRZYJ Z UKOSA”, CZYLI ANAMORFOZY HAMLETA W filmowej wersji Tragedii Hamleta, wyreżyserowanej w 1990 roku przez Franka Zeffirellego, uwagę widza zwraca ciekawa re- alizacja sceny teatru w teatrze. Duński książę (tę rolę włoski reżyser nieoczekiwanie, lecz szczęśliwie powierzył znanemu aktorowi kina akcji, Melowi Gibsonowi) dwoi się i  troi przed występem akto- rów: widać od  razu, że  to on, a  nie oficjalny mistrz dworskich cere- monii, Poloniusz, jest spiritus movens przygotowywanego naprędce spektaklu. Kiedy widzowie zajmują miejsca, Poloniusz swym zwyczajem wygłasza napuszoną mowę, by przypodobać się królowi i wzbudzić za- zdrość dworzan. Po rozpoczęciu przedstawienia, szybko jednak traci za- interesowanie tym, co dzieje się na scenie: teatralna iluzja wcale go nie bawi. Znużony, walczy z  ogarniającą go sennością. Tymczasem książę niestrudzenie krąży pomiędzy aktorami i widzami: poprawia kostiumy komediantów, gorączkowo instruuje Horacego, przepycha się w tłumie, by przed „polowaniem” zająć jak najdogodniejszą pozycję, znaleźć wła- ściwy punkt, z którego będzie mógł wytropić każde poruszenie, każdy gest króla-zabójcy. Ta niecierpliwa aktywność bohatera nie tylko sygnali- zuje rosnące podniecenie. Niezwykła intuicja kazała reżyserowi ustawić tę scenę w taki sposób, by uzmysłowić nam, jak ważna w sztuce Szek- spira jest kwestia perspektywy, ciągłego poszukiwania właściwego kąta widzenia, tak, by złowieszczy cień zamordowanego nabrał określonego kształtu, o ile jesteśmy gotowi go zobaczyć, gdyż Hamlet jest bowiem anamorfozą śmierci. W niniejszym eseju spróbuję uzasadnić tę tezę.  23  Przyglądając się cmentarnemu pejzażowi Hamleta, Stanisław Wy- spiański zakładał w swoim Studium, że „[w] legendzie była jakaś mowa o pogrzebie i stąd może w owym lichym dramacie grywanym za czasów Szekspira około roku 1590 kilka, był jakiś cmentarz, gdzie pogrzeb odpra- wiano” (1976: 49; por. Grzegorzewska, 2013: 49–62). Na tym domyśle oparł swoją analizę sztuki, w której cmentarz przestaje być przypadkowym miejscem akcji, a zostaje wpisany w nowoczesny dramat, który ma zastąpić tragedię reżyserowaną przez teatralnego (w złym słowa tego znaczeniu, a zatem nieprawdziwego i nieprzekonującego), iście sztucznego ducha1: Więc stąd pomysł cmentarza, i  świata cmentarnego, a  jest to teraz znowu i n n e, bo to daje ową grozę strzępów, które mówią o  istocie i  wartości człowieka – żadnej, i tym większą dziwnością otaczają duszę żywą człowie- ka żywego, gdy jeno martwe czerepy z  dołów świeżo rozkopanych cmen- tarni ludzie wyrzucą. Inteligentny człowiek wśród pejzażu uczuciem więcej wyczuje wiedzy i nauki i tajemnic posiądzie – niż mu powie niejeden duch teatralny. Wyzbył się więc Szekspir zupełnie owego niejasnego dla siebie i nie- oczekiwanego ducha, i  trzema […] pomysłami: TEATRU, gdzie grać będą coś podobnego do zabójstwa Klaudiusza, PORTRETEM ojca Hamletowego i CMENTARZEM, czyli postawieniem Hamleta na tło cmentarne – zastąpił i wyrugował zjawisko (Wyspiański, 1976: 49–50). Dodać wypada, że „dusza żywa człowieka żywego” nie musi wcale być utożsamiana z  pierwiastkiem nieśmiertelności; wręcz przeciwnie, w  otoczeniu grobów –  zdaje się wtórować Szekspirowi młodopolski poeta – jedynymi wiarygodnymi postaciami „ducha” mogą być: tchnie- nie mowy, ruch ciała, poruszenie myśli żywego człowieka. Wszystko to przemawia tym wyraźniej, że ukazuje się na tle martwej ciszy, posągo- wego bezruchu, śmiertelnej pustki. Za pomocą teatralnej dekoracji, czyli plastycznego „kontekstu”, „tła” zdarzeń, bez którego obchodził się wszak teatr elżbietański, po- 1 Jak wyjaśnia Dariusz Kosiński w  tekście poświęconym studium Wyspiań- skiego o  Hamlecie pt. „Nie mogę się oprzeć ZESTAWIENIU: Hamlet Stanisła- wa Wyspiańskiego i  chwała dziejowa Polaków”: „W  centrum tragedii znajduje się nie Hamlet jako inteligencja walcząca i zdobywająca prawdę, ale Duch. […] Zasadnicza różnica między tragedią Hamleta i jego dramatem polega na stosun- ku do prawdy pochodzącym z zaświatów oraz na możliwości lub niemożliwości uwierzenia w  nią. Źródłem tragedii jest poddanie się woli Ducha, wypełnianie postawionego przezeń nakazu zemsty, co wiedzie do śmierci zarówno winnych, jak i samego Hamleta” (2011: 38).  24  ~ Małgorzata Grzegorzewska ~
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Shakespeare 2014. W 450. rocznicę urodzin
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: