Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00362 006563 11243460 na godz. na dobę w sumie
Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia a skarga kasacyjna w procesie cywilnym - ebook/pdf
Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia a skarga kasacyjna w procesie cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8600-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka zawiera porównawczą analizę uzupełniających się wzajemnie środków prawnych: skargi kasacyjnej oraz skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Dzięki takiemu ujęciu tematu uwidocznione zostały zarówno cechy wspólne, jak i różnice skarg, co bardzo ułatwia zrozumienie wzajemnych relacji jakie zachodzą pomiędzy nimi, mając na uwadze zwłaszcza subsydiarny charakter skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

W monografii omówiono kwestie właściwego sporządzania i rozpoznawania obu skarg, przedstawiono bogate orzecznictwo Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz stanowisko doktryny w omawianym zakresie, a także sformułowano wnioski de lege ferenda oraz uzasadnienie celowości wprowadzenia pewnych zmian w zakresie procedowania przed Sądem Najwyższym.



Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SKARGA O STWIERDZENIE NIEZGODNOŚCI Z PRAWEM PRAWOMOCNEGO ORZECZENIA A SKARGA KASACYJNA W PROCESIE CYWILNYM Rafał Dul Warszawa 2015 Stan prawny na 1 lutego 2015 r. Recenzenci Dr hab., prof. nadzw. Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy Henryk Dolecki Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Joanna Cybulska Opracowanie redakcyjne Dagmara Wachna Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-8069-0 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Książkę tę swojej żonie Joannie oraz córeczce Magdalence poświęcam Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wstęp / 15 Rozdział I Charakter prawny skarg oraz ich miejsce wśród środków prawnych w postępowaniu cywilnym / 19 1. 2. 3. Przyczyny wprowadzenia do postępowania cywilnego skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz skargi kasacyjnej / 19 Charakter prawny obu skarg / 29 Miejsce skarg wśród środków prawnych w postępowaniu cywilnym / 43 Rozdział II Podmioty skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz skargi kasacyjnej / 59 Sąd Najwyższy / 59 Strony postępowania / 70 Prokurator Generalny oraz Rzecznik Praw Obywatelskich i Rzecznik Praw Dziecka / 96 1. 2. 3. 1. Rozdział III Zakres przedmiotowy skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz skargi kasacyjnej / 104 Zakres przedmiotowy skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia / 104 1.1. Prawomocne wyroki i postanowienia sądu drugiej instancji kończące postępowanie w sprawie / 104 7 Spis treści 1.2. Wyroki i postanowienia sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie / 117 Nakazy wydane w postępowaniu procesowym / 123 1.3. Zakres przedmiotowy skargi kasacyjnej / 127 2.1. 2.2. Prawomocne wyroki sądowe / 127 Prawomocne postanowienia sądu drugiej instancji w przedmiocie odrzucenia pozwu i umorzenia postępowania / 130 Rozdział IV Tryb oraz terminy wnoszenia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz skargi kasacyjnej / 135 Tryby i terminy skarg dla stron postępowania / 135 Tryb i termin skarg dla Prokuratora Generalnego oraz Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka / 149 2. 1. 2. 1. 2. 3. Rozdział V Podstawy prawne skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz skargi kasacyjnej / 154 Naruszenie norm prawa materialnego / 154 Naruszenie norm prawa procesowego / 161 Podstawy prawne skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia / 154 1.1. 1.2. Kwalifikowane podstawy prawne skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia / 166 Podstawy prawne skargi kasacyjnej / 171 3.1. 3.2. Naruszenie norm prawa materialnego / 171 Naruszenie norm prawa procesowego / 178 Rozdział VI Wymogi formalnoprawne skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz skargi kasacyjnej / 185 1. 2. Ogólne wymagania formalne skarg / 185 Wymagania szczególne skarg niepodlegające uzupełnieniu w trybie procesowym / 195 8 Spis treści Rozdział VII Pojęcie orzeczenia niezgodnego z prawem w doktrynie oraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego / 209 Rozdział VIII Odpowiedzialność Skarbu Państwa w przypadku stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia / 219 Rozdział IX Stosunek skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia do skargi kasacyjnej / 225 Wnioski / 237 Bibliografia / 251 Źródła prawa / 261 Orzecznictwo / 265 9 Wykaz skrótów Akty prawne ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks po- stępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Or- dynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm.) ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyj- nymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 499 z późn. zm.) 11 k.c. k.p.a. k.p.c. k.p.k. Konstytucja RP o.p. p.p.s.a. ustawa o SN Wykaz skrótów Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne Apel.-W-wa Mon. Praw. M.P. NP OSN OSNC OSNC-ZD OSNCP OSNP OSP OSPiKA OTK-A Pal. PiP Prok. i Pr. Pr. Sp. PS Apelacja. Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Warszawie Monitor Prawniczy Monitor Polski Nowe Prawo Orzecznictwo Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywil- na (od 1995 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Zeszyt Dodatkowy Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywil- nej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Pracy, Izba Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicz- nych (od 2003 r.) Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbi- trażowych (lata 1957–1989) Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego se- ria A Palestra Państwo i Prawo Prokuratura i Prawo Prawo Spółek Przegląd Sądowy Inne CBOSA NSA Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administra- cyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl) Naczelny Sąd Administracyjny 12 Wykaz skrótów SA SN TK WSA Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Wojewódzki Sąd Administracyjny 13 Wstęp Z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, tj. od dnia 6 lutego 2005 r., trójinstan- cyjny system środków odwoławczych obowiązujący wówczas w postę- powaniu cywilnym zastąpiono systemem dwuinstancyjnym, gdzie apelacja (jako zwyczajny środek odwoławczy) stanowi podstawowy środek prawny umożliwiający kwestionowanie orzeczenia wydanego przez sąd pierwszej instancji. Również z dniem wejścia w życie powyż- szej ustawy nowelizującej ówcześnie obowiązującą w kodeksie postępo- wania cywilnego kasację przekształcono w nadzwyczajny środek prawny, a do kodeksu wprowadzono nieznany i niewystępujący dotąd w polskim ustawodawstwie środek prawny w postaci skargi o stwierdze- nie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Po przeszło pięciu latach skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomoc- nego orzeczenia wprowadzono także do ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, której założenia odpowiadają skardze funkcjonującej w postępowaniu cywilnym. Powyższe zmiany, dotyczące środków odwoławczych w postępo- waniu cywilnym, zostały przeanalizowane w niniejszej książce, przy czym zakres problematyki związany ze środkami odwoławczymi jest na tyle szeroki, że postanowiono go przybliżyć w ujęciu historycznym (kompleksowo), zaś szczegółowo omówić tylko dwa występujące obecnie w kodeksie postępowania cywilnego środki prawne w postaci skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawo- mocnego orzeczenia. Z uwagi na istniejącą już znaczną ilość opracowań, zarówno w formie monografii, jak i artykułów naukowych poświęconych tylko skardze kasacyjnej i skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem 15 Wstęp prawomocnego orzeczenia, podjęto próbę dokonania charakterystyki tych środków prawnych na tle porównawczym w celu opisania wystę- pujących pomiędzy nimi różnic, jak i podobieństw. Mając na uwadze wzajemnie uzupełniający się stosunek obu skarg, stanowiący zasadnicze założenie ustawodawcy wprowadzającego do kodeksu postępowania cywilnego powyższe zmiany dokonane ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r., poszukiwano odpowiedzi na pytanie, czy w praktyce te środki prawne rzeczywiście realizują założenia, jakie przyświecały ustawodawcy doko- nującemu swoistej rewolucji w systemie środków odwoławczych w postępowaniu cywilnym. Pracę podzielono na dziewięć rozdziałów, a każdy z nich poświęco- ny został odrębnemu zagadnieniu, analizowanemu na tle porównaw- czym skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Za wyjątkiem rozdziału VII i VIII pozostałe rozdziały ściśle nawiązują do tematu monografii, jakim jest analiza porównawcza skarg w procesie cywilnym. Na tle problemów proceso- wych, jakie uwidoczniły się na gruncie analizy porównawczej skarg, przedstawiono propozycję ich rozwiązania, opisując jednocześnie skutek prawny ich niewprowadzenia. W odniesieniu do skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, powołując się na dane statystyczne groma- dzone przez Sąd Najwyższy – Izbę Cywilną (za lata 2005–2012), wyjaś- niono zasadnicze powody odrzucania wnoszonych skarg oraz niewielki procent ich uwzględniania. Pomimo niekorzystnych danych statystycz- nych potwierdzających nieznaczną ilość uwzględnianych skarg udowod- niono również, że skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawo- mocnego orzeczenia nie jest martwą instytucją postępowania cywilnego, tylko rzeczywiście funkcjonującym środkiem prawnym, za pomocą którego można dochodzić rekompensaty (odszkodowania) za niezgodne z prawem działanie władzy sądowniczej w późniejszym procesie odszko- dowawczym prowadzonym przed sądem powszechnym. Pomimo bezpośredniego powiązania tematu pracy ze środkami odwoławczymi przy ich omawianiu niejednokrotnie nawiązywano do zagadnień odnoszących się nie tylko do środków odwoławczych, ale pełniących istotną funkcję w postępowaniu cywilnym, czego przykładem może być szeroko omówiona problematyka stron postępowania, termi- nów procesowych czy roli, jaką odgrywa Sąd Najwyższy sprawujący wymiar sprawiedliwości na terytorium RP. 16 Wstęp Do opracowania poszczególnych rozdziałów oprócz literatury wykorzystano bogate orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz sądów ad- ministracyjnych, co pozwoliło dodatkowo wzbogacić książkę o stano- wiska sądów różnych gałęzi prawa. 17 Rozdział I Charakter prawny skarg oraz ich miejsce wśród środków prawnych w postępowaniu cywilnym 1. Przyczyny wprowadzenia do postępowania cywilnego skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz skargi kasacyjnej Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. w rozdziale II „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”, w art. 77 ust. 1 tytułu piątego „Środki ochrony wolności i prawa” wprowadziła zasadę, zgodnie z którą każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie władzy publicznej. Wprowadzona w art. 77 zasada odszkodowawcza łączy zatem obowiązek naprawienia szkody z niezgodnym z prawem działaniem władzy pub- licznej. Tytułem wprowadzenia należy w tym miejscu przybliżyć pojęcie niezgodności z prawem, które w kontekście regulacji konstytucyjnej rozumieć należy jako zaprzeczenie postępowania uwzględniającego nakazy i zakazy wynikające z normy prawnej1. Z kolei przez pojęcie władzy publicznej rozumieć należy wszystkie władze w sensie konsty- tucyjnym – tj. ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą2. Zawarta w art. 77 Konstytucji RP zasada odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone działaniem organu władzy publicznej (niezgod- 1 K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, wyd. 4, Warszawa 2005, s. 1113. 2 B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2009, s. 391. 19 Rozdział I. Charakter prawny skarg oraz ich miejsce wśród środków... nym z prawem) formułuje minimalne granice ochrony prawnej udzie- lanej poszkodowanym wykonywaniem władzy publicznej. Oznacza to, że odpowiedzialność ta może być określona przez ustawodawcę w sposób bardziej szczegółowy, z uwzględnieniem granic wyznaczonych w art. 77 Konstytucji RP, co niejako daje pierwszeństwo stosowaniu przepisów normujących tę odpowiedzialność w sposób odrębny. Prze- pisy szczególne mogą zatem zawierać własne, korzystniejsze regulacje dotyczące odpowiedzialności państwa niż te, których minimalne granice określone zostały w art. 77 Konstytucji RP. Jako przykład można tu wskazać art. 161 § 3 k.p.a. czy art. 552 § 1 k.p.k., które w zakresie w nich określonym wyłączają stosowanie przepisów art. 417–4172 k.c. Wynika to z ogólnej zasady prawnej lex specialis derogat legi generali, wyrażonej w tym wypadku w art. 421 k.c. Do czasu wprowadzenia do kodeksu cywilnego zmian dokonanych ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw3, która weszła w życie z dniem 1 września 2004 r., podstawę materialnoprawną, dzięki której osoby poszkodowane mogły występować z roszczeniem odszkodowawczym za szkodę wyrzą- dzoną przez funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powie- rzonej mu czynności, normowały przepisy art. 417–419 k.c. W myśl ówcześnie obowiązującego art. 417 k.c. istniała formuła, zgodnie z którą „Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności”. Cytowany przepis określał zatem ogólne przesłanki odpowiedzialności państwa, natomiast przepisy art. 418 i 419 k.c. sta- nowiły lex specialis w stosunku do zasady ogólnej wyrażonej w art. 417 k.c. Orzecznictwo sądowe4, jak i doktryna5 prawa przyjmowały, że ko- nieczną przesłanką odpowiedzialności państwa, której podstawę stano- wił art. 417 k.c., jest jej uzależnienie od winy jego funkcjonariusza. Przy ponoszeniu odpowiedzialności na podstawie art. 417 k.c. niewystarcza- jące było obiektywne uchybienie obowiązującym regułom poprawnego zachowania (bezprawność), ale nieodzowne było też ustalenie podmio- 3 Dz. U. Nr 162, poz. 1692 z późn. zm. 4 Wyrok SN z dnia 19 kwietnia 1971 r., I CR 24/71, LEX nr 6910; wyrok SN z dnia 24 października 1969 r., I CR 340/69, LEX nr 6597; wyrok SN z dnia 26 września 1969 r., I CR 279/69, LEX nr 6564; wyrok SN z dnia 20 września 1974 r., I CR 455/74, LEX nr 7588. 5 K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny..., s. 999. 20 1. Przyczyny wprowadzenia do postępowania cywilnego skargi... towej, subiektywnej zarzucalności czynu6. Tak specyficzne rozumienie wspomnianego przepisu wynikało z ogólnej zasady odpowiedzialności deliktowej wyrażonej w art. 415 k.c., w myśl której „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia”. Znamienny w tym zakresie jest także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1970 r., w uzasadnieniu którego SN orzekł, iż art. 417–419 k.c. stanowią zespół przepisów regulujących w sposób kompleksowy wszystkie postacie odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrzą- dzone przez funkcjonariuszy państwowych i pozwalają na przyjęcie, że wina funkcjonariusza stanowi jedną z koniecznych przesłanek odpo- wiedzialności opartej na art. 417 k.c.7 W ocenie Sądu Najwyższego po- twierdzała to również treść art. 418 i 419 k.c., które normowały szcze- gólny rodzaj odpowiedzialności. Wynikało z nich, że stwierdzenie winy funkcjonariusza publicznego stanowi przesłankę odpowiedzialności według zasady ogólnej. Dokonana zatem w powyższym wyroku wykładnia systemowa art. 417 k.c., poparta uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Naj- wyższego z dnia 15 lutego 1971 r.8, potwierdzała utrwaloną w latach 1960–1970 linię orzeczniczą, zgodnie z którą wina funkcjonariusza, chociaż niewymieniona w treści § 1 art. 417 k.c., stanowi obok bezpraw- ności działania lub zaniechania funkcjonariusza państwowego niezbędną przesłankę odpowiedzialności opartej na tych przepisach. Nie bez znaczenia dla dokonania zmian legislacyjnych w zakresie odpowiedzialności państwa za działalność władzy publicznej był istnie- jący pod rządami obowiązującej wówczas Konstytucji Polskiej Rzeczy- pospolitej Ludowej z dnia 22 lipca 1952 r.9 stan prawny, który praktycz- nie nie określał prawnej procedury umożliwiającej obywatelom wyko- nywanie swoich praw i wolności w wypadku zaistnienia konfliktu na linii obywatel – państwo, co w znaczący sposób ograniczało obywatelom możliwość dochodzenia swoich konstytucyjnych praw w przypadku 6 M. Safjan, Odpowiedzialność odszkodowawcza władzy publicznej (po 1 września 2004 roku), Warszawa 2004, s. 17. 7 Wyrok SN z dnia 29 grudnia 1970 r., I PR 468/70, LEX nr 6847. 8 Uchwała SN z dnia 15 lutego 1971 r., III CZP 33/70, OSNCP 1971, nr 4, poz. 59 (wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie odpowiedzialności Skarbu Państwa oraz państwowych osób prawnych za szkody wyrządzone przez funkcjo- nariuszy państwowych). 9 Dz. U. Nr 33, poz. 232 z późn. zm. 21 Rozdział I. Charakter prawny skarg oraz ich miejsce wśród środków... naruszenia ich przez odpowiednie władze państwowe10. Tak przyjęty stan prawny zmieniła dopiero Konstytucja RP, która w rozdziale II wprowadziła rozwinięty system. instytucjonalnych gwarancji ochrony wolności i praw jednostki, „każdemu” zapewniając prawo do wynagro- dzenia szkody wyrządzonej niezgodnym z prawem działaniem władzy publicznej (art. 77 ust. 1 Konstytucji RP). Po wejściu w życie Konstytucji RP pojawił się problem zgodności art. 417 i 418 k.c. z art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, który ostatecznie roz- strzygnął Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 4 grudnia 2001 r.11 Samo bowiem wejście w życie Konstytucji RP nie doprowadziło do derogacji art. 417 i 418 k.c., które nadal stanowiły materialnoprawną podstawę odpowiedzialności władzy publicznej. W przedłożonych Trybunałowi dwóch skargach konstytucyjnych skarżący wnieśli o stwierdzenie niezgodności art. 417 i 418 k.c. z art. 77 ust. 1 w zw. z art. 64 Konstytucji RP, podnosząc, iż przepisy te w inter- pretacji przyjętej w orzecznictwie sądowym były przyczyną nieuwzględ- nienia przez sądy ich roszczeń odszkodowawczych. Po dokonaniu analizy złożonych w sprawie skarg konstytucyjnych wraz z opiniami uczestników postępowania Trybunał Konstytucyjny orzekł o zgodności z art. 77 Konstytucji RP art. 417 k.c., rozumianego w ten sposób, że Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, oraz o niezgodności art. 418 k.c. z art. 77 ust. 1 Konstytucji RP. W powyż- szym wyroku Trybunał Konstytucyjny uznał, że wykładnia systemowa art. 417 k.c., wprowadzająca przesłanki winy jako koniecznego elementu, którego wystąpienie mogło dopiero uruchomić roszczenie odszkodo- wawcze od Skarbu Państwa, w zestawieniu z treścią art. 77 ust. 1 Kon- stytucji RP w znaczący sposób ogranicza odpowiedzialność Skarbu Państwa i to pomimo przyjęcia w orzecznictwie sądowym konstrukcji tzw. winy anonimowej. Trybunał Konstytucyjny uznał również, że usunięcie z systemu prawnego art. 418 k.c. stworzy taki stan prawny, w którym odpowie- dzialność Skarbu Państwa powstała na skutek działania władz publicz- nych w postaci wydania orzeczeń niezgodnych z prawem opierać się 10 J. Wawrzyniak, Zarys polskiego ustroju konstytucyjnego, Bydgoszcz 1999, s. 53 11 SK 18/00, Dz. U. Nr 145, poz. 1638. i 96. 22 1. Przyczyny wprowadzenia do postępowania cywilnego skargi... będzie na zasadzie ogólnej, wyrażonej w art. 417 k.c., gdzie nie wystę- puje wina funkcjonariusza jako konieczny element odpowiedzialności państwa. Podstawą odpowiedzialności na zasadzie art. 77 ust. 1 Konsty- tucji RP jest wyłącznie „niezgodne z prawem” działanie władzy publicz- nej i nie ma znaczenia, czy działanie to było subiektywnie zawinione. Wobec powyższego, jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w przywo- łanym wyroku, konieczne stało się wprowadzenie do systemu prawnego wyraźnego ustawowego uregulowania kwestii ustalania niezgodności z prawem indywidualnych rozstrzygnięć, które mogą stanowić podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej państwa. Tak więc w myśl Konstytucji RP, według której przesłanką odpo- wiedzialności jest „niezgodne z prawem działanie organu władzy pub- licznej”, jak też pod przemożnym wpływem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, a w szczególności wyroku z dnia 4 grudnia 2001 r., konieczne stało się dokonanie przez ustawodawcę w kodeksie cywilnym takich zabiegów legislacyjnych i wprowadzenie takich przepisów prawa, które stanowiłyby materialnoprawną podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa (zgodną z normami konstytucyjnymi mającymi własne znaczenie normatywne) z tytułu szkody wyrządzonej bezprawnością zachowania się organu władzy publicznej. Dokonana bowiem przez Trybunał Konstytucyjny wykładnia art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, jak i art. 417 k.c. oraz usunięcie art. 418 k.c. z systemu prawa nie stworzyło per se wystarczającej podstawy do dochodzenia odszkodowania za szkodę wyrządzoną niezgodnym z prawem działaniem władzy publicz- nej. Wypełniając powyższy obowiązek, wspomnianą powyżej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw wprowadzono do kodeksu cywilnego nowe uregulowania w zakresie odpowiedzialności Skarbu Państwa i samorzą- dowych osób prawnych za wyrządzone szkody. Mając na uwadze, iż z dniem opublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r. art. 418 k.c. utracił moc obowiązującą, ustawodawca w ustawie nowelizującej uchylił dotychczasowe przepisy kodeksu cywil- nego, tj. art. 417, 419, 420, 4201, 4202, i wprowadził nowe zasady odpo- wiedzialności zawarte w art. 417, 4171 oraz 4172 k.c., które w zmienio- nym brzmieniu normują odpowiedzialność za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej. 23 Rozdział I. Charakter prawny skarg oraz ich miejsce wśród środków... Jak szczegółowo wyjaśnił to M. Safjan, „pierwszy z tych przepisów zawiera podstawę ogólną odpowiedzialności za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej, drugi reguluje wypadki szczegól- ne szkody powstałej w związku z wydaniem (niewydaniem) aktu nor- matywnego oraz orzeczenia sądowego lub decyzji, trzeci – odpowie- dzialność na zasadach słuszności, w wypadku gdy szkoda na osobie powstała w związku z wykonywaniem władzy publicznej zgodnie z prawem”12. Zauważyć należy, iż wprowadzone do kodeksu cywilnego zmiany stanowiły novum w zakresie odpowiedzialności Skarbu Państwa, czyniąc jednocześnie zadość normom konstytucyjnym określającym obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej niezgodnym z prawem działaniem organów władzy publicznej oraz zasadzie przyjętej przez Komitet Mi- nistrów Rady Europy 18 września 1984 r. w rekomendacji nr R(84)15 w sprawie odpowiedzialności władzy publicznej. W myśl tej zasady w razie naruszenia powinności określonych w przepisach prawa i wy- rządzenia tym szkody poszkodowany powinien otrzymać odszkodowa- nie od władzy publicznej niezależnie od odpowiedzialności jej funkcjo- nariuszy powodujących szkodę13. Z uwagi na to, iż w kodeksie cywilnym znalazły się podstawy prawne odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez niewydanie orzeczenia lub decyzji administracyjnej (art. 4171 § 2 k.c.), art. 2 ustawy nowelizacyjnej uchylono art. 153 i 160 k.p.a., zawie- rające te podstawy prawne, które regulowały zasadę odszkodowawczości za szkodę powstałą na skutek wydania decyzji z naruszeniem art. 145 § 1 k.p.a. albo uchylenia takiej decyzji w wyniku wznowienia postępo- wania oraz wydania decyzji nieważnej lub wydanej z naruszeniem prawa. Znowelizowany art. 4171 § 2 k.c. stanowi: „Jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem (...). Odnosi się to również do wypadku, gdy prawomocne orzeczenie lub ostateczna decyzja zostały wydane na podstawie aktu normatywnego niezgodnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą”. Treść uchwalonego przepisu zarówno w zdaniu pierwszym, jak i drugim wyraźnie wskazuje 12 M. Safjan, Odpowiedzialność odszkodowawcza..., s. 26. 13 J. Kremis (w:) E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 3, Warszawa 2008, s. 701. 24 1. Przyczyny wprowadzenia do postępowania cywilnego skargi... na to, że naprawienie wyrządzonej szkody powstałej z powodu prawo- mocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji uzależnione jest od uprzedniego stwierdzenia we „właściwym postępowaniu” ich niezgod- ności z prawem. Oznacza to, że dopiero stwierdzenie we „właściwym postępowaniu” niezgodności prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji z prawem może stanowić podstawę wystąpienia z odpowiednim roszczeniem odszkodowawczym za szkodę powstałą w wyniku wydania niezgodnego z prawem prawomocnego orzeczenia. O ile w sprawie stwierdzenia niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą sam ustawodawca już w zamierzeniu znajdującym swój wyraz w uzasadnie- niu projektu ustawy z dnia 1 września 2004 r. przyjął, że przez „właściwe postępowanie” w tym zakresie rozumieć należy postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym (co wynika z art. 188 Konstytucji RP oraz art. 2 i 41–45 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyj- nym14), gdzie stosownym prejudykatem będzie orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, o tyle w procedurze cywilnej konieczne stało się wprowadzenie takiej regulacji procesowej, która urzeczywistniała będzie normę prawną wyrażoną w zdaniu pierwszym art. 4171 § 2 k.c.15 Jak słusznie zauważyła K. Flaga Gieruszyńska, w ówczesnym stanie praw- nym nie było takiego „właściwego postępowania”, którego materialno- prawną podstawę stanowi art. 4171 § 2 k.c.16 W obowiązującej przed nowelizacją cywilnej ustawie procesowej jedynym bowiem środkiem prawnym umożliwiającym dochodzenie naprawienia szkody było po- stępowanie o wznowienie postępowania (art. 415 zdanie drugie k.p.c.). Podstawy prawne tej instytucji były na tyle ograniczone, że nie realizo- wałyby w pełni dyspozycji art. 4171 k.c., tzn. niemożliwe w wielu przy- padkach byłoby uzyskanie prejudykatu stwierdzającego niezgodność orzeczenia z prawem, o którym mowa w art. 4171 k.c. Powyższe okoliczności skłoniły zatem ustawodawcę do dokonania zmian w procedurze cywilnej i ustanowieniu „właściwego postępowa- nia”, mającego na celu uzyskanie prejudycjalnego stwierdzenia niezgod- ności orzeczenia z prawem. 14 Dz. U. Nr 102, poz. 643 z późn. zm. 15 Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw z 1 września 2004 r., druk sejmowy nr 2007. 16 K. Flaga-Gieruszyńska (w:) A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, wyd. 2, Warszawa 2006, s. 1212. 25 Rozdział I. Charakter prawny skarg oraz ich miejsce wśród środków... Realizując swoją powinność ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych17, która weszła w życie 6 lutego 2005 r., ustawodawca wprowadził do kodeksu postępowania cywilnego w tytule VI księgi pierwszej części pierwszej dział VIII zatytułowany „Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orze- czenia”. Uregulowana w art. 4241–42412 k.p.c. skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest właśnie tym „właściwym postępowaniem”, o którym mowa w art. 4171 § 2 k.c. i którego przeprowadzenie jest pierwszym koniecznym etapem otwie- rającym stronie drogę do uzyskania orzeczenia warunkującego otrzy- manie od państwa odszkodowania, w sytuacji gdy szkoda została wy- rządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem. W samym uzasadnieniu projektu ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. przyjęto, że stwierdzenie niezgodności prawomocnego orzeczenia z prawem, warunkujące prawo żądania naprawienia szkody przez Skarb Państwa, musi nastąpić we „właściwym postępowaniu”, co wynika z samej treści nowo projektowanego art. 4171 § 2 k.c.18 Wprowadzając jednak do postępowania cywilnego system stwierdzenia niezgodności z prawem prawomocnych orzeczeń, w pierwszej kolejności przyjęto, że system ten w zasadzie może dotyczyć tylko prawomocnych wyroków oraz postanowień co do istoty sprawy wydanych w postępowaniu nie- procesowym (art. 4171 § k.c.), a także postanowień formalnych kończą- cych postępowanie w sprawie, jeżeli przez ich wydanie stronie została wyrządzona szkoda, oraz że stwierdzenie niezgodności z prawem pra- womocnego orzeczenia może nastąpić tylko wtedy, gdy wzruszenie tego orzeczenia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych, tj. środków zwyczajnych i nadzwyczajnych, nie było i nie jest już moż- liwe19. Nie podano przy tym w wątpliwość, że obowiązkiem strony jest wykorzystanie wszystkich istniejących narzędzi procesowych, których 17 Dz. U. Nr 13, poz. 98. 18 Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywil- nego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych z 22 grudnia 2004 r., druk sejmowy nr 2696. 19 Ibidem. 26 1. Przyczyny wprowadzenia do postępowania cywilnego skargi... bezskuteczność może dopiero – w wypadku wystąpienia szkody – uzasadniać odpowiedzialność państwa20. W uzasadnieniu projektu wspomnianej ustawy zwrócono nadto uwagę na występowanie już w postępowaniu cywilnym środka prawnego mającego na celu kontrolę orzeczeń sądów powszechnych z punku wi- dzenia ich legalności, tj. zgodności z prawem, którym jest kasacja przysługująca do Sądu Najwyższego od wyroków i niektórych postano- wień wydanych przez sąd drugiej instancji, przy czym jednocześnie podkreślono, że względy pragmatyczne oraz zasady konstruowania procedur sądowych niedopuszczalnym czynią mnożenie środków prawnych zmierzający do tego samego lub podobnego celu21. Ustanawiając w postępowaniu cywilnym nowy środek odwoławczy w postaci skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, ustawodawca realizując założenia zawarte w uzasadnieniu projektu ustawy nowelizacyjnej z dnia 22 grudnia 2004 r., dokonał również gruntownej zmiany środka odwoławczego, jakim była kasacja22, dotychczas uregulowana w kodeksie postępowania cywilnej w art. 392–39320, zastępując ją środkiem odwoławczym określonym mianem skargi kasacyjnej23. Należy pamiętać, że przed nowelizacją ka- sacja, obok apelacji i zażalenia, należała do zwyczajnych środków od- woławczych24, służących do zaskarżania orzeczeń wydanych przez sąd drugiej instancji, tworząc tym samym postępowanie cywilne trójinstan- cyjnym. Nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego dokonana po- wyższą ustawą zastąpiła obowiązującą wówczas kasację nadzwyczajnym środkiem odwoławczym, konsekwencją czego było uchylenie w dziale V tytułu VI księgi pierwszej części pierwszej kodeksu postępowania cywil- nego rozdziału 11 zatytułowanego „Kasacja” i dodanie nowego, osobne- 20 Ibidem. 21 Ibidem. 22 Wprowadzona do kodeksu postępowania cywilnego ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej – Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189 z późn. zm.). 23 „Od strony formalnej przywrócono właściwą nazwę tego środka odwoławczego – jako skargę kasacyjną użytą już w k.p.c. z 1932 r. i nie wiadomo dlaczego zaniechaną w nowelizacji z 1996 r.”, za: A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, wyd. 3, Warszawa 2008, s. 628. 24 W. Siedlecki (w:) W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, wyd. 3 zaktualizowane, Warszawa 2001, s. 302 i 316. 27 Rozdział I. Charakter prawny skarg oraz ich miejsce wśród środków... go działu Va w tytule VI księgi pierwszej części pierwszej kodeksu po- stępowania cywilnego zatytułowanego „Skarga kasacyjna”. O przekształ- cenie dotychczasowej kasacji w nadzwyczajny środek zaskarżenia od dawna apelowano w doktrynie prawa, wskazując, iż zarówno konstruk- cja procesowa podstaw kasacyjnych, jak i zakres kontroli kasacyjnej upodabniały kasację do środka zaskarżenia typu nadzwyczajnego25. Argumentem przemawiającym za dokonaniem w postępowaniu cywilnym zmian prawnych dotychczasowej kasacji było również ścisłe zbliżenie jej nowo uchwalonej (przybranej) formy do zasad konstruk- cyjnych kasacji w postępowaniu karnym (519 i n. k.p.k.) i upodobnienie jej do unormowań europejskich, gdzie jak podnoszono w uzasadnieniu projektu ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r., „utrzymywanie dotychcza- sowych istotnych różnic między tymi, tożsamymi środkami odwoław- czymi nie znajduje uzasadnienia”26. Z wyżej wskazanych przyczyn z dniem 6 lutego 2005 r., tj. z datą wejścia w życie ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r., wprowadzono do kodeksu postępowania cywilnego skargę kasacyjną uregulowaną prze- pisami art. 3981–39821 k.p.c., na podstawie których przeprowadzane postępowanie kasacyjne wszczęte wniesieniem skargi kasacyjnej jest również tym „właściwym postępowaniem”, o którym mowa w art. 4171 § 2 k.c.27 Podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa w takiej sytuacji tworzy również art. 4171 § 2 k.c., natomiast oba nowo utworzone w postępowaniu cywilnym postępowania wszczęte na podstawie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz skargi kasacyjnej są w stosunku do siebie komplementarne28. Intencją ustawodawcy dokonującego zmian w procedurze cywilnej, jak spostrze- żono w doktrynie, było takie ukształtowanie skargi kasacyjnej, aby wraz ze skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orze- czenia stanowiły zharmonizowany, spójny i uzupełniający się system kontroli legalności prawomocnych orzeczeń29. Ustawodawca, wprowa- dzając do cywilnej ustawy procesowej dwa uzupełniające się wzajemnie 25 T. Wiśniewski (w:) H. Dolecki, T. Wiśniewski (red.), Kodeks postępowania cywil- nego. Komentarz, t. II, Warszawa 2010, s. 159. 26 Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy..., druk sejmowy nr 2696. 27 L. Bagińska, Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzecze- nia, Warszawa 2009, s. 3. 28 M. Safjan, Odpowiedzialność odszkodowawcza..., s. 71. 29 M.P. Wójcik (w:) A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Praktyczny komentarz, Kraków 2005, s. 531. 28
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia a skarga kasacyjna w procesie cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: