Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00350 007725 11223415 na godz. na dobę w sumie
Skarb państwa a działalność gospodarcza - ebook/pdf
Skarb państwa a działalność gospodarcza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-264-7399-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> gospodarcze i handlowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia jest efektem Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej pt. 'Skarb Państwa a działalność gospodarcza' zorganizowanej m.in. przez Katedrę Prawa Gospodarczego i Handlowego UMCS, która odbyła się w Lublinie w dniu 24 października 2013 r. Książka stanowi zbiór publikacji przygotowanych przez uczestników konferencji, które dotyczą teoretycznych i praktycznych aspektów funkcjonowania Skarbu Państwa w działalności gospodarczej.

Celem oddawanego do rąk czytelników opracowania jest przede wszystkim próba odpowiedzi na pytanie, jaka powinna być skala zaangażowania państwa w procesy prowadzenia działalności gospodarczej oraz jaka forma tego zaangażowania byłaby najbardziej optymalna.

Biorąc pod uwagę tak postawiony cel monografii, może ona stanowić interesującą pozycję dla szeregu odbiorców - nie tylko teoretyków zajmujących się problematyką uczestnictwa Skarbu Państwa w działalności gospodarczej, ale również osób spotykających się w codziennej praktyce z licznymi problemami, jakie udział Skarbu Państwa w tej działalności wywołuje.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SKARB PAŃSTWA A DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA redakcja naukowa Andrzej Kidyba Warszawa 2014 Stan prawny na 1 lipca 2014 r. Wydawca Magdalena Przek-Ślesicka Redaktor prowadzący Joanna Cybulska Opracowanie redakcyjne Dagmara Wachna Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3310-8 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 13 Uwagi wstępne / 15 Część I Skarb Państwa i spółki Skarbu Państwa w działalności gospodarczej / 17 Maria Aluchna Dobre praktyki corporate governance. Doświadczenia spółek giełdowych jako wskazówka dla spółek Skarbu Państwa / 19 1. 2. 3. 4. 5. Wprowadzenie / 19 Nadzór korporacyjny / 20 Cele nadzoru korporacyjnego / 20 A. Praktyka nadzoru korporacyjnego / 22 B. Dobre praktyki corporate governance / 26 A. B. Dobre praktyki spółek giełdowych w spółkach Skarbu Państwa / 33 A. B. Założenia dobrych praktyk / 26 Obszary dobrych praktyk / 29 Dobre praktyki nadzoru korporacyjnego w Polsce / 33 Doświadczenia spółek giełdowych jako wskazówki dla spółek Skarbu Państwa / 40 Wnioski / 43 Małgorzata Dumkiewicz Działanie w interesie spółki w kontekście podmiotów należących do grupy kontrolowanej przez Skarb Państwa / 45 1. Wprowadzenie / 45 5 Spis treści 2. 3. 4. Specyfika funkcjonowania spółek Skarbu Państwa powstałych w ramach procesów komercjalizacji i prywatyzacji oraz jej wpływ na treść obowiązku działania w interesie spółki / 45 Uwzględnianie interesu grupy spółek kontrolowanych przez Skarb Państwa (lub poszczególnych spółek należących do tej grupy) a odpowiedzialność za działanie na szkodę spółki (art. 293 i 483 k.s.h.) / 50 Wnioski / 55 Bartłomiej Gliniecki Nadzór nad strukturami holdingowymi z udziałem spółek Skarbu Państwa / 57 1. 2. 3. 4. 5. Wprowadzenie / 57 Grupy kapitałowe z udziałem spółek Skarbu Państwa – wolnorynkowa działalność finansowana z publicznych środków / 58 Optymalizacja rozbudowanej struktury organizacyjnej czy ucieczka przed nadzorem państwowym? / 59 Nadzór nad grupami kapitałowymi z udziałem spółek Skarbu Państwa de lege lata / 61 Wnioski / 64 Filip Grzegorczyk Spółki z udziałem Skarbu Państwa – zagadnienie nadzoru w ujęciu systemowym / 66 Wprowadzenie / 66 Nadzór z perspektywy podmiotów, których nadzór dotyczy / 67 Nadzór z perspektywy nadzorującego / 71 Wnioski / 75 1. 2. 3. 4. Wojciech J. Katner, Wiktor P. Matysiak Warunki prawne uczestnictwa państwa w gospodarce III Rzeczypospolitej / 78 1. 2. 3. Wprowadzenie / 78 Udział bezpośredni państwa w gospodarce / 82 Pośredni udział państwa w gospodarce – akcjonariat Skarbu Państwa / 85 6 Spis treści 4. 5. Udział pośredni Skarbu Państwa w gospodarce – problem interesu publicznego i interwencjonizmu państwowego / 87 Działalność gospodarcza o szczególnym znaczeniu – problem tzw. złotej akcji / 91 Remigiusz Lewandowski Narodowy wytwórca banknotów, dokumentów i towarzyszących im systemów IT we współczesnej gospodarce – studium przypadku PWPW S.A. / 98 Wprowadzenie / 98 Znaczenie PWPW dla państwa i gospodarki narodowej / 100 A. B. Skala działalności PWPW / 102 Udział PWPW w systemie bezpieczeństwa narodowego / 103 1. Wybrane przepisy regulujące realizację misji bezpieczeństwa państwa przez podmioty gospodarcze / 103 Działalność PWPW a podstawowy interes bezpieczeństwa państwa / 106 Działalność PWPW a bezpieczeństwo ekonomiczne i bezpieczeństwo państwa / 107 2. 3. Innowacyjność PWPW / 116 Ekspansja zagraniczna PWPW / 118 Potencjał własny PWPW / 116 A. B. W kierunku strategii narodowych czempionów / 122 Wnioski / 125 1. 2. 3. 4. 5. 1. 2. 3. 4. Agnieszka Malarewicz-Jakubów, Renata Tanajewska Uczestniczenie państwa w obrocie gospodarczym na przykładzie przedsiębiorstw użyteczności publicznej oraz przedsiębiorstw komunalnych / 127 Wprowadzenie / 127 Cel działalności przedsiębiorstw użyteczności publicznej oraz przedsiębiorstw komunalnych / 130 Podstawowe zasady uczestniczenia państwa w przedsiębiorstwach użyteczności publicznej oraz w przedsiębiorstwach komunalnych / 135 Wyniki badań statystycznych / 139 7 Spis treści 5. Wnioski / 140 Przemysław Malinowski Pozycja prawna Skarbu Państwa w spółkach partnerstwa publiczno-prywatnego – wybrane zagadnienia / 142 Wprowadzenie / 142 Zawiązanie spółki – kilka uwag na tle ustawy o partnerstwie publiczno-prywatnym / 142 Zasada jednomyślności w odniesieniu do art. 15 u.p.p.p. / 149 Pozycja Skarbu Państwa w odniesieniu do regulacji art. 16 i 11 u.p.p.p. / 151 Wnioski / 156 Aldona Piotrowska Bank Gospodarstwa Krajowego jako bank państwowy / 158 1. 2. 3. 4. 5. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Wprowadzenie / 158 Specyfika udziału Skarbu Państwa w działalności gospodarczej / 158 BGK jako przedsiębiorstwo publiczne / 163 Powstanie BGK a nadzór wstępny KNF / 165 Bank państwowy a swoboda przedsiębiorczości / 168 Kapitał banku państwowego / 170 Nadzór struktury organów BGK / 172 Zakres działalności banku a ryzyko związane z działalnością / 176 Wnioski / 177 Tomasz Siemiątkowski Spółka Skarbu Państwa to nie przedsiębiorstwo państwowe / 179 Wprowadzenie / 179 Członkowie Zarządu i Rady Nadzorczej w praktyce spółek Skarbu Państwa / 180 Polityka personalna w spółkach Skarbu Państwa / 185 Środki umożliwiające profesjonalizację spółek Skarbu Państwa / 186 Wnioski / 188 1. 2. 3. 4. 5. 8 Spis treści Piotr Wiatrowski Niekonstytucyjna regulacja tzw. konkursów do rad nadzorczych spółek Skarbu Państwa / 189 1. 2. 3. 4. Wprowadzenie / 189 Procedura obsadzania rad nadzorczych spółek Skarbu Państwa / 191 Naruszenia zasad konstytucyjnych / 194 Wnioski / 198 Jakub Jan Zięty Rozwiązanie rady nadzorczej jednoosobowej spółki Skarbu Państwa z mocy prawa / 199 Wprowadzenie / 199 Zakres podmiotowy art. 14 ust. 1 u.w.o.k.p. / 200 Przesłanki rozwiązania rady nadzorczej z mocy prawa / 208 Przykładowe sposoby naruszenia przepisów ustawy o wynagradzaniu / 209 Skutki naruszenia przepisów ustawy o wynagradzaniu / 215 Wnioski / 216 1. 2. 3. 4. 5. 6. 1. 2. 3. 4. 5. Część II Skarb Państwa w stosunkach obligacyjnych / 219 Anna Fermus-Bobowiec Skarb Państwa jako strona umowy w sprawie zamówienia publicznego zawieranej z przedsiębiorcą a zasada swobody umów / 221 Wprowadzenie / 221 Podjęcie decyzji co do zawarcia umowy w sprawie zamówienia publicznego / 223 Wybór kontrahenta / 226 Kształtowanie treści umowy w sprawie zamówienia publicznego / 227 Zmiana treści umowy w sprawie zamówienia publicznego / 233 9 Spis treści 6. 7. Forma umowy w sprawie zamówienia publicznego / 238 Wnioski / 239 Jan Lic Potrącenie z wierzytelności Skarbu Państwa / 240 Wprowadzenie / 240 Potrącenie z wierzytelności Skarbu Państwa w orzecznictwie sądowym / 241 Stanowisko doktryny / 243 Rozstrzygnięcie ustawowe / 245 Stanowisko własne / 247 Wnioski / 255 1. 2. 3. 4. 5. 6. 1. 2. 3. 4. 5. 10 Sylwia Łazarewicz Szczególna ochrona podwykonawców robót budowlanych w inwestycjach Skarbu Państwa – przesadna zapobiegliwość czy uzasadniona konieczność? / 256 B. Wprowadzenie / 256 Ochrona podwykonawców robót budowlanych przewidziana w kodeksie cywilnym / 257 A. Solidarna odpowiedzialność inwestora i wykonawcy za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcy robót budowlanych (art. 6471 k.c.) / 258 Gwarancja zapłaty za roboty budowlane (art. 6491–6495 k.c.) / 259 Ochrona podwykonawców robót budowlanych przewidziana w ustawie o spłacie niektórych niezaspokojonych należności przedsiębiorców, wynikających z realizacji udzielonych zamówień publicznych / 261 A. B. Zakres podmiotowy ustawy / 261 Zakres roszczeń podlegających zaspokojeniu na podstawie ustawy o spłacie niektórych niezaspokojonych należności przedsiębiorców / 262 Styk regulacji kodeksu cywilnego i ustawy o spłacie niektórych niezaspokojonych należności przedsiębiorców / 263 Wnioski / 266 Spis treści Anna Rzetelska Sytuacja prawna Skarbu Państwa jako poręczyciela (gwaranta) na podstawie ustawy z 1997 r. / 268 Wprowadzenie / 268 Zakres zastosowania ustawy z dnia 8 maja 1997 r. / 270 Ogólne zasady udzielania poręczeń i gwarancji Skarbu Państwa / 273 Ustawa z 1997 r. w orzecznictwie / 277 Wnioski / 283 1. 2. 3. 4. 5. Noty o autorach / 285 11 k.c. k.k. Konstytucja k.p. k.p.a. k.p.c. k.s.h. p.p.s.a. Wykaz skrótów Akty prawne ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm.) ustawa z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postę- powaniu przed sądami administracyjnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) 13 Wykaz skrótów u.s.d.g. ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 672 z późn. zm.) Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne Biul. SN Mon. Praw. OSA OSN OSNC OSNKW OSNP OSPiKA OTK OTK-A PiP PPH PS Biuletyn Sądu Najwyższego Monitor Prawniczy Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil- na Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicz- nych Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Ar- bitrażowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Państwo i Prawo Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Sądowy Inne SA SN TK Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny 14 Uwagi wstępne Skarb Państwa jest szczególną osobą prawną. Jego rola w prawie prywatnym i prawie publicznym wciąż wymaga badań. Równie szcze- gólne są problemy związane z podmiotowością gospodarczą Skarbu Państwa, a więc jego udziałem w obrocie gospodarczym. To ostatnie wywołuje spore kontrowersje i wiąże się z kluczowym pytaniem – czy Skarb Państwa powinien uczestniczyć w działalności gospodarczej, a jeżeli tak, to w jaki sposób? Jak połączyć władztwo państwa z uczest- niczeniem w rynkowych procesach opartych o reguły konkurencji, niewykorzystywaniem swojej szczególnej pozycji itd.? Skarb Państwa, będący upostaciowieniem państwa, posiada szcze- gólną pozycję w stosunku do innych podmiotów. Z jednej strony mamy więc sferę imperium, a z drugiej dominium. Problem uczestniczenia Skarbu Państwa w działalności gospodar- czej należy postrzegać również z punktu widzenia podmiotów, które tworzy: jednoosobowych spółek Skarbu Państwa, spółek z jego większo- ściowym udziałem, czy takich, w których jest wspólnikiem mniejszo- ściowym. Ale przecież nie tylko spółki są „wehikułem” prawnym, po który sięga Skarb Państwa. Co prawda w nieco innej formule, ale wyko- rzystuje on też funkcje organu założycielskiego w przedsiębiorstwach państwowych. Nie można zapominać, że banki również mogą być w pełni państwowe (np. Bank Gospodarstwa Krajowego), a więc w pełni zależne od państwa. Pewnym dylematem pozostaje więc forma prawna, jaką może wy- korzystywać państwo dla uczestniczenia w działalności gospodarczej. W związku z tym rodzi się pytanie, czy obecnie dobre jest łączenie formy spółki akcyjnej z udziałem Skarbu Państwa z upublicznieniem tych spółek? Czy da się zawsze pogodzić wodę z ogniem; czy można realizować w pełni nadzór, kontrolę, wykorzystywać prawo do informa- cji itd.? Czy nie lepiej byłoby może powrócić do formuły przedsiębior- 15 Uwagi wstępne stwa państwowego w zmodyfikowanej nieco formule, przystającej do współczesności, aby państwo mogło uczestniczyć w działalności gospo- darczej? Stąd konieczność badań nad nową formą prowadzenia działal- ności gospodarczej, jaką mogłoby być choćby przedsiębiorstwo użytecz- ności publicznej. Inna kwestia to skala zaangażowania państwa w procesy gospodar- cze. Czy powinno ono być aktywne czy pasywne i jakie instrumenty powinno wykorzystywać. Już dzisiaj widać, że wykorzystywanie Skarbu Państwa w charakterze poręczyciela czy gwarancji sprawdza się lepiej niż próba konkurowania z innymi przedsiębiorcami. Zdaję sobie sprawę, że skala problemów, którą należy badać, jest wielka. Mam nadzieję, że opracowanie niniejsze choć w części da Pań- stwu odpowiedzi na stawiane pytania. Prezentowana publikacja jest efektem Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Skarb Państwa a działalność gospodarcza”, zorganizowanej m.in. przez Katedrę Prawa Gospodarczego i Handlowego UMCS, która odbyła się w Lublinie 24 października 2013 r. Lublin, 30 maja 2014 r. Prof. zw. dr hab. Andrzej Kidyba 16 Część I Skarb Państwa i spółki Skarbu Państwa w działalności gospodarczej Maria Aluchna Dobre praktyki corporate governance. Doświadczenia spółek giełdowych jako wskazówka dla spółek Skarbu Państwa 1. Wprowadzenie Dobre praktyki nadzoru korporacyjnego (corporate governance) oferujące zestaw pożądanych działań realizowanych przez spółki w odniesieniu do aktywności akcjonariuszy, funkcjonowania rady, polityki informacyjnej czy strukturyzowania płacy zarządzających stają się oczywistym standardem, bez którego trudno jest uzyskać zaintere- sowanie ze strony inwestorów. Choć tradycyjnie zarówno badania na- ukowe, jak i wdrażane regulacje z zakresu nadzoru korporacyjnego dotyczą głównie spółek giełdowych, coraz częściej dorobek corporate governance wykorzystywany jest przez inne typy organizacji, jak admi- nistracja publiczna, organizacje sieciowe, pozarządowe czy pożytku publicznego, oraz przez projekty. Doświadczenia corporate governance, szczególnie te odnoszące się do stosowania dobrych praktyk, wydają się być także szczególnie istotne dla spółek Skarbu Państwa, gdyż mogą dostarczyć konkretnych wskazówek dotyczących poprawy jakości nadzoru nad tymi przedsiębiorstwami. Celem niniejszego artykułu jest identyfikacja zapisów dokumentów dobrych praktyk nadzoru korporacyjnego adresowanych do spółek giełdowych wraz ze wskazaniem ich obszarów i podstawowych założeń przy formułowaniu podobnego dokumentu dla spółek Skarbu Państwa. Nurt dobrych praktyk corporate governance, mający swój początek w Wielkiej Brytanii we wczesnych latach 90., rozwinął się na skalę międzynarodową i doprowadził do sformułowania rekomendacji 19 Maria Aluchna wdrażanych na większości giełd na świecie. Pomimo wciąż istotnych różnic między poszczególnymi narodowymi systemami corporate go- vernance zapisy dokumentów dobrych praktyk są bardzo zbliżone i oferują podobny zestaw rekomendacji. Szczególną uwagę poświęcono dokumentowi „Dobre praktyki spółek notowanych na GPW w Warsza- wie”, który obowiązuje spółki giełdowe notowane w naszym kraju. Praktyka stosowania dobrych praktyk zarówno za granicą, jak i w Polsce wskazuje na główne zalety, jak i ograniczenia tego typu dokumentów. Doświadczenia uzyskane w ciągu ponad dziesięciu lat obowiązywania dobrych praktyk nadzoru korporacyjnego na GPW w Warszawie mogą stanowić cenne źródło obserwacji w odniesieniu do efektywności po- szczególnych rekomendacji oraz strategii spółek w reakcji na konkretne zapisy. Tego typu obserwacje mogą stać się użyteczne dla spółek Skarbu Państwa, a na ich bazie można sformułować pewne ogólne zalecania i wskazówki dla ewentualnego tworzenia podobnego dokumentu dla spółek kontrolowanych przez Skarb Państwa. Niniejsze opracowanie ma następującą strukturę: w pierwszym punkcie przybliżono problematykę nadzoru korporacyjnego, wskazując na jego cele i praktyczne zastosowanie, przy jednoczesnym zasygnali- zowaniu złożoności tej problematyki, w punkcie drugim omówiono założenia i rekomendacje dokumentów dobrych praktyk, które są ko- deksami środowiskowymi powszechnie formułowanymi i obowiązują- cymi na większości giełd na świecie. W punkcie tym odniesiono się to obowiązującego w Polsce dokumentu „Dobre praktyki spółek notowa- nych na GPW w Warszawie” wraz ze wskazaniem jego głównych zale- ceń. W punkcie trzecim natomiast sformułowano ogólne wskazówki dla spółek Skarbu Państwa, wykorzystujące doświadczenia stosowania dobrych praktyk przez spółki giełdowe. Wnioski zawarto w podsumo- waniu. 2. Nadzór korporacyjny A. Cele nadzoru korporacyjnego Problematyka nadzoru korporacyjnego (corporate governance) jest jednym z najdynamiczniej rozwijających się zagadnień zarówno w na- ukach ekonomicznych, jak i prawnych. W naukach ekonomicznych badania prowadzone są głównie w nurcie nauk o zarządzaniu, finansach 20 Dobre praktyki corporate governance... czy ekonomii1, podczas gdy w naukach prawnych spotyka się najczęściej opracowania dotyczące funkcjonowania spółek, regulacji finansowych oraz porównawczych analiz systemów prawnych występujących na świecie. Warto także zwrócić uwagę, iż analizy nadzoru korporacyjnego prowadzone są w innych naukach, w tym w politologii, socjologii czy nawet psychologii. Dyskusja nad różnymi ujęciami i różnorodnością teorii tłumaczących funkcjonowanie mechanizmów nadzorczych wy- kracza poza temat niniejszego opracowania, jednak wielość perspektyw badawczych wskazuje z jednej strony na aktualność tej problematyki, z drugiej zaś na jej złożoność i konieczność interdyscyplinarnego po- dejścia przy tłumaczeniu poszczególnych zjawisk i zależności między nimi. Z perspektywy nauk ekonomicznych nadzór korporacyjny (cza- sem określany także mianem ładu) definiowany jest jako zestaw mecha- nizmów i instytucji, których celem jest zapewnienie możliwie najefek- tywniejszego działania przedsiębiorstw poprzez zbliżanie interesów grup zainteresowanych ich funkcjonowaniem2. Ten zestaw mechani- zmów i instytucji jest zależny od struktury własności spółek w danym kraju, dominujących sposobów ich finansowania, funkcjonującego modelu rady, praktyki gospodarczej oraz stopnia rozwoju systemu fi- nansowego3. Zestaw mechanizmów i instytucji oraz ich efektywność są także umocowane w systemie prawnym, który poprzez regulacje funkcjonowania spółek, zasady rachunkowości, regulacje rynku finan- sowego, ale również przepisy prawa pracy czy zagadnienia interwencji państwa kształtuje system corporate governance i wpływa na praktykę działania spółek, inwestorów i pośredników. Zgodnie z definicją przyjętą przez OECD nadzór korporacyjny dąży do zapewnienia realizacji celów i oczekiwań grup interesariuszy takich jak akcjonariusze, pracownicy, klienci, dostawcy, społeczności lokalne4. Corporate governance obejmuje zestawy mechanizmów kon- 1 Cz. Mesjasz, Ład (nadzór) korporacyjny. Geneza, definicje i podstawowe problemy (w:) D. Dobija, I. Koładkiewicz, Ład korporacyjny, Warszawa 2011, s. 15–52; K. Oplustil, Instrumenty nadzoru korporacyjnego (corporate governance) w spółce akcyjnej, Warszawa 2010, s. 3–12; J. Jeżak, Ład korporacyjny. Doświadczenia światowe oraz kierunki rozwoju, Warszawa 2010, s. 164–196. 2 K. Baker, R. Anderson, Corporate governance. A synthesis of theory, research and practice, Hoboken, New Jersey 2010. 3 K. Oplustil, Instrumenty..., s. 181–185. 4 OECD, Principles of corporate governance, 2004, http://www. oecd. org/ corporate/ ca/ corporategovernanceprinciples/ 31557724. pdf. 21 Maria Aluchna trolnych i motywacyjnych, które mają na celu zwiększanie efektywności spółki przy zapewnianiu ochrony interesów akcjonariuszy i ograniczeniu ryzyka funkcjonowania przedsiębiorstwa. Realizacja tych celów jest wspierana przez wdrażanie regulacji i dobrych praktyk, które określają prawa i obowiązki stron, jak również formułują standardy i rekomen- dacje odnośnie do poszczególnych obszarów relacji między akcjonariu- szami, zarządem a radą nadzorczą oraz uczestnikami rynku kapitało- wego5. Wśród mechanizmów kontrolnych wyróżnia się mechanizmy wewnętrzne, obejmujące strukturę własności i głosów, rolę kredytodaw- cy, funkcjonowanie rady (nadzorczej lub dyrektorów) i rolę pracowni- ków, oraz mechanizmy zewnętrzne, do których należą: rynek kapitałowy i rynek kontroli korporacji (wrogie przejęcia), rynek talentów mene- dżerskich, rynek długu, polityka regulacyjna czy praktyka gospodarcza6. Do mechanizmów motywacyjnych zalicza się przede wszystkim kształtowanie wynagrodzenia najwyższej kadry menedżerskiej i stoso- wanie różnego rodzaju bodźców zbliżających interesy zarządzających do oczekiwań inwestorów. Wykorzystywanie różnego zestawu mecha- nizmów wraz z uwzględnieniem specyfik narodowych (kultura, ład instytucjonalny, system prawny, system polityczny) doprowadziło do wykształcenia się systemów narodowych, które w zróżnicowany sposób realizują sformułowane cele7. Systemy te nie są jednak statyczne, ale ewoluują wraz z dynamicznymi zmianami na rynku kapitałowym i w poszczególnych sektorach, zarówno na poziomie regulacji krajowych i międzynarodowych, jak i w reakcji na spowolnienie gospodarcze8. B. Praktyka nadzoru korporacyjnego Tradycyjnie nadzór korporacyjny dotyczy funkcjonowania spółek giełdowych i zajmuje się problemami wynikającymi z rozdziału własno- ści i kontroli, które pojawiają się w przypadku rozwoju spółki, wycofania się założycieli bądź właścicieli z zarządzania i zatrudnienia profesjonal- nych menedżerów. Oznacza to, że do pełnienia funkcji zarządczych delegowane są osoby nieposiadające udziałów we własności spółki (lub 5 K. Baker, R. Anderson, Corporate governance... 6 B. Wolf, The effects of agency problems on the financial behavior, performance and efficiency of German industrial stock corporations, Frankfurt am Main 1999. 7 C. Mallin, Corporate governance, Oxford 2004. 8 D. Larcker, B. Tayan, Corporate governance matters, New Jersey 2011, s. 23–59. 22 Dobre praktyki corporate governance... posiadające niewielkie udziały, z reguły na poziomie około 1–3 gło- sów)9. Podstawowym zadaniem corporate governance w tego typu spółkach jest ograniczenie konfliktów między akcjonariuszem a zarzą- dzającym, które leżą w centrum zainteresowania teorii pryncypała i agenta, oraz taka konstrukcja kontraktów i struktury nadzorczej, która zapewni zbliżenie oczekiwań obu tych grup10. Ze względu bowiem na różne podejście do ryzyka, różny horyzont obecności w spółce oraz asymetrię informacyjną zakłada się występowanie sprzeczności intere- sów między akcjonariuszami a menedżerami11. Problemy te przybierają na sile w przypadku bardzo rozdrobnionej struktury akcjonariatu, w której wyróżnia się np. kilkuset akcjonariuszy przy najwyższych udziałach nieprzekraczających 10 głosów. Oznacza to problemy z koordynacją działań i konieczność poszukiwania konsensusu między różnymi grupami akcjonariuszy, których obecność w spółce oparta jest na różnych strategiach i zakładać może odmienne cele lub różne metody realizacji podobnych celów. Kolejne analizy corporate governance i ro- snąca świadomość istnienia różnych typów struktur własności przyczy- niły się do wzrostu zainteresowania spółkami o skoncentrowanym ak- cjonariacie, jakie dominują w krajach Europy kontynentalnej, Azji czy Ameryki Łacińskiej i bardzo często spotykane są w gospodarkach wschodzących. Badania nadzoru korporacyjnego, w tym analizy pro- blemów agencyjnych, dotyczą metod łagodzenia konfliktów między akcjonariuszem większościowym a akcjonariuszami mniejszościowymi. Bardzo rozwinął się także wątek aplikacji zasad nadzoru korporacyjnego do firm rodzinnych czy korporacji funkcjonujących w ramach grup kapitałowych, gdzie spółka-matka kształtuje system nadzoru właściciel- skiego nad spółkami zależnymi poprzez wykorzystywanie specyficznych rozwiązań organizacyjnych i kontrolnych. 9 M. Jensen, W. Meckling, Theory of the firm: managerial behavior, agency costs and ownership structure, Journal of Financial Economics 1976, vol. 3, no. 4, s. 305–360 oraz Separation of ownership and control, Journal of Law and Economics 1983, vol. XXVI; E. Fama, M. Jensen, Agency problems and residual claims, Journal of Law and Economics 1983, vol. XXVI. 10 L. Zingales, Corporate governance, Chicago 1997; M. Lashgar, Corporate gover- nance: theory and practice, Journal of American Academy of Business 2004, vol. 5, no. 1/2, s. 46–52. 11 M. Jensen, C. Smith, Stockholder, manager and creditor interests: applications of agency theory (w:) E. Altman, M. Subrahmanyam (eds.), Recent advances in corporate finance, Homewood 1985. 23 Maria Aluchna Innym potencjalnie interesującym obszarem jest możliwość stoso- wania rozwiązań corporate governance w złożonych relacjach między- organizacyjnych, jakie spotyka się w przypadku struktur sieciowych, relacji kooperencji, sieci aliansów czy przedsięwzięć typu joint venture. Współcześnie dorobek corporate governance jest wykorzystywany także w organizacjach typu non profit, spółkach z udziałem Skarbu Państwa12, jednostkach administracji publicznej i samorządowej13. Nadzór korpo- racyjny w przedsiębiorstwach z udziałem Skarbu Państwa koncentruje się na odpowiednim ukształtowaniu rady nadzorczej i zarządu, co ma zapewnić efektywne funkcjonowanie14. Dąży się do unikania upolitycz- nienia rad nadzorczych, a także zwiększania odpowiedzialności zarzą- dzających i przejrzystości spółek. Modelowym przykładem może być program nadzoru nad przedsiębiorstwami państwowymi wdrożony w Norwegii, koncentrujący się na zasadach i dobrych praktykach cor- porate governance spółek wydobywających ropę naftową, które zgodnie z polityką rządu Norwegii pozostają pod kontrolą państwa15. W przy- padku podmiotów kontrolowanych i zarządzanych przez samorządy corporate governance koncentruje się przede wszystkim na efektywnym doborze członków do rad nadzorczych i zarządów, zwiększeniu odpo- wiedzialności zarządzających i przejrzystości oraz wprowadzeniu określonych procedur. Nadzór korporacyjny stanowi obszar badawczy obecny zarówno w badaniach naukowych, jak i w praktyce gospodarczej. Taka niezwykle znacząca orientacja praktyczna wynika z reakcji na potrzeby spółek oraz konieczności i możliwości weryfikacji wyników prowadzonych analiz w warunkach wysoce dynamicznego rynku kapitałowego. W efekcie praktyka ładu korporacyjnego dotyczy następujących obsza- rów16: – funkcjonowania walnego zgromadzenia, ochrony i wykonywania praw akcjonariuszy, 12 Por. serwis „Nadzór właścicielski” Ministerstwa Skarbu Państwa, http: // nadzor. msp. gov. pl/ . 13 Zasady sprawowania nadzoru nad spółkami prawa handlowego, w których m.st. Warszawa posiada udziały lub akcje, załącznik do zarządzenia nr 2266/2012 Prezydenta miasta stołecznego Warszawy z dnia 29 marca 2012 r. 14 I. Postuła, Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa, Warszawa 2013. 15 G. Clark, A. Dixon, A. Monk, Sovereign wealth funds: legitimacy, governance and global power, Princeton 2013. 16 C. Mallin, Corporate governance... 24 Dobre praktyki corporate governance... – funkcjonowania, składu i struktury rady nadzorczej (rady dyrekto- rów), – strukturyzowania płacy menedżerskiej, – przejrzystości i relacji inwestorskich, – stosowanych standardów rachunkowości oraz roli audytora, – regulacji i praktyki fuzji oraz przejęć, – monitoringu ze strony pracowników (whistle blowing). Rozwój regulacji w postaci kolejno tworzonych zestawów standar- dów często wydaje się upraszczać problematykę corporate governance, która sprowadzana jest do raportowania i stosowania określonych re- komendacji (compliance). Jest to bardzo wąskie ujęcie zagadnienia, przy którym umyka cały zestaw mechanizmów i wzajemnych relacji między nimi. W podejściu compliance pomija się znaczenie ładu insty- tucjonalnego, polityki państwa, systemu prawnego, funkcjonowania rynku pracy i kultury narodowej17, które są kluczowe dla zrozumienia miejsca i roli nadzoru korporacyjnego w całym systemie gospodarczym. Często specyfika narodowa i odmienne rozwiązania instytucjonalne tłumaczą różną efektywność funkcjonowania poszczególnych mecha- nizmów nadzorczych. Choć trudno wymagać od spółek uwzględniania wszystkich wymiarów i wątków corporate governance, należy być świadomym wzajemnych powiązań poszczególnych jego obszarów i mechanizmów z elementami systemu ekonomicznego, politycznego i społecznego18. 17 M. Roe, Strong managers, weak owners – the political roots of American corporate finance, Princeton 1994; P. Hall, D. Soskice, An introduction to varieties of capitalism (w:) P. Hall, D. Soskice (eds.), Varieties of capitalism. The institutional foundations of comparative advantage, Oxford 2001; P. Bhasa, Global corporate governance. Debates and challenges, Corporate Governance 2004, vol. 4, no. 2, s. 5–18. 18 G. Jackson, M. Höpner, M. Kurdelbusch, Corporate governance and employees in Germany: changing linkages, complementarities and tensions (w:) H. Gospel, A. Pen- dleton (eds.), Corporate governance and labour management in comparison, Oxford 2002; M. Roe, Political determinants of corporate governance. Political conspect, political impact, Oxford 2003. 25 Maria Aluchna 3. Dobre praktyki corporate governance A. Założenia dobrych praktyk Idea ruchu dobrych praktyk ma swoje źródła w słabościach i nie- prawidłowościach corporate governance, jakie zostały zidentyfikowane w czasach kolejnych kryzysów lub przy okazji skandali korporacyjnych19. Te nieprawidłowości okazywały się być tak kosztowne zarówno dla spółek i ich akcjonariuszy, jak i dla całych systemów gospodarczych, że spółki, inwestorzy, giełdy i regulatorzy zdecydowali się na wprowa- dzenie kodów środowiskowych zawierających dobre praktyki20. Celem takiej miękkiej, dobrowolnej regulacji było ograniczenie prawdopodo- bieństwa pojawiania się podobnych problemów w przyszłości i stworze- nie określonych standardów, które staną się benchmarkiem dla kolej- nych spółek. Zestawy rekomendacji adresowane do poszczególnych obszarów corporate governance w spółce zostały sformalizowane w postaci doku- mentów dobrych praktyk, które są współcześnie powszechnie tworzo- nymi kodami środowiskowymi przygotowywanymi praktycznie przez wszystkie giełdy na świecie21. Historycznie pierwszy dokument dobrych praktyk powstał w Wielkiej Brytanii w grudniu 1992 r. Nazywał się Cadbury Report, od nazwiska przewodniczącego komisji sir Adriana Cadbury ego. Raport ten stanowił odpowiedź na skandale i upadki firm (BCCI, Maxwell), zidentyfikowane problemy nadzorcze i niską jakość pracy rady oraz pewien brak zaufania do sprawozdań finansowych przygotowywanych przez spółki publiczne22. Rekomendacje Cadbury Report koncentrowały się na poprawie pracy rady dyrektorów poprzez zwiększenie udziału członków niezależnych, tworzenie wyspecjalizowa- nych komitetów oraz na powiększeniu przejrzystości spółek. Cadbury Report, jak pozostałe dokumenty dobrych praktyk, nie stanowi tzw. twardego prawa, lecz jest przykładem rekomendacji śro- dowiskowych funkcjonujących w praktyce pod pojęciem prawa mięk- 19 M. Rishi, A. Singh, Corporate governance and international best practices: the case of Satyam, Journal of Services Research 2011, vol. 11, no. 1. 20 I. Koładkiewicz, Historia kołem się toczy – czas reform w sferze nadzoru korpora- cyjnego ponownie się zaczął, Master of Business Administration 2010, nr 3 (104), s. 86–95. 21 D. Larcker, B. Tayan, Corporate governance..., s. 10–13. 22 C. Mallin, Corporate governance... 26 Dobre praktyki corporate governance... kiego. Oznacza to, że spółki nie muszą się stosować do zapisanych w nim zasad i w przypadku niestosowania reguł nie ponoszą żadnych sankcji ani nie są ścigane z urzędu. Konsekwencje są natomiast wycią- gane w przypadku, gdy spółki nie przestrzegają wymogów dotyczących polityki informacyjnej i nie raportują o stosowaniu bądź niestosowaniu określonych zasad. Często też spółki muszą opisać kroki, jakie zostaną podjęte dla poprawy stosowania dobrych praktyk i określić termin, kiedy określone zapisy będą wprowadzane w życie. Dobre praktyki są rekomendacjami czy zaleceniami, a stosowanie ich opiera się na zasadzie comply or explain. Zgodnie z tą zasadą, jeśli spółki nie przestrzegają jakieś reguły, muszą o tym poinformować uczestników rynku i podać powód takiego stanu rzeczy. Stosowanie dobrych praktyk odbywa się zatem na zasadzie dobrowolności, co często oznacza, że niektóre trud- niejsze czy niewygodne zapisy nie są stosowane. Niekiedy pewne zale- cania, których środowisko inwestorów lub spółek nie akceptuje, zamiesz- cza się w dokumentach dobrych praktyk, gdyż jest to pierwszy etap wdrażania tych zasad do praktyki gospodarczej (np. zrównoważony udział kobiet i mężczyzn we władzach spółek, obecność członków nie- zależnych w radach). Z drugiej strony zapisy dobrych praktyk całkowicie niestosowane przez spółki, a istotne z punktu widzenia jakości nadzoru lub przeciwnie – powszechnie przyjęte i stosowane przez spółki są przenoszone do obowiązującego prawa (np. publikowanie wysokości i struktury wynagrodzeń kadry zarządzającej w Niemczech, tworzenie komitetu audytu w radzie nadzorczej w Polsce). Idea i efektywność dobrych praktyk oraz skłonność spółek do wdrażania ich zapisów wiążą się z następującymi założeniami23: 1) u podstaw dobrych praktyk leży przeświadczenie, iż w długim okresie spółki stosujące się do przygotowanych zasad będą postrze- gane przez rynek jako bezpieczniejsze; 2) spółki przestrzegające dobrych praktyk będą lepiej oceniane przez inwestorów, jako te, które bardziej chronią ich interesy, notują niższe ryzyko i mogą przynieść większą wartość dla akcjonariuszy; 3) spółki chętnie uczestniczą w formułowaniu zasad dobrych praktyk, a ponieważ zależy im na dobrej ocenie ze strony inwestorów, zgodzą 23 Por. M. Aluchna, Dobre praktyki spółek notowanych na GPW w Warszawie. Analiza zmian wprowadzonych w latach 2010–2012, Studia i Prace Kolegium Zarządzania i Finansów nr 132, s. 105–130. 27 Maria Aluchna się nałożyć na siebie pewne ograniczenia, które w długim okresie zachęcą inwestorów do lokowania pieniędzy w akcje tych spółek24; 4) spółkom zależy na dobrej reputacji oraz na pozytywnym postrze- ganiu przez rynek czy najbliższe otoczenie, więc ustalone standardy pomogą wyeliminować spółki nieuczciwe, psujące rynek. Zgodnie z tymi założeniami wszyscy uczestnicy rynku korzystają na ustaleniu wyższych standardów postępowania i choć w krótkim okresie przyswojenie zasad może być kosztowne (zapoznanie się z re- gułami, stosowanie ich, stworzenie systemu oceny i raportowania przestrzegania dobrych praktyk), to w dłuższej perspektywie działanie to przełoży się na niższe ryzyko i większe zainteresowanie ze strony inwestorów25. Argumentami za pozytywną reakcją rynkową na stoso- wanie zasad corporate governance, poprawę standardów przejrzystości i formalizację procesów decyzyjnych są wyniki wskazujące na istnienie premii, jaką inwestorzy są skłonni płacić za spółki przestrzegające do- brych praktyk, dane o niższym koszcie kapitału oraz lepsze wyniki księgowe w przypadku spółek działających w oparciu o standardy cor- porate governance. Dane te potwierdzają pozytywne zależności zarówno dla spółek amerykańskich, azjatyckich, Europy Zachodniej26, jak i Eu- ropy Środkowej i Wschodniej27. W obszarze dobrych praktyk bardzo istotna jest współpraca mię- dzynarodowa ze względu na możliwość porównania działania spółek i harmonizacji przepisów (np. w Unii Europejskiej) oraz współzależność zintegrowanych rynków kapitałowych. Warto także dodać, iż wiele krajów postrzegało sformułowanie dobrych praktyk jako strategię przyciągnięcia inwestorów zagranicznych, w szczególności inwestorów instytucjonalnych. Interesującym wątkiem w międzynarodowych ana- 24 Wiele dokumentów dobrych praktyk jest formułowanych w drodze dialogu między giełdą, regulatorami (komisja papierów wartościowych) a spółkami publicznymi, co ma gwarantować realne stosowanie zasad. Taką strategię przyjęto m.in. w Polsce, Niemczech czy Francji. 25 D. Larcker, B. Tayan, Corporate governance..., s. 10–14. 26 R. Bauer, N. Gunster, R. Otten, Empirical evidence on corporate governance in Europe: the effect on stock returns, firm value and performance, Journal of Asset Manage- ment 2004, vol. 5, no. 2, s. 91–104; H. Vander Bauwhede, On the relation between corpo- rate governance compliance and operating performance, Accounting and Business Research 2009, vol. 39, no. 5, s. 497–513. 27 J. Bistrowa, N. Iace, Corporate governance best practice and stock performance: case of CEE companies, Systemics, Cybernetics and Informatics 2012, vol. 10, no. 3, s. 63–69. 28 Dobre praktyki corporate governance... lizach porównawczych dokumentów dobrych praktyk są kwestie ewo- lucji i konwergencji narodowych systemów corporate governance28. Dokumenty dobrych praktyk zawierają bowiem bardzo podobne reko- mendacje, przez co przyczyniają się do większej harmonizacji praktyk z zakresu ładu korporacyjnego29. B. Obszary dobrych praktyk Ruch dobrych praktyk nadzoru korporacyjnego okazał się być od- powiedzią na potrzeby formułowania standardów na rynku kapitało- wym. Dynamiczny rozwój tych dokumentów odnotowuje się zarówno w odniesieniu do poszczególnych regionów, krajów i giełd, jak i obsza- rów, które są obejmowane kolejnymi zapisami. I tak od połowy lat 90. XX w. obserwuje się formułowanie dokumentów dobrych praktyk na poziomie krajowym. W efekcie obecnie każdy kraj i każda giełda posiada taki zestaw zasad, a często dokumentów jest więcej niż jeden30. Zestawy dobrych praktyk przygotowywane są także na forum międzynarodowym – np. Banku Światowego i OECD (Principles of Corporate Governance), Unii Europejskiej (rekomendacje Komisji Europejskiej dotyczące wy- nagrodzenia członków rad i zarządów oraz pozycji i roli niezależnych członków rady), przez stowarzyszenia i instytuty nadzoru korporacyj- nego (np. Global Corporate Governance Forum, International Corpo- rate Governance Network). Dodatkowo dokumenty dobrych praktyk formułują także większe spółki (np. Allianz) czy fundusze emerytalne i inwestycyjne (np. CalPERS, TIAA-CREFF). Posiadanie zestawu zasad jest pozytywnie postrzegane przez rynek i świadczy o istnieniu przemyślanej polityki w zakresie nadzoru korpo- racyjnego, co jawi się jako szczególnie ważne w przypadku funduszy inwestycyjnych i emerytalnych. Przykładem drugiego trendu, czyli rozwoju dokumentów dobrych praktyk w odniesieniu do poszczegól- nych obszarów corporate governance, jest aktywność na tym polu Wielkiej Brytanii, gdzie przygotowano wiele raportów, m.in. Greenbury 28 M. Davies, The impracticality of an international one size fits all corporate gover- nance code of best practice, Managerial Auditing Journal 2008, vol. 23, no. 6, s. 532–544. 29 F. Lipman, Summary of major corporate governance principles and best practices, International Journal of Disclosure and Governance 2007, vol. 4, no. 4, s. 309–319. 30 D. Larcker, B. Tayan, Corporate governance..., s. 14–18; C. Mallin, Corporate go- vernance... 29
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Skarb państwa a działalność gospodarcza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: