Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00563 011009 20698131 na godz. na dobę w sumie
Skarga nadzwyczajna w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Skarga nadzwyczajna w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 131
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8198-963-3 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Monografia stanowi pierwsze opracowanie poświęcone w pełni instytucji skargi nadzwyczajnej - środkowi zaskarżenia wprowadzonemu przez nową ustawę o Sądzie Najwyższym.

Instytucja ta ciągle budzi szerokie kontrowersje np. rozbieżność orzecznictwa w Sądzie Najwyższym w przedmiocie zależności pomiędzy skargą nadzwyczajną a skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Pozostaje też instytucją nieznaną dla szeregu zawodowych pełnomocników a także sędziów, o czym świadczą liczne zwroty skarg nadzwyczajnych z Sądu Najwyższego do sądów powszechnych w celu uzupełnienia braków formalnych.

Publikacja porządkuje dotychczasowe poglądy doktryny i porównuje regulację z podobnymi rozwiązaniami w innych ustawodawstwach. Cenną częścią monografii jest porównanie skargi nadzwyczajnej z rewizją nadzwyczajną, oraz liczne postulaty de lege ferenda.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Rewizja nadzwyczajna Projektodawca nazywa w uzasadnieniu projektu ustawy o Sądzie Najwyż- szym, skargę nadzwyczajną rozwiązaniem podobnym do rewizji nadzwyczaj- nej, ale dostosowanym do warunków dzisiejszego ustroju. Zakłada on za- tem możliwość wykładni historycznej przepisów regulujących skargę nadzwy- czajną w nawiązaniu do dorobku orzecznictwa i doktryny wypracowanego na tle tego nieistniejącego już środka zaskarżenia. Warto jednak zauważyć, iż rewizja nadzwyczajna była poprzedniczką prawną kasacji, czyli dzisiejszej skargi kasacyjnej. Stanowiła zatem „trzecią” nie zaś „czwartą” instancję jak obecna skarga nadzwyczajna. Zapewniała ona stałą możliwość kontroli orzecz- nictwa sądów powszechnych przez SN, nie wprowadzając jak skarga nad- zwyczajna możliwości korekty tylko najbardziej nieprawidłowych rozstrzy- gnięć. Po początkowych wątpliwościach co do charakteru rewizji nadzwy- czajnej uznano ostatecznie tą instytucję za środek o charakterze mieszanym zawierający w sobie elementy środka odwoławczego i nadzorczego1. Rewizja nadzwyczajna pojawiła się w polskim systemie prawnym na skutek nowelizacji przedwojennego Kodeksu postępowania cywilnego z 29.11.1930 r.2 ustawą z 20.7.1950 r.3 Obowiązujący KPC przejął następnie tą instytucję, która funkcjonowała w postępowaniu cywilnym w latach 1965–1996 r.4 Istniała ona także w art. 275 KP5, jako środek zaskarżenia od prawomocnego orzeczenia ko- misji rozjemczej, komisji odwoławczej do spraw pracy oraz sądu pracy i ubez- pieczeń społecznych z odpowiednim stosowaniem na mocy art. 277 § 2 KP i przepisów KPC. W kolejnych latach objęto jej stosowaniem także sprawy o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego co wynikało z art. 83 1 W. Siedlecki, Glosa do uchwały SN z dnia 3 kwietnia 1955 r., I Co 9/55, OSPiKA 1957, Nr 2. 2 Dz.U. z 1930 r. Nr 83 poz. 651 ze zm. 3 Ustawa z 20.7.1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych 4 Uzasadnienie do projektu ustawy o Sądzie Najwyższym, Druk sejmowy VIII kadencji (Dz.U. z 1950 r. Nr 38 poz. 349). Nr 2003 z 23.9.2017 r., s. 81. 5 Ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. Nr 24, poz. 141 ze zm.; t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1320 ze zm.). 1 Rozdział I. Rewizja nadzwyczajna ustawy z 24.10.1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych6. Później także przejęła rolę środka zaskarżenia od orzeczenia sądu administra- cyjnego na podstawie art. 210 KPA. Podobny środek zaskarżenia występował również w art. 37 ust. 1 ustawy z 23.10.1975 r. o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym7. Od kodeksowej re- wizji nadzwyczajnej różniła go inna druga podstawa rewizji nadzwyczajnej, którą było zamiast naruszenia interesu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, na- ruszenie podstawowych interesów gospodarki narodowej. Szerszy w porów- naniu ze sprawami rozpatrywanymi na podstawie przepisów KPC był także zakres podmiotów uprawnionych do wnoszenia rewizji nadzwyczajnej. Prawo to posiadali dodatkowo: Przewodniczący Komisji Planowania przy Radzie Ministrów, Prezes Państwowego Arbitrażu Gospodarczego oraz właściwi dla stron postępowania ministrowie, kierownicy urzędów centralnych, terenowe organy administracji państwowej stopnia wojewódzkiego, Prezydium Naczel- nej Rady Spółdzielczej, zarząd centralnego związku spółdzielni, Zarząd Cen- tralnego Związku Kółek Rolniczych, zarząd Centralnego Związku Rzemiosła i zarządy główne innych organizacji społecznych. Rozpoznanie rewizji nad- zwyczajnej w sposób odrębny od KPC regulowało rozp. RM z 21.11.1975 r. w sprawie postępowania arbitrażowego8 w § 67–69. Środek zaskarżenia w postaci rewizji nadzwyczajnej, do której stosowano odpowiednio przepisy KPC występował także w art. 112 ustawy o wyna- lazczości9. Rewizja nadzwyczajna przysługiwała od każdego prawomocnego orzeczenia Urzędu Patentowego i Komisji Odwoławczej kończącego postę- powanie w sprawie, które rażąco naruszało prawo. Podmiotami posiadają- cymi legitymację do wnoszenia wspomnianego środka zaskarżenia były Pre- zes Urzędu Patentowego, Pierwszy Prezes SN oraz Prokurator Generalny Pol- skiej Rzeczpospolitej Ludowej. Cechą charakterystyczną rewizji nadzwyczajnej w sprawach z zakresu wynalazczości stanowiło ograniczenie jej tylko do jednej podstawy – rażącego naruszenia praw oraz brak ograniczenia możliwości jej wniesienia jakimkolwiek terminem. Ta pierwsza cecha pozwala na wskazanie pewnego podobieństwa do obecnej drugiej podstawy skargi nadzwyczajnej. Główna regulacja rewizji nadzwyczajnej znajdowała się w KPC, gdzie pod- stawowym przepisem opisującym wspomnianą instytucję był art. 417 KPC. 6 Dz.U. z 1974 r. Nr 39, poz. 231 ze zm. 7 Dz.U. z 1975 r. Nr 34, poz. 183 ze zm. 8 Dz.U. z 1975 r. Nr 39, poz. 209 ze zm. 9 Dz.U. z 1972 r. Nr 43, poz. 272 ze zm. 2 Rozdział I. Rewizja nadzwyczajna Zgodnie z nim, od każdego prawomocnego orzeczenia kończącego postępo- wanie w sprawie Minister Sprawiedliwości, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego i Prokurator Generalny mógł złożyć rewizję nadzwyczajną. Później także w po- stępowaniach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych prawo do wnoszenia rewizji nadzwyczajnej uzyskał również Minister Pracy i Polityki Społecznej. Legitymację procesową do wnoszenia rewizji nadzwyczajnej nabył z dniem 1.1.1988 r. również Rzecznik Praw Obywatelskich na mocy art. 22 ustawy z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich10. W doktrynie i orzecznictwie wątpliwości wywoływało pojęcie przedmiotu zaskarżenia rewizją nadzwyczajną – orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. Pojawiła się tendencja do wąskiego ujmowania tego terminu po- przez wyłączanie z niego postanowień zamykających poszczególne etapy czy też fragmenty postępowania11. Nie zaliczano do niego np. postanowienia o kosztach12. Nie było również możliwości wnoszenia rewizji nadzwyczajnej od zarządzeń przewodniczącego, w tym o zwrocie pozwu13. Podstawą rewizji nadzwyczajnej było rażące naruszenie prawa lub narusze- nie interesu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Żadna z tych podstaw nie wy- stępowała przy zwyczajnych środkach zaskarżenia, co oznaczało, iż podstawy rewizji nadzwyczajnej miały swoisty i autonomiczny charakter14. W pierw- szej z podstaw chodziło raczej o charakter skutków faktycznych naruszenia prawa w konkretnym wypadku niż skali tego naruszenia. Druga zaś dotyczyła wypadków, w których orzeczenie naruszało interesy majątkowe państwa pol- skiego lub dotyczyło własności społecznej, ale także tych, w których orzeczenie było sprzeczne z konstytucyjnie zagwarantowanymi zasadami ochrony oby- wateli, np. praw pracownika do otrzymania wynagrodzenia za pracę, praw do ochrony rodziny, ale także w wypadku, w którym orzeczenie zapadło w fikcyj- nym procesie, prowadzonym celem obejścia przepisów prawa albo pokrzyw- dzenia innych osób15. Z czasem w doktrynie postępowania cywilnego utrwa- lił się pogląd, zgodnie z którym naruszenie interesu Polskiej Rzeczpospoli- 10 Dz.U. z 2020 r. poz. 627 ze zm. 11 K. Korzan, Nowy system odwoławczy (apelacja, kasacja) oraz problematyka związana z oba- laniem prawomocnych orzeczeń, Rej. 1997, Nr 7, s. 123. 12 J. Krajewski, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 1965 r. III PR 22/65, NP 1966, Nr 7–8, s. 1000. 13 Ibidem. 14 K. Piasecki, Naruszenie interesu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej jako podstawa rewizji nadzwyczajnej, RPEiS 1981, z. 1, s. 3. 15 W. Siedlecki, Zarys postępowania cywilnego, Warszawa 1968, s. 383. 3 Rozdział I. Rewizja nadzwyczajna tej Ludowej było traktowane jako kwalifikowana forma rażącego naruszenia prawa16. Nie występowało zatem naruszenie interesu PRL bez rażącego naru- szenia prawa17. Naruszenie to musiało mieć charakter bardziej znaczący niż zasada stabilności orzeczeń18. Sąd Najwyższy nie był jednak zgodnie z art. 420 § 2 KPC19 związany podstawami rewizji nadzwyczajnej, co oznaczało obowią- zek analizy obu podstaw przez skład orzekający. Wybór podstawy rewizji nad- zwyczajnej nie miał tak istotnego znaczenia, jak w regulacji rewizji nadzwy- czajnej obowiązującej przed wejściem w życie KPC. Formułując bowiem pier- wotnie podstawy rewizji nadzwyczajnej w 1950 r. ustawodawca posłużył się raz czasem teraźniejszym „orzeczenie narusza interes Polski Rzeczpospolitej Lu- dowej” raz zaś czasem przeszłym „orzeczenie zostało powzięte z pogwałceniem istotnych przepisów prawa”20. Zatem pierwsza z wymienionych podstaw na- kazywała uwzględnić stan prawny istniejący w chwili orzekania przez SN, zaś druga podstawa – moment wydania zaskarżonego orzeczenia21. Kodeks postę- powania cywilnego zniósł to rozróżnienie, nakazując dokonywanie oceny obu podstaw na ten sam moment, rozpoznawania rewizji nadzwyczajnej przez Sąd Najwyższy. Termin do wniesienia rewizji nadzwyczajnej był zróżnicowany w zależno- ści od podstawy, na jakiej miała się ona opierać. Przy podstawie rażącego naru- szenia prawa wynosił on 6 miesięcy liczonych od uprawomocnienia się orze- czenia. W wypadku zaś podstawy naruszenia interesu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, terminu nie wprowadzono. Dawało to możliwość powrotu do danej sprawy w dowolnym czasie. Rekordowy charakter miały dwie rewizje nadzwy- czajne wniesione przez Prokuratora Generalnego po 36 latach od uprawomoc- nienia się obu orzeczeń22. Obie były jednak niezbędne, bo dotyczyły odtworze- nia aktów urodzenia, a nie istniała prawna możliwość ich uzyskania w inny sposób23. Dopuszczalna była także rewizja nadzwyczajna od samego uzasadnienia orzeczenia, jeżeli naruszało ono interes Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej albo 16 E. Skowrońska, Z problematyki rewizji nadzwyczajnej w postępowaniu cywilnym zagadnie- nia wybrane, Pal. 1989, Nr 1, s. 40. 17 Orz. SN z 21.6.1972 r., III PRN 41/72, OSN 1972, Nr 12, poz. 224. 18 Orz. SN z 19.1.1972 r., III PRN 471/71, OSN 1973, z. 2, poz. 29. 19 W brzmieniu: Dz.U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 ze zm. 20 J. Krajewski, Rewizja nadzwyczajna według nowego kodeksu postępowania cywilnego, Pal. 1965, Nr 9, s. 21. 21 Ibidem. 22 E. Skowrońska, Z problematyki rewizji nadzwyczajnej, s. 42. 23 Ibidem. 4 Rozdział I. Rewizja nadzwyczajna w sposób rażący uchybiało czci strony lub naruszało jej prawa. Rozwiązanie to uzasadniono faktem, iż błędne uzasadnienie będzie tworzyć niekorzystną dla strony sytuację prawną. Od tego samego orzeczenia w interesie tej samej strony mogła być złożona rewizja nadzwyczajna tylko raz. Niedopuszczalna była rów- nież rewizja nadzwyczajna od orzeczenia Sądu Najwyższego wydanego w na- stępstwie złożenia rewizji nadzwyczajnej. Przepis art. 417 § 4 KPC24 wskazywał rodzaje spraw, w których była niedopuszczalna – wyroki w sprawach ustalające nieistnienie małżeństwa, orzekające unieważnienie małżeństwa albo rozwód, jeśli choć jedna ze stron po uprawomocnieniu się takiego orzeczenia zawarła ponownie związek małżeński. Wniesienie rewizji nadzwyczajnej następowało na wniosek zainteresowa- nej strony, która mogła zgodnie z art. 418 § 1 KPC złożyć podanie o jej wy- korzystanie do MS lub Prokuratora Generalnego. Powyższe podanie mogło być wniesione tylko raz i tylko do jednego z organów. Gdy zaś strona wnio- sła w tej samej sprawie kilka podań, należało je zgodnie z art. 418 § 2 KPC przekazać organowi, do którego wpłynęło jako pierwszego, a jeżeli wpłynęły podania jednocześnie do kilku organów do tego, który jako pierwszy podjął w sprawie czynności. Podanie wnoszone przez stronę, względnie uczestnika postępowania, nie miało charakteru wiążącego dla organu uprawnionego do wnoszenia rewizji nadzwyczajnej. Skorzystanie z możliwość wniesienia rewizji nadzwyczajnej zawsze zależało od uznania organu25. Uprawniony podmiot nie musiał również w żaden sposób uzasadniać odmowy uwzględnienia podania o wniesienie rewizji nadzwyczajnej26. Była ona inaczej niż skarga kasacyjna kierowana bezpośrednio do SN, który po jej otrzymaniu mógł wstrzymać wykonanie zaskarżonego orzeczenia do czasu rozstrzygnięcia sprawy, postanowieniem wydanym na posiedzeniu nie- jawnym. Rewizja nadzwyczajna inaczej niż skarga nadzwyczajna nie zakładała obo- wiązku wykorzystania wszystkich możliwych środków zaskarżenia od orzecze- nia, które mogło stać się przedmiotem rewizji nadzwyczajnej. Mogła być ona, np. wniesiona od orzeczenia, co do którego istniała jeszcze możliwość wnie- sienia skargi o wznowienie postępowania27. 24 W brzmieniu: Dz.U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 ze zm. 25 E. Skowrońska, Z problematyki rewizji nadzwyczajnej, s. 380. 26 Ibidem. 27 Ibidem, s. 381. 5 Rozdział I. Rewizja nadzwyczajna Sąd Najwyższy rozpoznawał rewizję nadzwyczajną na rozprawie, o której terminie zawiadamiał strony i prokuratora generalnego. Ustawodawca polski inaczej niż radziecki nie uznawał udziału prokuratora za obligatoryjny28. Zgod- nie z art. 421 § 1 KPC SN oddalał rewizję nadzwyczajną, gdy stwierdził brak podstaw do uchylenia zaskarżonego orzeczenia oraz rewizję nadzwyczajną zło- żoną po upływie 6-miesięcznego terminu liczonego od uprawomocnienia się orzeczenia (co stanowiło wyjątkową sytuację wydania orzeczenia merytorycz- nego przy braku spełnienia przesłanki dopuszczalności środka zaskarżenia), chyba że orzeczenie naruszało interes Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. W ra- zie zaś uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej, SN uchylał zaskarżone orzecze- nie i stosownie do wyników rozprawy orzekał co do istoty sprawy albo odrzu- cał pozew lub umarzał postępowanie. Miał też prawo, stosując odpowiednio art. 415 KPC, orzec w sprawie o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu wyegzekwowanego świadczenia. Trudność w stosowaniu powyższego przepisu regulującego skargę o wznowienie postę- powania przy rewizji nadzwyczajnej wynikała z wątpliwości, który podmiot był uprawniony do jego złożenia. Czy prawo takie miała strona postępowania, której dotyczył zaskarżony wyrok, czy też podmiot, który wniósł rewizję nad- zwyczajną? Większość członków doktryny przyjmowało, iż wniosek o orzecze- nie o zwrocie spełnionych świadczeń na podstawie zaskarżanego orzeczenia mógł złożyć każdy z tych podmiotów29. Możliwe było także zgodnie z art. 422 § 2 KPC, gdy wystąpił brak warun- ków do ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy, uchylenie zaskarżonego orzecze- nia, a również orzeczenia sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do roz- poznania sądowi właściwemu lub równorzędnemu. Sąd Najwyższy mógł także w wypadku rewizji nadzwyczajnej tylko od uzasadnienia wyroku poprzestać na zmianie uzasadnienia. Zatem przy tym rodzaju rewizji nadzwyczajnej, orze- czenie kasatoryjne było niedopuszczalne. W KPC ustawodawca odstąpił natomiast od rozwiązania obowiązującego przed jego wejściem w życie, zgodnie z którym SN nie mógł zmienić ani uchylić zaskarżonego orzeczenia, gdy rewizja nadzwyczajna oparta była tylko na pod- stawie naruszenia prawa i gdy została ona wniesiona po upływie 6 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia. Sąd Najwyższy ograniczał się wtedy wyłącz- nie do stwierdzenia, iż zaskarżone orzeczenie zostało wydane z naruszeniem obowiązujących przepisów. Ustawodawca zniósł ten wyrok dydaktyczny, wy- 28 J. Krajewski, Rewizja nadzwyczajna, s. 22. 29 Ibidem. 6 Rozdział I. Rewizja nadzwyczajna chodząc ze słusznego założenia, że trudno jest kazać respektować stronom wy- konanie wyroku, który najważniejszy autorytet z zakresu władzy sądowniczej uznał za wadliwy30. W postępowaniu przed SN na mocy art. 423 § 1 KPC stosowano odpo- wiednio przepisy dotyczące rewizji, ówczesnej apelacji, z tym iż niedopusz- czalne były: rozszerzenie żądania pozwu lub inna zmiana powództwa, cofnię- cie pozwu, zrzeczenie się roszczenia, ugoda sądowa, przypozwanie oraz żąda- nie wezwania lub zawiadomienia osób niebiorących udziału w postępowaniu. Nie istniała możliwość uwzględnienia uznania powództwa ani przyznania no- wych okoliczności. Dopuszczalne warunkowo było zaś przytoczenie nowych faktów, które można było udowodnić wyłącznie dowodem z dokumentu, ale tylko wówczas, gdy powstała konieczność wykazania w ten sposób istnienia lub braku podstaw rewizji nadzwyczajnej. Orzeczenie SN było wiążące w zakresie oceny prawnej i wskazań dla sądu powszechnego, który otrzymał sprawę do ponownego rozpatrzenia po uchy- leniu jej orzeczenia albo orzeczeń w drodze rewizji nadzwyczajnej. Instytucja rewizji nadzwyczajnej została po zmianie ustroju społeczno-go- spodarczego poddana słusznej krytyce. Jej założenia i istota były niemożliwe do utrzymania po ratyfikacji przez Rzeczpospolitą Polską Konwencji o ochro- nie praw człowieka i podstawowych wolności i związaniu się jej zapisami od 19.1.1993 r.31 Brak istnienia terminu na ostateczne zakończenie sprawy sądo- wej i możliwość powrotu do sprawy w interesie państwa, prowadziły wprost do naruszenia art. 6 EKPCz przyznającego prawo do rzetelnego procesu sądo- wego. Nie sposób jednak nie dostrzec, że rewizja nadzwyczajna miała także drugie oblicze, umożliwiała usuwanie wadliwych orzeczeń sądowych i była w tym dość skuteczna. Na przykład w 1986 r. 85 rewizji nadzwyczajnych w sprawach cywilnych doprowadziło do uchylenia zaskarżanych orzeczeń32, a przesłanka naruszenia interesu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej nie była zawsze traktowana dosłownie i często służyła do eliminacji orzeczeń sprzecz- nych z ogólnym poczuciem sprawiedliwości. Niewątpliwie bardziej sprawie- dliwy system, w którym troska o własne sprawy przed sądem prowadzi do ko- rzystania przez strony samodzielnie ze skargi kasacyjnej z niewielkim tylko udziałem organów państwowych, takiego zabezpieczenia nie przewidział. Stąd zapewne pochodził pozytywny odbiór społeczny instytucji rewizji nadzwyczaj- 30 Ibidem. 31 Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284. 32 E. Skowrońska, Z problematyki rewizji nadzwyczajnej, s. 42. 7 Rozdział I. Rewizja nadzwyczajna nej przez część społeczeństwa, do którego nawiązał projektodawca skargi nad- zwyczajnej. 8 Rozdział II. Nadzwyczajne środki zaskarżenia w innych państwach europejskich Poprzez analizę orzecznictwa ETPC podjęta została próba ustalenia państw, w których istnieją albo istniały instytucje zbliżone do polskiej skargi nadzwyczajnej. Należy zauważyć, iż większość ustawodawstw państw zachod- nioeuropejskich nie zna obecnie instytucji nadzwyczajnego środka zaskarże- nia wnoszonego w sprawach cywilnych do sądów najwyższych przez organy państwowe. Brak jest np. odpowiednika uprawnień organów państwowych do inicjo- wania postępowania przed niemieckim Sądem Najwyższym (Bundesgericht- shof) w niemieckim procesie cywilnym. Środkiem zaskarżenia przysługującym od orzeczeń sądów drugiej instancji jest w niemieckim prawie postępowa- nia cywilnego rewizja (Revision) uregulowana w rozdziale drugim księgi trze- ciej niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego (Zivilprozessordnung)1. Uprawnienie do jej wniesienia mają tylko strony postępowania zakończonego w drugiej instancji, które muszą działać za pośrednictwem adwokata z uwagi na obowiązujący zgodnie z § 78 ZPO przymus adwokacki. Sytuacją wyjątkową jest możliwość wnoszenia rewizji bezpośrednio od orzeczeń pierwszoinstan- cyjnych w drodze rewizji przeskakującej (Sprungrevision) zgodnie z § 566 ZPO. Środkiem zaskarżenia odpowiadającym polskiej rewizji nadzwyczajnej była ist- niejąca w Niemieckiej Republice Demokratycznej kasacja (Kassation). Upraw- nionym do jej wnoszenia był Prokurator Generalny (Generalstaatsanwalt). Le- gitymację procesową do korzystania z opisywanego środka zaskarżenia uzyskał od 1952 r. również Prezes Sądu Najwyższego Niemieckiej Republiki Demokra- tycznej (Der Präsident des Obersten Gerichts), a od 1963 r. uzyskały ją także sądy okręgowe (Bezirkgerichte). Prawa do korzystania z kasacji nie miały same strony postępowania w drugiej instancji, mogły wyłącznie składać petycję do 1 Bundesgesetzblatt S 2. 3202; 2006 I S. 431; 2007 I S. 1781 ze zm. 9 Rozdział II. Nadzwyczajne środki zaskarżenia w innych... uprawnionych organów (Eingabe), aby wniosły w ich zastępstwie wspomniany nadzwyczajny środek zaskarżenia do niemieckiego Sądu Najwyższego. Wraz z zakończeniem istnienia Niemieckiej Republiki Demokratycznej instytucja ta została zniesiona. Środek zaskarżenia o nazwie rewizja nadzwyczajna (Aussenordentliche Re- vision) występuje natomiast w prawie austriackim. Jego nadzwyczajność nie dotyczy jednak podmiotu, który może go wnosić, ale szczególnej materii, ja- kiej dotyczy. Austriacki kodeks postępowania procesowego w sprawach cywil- nych (Gesetz vom 1. August 1895, über das gerichtliche Verfahren in bürgerli- chen Rechtsstreitigkeiten) reguluje ją w § 505 ust. 4, nazywając w ten sposób środek zaskarżenia, który może wnieść strona od wyroku sądu drugoinstan- cyjnego do austriackiego Sądu Najwyższego (Der oberste Gerichtshof) w spra- wach o wartości przedmiotu sporu pomiędzy 5000 a 30 000 euro, niezależnie od zgody sądu, który wydał zaskarżany wyrok oraz w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu przekracza 30 000 euro. W zakresie procedury roz- patrywania środka zaskarżenia rewizja nadzwyczajna nie różni się w znaczący sposób od „zwykłej” rewizji. Zastępowania samych stron w skarżeniu orzeczeń sądu drugiej instancji nie zna też prawo procesowe cywilne w Holandii. Procedurę rozpatrywania środków zaskarżenia przez holenderski Sąd Najwyższy uregulowano w księdze pierwszej tytule jedenastym holenderskiego kodeksu postępowania cywilnego (Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering) w art. 398–429. Zgodnie ze wspo- mnianą regulacją, jeśli jedna albo obie zainteresowane strony nie są zadowo- lone z rozstrzygnięcia sądu rozpatrującego apelację, mogą w terminie 3 mie- sięcy od doręczenia wyroku z uzasadnieniem wnieść środek zaskarżenia zwany kasacją (Cassatie) do holenderskiego Sądu Najwyższego (Hoge Raad). W pro- cedurze rozpatrzenia kasacji bierze udział prokurator generalny (Procureur-ge- neraal), który może przedstawić w sprawie swoją opinię, jednakże skład rozpa- trujący nie będzie nią w żadnym stopniu związany. Nie ma on jednak w spra- wach cywilnych legitymacji procesowej do wszczynania postępowania przed holenderskim Sądem Najwyższym, a jedynie głos doradczy. Pozostawienie możliwości skarżenia orzeczeń drugoinstancyjnych przez organy władzy publicznej jest natomiast charakterystyczne dla byłych państw socjalistycznych. Przykładem państwa, gdzie obok możliwości wszczynania postępowań cywilnych przez strony, legitymację procesową w części spraw po- siada Prokurator Generalny jest Słowenia. Jego możliwości działania ograni- czone są jednak do spraw, w których strony same nie mogą zaskarżać orzeczeń sądu drugiej instancji. Będą to niektóre sprawy rozpoznawane w postępowaniu 10 Rozdział II. Nadzwyczajne środki zaskarżenia w innych... nieprocesowym, w postępowaniu uproszonym (w sprawach drobnych), upa- dłościowym, egzekucyjnym i zabezpieczającym2. Strony postępowania mogą występować do prokuratora generalnego ze stosownym wnioskiem o zaskar- żenie wyroku, ale odmowa skorzystania przez prokuratora z uprawnienia nie może zostać zaskarżona do sądu administracyjnego3. Odpowiednikiem bardziej zbliżonym w założeniach do polskiej skargi nad- zwyczajnej będzie natomiast wystąpienie w obronie prawa (Request for Pro- tection of Legality) uregulowane w art. 245 kosowskiego prawa o procedurze spornej z 13.12.2008 r. (Law No. 03/l-006 on contested procedure). Wystąpienie w obronie prawa istnieje obok środka zaskarżenia przysługującego stronom postępowania w drugiej instancji, czyli rewizji. Odpowiednikiem zaś polskiej apelacji w kosowskiej procedurze cywilnej jest bowiem skarga na wyrok sądu pierwszej instancji (Complaint). Zgodnie z wspomnianym przepisem proku- rator publiczny ma prawo skierować wystąpienie przeciwko prawomocnemu wyrokowi sądu cywilnego zarówno pierwszej, jak i drugiej instancji w terminie 3 miesięcy liczonych od dnia, w którym rozpoczął swój bieg termin na wnie- sienie apelacji albo dnia doręczenia wyroku sądu drugiej instancji ostatniej ze stron. Podstawami do wniesienia wystąpienia są: 1) naruszenie przepisów postępowania w postaci pominięcia właściwości miejscowej, wydania wyroku z pominięciem istotnego przepisu proce- dury, braku uwzględnienia rozstrzygnięcia w przedmiocie wystąpienia prokuratora, gdy proces jest jego kontynuacją oraz rażąca sprzeczność z prawem procesowym; 2) nieprawidłowe zastosowanie prawa materialnego. W przedmiocie wystąpienia podobnie jak i w przedmiocie rewizji orzeka Najwyższy Sąd Republiki Kosowa. Środkiem o zbliżonym nieco do skargi nadzwyczajnej charakterze było także obowiązujące na Ukrainie uregulowane w art. 353 ukraińskiego kodeksu postępowania cywilnego z 18.3.2004 r. (Цивільний процесуальний кодекс України) Prawo do zaskarżania decyzji sądowych w świetle wyjątkowych oko- liczności (Пepeґляд судових рішень Верховним Судом України). Instytucję tę zniesiono w ukraińskiej procedurze cywilnej 15.12.2017 r. Wspomniany śro- dek zaskarżenia mógł być wnoszony przez strony, inne podmioty zaangażo- wane w sprawę oraz podmioty, które w sprawie nie występowały, a postę- 2 T. Zembrzuski, Skarga kasacyjna dostępność w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2011, s. 111. 3 Ibidem. 11 Rozdział II. Nadzwyczajne środki zaskarżenia w innych... powanie cywilne dotyczyło ich praw i obowiązków. Nie miał jednak wbrew nazwie charakteru zbliżonego do skargi o wznowienie postępowania, albo- wiem jedną z jego podstaw było wymienione w art. 354 ust. 1 pkt 1 ukra- ińskiego kodeksu postępowania cywilnego nieprawidłowe stosowanie przez ukraiński Sąd Najwyższy w procedurze kasacji przepisów prawa, co umoż- liwiało powrót do sprawy po wielu latach od wydania wyroku. Ukraiński ustawodawca podobnie jak polski przedłożył zatem zgodność orzeczeń z pra- wem nad stabilnością orzecznictwa. Drugą z podstaw uzasadniających sko- rzystanie z prawa do zaskarżania decyzji sądowych w świetle wyjątkowych okoliczności była decyzja organu międzynarodowego wymiaru sprawiedliwo- ści uznawanego przez Ukrainę, stwierdzająca złamanie prawa międzynaro- dowego przez Ukrainę. Wątek wykorzystania zaś skargi nadzwyczajnej jako środka zastępującego skargę o wznowienie postępowania w wypadku stwier- dzenia naruszenia przez Polskę EKPCz w konkretnej sprawie załatwianej przez polskie sądy w procedurze cywilnej, również pojawia się w doktrynie postę- powania cywilnego. Cechą charakterystyczną prawa do zaskarżania decyzji sądowych w świetle wyjątkowych okoliczności było rozpoznawanie dopusz- czalności środka zaskarżenia w składzie siedmiu sędziów ukraińskiego Sądu Najwyższego (Верховний Суд України) zgodnie z ówczesnym art. 356 ukra- ińskiego KPC. Jeśli środek zaskarżenia został uznany za dopuszczalny w jego przedmiocie orzekać mógł ukraiński Sąd Najwyższy w składzie co najmniej 2/3 składu izby cywilnej albo w pełnym składzie ukraińskiego Sądu Najwyż- szego w obecności co najmniej połowy składu każdej z izb. Instytucję podobną do polskiej skargi nadzwyczajnej zawiera także w art. 391.1 kodeks postępowania cywilnego Federacji Rosyjskiej (Гражданский процессуальный кодекс) z 14.11.2002 r. w rozdziale 41.1. (Γлaba 41.1). Powyższy środek zaskarżenia nazywa się w dosłownym tłu- maczeniu powtórną weryfikacją zapadłych orzeczeń w trybie nadzorczym (Пересмотр судебных постановлений в порядке надзора), w orzecznictwie ETPC funkcjonuje również dla niego określenie apelacja nadzorcza. Instytucja ta istnieje w rosyjskim postępowaniu cywilnym obok kasacji (Производство в суде кассационной инстанции). Podobnie jak skarga nadzwyczajna w Pol- sce jest następcą rewizji nadzwyczajnej i stanowi w istocie „czwartą instan- cję”, w której może zostać rozpatrzona sprawa cywilna, drugą zaś której przedmiotem weryfikacji jest orzeczenie prawomocne. Jednak inaczej niż w Polsce, ten środek zaskarżenia ma charakter ogólnodostępny. Procedura ta może być wszczęta przed prezydium Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej (Президиумом Верховного Суда Российской Федерации) na skutek tzw. ape- 12 Rozdział II. Nadzwyczajne środki zaskarżenia w innych... lacji nadzorczej stron postępowania albo innych podmiotów, których prawa zostały naruszone przez orzeczenie. Prawo jej wniesienia ma również proku- rator generalny. Termin na wniesienie tego środka zaskarżenia wynosi 3 mie- siące od uprawomocnienia się orzeczenia. Rosyjski Sąd Najwyższy (Верховний Суд Российской Федерации), rozpatrując apelację nadzorczą, zajmuje się tylko kwestiami naruszenia prawa i zdarza mu się oddalać wspomniane apelacje nadzorcze z tej przyczyny, iż nie ma prawa dokonywać w sprawie nowych ustaleń faktycznych. Możliwe jest natomiast orzeczenie rosyjskiego Sądu Naj- wyższego uchylające lub zmieniające zaskarżony wyrok w związku z narusze- niem przepisu, który nie został wskazany w podniesionych zarzutach. Usta- wodawca rosyjski wskazał w art. 391.12 rosyjskiego kodeksu postępowania cywilnego jako zakładane, domniemane pozytywne dla wnoszącego apela- cję nadzorczą rozstrzygnięcie, uchylenie zaskarżonego orzeczenia. Zmiana za- skarżonego orzeczenia pozostaje wyjątkiem. W doktrynie rosyjskiego postę- powania cywilnego trwa dyskusja, czy słuszne jest zachowanie opisywanego środka zaskarżenia jako większej gwarancji prawidłowego rozstrzygnięcia, czy też odejście od niego jako niezgodnego z zasadą res judicata4. Należy zauważyć, iż ETPC konsekwentnie nie uznaje apelacji nadzorczej jako środka prawnego porządku krajowego, który winien zostać wykorzystany przed skierowaniem skargi do Strasburga5. Analizując przepisy poszczególnych jurysdykcji, warto zatem zwrócić uwagę, iż cechą państw, w których ład demokratyczny istnieje od wielu lat jest brak nadzwyczajnych środków zaskarżenia wnoszonych wyłącznie przez or- gany władzy publicznej w celu korekty orzeczeń sądowych. W krajach, gdzie demokracja istnieje od stosunkowo niedługiego czasu, jak i w krajach, w któ- rych jej istnienie jest kwestionowane, tego typu środki zaskarżenia często nadal w różnych formach istnieją. 4 D. Maleshin, Civil Procedure in Russia, Moskwa 2017, s. 252. 5 Wyr. ETPC z 29.3.2016 r., Kocherov i Sergeyeva v. Rosja, skarga Nr 16899/13. 13 Rozdział III. Reglamentacja prawna skargi nadzwyczajnej Zasadnicza część norm prawnych dotyczących nowego środka zaskarże- nia znajduje się w ustawie o Sądzie Najwyższym z 8.12.2017 r.1, w art. 89−95. Wspomniana część ustawy obejmuje regulację nowego środka zaskarżenia i co do zasady przepisy te będą wykorzystywane w sprawach, w których prawo- mocne rozstrzygnięcia zapadły już po wejściu w życie nowej SNU, czyli po 3.4.2018 r. Kwestią budzącą największe kontrowersje jest możliwość wykorzy- stania instytucji skargi nadzwyczajnej do spraw zakończonych przed wejściem w życie regulującej ją ustawy. Przepis art. 115 SNU daje bowiem możliwość skorzystania z tego środka zaskarżenia w sprawach, w których kończące je orzeczenia uprawomocniły się po 17.10.1997 r. Wniesienie skargi kasacyjnej w tych prawomocnie zakończonych sprawach będzie możliwe do 2.4.2021 r. Regulacja procedury rozpatrywania skarg nadzwyczajnych w sprawach już zakończonych odbiega obecnie nieznacznie od przepisów ogólnych opisują- cych funkcjonowanie opisywanego środka zaskarżenia. Należy zauważyć, iż w pierwotnym tekście ustawy nie było odmienności pomiędzy ogólną regu- lacją skargi nadzwyczajnej a skargą wnoszoną w sprawach prawomocnie za- kończonych przed wejściem w życie SNU. Ostatecznie ustawodawca inaczej ukształtował w opisanym wypadkach legitymację procesową czynną i zmie- niając pierwotny tekst SNU, ustawą z 10.5.2018 r. o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw2 zawęził listę podmiotów uprawnionych do wniesienia skargi ka- sacyjnej od orzeczeń wydanych przed wejściem w życie nowej regulacji wyłącz- nie do PG i RPO. W pozostałej części regulacji utrzymał zaś tożsamość regu- lacji skargi nadzwyczajnej „aktualnej” i „historycznej”. Prowadzi to do szeregu uzasadnionych wątpliwości. Dodatkowo bowiem w art. 115 § 2 SNU podob- nie jak w art. 89 § 4 SNU ustawodawca poszerzył prawo składu orzekającego 1 T.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 825 ze zm. 2 Dz.U. z 2018 r. poz. 1045. 15 Rozdział III. Reglamentacja prawna skargi nadzwyczajnej w sprawie wniesionej skargi kasacyjnej do zmiany zaskarżonego orzeczenia w stosunku do pierwotnie istniejącego obowiązku pozostawienia w mocy orze- czenia wywołującego nieodwracalne skutki prawne. Zgodnie z ww. przepisem, jeżeli zachodzą przesłanki wskazane w art. 89 § 1 SNU, a zaskarżone orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne, w szczególności jeżeli od dnia upra- womocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat, a także jeżeli uchyle- nie orzeczenia naruszyłoby międzynarodowe zobowiązania Rzeczypospolitej Polskiej, Sąd Najwyższy ogranicza się do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu któ- rych wydał takie rozstrzygnięcie, chyba że zasady lub wolności i prawa czło- wieka i obywatela określone w Konstytucji RP przemawiają za wydaniem roz- strzygnięcia, o którym mowa w art. 91 § 1 SNU. Ustawodawca utrzymał zatem zrównanie możliwości zmiany zaskarżonego orzeczenia, do tożsamych z tymi, które będzie miał sąd rozpatrujący skargę nadzwyczajną w sprawie, w której prawomocne orzeczenie zapadło już po wejściu w życie SNU. Rozwiązanie to z uwagi na fakt możliwości wzruszania orzeczeń zapadłych przed ponad 20 laty, uznać należy za bardzo kontrowersyjne. Bezrefleksyjne przyjęcie przez ustawodawcę braku wpływu skutków faktycznych istnienia w obrocie praw- nym orzeczenia na treść orzeczenia wydawanego na skutek środka zaskarżenia prowadzić może do naruszenia prawa międzynarodowego wiążącego Polskę. 16
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Skarga nadzwyczajna w postępowaniu cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: