Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00482 007660 12239462 na godz. na dobę w sumie
Siła woli. Wykorzystaj samokontrolę i osiągaj więcej! - książka
Siła woli. Wykorzystaj samokontrolę i osiągaj więcej! - książka
Autor: Liczba stron: 376
Wydawca: Sensus Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-246-8279-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> psychologia >> uwodzenie
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Co zrobić, gdy Twoim największym wrogiem jesteś… Ty?

Zanim sięgniesz po tę książkę, zastanów się: ile razy w życiu udało Ci się storpedować własne ambitne plany? Nadal jesz za dużo słodyczy, chociaż codziennie obiecujesz sobie: „Od jutra to rzucam”? Wciąż palisz, mimo że wiesz, jakie to dla Ciebie szkodliwe? Nie uczęszczasz na kurs angielskiego, choć w pełni rozumiesz, że zamykasz przed sobą drogę do awansu? Wiesz, dlaczego robisz sobie krzywdę? Brakuje Ci siły woli, prawda? Wszyscy mamy ten problem — w mniejszym bądź większym stopniu. Wiemy, że powinniśmy kontrolować w zasadzie każdą dziedzinę swojego życia: począwszy od tego, co jemy, a skończywszy na tym, co robimy, mówimy, kupujemy. A jednak poddajemy się i nie doprowadzamy spraw do takiego finału, jakiego byśmy pragnęli.

Ta książka powstała w oparciu o kurs pod tytułem The Science of Willpower, odbywający się w ramach programu kształcenia ustawicznego na Uniwersytecie Stanforda. Na ten kurs Kelly McGonigal zaprasza wszystkich chętnych i z roku na rok uczestniczy w nim coraz więcej słuchaczy. Poznają oni wyniki najnowszych badań naukowych dotyczących samokontroli w takich dziedzinach, jak psychologia, ekonomia, neurologia, medycyna. Kurs uczy, jak uwalniać się od dotychczasowych nawyków i kształtować zdrowe przyzwyczajenia, jak pokonywać skłonność do odkładania wszystkiego na później, jak rozwijać umiejętność koncentracji, jak zarządzać stresem; pozwala także zrozumieć, dlaczego ulegamy pokusom, i odkryć, jak można się im opierać. Poza treściami przekazywanymi kursantom niniejsza książka zawiera najciekawsze badania i ćwiczenia praktyczne, wykorzystywane w ramach zajęć, a także najnowsze odkrycia i mądre spostrzeżenia setek uczestników szkolenia.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tytuł oryginału: The Willpower Instinct: How Self-Control Works, Why It Matters, and What You Can Do To Get More of It Tłumaczenie: Katarzyna Rojek ISBN: 978-83-246-8279-9 Copyright © 2012 by Kelly McGonigal, Ph. D. All rights reserved. All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form. This edition published by arrangement with Avery, a member of Penguin Group (USA), LLC. Polish edition copyright © 2014 by Helion S.A. All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli. Autor oraz Wydawnictwo HELION dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz Wydawnictwo HELION nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce. Materiały graficzne na okładce zostały wykorzystane za zgodą Shutterstock. Drogi Czytelniku! Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres http://sensus.pl/user/opinie/silwol Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję. Wydawnictwo HELION ul. Kościuszki 1c, 44-100 GLIWICE tel. 32 231 22 19, 32 230 98 63 e-mail: sensus@sensus.pl WWW: http://sensus.pl (księgarnia internetowa, katalog książek) Printed in Poland. • Kup książkę • Poleć książkę • Oceń książkę • Księgarnia internetowa • Lubię to! » Nasza społeczność SPIS TRE(cid:165)CI Wprowadzenie. Poznaj nowy wymiar si(cid:239)y woli 1. „Chc(cid:218)”, „nie chc(cid:218)”, „pragn(cid:218)”. Czym jest si(cid:239)a woli i dlaczego ma tak du(cid:285)e znaczenie 2. Si(cid:239)a woli jako instynkt. Zdolno(cid:258)(cid:202) rezygnacji z sernika le(cid:285)y w naszej naturze 3. Kiedy zabraknie si(cid:239). Podobie(cid:241)stwo mi(cid:218)dzy samokontrol(cid:200) a mi(cid:218)(cid:258)niem 4. Pozwolenie na grzeszenie. Dlaczego dobre uczynki staj(cid:200) si(cid:218) przyzwoleniem na z(cid:239)e post(cid:218)powanie 5. Wielkie oszustwo mózgu. Dlaczego mylimy po(cid:285)(cid:200)danie ze szcz(cid:218)(cid:258)ciem 6. „Do diab(cid:239)a z tym”. Dlaczego z(cid:239)e samopoczucie bywa przyczyn(cid:200) kapitulacji 7. Dlaczego kupczymy w(cid:239)asn(cid:200) przysz(cid:239)o(cid:258)ci(cid:200). Ekonomia natychmiastowej gratyfikacji 9 23 55 95 135 173 213 247 Kup książkęPoleć książkę 6 S P I S T R E (cid:165) C I 8. Uwaga, zarazki! Dlaczego si(cid:239)a woli jest zaka(cid:283)na 9. Nie czytaj tego rozdzia(cid:239)u! Granice si(cid:239)y „nie chc(cid:218)” 10. Kilka refleksji na koniec ksi(cid:200)(cid:285)ki Podzi(cid:218)kowania 287 327 365 369 Kup książkęPoleć książkę ROZDZIA(cid:146) 4. Pozwolenie na grzeszenie. Dlaczego dobre uczynki staj(cid:200) si(cid:218) przyzwoleniem na z(cid:239)e post(cid:218)powanie P odczas ka(cid:285)dej edycji mojego kursu The Science of Willpower wydarza si(cid:218) jaki(cid:258) skandal, który doskonale ilustruje teorie uzasadniaj(cid:200)ce, dlaczego tracimy samokontrol(cid:218). W(cid:258)ród przy- k(cid:239)adów znajduj(cid:200) si(cid:218) historie Teda Haggarda, Eliota Spitzera, Johna Edwardsa, Tigera Woodsa. Obecnie obchodz(cid:200) nas one tyle co zesz(cid:239)o- roczny (cid:258)niegi, niemniej rzadko si(cid:218) zdarza, by w danym tygodniu nie i Dla tych, którzy nie pami(cid:218)taj(cid:200) (albo nie wiedz(cid:200)), streszczam historie skan- dali, które sta(cid:239)y si(cid:218) udzia(cid:239)em wymienionych osób. Ciesz(cid:200)cy si(cid:218) popularno(cid:258)ci(cid:200) ameryka(cid:241)ski pastor Ted Haggard, który wyst(cid:218)powa(cid:239) przeciwko równouprawnie- niu osób homoseksualnych, zosta(cid:239) przy(cid:239)apany na seksie i za(cid:285)ywaniu narkotyków z m(cid:218)sk(cid:200) prostytutk(cid:200); Eliot Spitzer, by(cid:239)y gubernator stanu Nowy Jork wytrwale zwalczaj(cid:200)cy korupcj(cid:218), okaza(cid:239) si(cid:218) sta(cid:239)ym klientem sutenera, w sprawie którego Kup książkęPoleć książkę 1 3 6 S I (cid:146) A W O L I gruchn(cid:218)(cid:239)a nowina o jakim(cid:258) prawym obywatelu — polityku, przywódcy religijnym, policjancie, nauczycielu, sportowcu — który szokuje (cid:258)wiat spektakularn(cid:200) kl(cid:218)sk(cid:200) swojej si(cid:239)y woli. Interpretacja tego rodzaju zdarze(cid:241) w (cid:258)wietle granic samokontroli wydaje si(cid:218) co najmniej kusz(cid:200)ca. Wszyscy ci ludzie dzia(cid:239)ali przecie(cid:285) pod ogromn(cid:200) presj(cid:200) bardzo wielu czynników — od morderczego harmo- nogramu pracy zawodowej po konieczno(cid:258)(cid:202) kontrolowania swojego wizerunku publicznego 24 godziny na dob(cid:218). Jasne jest, (cid:285)e „mi(cid:218)(cid:258)nie” samokontroli tych osób mog(cid:239)y by(cid:202) wyczerpane, si(cid:239)a woli zu(cid:285)yta, poziom cukru we krwi niski, a protestuj(cid:200)ca przeciwko temu wszystkiemu kora przedczo(cid:239)owa ju(cid:285) ledwo zipa(cid:239)a. Poza tym kto wie: by(cid:202) mo(cid:285)e wszyscy ci ludzie byli wtedy na diecie? Taka odpowied(cid:283) jednak by(cid:239)aby pewnie za prosta (chocia(cid:285) — jestem tego pewna — jaki(cid:258) adwokat wypróbuje j(cid:200) kiedy(cid:258) na (cid:239)awie przysi(cid:218)- g(cid:239)ych). Nie ka(cid:285)da chwila s(cid:239)abo(cid:258)ci samokontroli (cid:258)wiadczy o faktycznej i ca(cid:239)kowitej jej utracie. Czasami (cid:258)wiadomie poddajemy si(cid:218) pokusie. Aby dobrze zrozumie(cid:202), dlaczego w pewnych momentach ko(cid:241)czy si(cid:218) nam si(cid:239)a woli, potrzeba innego wyja(cid:258)nienia, raczej psychologicznego ni(cid:285) fizjologicznego. Nie wszystkim nam grozi udzia(cid:239) w seksaferze, która wywo(cid:239)a (cid:258)wiatow(cid:200) histeri(cid:218), wszystkim nam jednak grozi do pew- nego stopnia hipokryzja w zakresie si(cid:239)y woli — nawet je(cid:285)eli sprowadza si(cid:218) wy(cid:239)(cid:200)cznie do oszustw zwi(cid:200)zanych z postanowieniami noworocz- nymi. Aby nie pój(cid:258)(cid:202) w (cid:258)lady naszych bohaterów z pierwszych stron toczy(cid:239)o si(cid:218) federalne (cid:258)ledztwo; niedosz(cid:239)y kandydat demokratów na prezydenta Stanów Zjednoczonych John Edwards podczas kampanii deklarowa(cid:239) warto(cid:258)ci rodzinne i w tym samym okresie zdradza(cid:239) (cid:285)on(cid:218) umieraj(cid:200)c(cid:200) na raka; (cid:258)wiatowej s(cid:239)awy golfista Tiger Woods, znany z samodyscypliny, okaza(cid:239) si(cid:218) seksoholikiem. Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 3 7 gazet, musimy ponownie przemy(cid:258)le(cid:202) za(cid:239)o(cid:285)enie, wed(cid:239)ug którego ka(cid:285)da kl(cid:218)ska si(cid:239)y woli stanowi konsekwencj(cid:218) ludzkiej s(cid:239)abo(cid:258)ci. W pewnych przypadkach bowiem stajemy si(cid:218) ofiarami w(cid:239)asnego sukcesu w zakre- sie samokontroli. Zastanowimy si(cid:218) wi(cid:218)c, dlaczego czynione post(cid:218)py mog(cid:200) — paradoksalnie — szkodzi(cid:202) motywacji, dlaczego optymizm mo(cid:285)e skutkowa(cid:202) folgowaniem sobie, a tak(cid:285)e dlaczego wysokie mniemanie o w(cid:239)asnej cnocie stanowi najkrótsz(cid:200) drog(cid:218) do wyst(cid:218)pku. Wkrótce si(cid:218) przekonamy, (cid:285)e w ka(cid:285)dym z tych przypadków kapitulacja stanowi pewien wybór, który bynajmniej nie jest nieuchronny. Dzi(cid:218)ki temu, (cid:285)e zobaczymy, jak okazujemy samym sobie pob(cid:239)a(cid:285)anie, dowiemy si(cid:218), jak mimo wszystko trzyma(cid:202) si(cid:218) obranego kursu. NIE (cid:165)WI(cid:125)CI GARNKI LEPI(cid:107) Chcia(cid:239)abym Ci(cid:218) teraz poprosi(cid:202) o ocen(cid:218) poni(cid:285)szych zda(cid:241) wed(cid:239)ug skali: „zupe(cid:239)nie si(cid:218) nie zgadzam”, „raczej si(cid:218) nie zgadzam”, „raczej si(cid:218) zgadzam”, „ca(cid:239)kowicie si(cid:218) zgadzam”. Pierwsze zdanie brzmi tak: „Wi(cid:218)k- szo(cid:258)(cid:202) kobiet nie jest szczególnie m(cid:200)dra”. A drugie tak: „Wi(cid:218)kszo(cid:258)(cid:202) kobiet bardziej si(cid:218) nadaje do siedzenia w domu i zajmowania si(cid:218) dzie(cid:202)mi ni(cid:285) do pracy”. Wyobra(cid:283) sobie teraz, (cid:285)e stawiasz te pytania studentom Princeton University. Je(cid:285)eli b(cid:218)dziesz mie(cid:202) do(cid:258)(cid:202) szcz(cid:218)(cid:258)cia, studentki nie powiedz(cid:200) Ci nic o wypchaniu si(cid:218) swoim badaniem i g(cid:239)upimi zdankami. Nawet studenci prawdopodobnie zupe(cid:239)nie si(cid:218) nie zgodz(cid:200) z tymi seksistow- skimi stwierdzeniami. Gdy jednak poprosisz t(cid:218) sam(cid:200) grup(cid:218) o ocen(cid:218) nieco innych zda(cid:241) — „Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) kobiet nie jest szczególnie m(cid:200)dra” i „Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) kobiet bardziej si(cid:218) nadaje do siedzenia w domu i zajmowania si(cid:218) dzie(cid:202)mi Kup książkęPoleć książkę 1 3 8 S I (cid:146) A W O L I ni(cid:285) do pracy” — wówczas oka(cid:285)e si(cid:218), (cid:285)e ju(cid:285) nie tak (cid:239)atwo je odrzuci(cid:202) jako nieprawdziwe. Stwierdzenia te mog(cid:200) si(cid:218) wyda(cid:202) nieco seksistowskie, trudno b(cid:218)dzie jednak dyskutowa(cid:202) z okre(cid:258)leniem „cz(cid:218)(cid:258)(cid:202)”. Ocena powy(cid:285)szych zda(cid:241) stanowi(cid:239)a cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) badania, które przeprowa- dzili Benoît Monin i Dale Miller, psycholodzy z Princeton University zajmuj(cid:200)cy si(cid:218) stereotypami i procesami podejmowania decyzji1. Jak (cid:239)atwo zgadn(cid:200)(cid:202), studenci wspomnianej uczelni, poproszeni o ocen(cid:218) dwóch pierwszych zda(cid:241), natychmiast je odrzucili, jako niezgodne z w(cid:239)asnymi przekonaniami. Ci jednak, którzy oceniali zdania z kwan- tyfikatorem „cz(cid:218)(cid:258)(cid:202)”, przyj(cid:218)li bardziej neutraln(cid:200) postaw(cid:218). Po ocenieniu zda(cid:241) poproszono studentów o dokonanie wyboru podczas wyobra(cid:285)onego procesu rekrutacji. Badani mieli zaopiniowa(cid:202) kilkoro kandydatów do pracy na wysokim stanowisku w budownictwie lub finansach, czyli w bran(cid:285)ach uznawanych stereotypowo za zmasku- linizowane. Zadanie by(cid:239)o tylko pozornie proste, zw(cid:239)aszcza dla studen- tów, którzy jeszcze niedawno odrzucili seksistowskie stwierdzenia. Przecie(cid:285) nie dopu(cid:258)ciliby do dyskryminacji wysoko wykwalifikowanych kandydatek! Badacze z Princeton University zaobserwowali sytuacj(cid:218) odwrotn(cid:200): studenci, którzy zupe(cid:239)nie si(cid:218) nie zgodzili z wyra(cid:283)nie seksi- stowskimi zdaniami, cz(cid:218)(cid:258)ciej wybierali na wspomniane stanowisko m(cid:218)(cid:285)czyzn ni(cid:285) studenci, którzy niech(cid:218)tnie si(cid:218) zgodzili z mniej seksistow- skimi zdaniami o „cz(cid:218)(cid:258)ci kobiet”. Taki sam schemat wy(cid:239)oni(cid:239) si(cid:218), kiedy badacze przedstawili studentom stwierdzenia rasistowskie, a nast(cid:218)pnie postawili ich w sytuacji sprzyjaj(cid:200)cej dyskryminacji rasowej. Badania te zaszokowa(cid:239)y wielu ludzi. Psycholodzy d(cid:239)ugo zak(cid:239)adali, (cid:285)e gdy kto(cid:258) deklaruje jak(cid:200)(cid:258) postaw(cid:218), to raczej b(cid:218)dzie tak(cid:285)e post(cid:218)powa(cid:239) zgodnie z ni(cid:200). Nikt przecie(cid:285) nie chce by(cid:202) hipokryt(cid:200). Tymczasem nau- Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 3 9 kowcy z Princeton University odkryli wyj(cid:200)tki w naszym pragnieniu konsekwencji. Gdy trzeba wybiera(cid:202), co jest dobre, a co z(cid:239)e, wi(cid:218)kszo(cid:258)ci z nas nie zale(cid:285)y na moralnej doskona(cid:239)o(cid:258)ci. Wolimy po prostu si(cid:218) czu(cid:202) raczej dobrzy — w ten sposób dawa(cid:202) sobie przyzwolenie na to, by robi(cid:202), co chcemy. Uczestnicz(cid:200)cy we wspomnianym eksperymencie studenci, którzy odrzucili wyra(cid:283)nie seksistowskie lub rasistowskie stwierdzenia, jako niezgodne z wyznawanymi pogl(cid:200)dami, uwa(cid:285)ali, (cid:285)e w ten sposób usankcjonowali swoj(cid:200) moraln(cid:200) wiarygodno(cid:258)(cid:202), udowodnili samym sobie, (cid:285)e nie s(cid:200) seksistami ani rasistami. To jednak zwi(cid:218)kszy(cid:239)o podatno(cid:258)(cid:202) badanych na co(cid:258), co psycholodzy nazywaj(cid:200) moral licensing (w wolnym t(cid:239)umaczeniu: racjonalizowaniem zachowa(cid:241) niemoralnych lub samo- usprawiedliwianiem). Gdy post(cid:218)pujemy dobrze, my(cid:258)limy o sobie dobrze. Oznacza to, (cid:285)e bardziej ufamy w(cid:239)asnym impulsom, co z kolei cz(cid:218)sto polega na tym, (cid:285)e dajemy sobie przyzwolenie na z(cid:239)e post(cid:218)po- wanie. Studenci Princeton University przez to, (cid:285)e wcze(cid:258)niej odrzucili seksistowskie i rasistowskie stwierdzenia jako nies(cid:239)uszne, tak utwier- dzili si(cid:218) w wysokim mniemaniu o sobie, (cid:285)e pó(cid:283)niej nieco stracili czuj- no(cid:258)(cid:202) przy podejmowaniu decyzji, które okaza(cid:239)y si(cid:218) dyskryminuj(cid:200)ce. Cz(cid:218)(cid:258)ciej ufali swoim subiektywnym odczuciom, rzadziej za(cid:258) podda- wali refleksji to, czy podejmowana decyzja jest spójna z celem wy(cid:285)- szym, czyli byciem uczciwym. Nie chodzi o to, (cid:285)e studenci chcieli kogokolwiek dyskryminowa(cid:202). Po prostu dopu(cid:258)cili do tego, (cid:285)e o(cid:258)lepi(cid:239) ich blask wcze(cid:258)niejszych dobrych uczynków, i nie zauwa(cid:285)yli krzyw- dz(cid:200)cego charakteru pó(cid:283)niejszych decyzji. Ulegaj(cid:200)c efektowi racjonalizowania, pozwalamy sobie nie tylko na to, by post(cid:200)pi(cid:202) (cid:283)le, lecz tak(cid:285)e na to, by sobie odpu(cid:258)ci(cid:202), kiedy jeste(cid:258)my proszeni o dobry uczynek2. Na przyk(cid:239)ad: ludzie, którzy (cid:239)atwo przypo- minali sobie sytuacje, gdy post(cid:200)pili szlachetnie, przekazywali 60 procent Kup książkęPoleć książkę 1 4 0 S I (cid:146) A W O L I mniej pieni(cid:218)dzy na cele dobroczynne ni(cid:285) ci, którzy nie byli w stanie sobie przypomnie(cid:202) (cid:285)adnego w(cid:239)asnego dobrego uczynku. W ramach pewnej symulacji biznesowej kierownictwo fabryki rzadziej decydo- wa(cid:239)o si(cid:218) na dro(cid:285)sze (cid:258)rodki, aby zmniejsza(cid:202) ilo(cid:258)(cid:202) wytwarzanych zanie- czyszcze(cid:241), kiedy sobie przypomina(cid:239)o niedawn(cid:200) sytuacj(cid:218), w której post(cid:200)- pi(cid:239)o etycznie. Zjawisko samousprawiedliwiania mo(cid:285)e pomóc nam wyja(cid:258)ni(cid:202), dla- czego cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) ludzi, którym „z urz(cid:218)du” przypisuje si(cid:218) wysokie standardy moralne — ministrowie, politycy wyznaj(cid:200)cy warto(cid:258)ci rodzinne czy adwokaci zwalczaj(cid:200)cy korupcj(cid:218) — potrafi si(cid:218) usprawiedliwia(cid:202) z powa(cid:285)- nych wpadek, czy b(cid:218)dzie to (cid:285)onaty teleewangelista uprawiaj(cid:200)cy seks ze swoj(cid:200) sekretark(cid:200), czy konserwatysta fiskalny wykorzystuj(cid:200)cy publiczne (cid:258)rodki na remont swojego domu, czy te(cid:285) policjant stosuj(cid:200)cy zbyt du(cid:285)(cid:200) si(cid:239)(cid:218) fizyczn(cid:200) w stosunku do przest(cid:218)pcy, który nie stawia oporu. Wi(cid:218)k- szo(cid:258)(cid:202) ludzi, je(cid:285)eli uwa(cid:285)a swoje post(cid:218)powanie za szlachetne, nie zasta- nawia si(cid:218) nad w(cid:239)asnymi impulsami, przy czym funkcje sprawowane przez niektóre osoby dodatkowo przypominaj(cid:200) im ci(cid:200)gle o ich „cno- tliwo(cid:258)ci z urz(cid:218)du” w(cid:239)a(cid:258)nie. Dlaczego zajmujemy si(cid:218) dyskryminacj(cid:200) i seksaferami, a nie diet(cid:200) czy kunktatorstwem? Bo czym(cid:285)e innym jest wyzwanie dla si(cid:239)y woli, je(cid:285)eli nie bitw(cid:200) mi(cid:218)dzy cnot(cid:200) a wyst(cid:218)pkiem? Kiedy tylko nadajemy czemu(cid:258) wymiar moralny, wywo(cid:239)ujemy efekt samousprawiedliwienia. Je(cid:285)eli sobie mówimy, (cid:285)e jeste(cid:258)my „dobrzy”, kiedy chodzimy na treningi, a „(cid:283)li”, kiedy tego nie robimy, to ro(cid:258)nie prawdopodobie(cid:241)stwo, (cid:285)e skoro po(cid:202)wiczymy dzisiaj, odpu(cid:258)cimy jutro. Spróbuj sobie mówi(cid:202), (cid:285)e jeste(cid:258) „dobrym cz(cid:239)owiekiem”, gdy pracujesz nad wa(cid:285)nym projektem, a „z(cid:239)ym”, gdy to odk(cid:239)adasz — wtedy oka(cid:285)e si(cid:218), (cid:285)e je(cid:285)eli popracujesz nad projek- tem cho(cid:202) troch(cid:218) przed po(cid:239)udniem, to ju(cid:285) po po(cid:239)udniu sobie pofolgu- Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 4 1 jesz. Krótko mówi(cid:200)c: zawsze kiedy odczuwamy sprzeczne pragnienia, to „bycie dobrymi” daje nam pozwolenie na „bycie troch(cid:218) z(cid:239)ymi”3. Co wa(cid:285)ne: nie jest to kwestia wy(cid:239)(cid:200)cznie spadku poziomu cukru we krwi czy s(cid:239)abni(cid:218)cia si(cid:239)y woli. Kiedy psycholodzy pytaj(cid:200) ludzi o kon- trolowane folgowanie sobie, ci utrzymuj(cid:200), (cid:285)e maj(cid:200) poczucie kontroli nad w(cid:239)asnymi decyzjami, a nie poczucie jej utraty. Ponadto nie maj(cid:200) poczucia winy, przeciwnie: czuj(cid:200) si(cid:218) dumni z siebie, bo oto otrzymuj(cid:200) nagrod(cid:218). „Post(cid:200)pi(cid:239)em tak szlachetnie, (cid:285)e zas(cid:239)u(cid:285)y(cid:239)em sobie na drobn(cid:200) przyjemno(cid:258)(cid:202)” — wyja(cid:258)niaj(cid:200)4. Tak(cid:285)e tego rodzaju poczucie ((cid:285)e co(cid:258) nam si(cid:218) nale(cid:285)y) bardzo cz(cid:218)sto stanowi przyczyn(cid:218) naszych kl(cid:218)sk. Potrafimy momentalnie dostrzec w mo(cid:285)liwo(cid:258)ci pofolgowania sobie najlepsz(cid:200) nagrod(cid:218) za w(cid:239)asn(cid:200) cnot(cid:218), dlatego równie szybko zapominamy o swoich celach i ulegamy pokusom. SCHLEBIAJ(cid:107)CA LOGIKA SAMOUSPRAWIEDLIWIENIA Logika racjonalizowania niemoralnych zachowa(cid:241) nie jest „logiczna” w (cid:258)cis(cid:239)ym tego s(cid:239)owa znaczeniu. Przede wszystkim rzadko ma dla nas jakiekolwiek znaczenie zwi(cid:200)zek mi(cid:218)dzy naszym „dobrym” zachowa- niem a „z(cid:239)ym”, które próbujemy usprawiedliwi(cid:202) w danym momencie. W przypadku klientów, którzy powstrzymali si(cid:218) przed kupieniem cze- go(cid:258), co ich kusi(cid:239)o, istnieje wi(cid:218)ksze prawdopodobie(cid:241)stwo, (cid:285)e po powrocie do domu zjedz(cid:200) co(cid:258) kusz(cid:200)cego5. Z kolei pracownicy, którzy po(cid:258)wi(cid:218)- caj(cid:200) dodatkowy czas na prac(cid:218) nad projektem, mog(cid:200) si(cid:218) czu(cid:202) usprawie- dliwieni, p(cid:239)ac(cid:200)c firmow(cid:200) kart(cid:200) kredytow(cid:200) za prywatny zakup. Wszystko, co tylko schlebia szlachetno(cid:258)ci naszego post(cid:218)powania — nawet sama my(cid:258)l o zrobieniu dobrego uczynku — mo(cid:285)e sprawi(cid:202), (cid:285)e zezwolimy sobie na post(cid:218)powanie pod dyktando impulsów. W pewnym Kup książkęPoleć książkę 1 4 2 S I (cid:146) A W O L I badaniu poproszono uczestników o wskazanie preferowanego typu wolontariatu: nauczania dzieci w schronisku dla bezdomnych albo podj(cid:218)cia dzia(cid:239)a(cid:241) na rzecz ochrony (cid:258)rodowiska. Dokonany wybór nie znajdowa(cid:239) prze(cid:239)o(cid:285)enia na faktyczne rozpocz(cid:218)cie pracy charytatywnej, samo jej wyobra(cid:285)enie jednak zwi(cid:218)ksza(cid:239)o u badanych ch(cid:218)(cid:202) na kupienie sobie markowych d(cid:285)insów. Inne badanie pokaza(cid:239)o, (cid:285)e ju(cid:285) zastanawianie si(cid:218) nad przekazaniem datku na cele charytatywne — nie rzeczywiste wr(cid:218)czenie komu(cid:258) gotówki — zwi(cid:218)ksza(cid:239)o u uczestników ch(cid:218)(cid:202) zafun- dowania sobie czego(cid:258) w centrum handlowym6. O naszej szczególnej hojno(cid:258)ci (cid:258)wiadczy za(cid:258) to, (cid:285)e chwalimy samych siebie za co(cid:258), co mogli- (cid:258)my zrobi(cid:202), ale czego tak naprawd(cid:218) nie zrobili(cid:258)my. Mogli(cid:258)my przecie(cid:285) zje(cid:258)(cid:202) ca(cid:239)(cid:200) pizz(cid:218), a zjedli(cid:258)my tylko trzy kawa(cid:239)ki. Mogli(cid:258)my kupi(cid:202) now(cid:200) szaf(cid:218), a zadowolili(cid:258)my si(cid:218) tylko now(cid:200) kurtk(cid:200). Post(cid:218)puj(cid:200)c zgodnie z tego rodzaju pokr(cid:218)tn(cid:200) logik(cid:200), jeste(cid:258)my w stanie zmieni(cid:202) ka(cid:285)dy akt doga- dzania sobie w powód do dumy. (Czy dopad(cid:239)o Ci(cid:218) kiedykolwiek poczu- cie winy z powodu d(cid:239)ugu na karcie kredytowej? Nies(cid:239)usznie! Prze- cie(cid:285) uda(cid:239)o Ci si(cid:218) go sp(cid:239)aci(cid:202) — bez konieczno(cid:258)ci napadania na bank!). Tego rodzaju badania dowodz(cid:200), (cid:285)e w naszym mózgu nie siedzi (cid:285)aden skrupulatny ksi(cid:218)gowy, który by oblicza(cid:239), jak szlachetnie post(cid:218)- powali(cid:258)my i na jak(cid:200) nagrod(cid:218) w zwi(cid:200)zku z tym zas(cid:239)ugujemy. Przy ocenie tego, czy zachowali(cid:258)my si(cid:218) s(cid:239)usznie i czy jeste(cid:258)my dobrymi lud(cid:283)mi, kierujemy si(cid:218) raczej w(cid:239)asnymi odczuciami. Psycholodzy, którzy badaj(cid:200) efekt samousprawiedliwienia, wiedz(cid:200), (cid:285)e o tym, co jest dobre, a co z(cid:239)e, najcz(cid:218)(cid:258)ciej rozstrzygamy w(cid:239)a(cid:258)nie w taki sposób7. Po prostu to odczuwamy, a po logik(cid:218) „w(cid:239)a(cid:258)ciw(cid:200)” si(cid:218)gamy tylko wtedy, gdy musimy to uzasadni(cid:202). Nierzadko nie jeste(cid:258)my w stanie poda(cid:202) logicznego argu- mentu, który obroni(cid:239)by nasz os(cid:200)d — ale i tak trzymamy si(cid:218) tych w(cid:239)a(cid:258)nie odczu(cid:202). We(cid:283)my na przyk(cid:239)ad jeden z moralnie w(cid:200)tpliwych scenariuszy, Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 4 3 którymi pos(cid:239)uguj(cid:200) si(cid:218) psycholodzy, aby bada(cid:202), jak oceniamy, co jest dobre, a co nie: czy uwa(cid:285)asz za moralnie akceptowaln(cid:200) sytuacj(cid:218), kiedy doros(cid:239)y brat i doros(cid:239)a siostra uprawiaj(cid:200) ze sob(cid:200) seks, je(cid:285)eli oboje tego chc(cid:200) i stosuj(cid:200) antykoncepcj(cid:218)? U wi(cid:218)kszo(cid:258)ci z nas pytanie to wywo(cid:239)uje natychmiastowe wewn(cid:218)trzne uk(cid:239)ucie. To jest po prostu z(cid:239)e. Dopiero po chwili zaczynamy wysila(cid:202) umys(cid:239), by wyja(cid:258)ni(cid:202), dlaczego t(cid:218) sytuacj(cid:218) nale(cid:285)y uzna(cid:202) za niemoraln(cid:200). Je(cid:285)eli za(cid:258) nie do(cid:258)wiadczamy wewn(cid:218)trznego uk(cid:239)ucia, poczucia winy ani dreszczu niepokoju, to co(cid:258), o czym my(cid:258)limy, nie wydaje nam si(cid:218) z(cid:239)e. Wracaj(cid:200)c do bardziej przyziemnych wyzwa(cid:241) dla si(cid:239)y woli: je(cid:285)eli dane zachowanie (na przyk(cid:239)ad kolejna porcja tortu urodzinowego b(cid:200)d(cid:283) jesz- cze jeden drobny zakup kart(cid:200) kredytow(cid:200)) nie wywo(cid:239)uje w nas wyra(cid:283)- nego odczucia, (cid:285)e jest „z(cid:239)e”, raczej nie kwestionujemy w(cid:239)asnych instynktów. W ten w(cid:239)a(cid:258)nie sposób obecne dobre samopoczucie, które wynika z dobrych uczynków spe(cid:239)nionych w przesz(cid:239)o(cid:258)ci, pomaga si(cid:218) nam rozgrzesza(cid:202) z folgowania sobie w przysz(cid:239)o(cid:258)ci. Gdy uwa(cid:285)amy si(cid:218) za (cid:258)wi(cid:218)tych, wówczas perspektywa dogodzenia sobie nie wydaje nam si(cid:218) z(cid:239)a. Przeciwnie — wydaje si(cid:218) dobra, jakby(cid:258)my na ni(cid:200) zas(cid:239)u(cid:285)yli. Je(cid:285)eli za(cid:258) jedyn(cid:200) motywacj(cid:200) dla sprawowania samokontroli jest pra- gnienie bycia „dobrym cz(cid:239)owiekiem”, b(cid:218)dziemy ulega(cid:202) pokusom za ka(cid:285)dym razem, kiedy tylko dobrze o sobie pomy(cid:258)limy. Najgorszym aspektem racjonalizowania jest nie tyle jego w(cid:200)tpliwa logika, ile sposób, w jaki popycha nas ona do dzia(cid:239)ania wbrew naszym interesom. Logika ta przekonuje nas bowiem, (cid:285)e w istocie szkodliwe dla nas zachowania — czy b(cid:218)dzie to odst(cid:200)pienie od diety, czy rozsadzenie bud(cid:285)etu domowego, czy te(cid:285) tylko pojedyncze sztachni(cid:218)cie si(cid:218) — to „przyjemno(cid:258)(cid:202)”. Czysty ob(cid:239)(cid:218)d, ale za pomoc(cid:200) tego niewiarygodnie suge- stywnego triku umys(cid:239) przekszta(cid:239)ca nasze pragnienia w „powinno(cid:258)ci”. Kup książkęPoleć książkę 1 4 4 S I (cid:146) A W O L I Os(cid:200)dy moralne nie motywuj(cid:200) nas do tego stopnia, jak chcia(cid:239)aby nasza kultura. Idealizujemy nasze pragnienie bycia szlachetnymi. Przy tym bardzo wielu ludzi uwa(cid:285)a, (cid:285)e najbardziej powoduj(cid:200) nimi wina i wstyd. Ale kogo pragniemy oszuka(cid:202)? Najsilniejsz(cid:200) motywacj(cid:218) odczu- wamy wtedy, gdy mo(cid:285)emy otrzyma(cid:202) to, czego chcemy, a unikn(cid:200)(cid:202) tego, czego nie chcemy. Analizowanie zachowania w kategoriach moralnych prowadzi do tego, (cid:285)e cz(cid:218)(cid:258)ciej ni(cid:285) rzadziej mamy wobec niego mieszane uczucia. Je(cid:285)eli traktujemy wyzwanie dla si(cid:239)y woli jako co(cid:258), co „powin- ni(cid:258)my” robi(cid:202), aby by(cid:202) lepszym cz(cid:239)owiekiem, to automatycznie zaczy- namy wymy(cid:258)la(cid:202) argumenty, które zaneguj(cid:200) zasadno(cid:258)(cid:202) danego kierunku post(cid:218)powania. Taka jest ludzka natura: sprzeciwiamy si(cid:218) zasadom narzucanym nam przez innych dla naszego dobra. Je(cid:285)eli za(cid:258) staramy si(cid:218) sami narzuca(cid:202) sobie takie zasady ze wzgl(cid:218)du na moralno(cid:258)(cid:202) czy samodoskonalenie, to bardzo szybko poczujemy sprzeciw tej cz(cid:218)(cid:258)ci nas samych, która nie chce by(cid:202) kontrolowana. Zatem mówi(cid:200)c sobie tylko tyle, (cid:285)e (cid:202)wiczenia fizyczne, oszcz(cid:218)dzanie pieni(cid:218)dzy czy rzucenie palenia s(cid:200) w(cid:239)a(cid:258)ciwe — a nie s(cid:200) czym(cid:258), co pomo(cid:285)e nam osi(cid:200)gn(cid:200)(cid:202) wy(cid:285)sze cele — b(cid:218)dziemy prawdopodobnie post(cid:218)powa(cid:202) w tych dziedzinach mniej konsekwentnie. Aby unikn(cid:200)(cid:202) pu(cid:239)apki samousprawiedliwienia, warto oddzieli(cid:202) powa(cid:285)ne dylematy moralne od kwestii, które okazuj(cid:200) si(cid:218) „tylko” trudne. Oszustwa podatkowe czy zdrada ma(cid:239)(cid:285)e(cid:241)ska s(cid:200) moralnie naganne, ale ju(cid:285) odst(cid:218)pstwa od diety odchudzaj(cid:200)cej nie zaliczymy do grzechów (cid:258)miertelnych. Mimo to wi(cid:218)kszo(cid:258)(cid:202) ludzi postrzega wszystkie postacie samokontroli jako sprawdziany dla swojej moralno(cid:258)ci. Zjedzenie deseru, spanie do pó(cid:283)na, przekroczenie limitu na karcie p(cid:239)atniczej — u(cid:285)ywamy tych kryteriów, aby rozstrzyga(cid:202), czy jeste(cid:258)my dobrzy, czy (cid:283)li. Tymcza- sem (cid:285)adne z tych zachowa(cid:241) nie ma tak naprawd(cid:218) wagi wyst(cid:218)pku czy Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 4 5 cnoty. Gdy ujmujemy nasze wyzwania dla si(cid:239)y woli w kategorie moralne, gubimy si(cid:218) w os(cid:200)dzaniu samych siebie i umyka nam sprzed oczu, jak wyzwania te maj(cid:200) pomaga(cid:202) nam osi(cid:200)ga(cid:202) to, na czym nam najbardziej zale(cid:285)y. POD MIKROSKOPEM: CNOTA I WYST(cid:125)PEK W tym tygodniu obserwuj, jak rozmawiasz ze sob(cid:200) i z innymi lud(cid:283)mi o kl(cid:218)skach i sukcesach swojej si(cid:239)y woli. • Czy mówisz sobie, (cid:285)e jeste(cid:258) „dobrym” cz(cid:239)owiekiem, kiedy udaje Ci si(cid:218) odnie(cid:258)(cid:202) sukces w pracy nad wyzwaniem dla si(cid:239)y woli, a „z(cid:239)ym”, gdy z czym(cid:258) zwlekasz albo ulegasz pokusie? • Czy wykorzystujesz swoje „dobre” zachowanie jako pretekst do pozwolenia sobie na co(cid:258) „z(cid:239)ego”? Czy jest to tylko niewinna nagroda, czy te(cid:285) co(cid:258), co szkodzi Twoim wy(cid:285)szym celom? TRENING JAKO POZWOLENIE NA JEDZENIE, CZYLI O NARZECZONEJ, KTÓRA UTY(cid:146)A Trzydziestopi(cid:218)cioletnia Cheryl, która pracowa(cid:239)a jako doradca finan- sowy, mia(cid:239)a za osiem miesi(cid:218)cy wyj(cid:258)(cid:202) za m(cid:200)(cid:285). Chcia(cid:239)a przed (cid:258)lubem zrzuci(cid:202) jakie(cid:258) 10 kilogramów, zacz(cid:218)(cid:239)a wi(cid:218)c (cid:202)wiczy(cid:202) trzy razy w tygo- dniu. Problem polega(cid:239) na tym, (cid:285)e jasno i wyra(cid:283)nie widzia(cid:239)a, ile kalorii jest warta ka(cid:285)da minuta sp(cid:218)dzona na urz(cid:200)dzeniu pozwalaj(cid:200)cym imi- towa(cid:202) wchodzenie po schodach. Gdy Cheryl udawa(cid:239)o si(cid:218) spali(cid:202) wi(cid:218)cej kalorii, ni(cid:285) zak(cid:239)ada(cid:239)a, wówczas zaczyna(cid:239)a sobie wyobra(cid:285)a(cid:202) ró(cid:285)ne sma- ko(cid:239)yki, do zjedzenia których zdobywa(cid:239)a w ten sposób prawo. Chocia(cid:285) planowa(cid:239)a równie(cid:285) zmniejszy(cid:202) liczb(cid:218) zjadanych kalorii, to jednak w dni treningów pozwala(cid:239)a sobie zje(cid:258)(cid:202) troch(cid:218) wi(cid:218)cej. Kiedy (cid:202)wiczy(cid:239)a pi(cid:218)(cid:202) minut d(cid:239)u(cid:285)ej, to posypywa(cid:239)a sobie mro(cid:285)ony jogurt p(cid:239)atkami Kup książkęPoleć książkę 1 4 6 S I (cid:146) A W O L I czekoladowymi albo pi(cid:239)a drugi kieliszek wina do obiadu. W ten spo- sób treningi stawa(cid:239)y si(cid:218) dla Cheryl przepustk(cid:200) do folgowania sobie. W konsekwencji waga drgn(cid:218)(cid:239)a o pó(cid:239)tora kilograma — ale w niew(cid:239)a(cid:258)ci- w(cid:200) stron(cid:218). Traktuj(cid:200)c (cid:202)wiczenia fizyczne jako sposób „zarabiania sobie” na jedzenie, Cheryl sama rzuca(cid:239)a sobie k(cid:239)ody pod nogi na drodze do celu, jakim by(cid:239)o schudni(cid:218)cie. Aby si(cid:218) wydosta(cid:202) z tej „pu(cid:239)apki”, kobieta musia(cid:239)a zacz(cid:200)(cid:202) postrzega(cid:202) trening jako pierwszy i najwa(cid:285)niejszy krok niezb(cid:218)dny do osi(cid:200)gni(cid:218)cia celu, a zdrowe jedzenie jako drugi, niezale(cid:285)ny od pierwszego krok, który równie(cid:285) musi zrobi(cid:202). Nie by(cid:239)y to bowiem zamienne „dobre” zachowania, a sukces w jednej dziedzinie nie stano- wi(cid:239) przepustki do folgowania sobie w drugiej8. Nie myl dzia(cid:239)a(cid:241) wspieraj(cid:200)cych osi(cid:200)ganie celu z celem samym w sobie. Nie odpuszczaj sobie tylko dlatego, (cid:285)e uda(cid:239)o Ci si(cid:218) zrobi(cid:202) jedn(cid:200) rzecz podporz(cid:200)dkowan(cid:200) zamierzo- nemu celowi. Obserwuj, czy nagradzanie siebie za pojedyncze „w(cid:239)a(cid:258)ciwe” dzia(cid:239)ania nie sprawia, (cid:285)e tracisz z oczu cel zasadniczy. PROBLEMATYCZNE POST(cid:125)PY Nawet je(cid:285)eli postrzegamy wyzwania dla si(cid:239)y woli jako miar(cid:218) w(cid:239)asnej warto(cid:258)ci moralnej, nie chroni nas to przed pu(cid:239)apk(cid:200) samousprawiedli- wienia. Przyczyn(cid:200) tej sytuacji jest co(cid:258), co wszyscy Amerykanie instynk- townie postrzegaj(cid:200) w kategoriach moralnych. Nie, nie chodzi o seks — chodzi o post(cid:218)py! Rozwój jest dobry, a robienie post(cid:218)pów na drodze do naszych celów jest gwarantem dobrego samopoczucia. Tak dobrego, (cid:285)e mamy ochot(cid:218) sobie gratulowa(cid:202): no, naprawd(cid:218) (cid:258)wietna robota! Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 4 7 Mo(cid:285)e jednak powinni(cid:258)my zastanowi(cid:202) si(cid:218) dwa razy, zanim przy- pniemy sobie z(cid:239)ot(cid:200) odznak(cid:218). Chocia(cid:285) wi(cid:218)kszo(cid:258)(cid:202) z nas uwa(cid:285)a, (cid:285)e czy- nienie post(cid:218)pów na drodze do celu predestynuje do jeszcze wi(cid:218)kszych sukcesów, psycholodzy wiedz(cid:200), (cid:285)e zdecydowanie za szybko wykorzy- stujemy swoje osi(cid:200)gni(cid:218)cia jako preteksty do poluzowania sobie. Ayelet Fishbach, wyk(cid:239)adowczymi University of Chicago Graduate School of Business, i Ravi Dhar, wyk(cid:239)adowca Yale School of Management, poka- zali, (cid:285)e post(cid:218)py na drodze do celu motywuj(cid:200) ludzi do podejmowania dzia(cid:239)a(cid:241), które przeszkadzaj(cid:200) w d(cid:200)(cid:285)eniu do niego9. W jednym z ekspe- rymentów naukowcy przypomnieli osobom na diecie o tym, ile ju(cid:285) dokona(cid:239)y na drodze do idealnej wagi, a nast(cid:218)pnie dali do wyboru jab(cid:239)ko i baton, za pomoc(cid:200) których badani mogli sobie pogratulowa(cid:202) osi(cid:200)gni(cid:218)(cid:202). A(cid:285) 85 procent si(cid:218)gn(cid:218)(cid:239)o po baton; tego samego wyboru dokona(cid:239)o 58 procent osób na diecie, którym nie przypominano o post(cid:218)pach. W innym badaniu zaobserwowano ten sam efekt w przypadku celów naukowych: studenci, których chwalono za ilo(cid:258)(cid:202) czasu przeznaczonego na nauk(cid:218) do egzaminu, ch(cid:218)tniej sp(cid:218)dzali wieczór ze znajomymi, graj(cid:200)c w piwnego ping-ponga. Post(cid:218)py mog(cid:200) nawet sprawi(cid:202), (cid:285)e porzucimy cel, nad którym tak ci(cid:218)(cid:285)ko dot(cid:200)d pracowali(cid:258)my, poniewa(cid:285) naruszaj(cid:200) równowag(cid:218) si(cid:239) naszych rywalizuj(cid:200)cych ze sob(cid:200) „ja”. Pami(cid:218)tamy przecie(cid:285), (cid:285)e wyzwanie dla si(cid:239)y woli obejmuje z definicji dwa sprzeczne cele. Cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) naszej osoby my(cid:258)li o interesach dalekosi(cid:218)(cid:285)nych (takich jak cho(cid:202)by schudni(cid:218)cie), druga cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) za(cid:258) (cid:285)(cid:200)da natychmiastowej gratyfikacji (czekolady!). W obliczu pokusy „ja” wy(cid:285)sze powinno przemawia(cid:202) g(cid:239)o(cid:258)niej ni(cid:285) ch(cid:218)(cid:202) dogodzenia sobie. Skuteczno(cid:258)(cid:202) samokontroli wywo(cid:239)uje jednak pewien niezamie- rzony skutek: tymczasowo satysfakcjonuje „ja” wy(cid:285)sze, a wi(cid:218)c i ucisza jego g(cid:239)os. Gdy za(cid:258) czynimy post(cid:218)py na drodze do celu d(cid:239)ugofalowego, Kup książkęPoleć książkę 1 4 8 S I (cid:146) A W O L I mózg — w którym znajduje si(cid:218) lista kontrolna wielu ró(cid:285)nych naszych d(cid:200)(cid:285)e(cid:241) — wy(cid:239)(cid:200)cza procesy umys(cid:239)owe, które nas kieruj(cid:200) w t(cid:218) w(cid:239)a(cid:258)nie stron(cid:218), a zwraca uwag(cid:218) na to, czego jeszcze nie osi(cid:200)gn(cid:218)li(cid:258)my, czyli na niezaspokojone pragnienie pofolgowania sobie. Psycholodzy nazywaj(cid:200) to zjawisko uwolnieniem celu (ang. goal liberation). Cel, który t(cid:239)umili(cid:258)my za pomoc(cid:200) samokontroli, przybiera wtedy na znaczeniu, wskutek czego ka(cid:285)da pokusa staje si(cid:218) tylko bardziej kusz(cid:200)ca. Na poziomie praktyki oznacza to, (cid:285)e jeden krok naprzód staje si(cid:218) przyzwoleniem na dwa kroki wstecz. Ustawienie sta(cid:239)ego zlecenia prze- lewu na konto emerytalne mo(cid:285)e zadowoli(cid:202) t(cid:218) cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) naszej osoby, która chce oszcz(cid:218)dza(cid:202), ale uwolni przy tym t(cid:218) cz(cid:218)(cid:258)(cid:202), która ma ochot(cid:218) pój(cid:258)(cid:202) na zakupy; uporz(cid:200)dkowanie dokumentów mo(cid:285)e zadowoli(cid:202) t(cid:218) cz(cid:218)(cid:258)(cid:202) naszej osoby, która chce pracowa(cid:202), ale uwolni przy tym t(cid:218) cz(cid:218)(cid:258)(cid:202), która ma ochot(cid:218) obejrze(cid:202) mecz w telewizji. Tak, przez chwil(cid:218) pos(cid:239)ucha- li(cid:258)my anio(cid:239)a siedz(cid:200)cego na naszym ramieniu, ale teraz bardziej prze- konuj(cid:200)cy wydaje si(cid:218) jednak diabe(cid:239). Nawet narz(cid:218)dzie najbardziej wiarygodne w d(cid:200)(cid:285)eniu do celu, a mia- nowicie „lista kontrolna spraw do zrobienia”, mo(cid:285)e przynie(cid:258)(cid:202) odwrotny skutek. Czy kiedykolwiek zdarzy(cid:239)o Ci si(cid:218) zrobi(cid:202) kompletny spis rzeczy do wykonania przy projekcie, a nast(cid:218)pnie poczu(cid:202) tak wielkie samo- zadowolenie, by zako(cid:241)czy(cid:202) prac(cid:218) nad projektem w danym dniu? Je(cid:258)li tak, to jest nas wi(cid:218)cej. Sporz(cid:200)dzenie listy przynosi tak(cid:200) ulg(cid:218), (cid:285)e bierzemy satysfakcj(cid:218) p(cid:239)yn(cid:200)c(cid:200) z jasnego wskazania, co nale(cid:285)y zrobi(cid:202), za wysi(cid:239)ek faktycznie podj(cid:218)ty na drodze do celu. (Albo inaczej: jeden z moich stu- dentów powiedzia(cid:239), (cid:285)e uwielbia zaj(cid:218)cia po(cid:258)wi(cid:218)cone produktywno(cid:258)ci, bo dzi(cid:218)ki nim ma wra(cid:285)enie, i(cid:285) jest bardzo produktywny — i nie jest wa(cid:285)ne to, (cid:285)e tak naprawd(cid:218) nic nie zosta(cid:239)o przy tym „wyprodukowane”). Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 4 9 Cho(cid:202) sprzeczna ze wszystkimi przekonaniami o osi(cid:200)ganiu celu, koncentracja na post(cid:218)pach mo(cid:285)e nam utrudnia(cid:202) odniesienie sukcesu. Nie oznacza to oczywi(cid:258)cie, (cid:285)e problemem s(cid:200) post(cid:218)py. Ich potencjalna problematyczno(cid:258)(cid:202) polega na tym, jakie wywo(cid:239)uj(cid:200) w nas uczucie — ale nawet wtedy s(cid:200) one problematyczne o tyle, o ile pos(cid:239)uchamy tego uczucia, zamiast trzyma(cid:202) si(cid:218) zamierzonego celu. Post(cid:218)py bywaj(cid:200) moty- wuj(cid:200)ce, wprost inspiruj(cid:200) do samokontroli, lecz tylko pod warunkiem (cid:285)e postrzegamy w(cid:239)asne dzia(cid:239)ania jako dowody (cid:258)wiadcz(cid:200)ce o naszym zaanga(cid:285)owaniu w d(cid:200)(cid:285)enie do celu. Innymi s(cid:239)owy: przygl(cid:200)danie si(cid:218) dotychczasowym post(cid:218)pom musi nas utwierdza(cid:202) w przekonaniu, (cid:285)e warto naprawd(cid:218) si(cid:218) troszczy(cid:202) o istotny cel. Tak mocno w tym utwier- dza(cid:202), (cid:285)e b(cid:218)dziemy chcieli robi(cid:202) jeszcze wi(cid:218)cej, aby go osi(cid:200)gn(cid:200)(cid:202). (cid:146)atwo spojrze(cid:202) z takiego punktu widzenia — tyle (cid:285)e na ogó(cid:239) nie jest to nasze nawykowe nastawienie. Zazwyczaj bowiem chwytamy si(cid:218) ka(cid:285)dego wykr(cid:218)tu. Dwa odmienne rodzaje nastawienia poci(cid:200)gaj(cid:200) za sob(cid:200) ró(cid:285)ne konse- kwencje. Je(cid:285)eli zapyta si(cid:218) kogo(cid:258), kto wykona(cid:239) pozytywny krok w stron(cid:218) zamierzonego celu (takiego jak trening, nauka, oszcz(cid:218)dzanie): „Jak oce- niasz swoje post(cid:218)py na drodze do celu?”, to wzro(cid:258)nie prawdopodobie(cid:241)- stwo, (cid:285)e zrobi wtedy co(cid:258), co stoi w sprzeczno(cid:258)ci z tym celem (na przy- k(cid:239)ad zrezygnuje z jutrzejszego treningu, wyjdzie ze znajomymi, zamiast si(cid:218) uczy(cid:202), kupi sobie co(cid:258) drogiego). Z kolei kto(cid:258), kogo si(cid:218) zapyta: „Jak oceniasz swoje zaanga(cid:285)owanie na drodze do celu?”, nie odczuje pokusy, by post(cid:218)powa(cid:202) w sposób sprzeczny ze swoim d(cid:200)(cid:285)eniem. Wystarczy nieco inaczej roz(cid:239)o(cid:285)y(cid:202) akcenty, a powstan(cid:200) wyra(cid:283)nie odmienne interpretacje dzia(cid:239)a(cid:241): „Zrobi(cid:239)em to, poniewa(cid:285) tego chcia(cid:239)em”, a nie: „Poradzi(cid:239)em sobie tak (cid:258)wietnie, (cid:285)e teraz mog(cid:218) robi(cid:202), co chc(cid:218)!”. Kup książkęPoleć książkę 1 5 0 S I (cid:146) A W O L I EKSPERYMENT NAD SI(cid:146)(cid:107) WOLI: JE(cid:165)LI CHCESZ UNIEWA(cid:191)NI(cid:109) POZWOLENIE, TO PRZYPOMNIJ SOBIE O MOTYWACH SWOICH DZIA(cid:146)A(cid:148) W jaki sposób koncentrujesz si(cid:218) na swoim zaanga(cid:285)owaniu w d(cid:200)(cid:285)enie do celu, a nie na czynionych post(cid:218)pach? Jednej z mo(cid:285)liwych strategii mo(cid:285)na si(cid:218) nauczy(cid:202) z badania, które przeprowadzili naukowcy z uniwersytetu w Hongkongu i University of Chicago. Gdy poproszono studentów, aby przypomnieli sobie jak(cid:200)(cid:258) sytuacj(cid:218), w której oparli si(cid:218) pokusie, wówczas pojawi(cid:239) si(cid:218) efekt racjonalizowania i 70 procent badanych skorzysta(cid:239)o z pierwszej nadarzaj(cid:200)cej si(cid:218) okazji, aby sobie pofolgowa(cid:202). Kiedy jednak poproszono uczestników badania o przypomnienie sobie przyczyn, dlaczego tak wtedy post(cid:200)pili, efekt racjonalizowania znikn(cid:200)(cid:239) i 69 procent badanych opar(cid:239)o si(cid:218) pokusie. W ten sposób naukowcy odkryli magicznie prosty sposób na stymulowanie samo- kontroli i wspieranie studentów w dokonywaniu wyborów spójnych z wy(cid:285)- szymi celami. Przywo(cid:239)anie przyczyn w(cid:239)asnego post(cid:218)powania pomaga, ponie- wa(cid:285) zmienia nastawienie do nagrody w postaci dogodzenia sobie. To, co rzekomo ma Ci da(cid:202) „zadowolenie”, zaczyna przypomina(cid:202) raczej zagro(cid:285)enie dla Twoich celów (i tym faktycznie jest), a perspektywa pofolgowania sobie traci na atrakcyjno(cid:258)ci. Pami(cid:218)tanie o przyczynach w(cid:239)asnego post(cid:218)powania pomaga tak(cid:285)e zauwa(cid:285)a(cid:202) inne sposoby na osi(cid:200)gni(cid:218)cie celu i je wykorzystywa(cid:202). Nast(cid:218)pnym razem, kiedy si(cid:218) przy(cid:239)apiesz na tym, (cid:285)e wykorzystujesz wcze(cid:258)niejsze „dobre” zachowanie jako przyzwolenie na to, aby sobie dogodzi(cid:202), zatrzymaj si(cid:218) i przypo- mnij sobie motywy tamtej postawy10. KIEDY DZI(cid:165) STAJE SI(cid:125) PRZYZWOLENIEM NA JUTRO Czy b(cid:218)dziemy si(cid:218) klepa(cid:202) po plecach za poczynione dot(cid:200)d post(cid:218)py, czy te(cid:285) b(cid:218)dziemy sobie przypomina(cid:202), jak to nam si(cid:218) wczoraj uda(cid:239)o oprze(cid:202) pokusie — jeste(cid:258)my sk(cid:239)onni do(cid:258)(cid:202) szybko chwali(cid:202) samych siebie za wcze(cid:258)niejsze „dobre” zachowanie. Tymczasem m(cid:218)tna matematyka efektu racjonalizowania ka(cid:285)e nam bra(cid:202) pod uwag(cid:218) nie tylko to, co Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 5 1 mia(cid:239)o ju(cid:285) miejsce. Dzi(cid:218)ki niej równie (cid:239)atwo patrzymy w przysz(cid:239)o(cid:258)(cid:202) i chwalimy samych siebie za planowane zachowania. Na przyk(cid:239)ad: w przypadku osób, które zamierzaj(cid:200) pój(cid:258)(cid:202) na trening po obiedzie, istnieje wy(cid:285)sze prawdopodobie(cid:241)stwo, (cid:285)e zjedz(cid:200) za du(cid:285)y posi(cid:239)ek. Tego rodzaju nawyk pozwala nam grzeszy(cid:202) dzisiaj, a dawa(cid:202) zado(cid:258)(cid:202)uczynienie pó(cid:283)- niej — a przynajmniej tak sobie wmawiamy11. NIE MÓW „HOP”, PÓKI NIE PRZESKOCZYSZ Wyobra(cid:283) sobie tak(cid:200) scen(cid:218): jest pora obiadowa, masz ma(cid:239)o czasu, a naj- dogodniejszym miejscem na szybki posi(cid:239)ek jest pobliski fast food. Starasz si(cid:218) jednak pilnowa(cid:202) wagi i dba(cid:202) o zdrowie, dlatego postanawiasz zignorowa(cid:202) najbardziej tucz(cid:200)ce dania w menu i wchodzisz. Stoj(cid:200)c w kolejce, zauwa(cid:285)asz z rado(cid:258)ci(cid:200), (cid:285)e obok tradycyjnych propozycji, w których zdecydowanie nie brak t(cid:239)uszczów ani cukrów, znalaz(cid:239)y si(cid:218) nowe, a mianowicie sa(cid:239)atki. (Fast food znajduje si(cid:218) blisko Twojego miejsca pracy, wi(cid:218)c pewnie zaczniesz tu przychodzi(cid:202) nieco cz(cid:218)(cid:258)ciej, ni(cid:285) by(cid:239)oby to wskazane dla Twojej linii. Zachwyca Ci(cid:218), (cid:285)e teraz pozy- skasz dodatkowe mo(cid:285)liwo(cid:258)ci, które nie b(cid:218)d(cid:200) w Tobie wzbudza(cid:202) poczu- cia winy). Zatem stoj(cid:200)c w kolejce, zastanawiasz si(cid:218), co wybra(cid:202): mieszank(cid:218) zielonych sa(cid:239)at czy te(cid:285) sa(cid:239)atk(cid:218) z grillowanym kurczakiem. Kiedy wresz- cie stajesz przed kas(cid:200), s(cid:239)yszysz, jak z Twoich ust padaj(cid:200) s(cid:239)owa: „Prosz(cid:218) podwójnego cheeseburgera i frytki”. Co si(cid:218) sta(cid:239)o?! Mo(cid:285)e odezwa(cid:239)y si(cid:218) stare nawyki? By(cid:202) mo(cid:285)e zapach frytek pokona(cid:239) Twoje szlachetne zamiary? A czy dasz wiar(cid:218) temu, (cid:285)e samo przygl(cid:200)- danie si(cid:218) „zdrowszym” daniom w menu ostatecznie sk(cid:239)oni(cid:239)o Ci(cid:218) do zamówienia cheeseburgera i frytek? Kup książkęPoleć książkę 1 5 2 S I (cid:146) A W O L I Do takich wniosków prowadzi wiele bada(cid:241), które przeprowadzili naukowcy zajmuj(cid:200)cy si(cid:218) marketingiem z Baruch College przy City University of New York12. Badaczy zaintrygowa(cid:239)y doniesienia o tym, (cid:285)e kiedy McDonald’s doda(cid:239) do menu „zdrowsze” dania, to skokowo wzros(cid:239)a sprzeda(cid:285) Big Maców. Aby pozna(cid:202) przyczyny, dlaczego tak si(cid:218) sta(cid:239)o, naukowcy otworzyli w(cid:239)asny eksperymentalny fast food. Klien- tom-badanym podano menu i poproszono o wybór jednego dania. Wszystkie menu zawiera(cid:239)y szeroki wybór da(cid:241) typowych dla fast foodów, takich jak frytki czy skrzyde(cid:239)ka kurczaka. Po(cid:239)owa badanych jednak otrzyma(cid:239)a specjalne menu, w których proponowano tak(cid:285)e zdrow(cid:200) sa(cid:239)at(cid:218). W drugim przypadku — kiedy mo(cid:285)na by(cid:239)o wybra(cid:202) te(cid:285) sa(cid:239)at(cid:218) — pro- cent „klientów”, którzy wybrali najbardziej niezdrowe i tucz(cid:200)ce danie, okaza(cid:239) si(cid:218) wy(cid:285)szy. Ten sam efekt badacze zauwa(cid:285)yli przy zakupach w automacie: kiedy w(cid:258)ród typowych propozycji „(cid:258)mieciowego jedze- nia” umieszczono tak(cid:285)e ciastka o obni(cid:285)onej kaloryczno(cid:258)ci, uczestnicy eksperymentu cz(cid:218)(cid:258)ciej wybierali najbardziej niezdrow(cid:200) przek(cid:200)sk(cid:218) (któr(cid:200) w tym przypadku by(cid:239)y ciastka w czekoladzie firmy Oreo). Jak to si(cid:218) dzieje? Czasami umys(cid:239) do(cid:258)wiadcza tak silnej ekscytacji w zwi(cid:200)zku z mo(cid:285)liwo(cid:258)ci(cid:200) post(cid:218)powania zgodnie z zamierzonym celem, (cid:285)e myli t(cid:218) okazj(cid:218) z satysfakcj(cid:200) p(cid:239)yn(cid:200)c(cid:200) z celu ju(cid:285) osi(cid:200)gni(cid:218)tego. Wtedy cel, który mia(cid:239) polega(cid:202) na dokonaniu zdrowego wyboru, ust(cid:218)puje pierwsze(cid:241)stwa temu, który jeszcze nie zosta(cid:239) osi(cid:200)gni(cid:218)ty, czyli natych- miastowej przyjemno(cid:258)ci. W konsekwencji czujemy mniejsz(cid:200) presj(cid:218), aby faktycznie zamówi(cid:202) zdrowe danie, za to silniej do(cid:258)wiadczamy ch(cid:218)ci dogodzenia sobie. Gdy wszystko to zsumujemy, wówczas oka(cid:285)e si(cid:218), (cid:285)e w(cid:239)a(cid:258)nie w ten (nieracjonalny) sposób przyzwalamy sobie na zamó- wienie takiej pozycji, która z ca(cid:239)ego menu wi(cid:200)(cid:285)e si(cid:218) z najwi(cid:218)kszym zagro(cid:285)eniem zaczopowania t(cid:218)tnic, zwi(cid:218)kszenia obwodu w pasie oraz Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 5 3 skrócenia czasu (cid:285)ycia. Wspomniane badania podaj(cid:200) w w(cid:200)tpliwo(cid:258)(cid:202) nacisk, jaki k(cid:239)adzie publiczna s(cid:239)u(cid:285)ba zdrowia na konieczno(cid:258)(cid:202) zamieszczania co najmniej jednej zdrowej pozycji w szkolnych kawiarniach, automa- tach i restauracjach sieciowych. Dopóki jednak nie nast(cid:200)pi zmiana na szerok(cid:200) skal(cid:218) — czyli dopóki nie b(cid:218)dzie si(cid:218) sprzedawa(cid:239)o generalnie zdrowszego jedzenia — istnieje ryzyko, (cid:285)e ludzie b(cid:218)d(cid:200) dokonywali jesz- cze gorszych wyborów, ni(cid:285) gdyby nic nie zrobiono w tej dziedzinie. By(cid:202) mo(cid:285)e masz wra(cid:285)enie, (cid:285)e Ciebie ten efekt nie dotyczy — oczy- wi(cid:258)cie, (cid:285)e masz wi(cid:218)ksz(cid:200) samokontrol(cid:218) ni(cid:285) ci wszyscy frajerzy, którzy uczestniczyli we wspomnianych badaniach! Je(cid:285)eli jednak tak jest, to znajdujesz si(cid:218) w tarapatach. Badani, którzy przyznawali sobie najwy(cid:285)sze oceny w(cid:239)a(cid:258)nie za samokontrol(cid:218) (zw(cid:239)aszcza w dziedzinie od(cid:285)ywiania si(cid:218)), najcz(cid:218)(cid:258)ciej wybierali najbardziej niezdrowy produkt z oferty zawieraj(cid:200)cej tak(cid:285)e produkty zdrowe. Tylko 10 procent samozwa(cid:241)czych gigantów w zakresie samokontroli wskaza(cid:239)o na najmniej zdrowy produkt, kiedy w menu nie by(cid:239)o sa(cid:239)aty, 50 procent za(cid:258) wybra(cid:239)o najmniej zdrowy pro- dukt, gdy oferowano te(cid:285) sa(cid:239)at(cid:218). Osoby te by(cid:202) mo(cid:285)e tak g(cid:239)(cid:218)boko wie- rzy(cid:239)y, (cid:285)e nast(cid:218)pnym razem wezm(cid:200) zdrowe danie, i(cid:285) tym razem nie mia(cid:239)y problemu z zamówieniem frytek. Sytuacje te ilustruj(cid:200) pewien powa(cid:285)ny b(cid:239)(cid:200)d, który pope(cid:239)niamy, my(cid:258)l(cid:200)c o swoich decyzjach w przysz(cid:239)o(cid:258)ci: fa(cid:239)szywie, ale niezmiennie zak(cid:239)a- damy, (cid:285)e jutro dokonamy wyborów innych ni(cid:285) dzisiaj. Teraz zapal(cid:218) sobie jeszcze jednego papierosa, ale jutro z tym ko(cid:241)cz(cid:218). Dzisiaj odpusz- cz(cid:218) sobie trening, ale jutro na pewno ju(cid:285) pójd(cid:218). Wydam jeszcze troch(cid:218) na prezenty (cid:258)wi(cid:200)teczne, ale potem (cid:285)adnych zakupów przez co najmniej trzy miesi(cid:200)ce. Tego rodzaju optymizm staje si(cid:218) nasz(cid:200) przepustk(cid:200) do folgowania sobie tu i teraz — zw(cid:239)aszcza je(cid:285)eli wiemy, (cid:285)e wkrótce b(cid:218)dziemy mieli Kup książkęPoleć książkę 1 5 4 S I (cid:146) A W O L I mo(cid:285)liwo(cid:258)(cid:202) podj(cid:218)cia odmiennej decyzji. Na przyk(cid:239)ad: naukowcy z Yale University dali studentom do wyboru jogurt bezt(cid:239)uszczowy i du(cid:285)e ciastko Mrs. Fields. Gdy badani dowiedzieli si(cid:218), (cid:285)e b(cid:218)d(cid:200) mieli mo(cid:285)- liwo(cid:258)(cid:202) dokonania takich samych wyborów w nast(cid:218)pnym tygodniu, 83,3 procent si(cid:218)gn(cid:218)(cid:239)o po ciastko, podczas gdy spo(cid:258)ród tych, którzy my(cid:258)leli, (cid:285)e jest to jednorazowa okazja, tylko 57,0 procent wskaza(cid:239)o na Mrs. Fields. Studenci post(cid:200)pili tak samo, gdy wybór dotyczy(cid:239) bardziej i mniej wyszukanych rozrywek („Wykszta(cid:239)cony i o(cid:258)wiecony mog(cid:218) by(cid:202) za tydzie(cid:241)”) oraz mniejszej, ale natychmiastowej nagrody finansowej i wi(cid:218)kszej, ale odroczonej („Teraz potrzebuj(cid:218) gotówki, ale w przy- sz(cid:239)ym tygodniu poczekam na wy(cid:285)sz(cid:200) kwot(cid:218)”). A(cid:285) 67 procent studentów, którym powiedziano, (cid:285)e b(cid:218)d(cid:200) mogli wybiera(cid:202) jeszcze raz w nast(cid:218)pnym tygodniu, przewidywa(cid:239)o, i(cid:285) wtedy podejmie „szlachetniejsz(cid:200)” decyzj(cid:218). Gdy jednak naukowcy ponownie zaprosili badanych do laboratorium, tylko 36 procent z nich dokona(cid:239)o odmiennego wyboru. Niemniej jednak czuli si(cid:218) oni znacznie mniej winni z powodu pierwotnej decyzji o dogodzeniu sobie, kiedy my(cid:258)leli, (cid:285)e nast(cid:218)pnym razem to zrekompensuj(cid:200)13. POD MIKROSKOPEM: KREDYT DZI(cid:165), SP(cid:146)ATA JUTRO Kiedy podejmujesz decyzje zwi(cid:200)zane ze swoim wyzwaniem dla si(cid:239)y woli, obserwuj, czy przychodz(cid:200) Ci do g(cid:239)owy obietnice dobrego zachowania w przy- sz(cid:239)o(cid:258)ci. Czy mówisz sobie, (cid:285)e dzisiejsze zachowanie zrekompensujesz jutro? Jaki wp(cid:239)yw wywiera to na Twoj(cid:200) samokontrol(cid:218) dzi(cid:258)? Prowad(cid:283) tego rodzaju obserwacje przez ca(cid:239)y jeden dzie(cid:241). Czy rzeczywi(cid:258)cie robisz to, co deklaru- jesz, czy te(cid:285) cykl „folguj(cid:218) sobie dzisiaj, a zmieniam si(cid:218) od jutra” zaczyna si(cid:218) od nowa? Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 5 5 DLACZEGO JUTRO ZAWSZE MAMY CZAS Optymizm w odniesieniu do przysz(cid:239)o(cid:258)ci dotyczy nie tylko naszych decyzji, lecz tak(cid:285)e (cid:239)atwo(cid:258)ci, z jak(cid:200) zrobimy to, co teraz deklarujemy. Psycholodzy jednak wykazali, jak bardzo si(cid:218) mylimy, przewiduj(cid:200)c, (cid:285)e pó(cid:283)niej b(cid:218)dziemy mie(cid:202) wi(cid:218)cej wolnego czasu ni(cid:285) teraz14. Ten pod- st(cid:218)p, jakiego u(cid:285)ywa nasz umys(cid:239), zosta(cid:239) zdemaskowany przez dwóch profesorów marketingu — Robina Tannera z University of Wisconsin i Kurta Carlsona z Duke University15. Naukowców zainteresowa(cid:239)y b(cid:239)(cid:218)dy pope(cid:239)niane przez konsumentów w przewidywaniach, jak cz(cid:218)sto b(cid:218)d(cid:200) korzysta(cid:202) ze sprz(cid:218)tu do (cid:202)wicze(cid:241) fizycznych (który w 90 pro- centach przypadków stoi w piwnicy i obrasta kurzem). Tanner i Carlson byli ciekawi, co takiego ludzie my(cid:258)l(cid:200), wyobra(cid:285)aj(cid:200)c sobie przysz(cid:239)e wyko- rzystanie swoich nowych sztang czy przyrz(cid:200)dów do robienia „brzusz- ków”. Czy widz(cid:200) przysz(cid:239)o(cid:258)(cid:202) analogiczn(cid:200) do tera(cid:283)niejszo(cid:258)ci — pe(cid:239)n(cid:200) rywalizuj(cid:200)cych ze sob(cid:200) zobowi(cid:200)za(cid:241), czynników rozpraszaj(cid:200)cych, codziennego zm(cid:218)czenia? Czy te(cid:285) maj(cid:200) wizj(cid:218) jakiej(cid:258) rzeczywisto(cid:258)ci alternatywnej? Aby si(cid:218) tego dowiedzie(cid:202), Robin Tanner i Kurt Carlson poprosili grup(cid:218) ochotników, aby przewidzieli: „Ile razy ((cid:258)rednio) w tygodniu przez najbli(cid:285)szy miesi(cid:200)c b(cid:218)dziesz (cid:202)wiczy(cid:202)?”. Nast(cid:218)pnie zadali to samo pytanie innej grupie — z jedn(cid:200) wa(cid:285)n(cid:200) zmian(cid:200): „Zak(cid:239)adaj(cid:200)c, (cid:285)e (cid:285)yjesz w (cid:258)wiecie idealnym, ile razy ((cid:258)rednio) w tygodniu przez najbli(cid:285)szy miesi(cid:200)c b(cid:218)dziesz (cid:202)wiczy(cid:202)?”. Szacunki obu grup okaza(cid:239)y si(cid:218) takie same: pierwsza bowiem udziela(cid:239)a odpowiedzi, jakby z za(cid:239)o(cid:285)enia odnosz(cid:200)c si(cid:218) do „(cid:258)wiata idealnego”, chocia(cid:285) zosta(cid:239)a poproszona o przewidzenie prawdziwego, a nie idealnego zachowania. Patrzymy w przysz(cid:239)o(cid:258)(cid:202), ale nie widzimy dzisiejszych wyzwa(cid:241). To za(cid:258) przekonuje nas, (cid:285)e w przysz(cid:239)o(cid:258)ci b(cid:218)dziemy mie(cid:202) wi(cid:218)cej czasu i energii, aby zrobi(cid:202) to, czego dzisiaj unikamy. Kup książkęPoleć książkę 1 5 6 S I (cid:146) A W O L I Odk(cid:239)adaj(cid:200)c co(cid:258) na pó(cid:283)niej, czujemy si(cid:218) usprawiedliwieni, poniewa(cid:285) wierzymy, (cid:285)e zrekompensujemy to przysz(cid:239)ym zachowaniem, nawet z nawi(cid:200)zk(cid:200). Trudno jest zmieni(cid:202) t(cid:218) psychologiczn(cid:200) sk(cid:239)onno(cid:258)(cid:202). Próbowano uzyska(cid:202) od badanych bardziej realistyczne prognozy, daj(cid:200)c dok(cid:239)adne instrukcje: „Prosimy o przewidywania nie idealne, ale maksymalnie realistyczne”. Tymczasem osoby, które otrzyma(cid:239)y takie wskazówki, przejawia(cid:239)y jeszcze wi(cid:218)kszy optymizm, przedstawiaj(cid:200)c jeszcze wy(cid:285)sze szacunki. Naukowcy postanowili wi(cid:218)c sprowadzi(cid:202) optymistów na zie- mi(cid:218) za pomoc(cid:200) konfrontacji z rzeczywisto(cid:258)ci(cid:200), po czym zaprosili ich ponownie dwa tygodnie pó(cid:283)niej i zapytali, ile razy rzeczywi(cid:258)cie (cid:202)wiczyli. Podane liczby okaza(cid:239)y si(cid:218) oczywi(cid:258)cie ni(cid:285)sze od szacunków. Ludzie przewidywali bowiem swoje zachowanie w (cid:258)wiecie idealnym, ale dwa ostatnie tygodnie prze(cid:285)yli w (cid:258)wiecie rzeczywistym. Nast(cid:218)pnie naukowcy poprosili te same osoby, aby spróbowa(cid:239)y okre- (cid:258)li(cid:202), ile razy b(cid:218)d(cid:200) (cid:202)wiczy(cid:202) w ci(cid:200)gu najbli(cid:285)szych dwóch tygodni. Nie trac(cid:200)c optymizmu, badani podali szacunki jeszcze wy(cid:285)sze ni(cid:285) pierwotne i znacznie wy(cid:285)sze ni(cid:285) rzeczywista cz(cid:218)stotliwo(cid:258)(cid:202) (cid:202)wicze(cid:241) z minionych dwóch tygodni. Mo(cid:285)na odnie(cid:258)(cid:202) wra(cid:285)enie, (cid:285)e potraktowali powa(cid:285)nie pierwotnie przewidywan(cid:200) (cid:258)redni(cid:200), a nast(cid:218)pnie przypisali swoim „ja” z przysz(cid:239)o(cid:258)ci dodatkowe (cid:202)wiczenia, aby w ten sposób zrekompensowa(cid:202) dotychczasowe „bardzo kiepskie” wyniki. Zamiast spojrze(cid:202) na minione dwa tygodnie jak na rzeczywisto(cid:258)(cid:202), a na swoje pierwotne szacunki jak na nierealistyczny idea(cid:239), badani uznali minione dwa tygodnie za swoist(cid:200) anomali(cid:218). Tego rodzaju optymizm jest zrozumia(cid:239)y: gdyby(cid:258)my zak(cid:239)adali, (cid:285)e nie osi(cid:200)gniemy (cid:285)adnego celu, jaki sobie wyznaczamy, to poddaliby(cid:258)my Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 5 7 si(cid:218) ju(cid:285) na starcie. Je(cid:285)eli jednak wykorzystujemy nasze pozytywne ocze- kiwania, aby usprawiedliwia(cid:202) obecn(cid:200) biern(cid:200) postaw(cid:218), to rzeczywi(cid:258)cie nie warto nawet wyznacza(cid:202) sobie celu. EKSPERYMENT NAD SI(cid:146)(cid:107) WOLI: JUTRO TO DZI(cid:165) Ekonomista behawioralny Howard Rachlin proponuje ciekawy trik, który pomaga rozwi(cid:200)za(cid:202) problem ci(cid:200)g(cid:239)ego zaczynania od jutra16. Je(cid:285)eli chcesz zmie- ni(cid:202) jakie(cid:258) swoje zachowanie, próbuj redukowa(cid:202) jego cz(cid:218)stotliwo(cid:258)(cid:202), a nie samo zachowanie. Rachlin pokaza(cid:239), (cid:285)e palacze, których poproszono, aby starali si(cid:218) codziennie wypala(cid:202) t(cid:218) sam(cid:200) liczb(cid:218) papierosów, zacz(cid:218)li stopniowo j(cid:200) zmniejsza(cid:202), mimo (cid:285)e nie zostali poproszeni wprost o ograniczenie palenia. Wed(cid:239)ug ekono- misty strategia ta okazuje si(cid:218) skuteczna, poniewa(cid:285) palacze zostaj(cid:200) pozbawieni typowej podpory poznawczej w postaci udawania, (cid:285)e jutro b(cid:218)dzie inne ni(cid:285) dzi(cid:258). Ka(cid:285)dy papieros staje si(cid:218) wtedy nie tylko jeszcze jednym wypalonym dzisiaj, ale tak(cid:285)e jeszcze jednym wypalonym jutro i pojutrze, i w kolejnych dniach. W rezultacie ka(cid:285)dy papieros zyskuje nowy „ci(cid:218)(cid:285)ar”, co znacznie utrudnia kwe- stionowanie zdrowotnych konsekwencji wypalenia jednego papierosa. W tym tygodniu spróbuj wykorzysta(cid:202) rad(cid:218) Howarda Rachlina w ramach w(cid:239)asnego wyzwania dla si(cid:239)y woli: postaraj si(cid:218) redukowa(cid:202) cz(cid:218)stotliwo(cid:258)(cid:202) swojego zachowania z dnia na dzie(cid:241). Postrzegaj ka(cid:285)d(cid:200) swoj(cid:200) decyzj(cid:218) jako zobowi(cid:200)- zanie determinuj(cid:200)ce wszystkie Twoje przysz(cid:239)e wybory. Zamiast wi(cid:218)c pyta(cid:202) siebie: „Czy chc(cid:218) zje(cid:258)(cid:202) ten baton w tej chwili?”, zapytaj: „Czy chc(cid:218) konse- kwencji zjedzenia tego batona ka(cid:285)dego popo(cid:239)udnia przez najbli(cid:285)szy rok?”. Je(cid:285)eli odk(cid:239)adasz co(cid:258), co musisz zrobi(cid:202), to zamiast pyta(cid:202) siebie: „Czy wol(cid:218) to zrobi(cid:202) dzisiaj, czy te(cid:285) jutro?”, zapytaj: „Czy naprawd(cid:218) chc(cid:218) konsekwencji ci(cid:200)g(cid:239)ego odk(cid:239)adania tego na pó(cid:283)niej?”. PRZEDKOLACYJNY WEGETARIANIZM Jeff, 30-letni analityk systemów sieciowych, by(cid:239) skonfliktowanym wewn(cid:218)trznie mi(cid:218)so(cid:285)erc(cid:200). Ci(cid:200)gle czyta(cid:239) o zdrowotnych korzy(cid:258)ciach p(cid:239)y- n(cid:200)cych z mniejszego spo(cid:285)ycia mi(cid:218)sa, by nie wspomnie(cid:202) o horrorze samego przemys(cid:239)u mi(cid:218)snego. Lubi(cid:239) jednak mi(cid:218)sne burrito, pizz(cid:218) Kup książkęPoleć książkę 1 5 8 S I (cid:146) A W O L I pepperoni, hamburgery, bekon do (cid:258)niadania. Wiedzia(cid:239), (cid:285)e przej(cid:258)cie na wegetarianizm zmniejszy(cid:239)oby etyczne niepokoje, ale gdy mia(cid:239) w zasi(cid:218)gu r(cid:218)ki kawa(cid:239)ek pizzy, pragnienie bycia „lepszym cz(cid:239)owiekiem” rozp(cid:239)ywa(cid:239)o si(cid:218) w paruj(cid:200)cym topionym serze. Kiedy Jeff podejmowa(cid:239) pierwsze próby, aby je(cid:258)(cid:202) mniej mi(cid:218)sa, poja- wi(cid:239) si(cid:218) pewien twórczy efekt samousprawiedliwienia. M(cid:218)(cid:285)czyzna zauwa(cid:285)y(cid:239), (cid:285)e si(cid:218)ga po wegetaria(cid:241)ski produkt, aby zrównowa(cid:285)y(cid:202) „nie- w(cid:239)a(cid:258)ciwo(cid:258)(cid:202)” produktu niewegetaria(cid:241)skiego — na przyk(cid:239)ad wybiera(cid:239) wegetaria(cid:241)skie chili zamiast wo(cid:239)owego, ale nie zast(cid:218)powa(cid:239) mi(cid:218)snego burrito fasolowym czy ry(cid:285)owym. Ponadto wykorzystywa(cid:239) to, co zjada(cid:239) na (cid:258)niadanie, aby rozstrzyga(cid:202), czy b(cid:218)dzie mia(cid:239) „dobry dzie(cid:241)”, czy „z(cid:239)y dzie(cid:241)”: kanapka z bekonem i jajkiem zapowiada(cid:239)a z(cid:239)y dzie(cid:241), co ozna- cza(cid:239)o, (cid:285)e Jeff móg(cid:239) sobie pozwoli(cid:202) na mi(cid:218)so tak(cid:285)e na lunch i kolacj(cid:218); jutro ju(cid:285) (tak sobie mówi(cid:239)) b(cid:218)dzie dobry dzie(cid:241) od pocz(cid:200)tku do ko(cid:241)ca. Zamiast dawa(cid:202) sobie przyzwolenie, aby by(cid:202) „dobrym” w pewne dni, a „z(cid:239)ym” w inne (co oczywi(cid:258)cie przek(cid:239)ada(cid:239)o si(cid:218) na wi(cid:218)ksz(cid:200) liczb(cid:218) dni z(cid:239)ych ni(cid:285) dobrych), Jeff podj(cid:200)(cid:239) wyzwanie zmniejszania cz(cid:218)stotliwo(cid:258)ci niepo(cid:285)(cid:200)danego zachowania, a mianowicie przyj(cid:200)(cid:239) strategi(cid:218) „przedkola- cyjnego wegetarianizmu” i a(cid:285) do 18 jad(cid:239) tylko potrawy bezmi(cid:218)sne, a na kolacj(cid:218) wybiera(cid:239), co chcia(cid:239). Nie móg(cid:239) wi(cid:218)c zje(cid:258)(cid:202) hamburgera na lunch, a potem sobie powiedzie(cid:202), (cid:285)e na kolacj(cid:218) b(cid:218)d(cid:200) same broku(cid:239)y; nie móg(cid:239) równie(cid:285) p(cid:239)atkami na (cid:258)niadanie uzasadni(cid:202) kurczaka na obiad. Podej(cid:258)cie to stanowi doskona(cid:239)y sposób na zako(cid:241)czenie ci(cid:200)g(cid:239)ych spo- rów wewn(cid:218)trznych, czy „zas(cid:239)u(cid:285)yli(cid:258)my” na nagrod(cid:218), czy te(cid:285) nie. W przy- padku Jeffa nowa zasada u(cid:239)atwia(cid:239)a mu decyzje, kiedy mia(cid:239) do wyboru kanapk(cid:218) z szynk(cid:200) i serem albo z hummusem na lunch. Lunch ma by(cid:202) wegetaria(cid:241)ski, koniec kropka. Stosowanie tego rodzaju codziennej zasady pomaga tak(cid:285)e pozbywa(cid:202) si(cid:218) z(cid:239)udze(cid:241), (cid:285)e jutro b(cid:218)dziemy post(cid:218)powa(cid:202) Kup książkęPoleć książkę P O Z W O L E N I E N A G R Z E S Z E N I E 1 5 9 zupe(cid:239)nie inaczej ni(cid:285) dzi(cid:258). Jeff wiedzia(cid:239), (cid:285)e je(cid:258)li jednego dnia z(cid:239)amie swoj(cid:200) zasad(cid:218), to — zgodnie z wytycznymi z eksperymentu — b(cid:218)dzie musia(cid:239) j(cid:200) (cid:239)ama(cid:202) codziennie do ko(cid:241)ca danego tygodnia. Chocia(cid:285) kanapka z szynk(cid:200) i serem wygl(cid:200)da(cid:239)a kusz(cid:200)co, Jeff tak naprawd(cid:218) nie chcia(cid:239) rezy- gnowa(cid:202) ze swojego celu na ca(cid:239)y tydzie(cid:241). Dostrze(cid:285)enie w kanapce z w(cid:218)dlin(cid:200) nie wyj(cid:200)tku, ale przyczyny, która uruchamia now(cid:200) regu(cid:239)(cid:218), sprawi(cid:239)o, (cid:285)e straci(cid:239)a na apetyczno(cid:258)ci. Czy istnieje jaka(cid:258) zasa
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Siła woli. Wykorzystaj samokontrolę i osiągaj więcej!
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: