Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00872 011072 7491805 na godz. na dobę w sumie
Skutki prawne separacji małżonków - ebook/pdf
Skutki prawne separacji małżonków - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 320
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2015-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia 'Skutki prawne separacji małżonków' stanowi obecnie pierwsze na rynku, oryginalne, pełne opracowanie tej tematyki.

Instytucja separacji stanowi już w literaturze przedmiot licznych prac, jednakże koncentrują się one na innych zagadnieniach: historycznych, problematyce przesłanek i funkcji.
Praca oprócz szeroko wykorzystanej literatury (ponad 400 pozycji) oraz orzecznictwa (ponad 100 orzeczeń) zawiera wyniki badań przeprowadzonych w SO w Gdańsku na aktach spraw separacyjnych z lat 2001 - 2003.
Praca dotyka zarówno problematyki skutków osobistych separacji (obowiązki niemajątkowe małżeńskie, relacje z dzieckiem, wpływ separacji na dobra osobiste małżonków), jak i skutków alimentacyjnych i stricte majątkowych (ustrój majątkowy, odpowiedzialność za zobowiązania, problematyka 'fikcyjnych separacji', prawnospadkowe skutki separacji).
Poza tym w pracy omówiono skutki prawne zniesienia separacji oraz problematykę orzeczenia rozwodu małżonków, którzy wcześniej pozostawali w separacji.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Skutki prawne separacji małżonków Anna Sylwestrzak monografi e Stan prawny na 1 czerwca 2007 r. Redakcja: Izabela Ratusińska Wydawca: Justyna Kossak Sk³ad, ³amanie: Jan Palacz; Faktoria Wyrazu Sp. z o.o. © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2007 ISBN: 978-83-7526-222-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Wydawnictw Książkowych i Czasopism Prawniczych 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 Redakcja Książek 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Druk i oprawa: Sowa — Druk na życzenie, www.sowadruk.pl, tel. (22) 431 81 40 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów ........................................................................... 11 1. Czasopisma ....................................................................................................... 11 2. Piśmiennictwo .................................................................................................. 12 Wprowadzenie ..................................................................................................... 13 Rozdział I Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym oraz w prawie polskim w ujęciu historycznym ............... 17 1. Separacja małżonków w obcych systemach prawnych ............................ 18 1.1. Włochy ....................................................................................................... 18 1.2. Francja ........................................................................................................ 22 1.3. Hiszpania ................................................................................................... 25 1.4. Portugalia ................................................................................................... 27 1.5. Holandia ..................................................................................................... 29 1.6. Litwa ........................................................................................................... 30 1.7. Wielka Brytania ......................................................................................... 32 1.8. Argentyna .................................................................................................. 33 2. Separacja małżonków w prawie kanonicznym .......................................... 35 3. Separacja małżonków w polskim prawie oraz w projektach regulacji przed nowelizacją k.r.o. z dnia 21 maja 1999 r. .......................... 38 3.1. Separacja małżonków w Polsce po odzyskaniu niepodległości ........................................................................................... 38 3.2. Projekty unormowania separacji oraz jej regulacja intertemporalna w prawie polskim ....................................................... 41 3.2.1. Projekty powstałe w latach 1918–1939 r. ..................................... 41 3.2.2. Regulacja intertemporalna separacji w prawie polskim po 1945 r. ........................................................................... 44 3.2.3. Projekty powstałe w latach 1992–1998 ........................................ 46 5 Spis treści Rozdział II Zagadnienia ogólne, konstrukcyjne i kolizyjne ........................................... 49 1. Zagadnienia terminologiczne. Znaczenie pojęcia „separacja” ................. 49 2. Funkcje instytucji separacji ............................................................................ 51 2.1. Funkcja organizacyjna i legalizująca ..................................................... 53 2.2. Funkcja separacji jako surogatu rozwodu ............................................ 55 2.3. Separacja jako środek ułatwiający orzeczenie rozwodu .................... 58 2.4. Funkcja restytucyjna ................................................................................ 59 2.5. Funkcja ochrony i realizacji prawnie chronionych dóbr ................... 62 2.6. Oddziaływania między funkcjami separacji........................................ 63 3. Struktura skutków prawnych separacji ....................................................... 65 3.1. Sposób uregulowania skutków prawnych separacji .......................... 65 3.2. Podziały skutków prawnych separacji .................................................. 67 4. Skutki prawne separacji w aspekcie kolizyjnym ........................................ 69 Rozdział III Osobiste skutki separacji w relacji między małżonkami ........................... 75 1. Orzeczenie separacji a węzeł małżeński ...................................................... 75 2. Obowiązki małżeńskie separowanych małżonków ................................... 78 2.1. Obowiązek wspólnego pożycia ............................................................. 78 2.2. Obowiązek wierności............................................................................... 80 2.3. Obowiązek pomocy i współdziałania dla dobra rodziny .................. 84 3. Separacja a dobra osobiste małżonków ........................................................ 86 3.1. Zagadnienia wprowadzające ................................................................. 87 3.2. Dobra osobiste małżonków ..................................................................... 90 3.2.1. Struktura i treść dóbr osobistych małżonków ............................ 91 3.2.2. Zakres ochrony dóbr osobistych małżonków ............................ 92 3.3. Dobra osobiste małżonków separowanych.......................................... 95 3.3.1. Nazwisko .......................................................................................... 96 3.3.2. Stan cywilny (status małżonka) .................................................... 99 Rozdział IV Skutki separacji w zakresie sytuacji rodzinnej i społecznej małżonków .......................................................................................................... 105 1. Orzeczenie separacji a rodzina .................................................................... 105 1.1. Małżonkowie separowani jako członkowie rodziny ........................ 105 1.2. Przykłady stosowania przepisów odnoszących się do rodziny względem rodziny separowanych małżonków .............................................................................................. 109 6 Spis treści 2. Separacja rodziców a stosunki z dziećmi ................................................... 113 2.1. Dobro dziecka jako element przesłanek orzeczenia separacji .................................................................................................... 113 2.2. Sposoby orzekania o władzy rodzicielskiej w wyroku separacyjnym .......................................................................................... 120 2.2.1. Zagadnienia ogólne i prawnoporównawcze ........................... 120 2.2.2. Pozostawienie pełnej władzy rodzicielskiej obojgu separowanym małżonkom .......................................................... 124 2.2.3. Ograniczenie władzy rodzicielskiej ........................................... 126 2.2.4. Zawieszenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej ................... 128 2.2.5. Osobista styczność z dzieckiem .................................................. 129 2.2.6. Orzekanie o władzy rodzicielskiej separowanych małżonków w praktyce sądowej ................................................ 131 2.3. Pochodzenie dziecka urodzonego w czasie separacji ...................... 135 3. Wpływ separacji na prawno–społeczną sytuację małżonków ............... 137 3.1. Zdolność małżonków separowanych do sprawowania opieki oraz pełnienia funkcji rodziny zastępczej .............................. 138 3.2. Separacja małżonków a przysposobienie dziecka ............................ 141 3.3. Separacja a powinowactwo .................................................................. 143 Rozdział V Obowiązek pomocy wzajemnej i alimentacji podczas separacji ........... 145 1. Obowiązek pomocy separowanych małżonków ..................................... 145 1.1. Zagadnienia ogólne ................................................................................ 145 1.2. Względy słuszności jako przesłanka aktualizacji obowiązku pomocy ................................................................................ 151 2. Konstrukcja prawna obowiązku alimentacyjnego separowanych małżonków .......................................................................... 156 2.1. Małżeński model obowiązku dostarczania środków utrzymania ............................................................................................... 157 2.1.1. Model podstawowy ...................................................................... 157 2.1.2. Modyfikacje zachodzące wskutek separacji faktycznej małżonków .................................................................................... 159 2.2. Alimentacyjny model rozwodowy ...................................................... 160 2.3. Separacyjny model alimentacji ............................................................ 162 3. Obowiązek alimentacyjny na gruncie separacji ....................................... 164 3.1. Zwykły obowiązek alimentacyjny (art. 60 § 1 k.r.o.) ......................... 164 3.2. Rozszerzony obowiązek alimentacyjny (art. 60 § 2 k.r.o.) ............... 168 7 Spis treści Rozdział VI Małżeński ustrój majątkowy oraz odpowiedzialność małżonków za zobowiązania w czasie separacji ........................................ 173 1. Zagadnienia ogólne ....................................................................................... 173 1.1. Majątek małżonków ............................................................................... 173 1.2. Podstawowe podziały ustrojów majątkowych .................................. 175 1.3. Podział wtórny ustrojów: odmiany małżeńskich ustrojów majątkowych .......................................................................... 179 2. Charakterystyka ustroju majątkowego separowanych małżonków...................................................................................................... 182 3. Wpływ orzeczenia separacji na ustrój majątkowy małżonków ............. 184 4. Wybrane zagadnienia związane z funkcjonowaniem ustroju rozdzielności majątkowej ............................................................................. 186 4.1. Zarząd majątkiem ................................................................................... 187 4.2. Współposiadanie i korzystanie z rzeczy należących do wspólnego majątku .......................................................................... 190 4.3. Rozporządzanie udziałem w majątku wspólnym ............................ 192 4.4. Podział majątku wspólnego .................................................................. 194 5. Umowy zmieniające charakter prawa do majątku .................................. 197 5.1. Intercyza ................................................................................................... 197 5.2. Umowa spółki cywilnej ......................................................................... 201 6. Odpowiedzialność separowanych małżonków za zobowiązania ............................................................................................. 205 7. Problem tzw. fikcyjnych separacji ............................................................... 208 7.1. Wykorzystanie separacji dla pokrzywdzenia wierzycieli małżonków .......................................................................... 208 7.2. Separacja jako środek umożliwiający uzyskanie dodatkowych świadczeń ....................................................................... 215 Rozdział VII Mieszkaniowa i prawnospadkowa sytuacja małżonków separowanych ..................................................................................................... 217 1. Skutki separacji w zakresie praw do mieszkania...................................... 217 1.1. Zagadnienia ogólne i prawnoporównawcze ..................................... 217 1.1.1. Charakter prawny rozstrzygnięć z art. 58 § 2 w związku z art. 613 § 1 k.r.o. ..................................................... 221 1.1.2. Rodzinnoprawny tytuł małżonka do mieszkania po orzeczeniu separacji ................................................................ 222 1.1.3. Kierunek orzekania ...................................................................... 224 8 Spis treści 1.2. Orzeczenie o sposobie korzystania z mieszkania ............................. 225 1.2.1. Przesłanki rozstrzygnięcia ........................................................... 225 1.2.2. Charakter prawny rozstrzygnięcia ............................................ 226 1.2.3. Treść rozstrzygnięcia .................................................................... 227 1.2.4. Orzekanie o sposobie korzystania z mieszkania w praktyce sądowej ...................................................................... 229 1.3. Podział wspólnego mieszkania ............................................................ 232 1.3.1. Przesłanki podziału mieszkania ................................................. 232 1.3.2. Sposób podziału mieszkania ....................................................... 234 1.3.3. Wybrane zagadnienia związane z podziałem mieszkania na przykładzie najmu lokalu oraz spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu ................... 235 1.4. Przyznanie mieszkania jednemu z małżonków ................................ 240 1.5. Orzeczenie eksmisji ................................................................................ 242 2. Skutki separacji w prawie spadkowym ...................................................... 244 2.1. Prawnospadkowe skutki wytoczenia powództwa o separację................................................................................................ 244 2.2. Prawnospadkowe skutki orzeczenia separacji .................................. 247 Rozdział VIII Ustanie skutków prawnych separacji w drodze jej zniesienia ............... 251 1. Uwagi prawnoporównawcze ...................................................................... 251 2. Zagadnienia ogólne ....................................................................................... 256 2.1. Pojednanie separowanych małżonków jako podstawa modyfikacji niektórych skutków prawnych separacji, bez jej zniesienia ..................................................................................... 256 2.2. Przesłanki i tryb zniesienia separacji (wzmianka) ............................ 259 2.3. Podział skutków prawnych zniesienia separacji ............................... 260 2.4. Skutki prawne zniesienia separacji w aspekcie kolizyjnym ............................................................................................... 262 3. Małżeński ustrój majątkowy po zniesieniu separacji .............................. 263 3.1. Ustawowy ustrój majątkowy ................................................................ 264 3.2. Ustrój rozdzielności majątkowej utrzymany postanowieniem o zniesieniu separacji .............................................. 267 3.3. Inne ustroje majątkowe po zniesieniu separacji ............................... 268 4. Pozostałe skutki zniesienia separacji .......................................................... 269 9 Spis treści Rozdział IX Skutki prawne separacji a orzeczenie rozwodu separowanych małżonków .......................................................................................................... 274 1. Uwagi prawnoporównawcze ...................................................................... 274 2. Ocena przesłanek rozwodu poprzedzonego separacją .......................... 276 2.1. Wpływ orzeczenia separacji na ocenę przesłanek rozwodu ........... 277 2.2. Wpływ zniesienia separacji na ocenę przesłanek rozwodu ............ 280 3. Orzeczenie o winie rozkładu pożycia i zaniechanie tego orzeczenia w wyroku rozwodowym poprzedzonym separacją ............ 281 3.1. Skutki orzeczenia separacji, a rozstrzyganie o winie rozkładu pożycia w wyroku rozwodowym ......................... 281 3.2. Wyrok rozwodowy z zaniechaniem orzekania o winie, poprzedzony orzeczeniem separacji ................................................... 285 4. Treść wyroku rozwodowego poprzedzonego separacją (stosowanie art. 58 k.r.o.) ............................................................................... 287 4.1. Rozstrzygnięcia obligatoryjne .............................................................. 287 4.2. Rozstrzygnięcia podejmowane na wniosek jednego z małżonków bądź na ich zgodny wniosek ....................................... 289 5. Orzekanie o obowiązku alimentacyjnym małżonków separowanych przez czas trwania procesu rozwodowego .................... 290 Zakończenie. Wnioski ...................................................................................... 293 Bibliografia ......................................................................................................... 297 1. Wykaz literatury ............................................................................................. 297 2. Wykaz orzecznictwa i glos ............................................................................ 316 10 Wykaz ważniejszych skrótów 1. Czasopisma Acta UWr — Acta Universitatis Wratislaviensis DPP — Demokratyczny Przegląd Prawniczy KPP — Kwartalnik Prawa Prywatnego Mon. Prawn. — Monitor Prawniczy NP — Nowe Prawo NPN — Nowy Przegląd Notarialny PAK — Prawo — Administracja — Kościół Pal. — Palestra PiP — Państwo i Prawo PiŻ — Prawo i Życie PL — Przegląd Legislacyjny Prok. i Pr. — Prokuratura i Prawo PS — Przegląd Sądowy Rej. — Rejent RNP — Roczniki Nauk Prawnych RPEiS — Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SC — Studia Cywilistyczne SP — Studia Prawnicze SPW — Studia z Prawa Wyznaniowego ZN IBPS — Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego ZN UJ — Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 11 Wykaz skrótów 2. Piśmiennictwo K.r.o. Komentarz, 1966 — Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, M. Gru- dziński, J. Ignatowicz (red.), Warszawa 1966. K.r.o. Komentarz, 1975 — Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, B. Dobrzań- ski, J. Ignatowicz (red.), Warszawa 1975. K.r.o. Komentarz, 2000 — J. Gajda, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2000. K.r.o. Komentarz, 2002 — Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, K. Pietrzy- kowski (red.), Warszawa 2002. K.r.o. z komentarzem, 2002 — Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, K.r.o. Komentarz, 2003 — Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, K. Pietrzy- K. Piasecki (red.), Warszawa 2002. kowski (red.), Warszawa 2003. K. Piasecki (red.), Warszawa 2006. (red.), Ossolineum 1985. K.r.o. Komentarz, 2006 — Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Wyd. 3, System pr. rodz. — System prawa rodzinnego i opiekuńczego, J.S. Piątowski System pr. cyw., t. () — System prawa cywilnego, t. I, Ossolineum 1974; t. II, Ossolineum 1977; t. III, cz. I, Ossolineum, 1981. System pr. pryw. — System prawa prywatnego, t. 12, Prawo rodzinne i opiekuń- cze, T. Smyczyński (red.), Warszawa 2003. 12 Wprowadzenie Instytucja separacji została wprowadzona do k.r.o. ustawą z dnia 21 maja 1999 r.1 W ciągu kolejnych lat jej obowiązywania liczba orzeka- nych separacji systematycznie wzrasta. W roku 2000 orzeczono 1340 se- paracji oraz 42.770 rozwodów2, co oznacza, że odsetek separacji dla ogółu spraw separacyjnych i rozwodowych wyniósł wówczas 3 . W następnym roku odsetek ten wyniósł 4,9 , bowiem orzeczono już 2345 separacji i 45.308 rozwodów3. Natomiast w roku 2002 orzeczono 2649 separacji i 45.414 roz- wodów4, co powoduje, że odsetek separacji ukształtował się w wysokości 5,5 sumy spraw rozwodowych i separacyjnych. W 2003 r. orzeczono 54.003 rozwody i 3802 separacje5, zatem odsetek separacji wynosi 6,6 . Tendencja wzrostowa wykazuje, że separacja staje się coraz szerzej akceptowanym przez społeczeństwo i organy stosujące prawo instrumentem kształtowa- nia stosunków rodzinnych. Instytucja separacji stanowi już w literaturze przedmiot licznych prac, jednakże problematyka jej skutków prawnych nie została, jak dotąd, wy- czerpująco opracowana, ponieważ dotychczasowe badania w przeważają- cej części koncentrują się na zagadnieniach przesłanek i funkcji separacji oraz na jej uwarunkowaniach historycznych. Z tego powodu celowe jest podjęcie rozważań na ten temat i opracowanie syntetycznego ujęcia zagad- nienia skutków prawnych separacji. Wykorzystane w niniejszej pracy materiały składają się na cztery ka- tegorie źródeł: 1) teksty analizowanych aktów prawnych, 2) literatura pol- 1 Ustawa z dnia 21 maja 1999 r. o zmianie ustaw k.r.o., k.c., k.p.c. oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 52, poz. 532, która weszła w życie dnia 16 grudnia 1999 r. 2 H. Dmochowska (red.), Rocznik demograficzny, Warszawa 2001, s. 206–208. Dane dotyczą liczby se- paracji i rozwodów orzeczonych prawomocnie w skali kraju. Ibidem, s. 176–180. Ibidem, s. 210–214. Ibidem. 3 4 5 13 Wprowadzenie ska i orzecznictwo sądów polskich, 3) literatura zagraniczna i orzecznictwo sądów państw obcych, oraz 4) materiały empiryczne, zebrane w drodze badań aktowych. Badania aktowe przeprowadzono w okresie od paździer- nika do grudnia 2003 r., w Sądzie Okręgowym w Gdańsku. W celu osiąg- nięcia wyników reprezentatywnych dla badanego okręgu, przeanalizo- wano w sumie 220 akt z trzech ostatnich roczników, tzn. z lat 2001–2003. Wyboru akt dokonano w ten sposób, że przebadano kolejne akta spraw o separację z lat 2001 (100 akt) i 2002 (100 akt), poczynając od początku każ- dego z tych roczników. W chwili przeprowadzania badań nie było możli- we uzyskanie tak dużej liczby akt z roku 2003, z uwagi na to, że większość spraw o separację wszczętych w tym roku, była jeszcze w toku. Dlatego też badaniami objęto najwyższą możliwą wówczas okrągłą liczbę akt, czy- li 20. Jako narzędzie badawcze wykorzystano kwestionariusz, wypełniany w czasie przeglądania akt. Prezentowane w pracy za pomocą tabel wyniki badań aktowych stano- wią rezultat sumowania wyników cząstkowych, pochodzących ze wszyst- kich przebadanych akt. Przeprowadzone wcześniej próbne zestawienia da- nych z kolejnych lat nie wykazywały bowiem znaczniejszych różnic, które wskazywałyby na potrzebę klasyfikowania tych danych w oparciu o kry- terium czasu. Można przypuszczać, że tego rodzaju porównania spełnią swoją funkcję za parę lat, kiedy przybędzie materiału badawczego w po- staci wzrastającej liczby spraw o orzeczenie separacji. Kolejność poszczególnych rozdziałów w niniejszej pracy nie jest przy- padkowa. Praca składa się bowiem w istocie z trzech, aczkolwiek nie wy- odrębnionych systematycznie części. Część ogólna obejmuje zagadnienia historyczne, prawnoporównawcze i konstrukcyjne (rozdziały I i II). Część zasadnicza zawiera omówienie sytuacji prawnej separowanych małżonków w aspekcie osobistym i majątkowym (rozdziały III–VII). Natomiast część końcowa objęła rozważania na temat ustania skutków separacji w drodze jej zniesienia lub orzeczenia rozwodu separowanych małżonków (rozdziały VIII i IX). Zważywszy, że orzeczenie separacji wywołuje skutki w szerszym zakresie, niż tylko w relacji między małżonkami, wyróżniono trzy płasz- czyzny oddziaływania tych skutków: małżeńską (w relacji między małżon- kami), rodzinną (dotyczącą również sytuacji członków najbliższej rodziny) i społeczną, która obejmuje jeszcze szerszy krąg osób (np. powinowatych, osoby znajdujące się pod opieką itp.). Według tego trójpodziału uporząd- kowano rozważania w zakresie osobistych skutków separacji. 14 Wprowadzenie Z uwagi na duże podobieństwo skutków prawnych separacji do skut- ków rozwodu, w wielu miejscach odesłano do literatury rozwodowej, jed- nak bez ponownego opisywania zagadnień, które zostały już szczegółowo opracowane na gruncie rozwodu. Niniejsza praca akcentuje przede wszyst- kim istotę instytucji separacji, jako alternatywy wobec rozwodu, stanowiącej „trzecią drogę” dla skłóconych małżonków, położoną niejako między dwo- ma skrajnymi biegunami, które z jednej strony tworzy rozwód, a z drugiej kontynuowanie konfliktowego pożycia. Niniejsza praca stanowi częściowo zmodyfikowaną wersję rozprawy doktorskiej obronionej w czerwcu 2005 r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego. Rozprawa ta została napisana pod kierunkiem pana prof. dr. hab. Tomasza Sokołowskiego, któremu pragnę podziękować za opiekę naukową i cenne wskazówki. Dziękuję również recenzentom rozprawy, pani prof. dr hab. Janinie Panowicz–Lipskiej oraz panu prof. dr. hab. Mirosławowi Nazarowi, za wnikliwą analizę i zgłoszone uwagi, które wpłynęły na ostateczny kształt pracy. Praca uwzględnia stan prawny, orzecznictwo i literaturę na dzień 1 października 2006 r. Gdańsk, maj 2007 r. Autorka 15 16 Rozdział I Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym oraz w prawie polskim w ujęciu historycznym Instytucja separacji nie była znana w prawie rzymskim. Rzymianie traktowali wprawdzie małżeństwo jako związek trwały, lecz już od czasów najdawniejszych istniała możliwość jego rozwiązania (zasada wolności roz- wiązywania małżeństw)1. Nawet sami zainteresowani nie mogli tej wolności ograniczyć, gdyż jakiekolwiek umowy wyłączające z góry możliwość roz- wodu nie wywoływały skutków prawnych. Jedną z przyczyn rozwiązania małżeństwa stanowiło przerwanie faktycznej wspólnoty, choćby nie miało definitywnego charakteru. Powstanie i rozwój instytucji separacji powiązany był z kształtowa- niem się prawa kanonicznego, które opierało się na leżącej u podstaw wia- ry zasadzie trwałości i nierozerwalności małżeństwa. Separacja była znana prawu kościelnemu już od pierwszych wieków istnienia Kościoła, co wy- nika z pism Ojców Kościoła, uchwał synodów i soborów2. Pierwszy urzę- dowy dokument Kościoła katolickiego dotyczący separacji został wydany na soborze trydenckim. Postanowiono wówczas, że separacja nie narusza fundamentalnej zasady chrześcijańskiej wiary, którą stanowi nierozerwal- ność małżeństwa3. Separacja wiązała się ściśle z tą zasadą, łagodząc ją i sta- nowiąc surogat rozwodu4. 1 „Libera matrimonia esse antiquitus placuit (C. 8, 38, 2)”, K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 2001, s. 232. 2 W. Góralski, Kanoniczne prawo małżeńskie, Warszawa 2000, s. 164. 3 B. Sitek, Trwałość i nierozerwalność małżeństwa, Olsztyn 2002, s. 100. 4 H. Insadowski, Separacja małżeńska, Lublin 1928, s. 5. 17 Rozdział I. Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym... Instytucja separacji jest obecnie uregulowana w licznych ustawodaw- stwach państw obcych. Niżej zostaną omówione regulacje z wybranych siedmiu krajów: Włoch, Francji, Hiszpanii, Portugalii, Litwy, Wielkiej Bry- tanii i Argentyny. 1. Separacja małżonków w obcych systemach prawnych 1.1. Włochy Instytucja separacji uregulowana jest w księdze pierwszej włoskiego kodeksu cywilnego5, w tytule szóstym: „o małżeństwie”. Ustawa wylicza dwie formy separacji: sądową i konsensualną (art. 150 k.c. włoskiego). Obok nich istnieje jeszcze trzecia forma, nie znajdująca kompleksowej regulacji, a określana przez naukę prawa jako separacja czasowa6. Może ona nastąpić w toku postępowania o unieważnienie małżeństwa, o separację lub o roz- wód. Wymienione trzy postacie separacji nazywane są wspólnie mianem separacji legalnej7, w celu odróżnienia ich od separacji faktycznej. Ta ostat- nia następuje bowiem wyłącznie jako skutek decyzji stron, nie poddany żadnej ingerencji ze strony sądu8. Separacja nie rozwiązuje węzła małżeńskiego, lecz powoduje ustanie lub modyfikację pewnych jego skutków. W zakresie niemajątkowych skut- ków separacji poczesne miejsce w rozważaniach doktryny włoskiej zajmuje kwestia obowiązków małżeńskich, warto więc je pokrótce zreferować. Przede wszystkim, według art. 143 k.c. włoskiego z małżeństwa wyni- ka obowiązek wzajemnej wierności, pomocy moralnej i materialnej, wspól- nego zamieszkania oraz współdziałania w interesie rodziny. Problem w tym, które z wymienionych powinności i w jakim zakresie utrzymują się w cza- sie trwania separacji. Poprzednio obowiązująca norma rozwiązywała wspo- mniane zagadnienie w ten sposób, że utrzymywała w mocy, na korzyść małżonka niewinnego, prawa małżeńskie dające się pogodzić ze stanem 5 Kodeks cywilny włoski, w brzmieniu nadanym reformą z 1975 r., ustawa z dnia 19 maja 1975 r., nr 151, Gazzetta Ufficiale z 23 marca 1975 r., nr 135 (cytowany dalej jako k.c. włoski). 6 T. Auletta, Il diritto di famiglia, Torino 2000, s. 233. 7 Tamże, s. 220. 8 Szerzej przesłanki i rodzaje separacji w prawie włoskim opisałam w artykule Separacja w prawie włoskim, KPP 2003, nr 4, s. 769–786. 18 1. Separacja małżonków w obcych systemach prawnych separacji. Przepis ten jednak uchylono, powodując, iż w ramach obecnej regulacji brak generalnego rozwiązania tej kwestii. Pojawiły się w związku z tym trzy różne koncepcje9. Najbardziej radykalna z nich zakłada, że wyga- sają wszystkie obowiązki małżeńskie, argumentując to przeświadczeniem, iż nie bez przyczyny ustawodawca uchylił dawną normę, nie zastępując jej żadną inną. Drugi z poglądów głosi, że na separowanych małżonkach ciążą tylko obowiązki o charakterze majątkowym. Trzeci, najliczniej repre- zentowany nurt zakłada przetrwanie obowiązków w minimalnym zakre- sie, wynikającym z faktu dalszego trwania węzła małżeńskiego. Podkreśla się, że ustają przede wszystkim obowiązki związane ze wspólnym zamiesz- kaniem, pozostają natomiast obowiązki takie jak współdziałanie oraz te, które odnoszą się do dzieci10. Wypada podkreślić, że zgodnie z art. 146 k.c. włoskiego już samo zażądanie separacji przez małżonków stanowi słuszną przyczynę zaprzestania wspólnego zamieszkiwania. Co do obowiązku wierności przyjmuje się, że wraz z powstaniem stanu separacji, przekształca on swoją treść, przybierając formę nakazu respekto- wania godności, czci i honoru małżonka11. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Kasacyjnego12 przykładem niedozwolonego naruszenia powinności mał- żonka separowanego jest uzewnętrznianie wiarołomstwa przez publicz- ne manifestowanie swojego związku z nowym partnerem. Zachowanie to uderza bowiem w godność drugiego z małżonków, która wiąże się ściśle z trwającym dalej węzłem małżeństwa. Wykazuje się również, że obowią- zek pomocy moralnej w zasadzie również wygasa. Wyjątek stanowią tylko te sytuacje, kiedy ze względu na szczególne okoliczności oraz wymóg wza- jemnego poszanowania, odmowa pomocy byłaby sprzeczna z minimalną solidarnością małżeńską, która wynika z dalszego trwania węzła13. W myśl art. 155 k.c. włoskiego, orzekając separację sąd m.in. postana- wia, któremu z małżonków powierza dzieci oraz stosuje inne zarządzenia dotyczące potomstwa, a w szczególności ustala miarę i sposób, w jaki drugi małżonek powinien przyczyniać się do utrzymania, wykształcenia i wycho- wania dzieci, jak również sposób wykonywania jego praw. Pośród innych niemajątkowych skutków separacji wymienić należy ustanie domniemania 9 F. Santosuosso, Il matrimonio, Torino 1987, s. 355. 10 C.M. Bianca, Diritto civile. La famiglia e le successioni, Milano 2001, s. 186; P. Perlingieri, Aspetti ci- vilistici della separazione e del divorzio (w:) Quaderni della rassegna di diritto civile, P. Perlingieri (red.), Napoli 1982, s. 212. 11 T. Auletta, Il diritto..., s. 237. 12 Orzeczenie Włoskiego Sądu Kasacyjnego z dnia 14 kwietnia 1988 r., nr 2964. 13 P. Zatti, La separazione personale dei coniugi, Torino 1982, s. 114. 19 Rozdział I. Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym... ojcostwa męża matki, które, zgodnie z normą art. 232 k.c. włoskiego prze- staje działać po upływie trzystu dni od orzeczenia separacji sądowej lub zatwierdzenia porozumienia małżonków w ramach separacji konsensual- nej. Stan separacji powoduje także zmiany w zakresie ustalania ojcostwa dziecka pozamałżeńskiego. Małżonek separowany, żądający takiego usta- lenia, nie potrzebuje odtąd zgody współmałżonka, która według art. 284 pkt 3 k.c. włoskiego jest warunkiem koniecznym orzekania w tym przed- miocie przez sąd. W przeciwieństwie do skąpej regulacji osobistych stosunków między separowanymi małżonkami, majątkowym skutkom separacji poświęcił usta- wodawca włoski nieco więcej uwagi. Przede wszystkim z chwilą separacji ustaje ustawowy ustrój wspólności majątkowej. Wedle przekonania prze- ważającej części doktryny, do majątku małżonków należy od tej chwili sto- sować przepisy o współwłasności zwykłej14. Doniosłe skutki wywołuje separacja w zakresie małżeńskiego obowiąz- ku pomocy materialnej, który ulega znacznej modyfikacji. Pojawia się mia- nowicie obowiązek alimentacyjny, którego spełniania można żądać zawsze, gdy zaktualizują się jego przesłanki. Warto podkreślić, że zakres świadczeń alimentacyjnych nie jest w żaden sposób delimitowany przesłanką winy; również małżonek wyłącznie winny separacji może więc stać się podmiotem uprawnionym. Jedynym wyznacznikiem są tu bowiem: stan niedostatku uprawnionego i możliwości ekonomiczne uprawnionego, przy czym górną granicę świadczeń stanowi kwota konieczna do życia osoby alimentowanej, po uwzględnieniu jej pozycji społecznej. Obok obowiązku alimentacyjnego, został wprowadzony funkcjonują- cy jako odrębna konstrukcja, obowiązek dostarczania utrzymania (manteni- mento). Zgodnie z art. 156 k.c. włoskiego sąd orzekający separację ustala na korzyść małżonka, który nie ponosi winy separacji, prawo otrzymywania od drugiego małżonka koniecznego utrzymania, jeżeli nie ma on odpo- wiednich, własnych dochodów. Ustalenie to jest uzależnione od okoliczno- ści i dochodów zobowiązanego. W doktrynie podniesiono15, że celem cyto- wanej regulacji nie jest represja. Norma ukształtowana jest bowiem w ten sposób, iż to właśnie brak winy jest przesłanką uprawnienia, a nie — zawi- nienie — przesłanką obowiązku. Obowiązany do świadczeń z tytułu utrzy- mania może być więc również małżonek niewinny. Zgodnie z jednogłośną wykładnią omawianej normy, celem jej jest zapewnienie uprawnionemu 14 M. Dogliotti, Separazione e divorzio, Torino 1998, s. 103. 15 P. Zatti, La separazione..., s. 126. 20 1. Separacja małżonków w obcych systemach prawnych małżonkowi ochrony dalej idącej niż alimenty, a polegającej na utrzymaniu takiego poziomu egzystencji, jak podczas wspólnego pożycia16. Przesłanką żądania nie jest więc powstanie stanu niedostatku, lecz niezdolność zapew- nienia sobie wskazanego wyżej poziomu życia. W razie późniejszej zmiany okoliczności, orzeczenia na żądanie strony mogą ulec zmianie. Część doktryny dopuszcza zwolnienie od obowiązku dostarczania utrzymania poprzez jednorazową zapłatę, bądź też w drodze przeniesienia na małżonka uprawnionego własności lub innych praw rzeczowych. Za- strzega się równocześnie konieczność wyrażenia zgody przez oboje mał- żonków na takie rozwiązanie17. Otrzymanie skapitalizowanego świadczenia tytułem utrzymania nie wyłącza jednak możliwości żądania w przyszłości przez tego samego małżonka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli popadnie w niedostatek. O ile roszczenia o alimenty zrzec się skutecznie nie można, o tyle zagadnieniem dyskusyjnym jest dopuszczalność zrzeczenia się pra- wa do utrzymania z art. 156 k.c. włoskiego. Zgodnie z przeważającym po- glądem, wyłączenie tego uprawnienia wolą strony nie jest możliwe z tego względu, że świadczenia z tytułu utrzymania zawierają w sobie znaczący element alimentowania18. Zgodnie z art. 156 k.c. włoskiego, sąd orzekający separację może zo- bowiązać małżonka do udzielenia odpowiedniego zabezpieczenia rzeczo- wego lub osobistego, jeżeli istnieje niebezpieczeństwo, że mógłby uchylać się od wypełniania obowiązku alimentacyjnego oraz świadczenia utrzyma- nia. Orzeczenie to stanowi podstawę wpisu hipoteki sądowej. W razie nie- dopełnienia obowiązku, sąd może na żądanie uprawnionego orzec zajęcie części dóbr małżonka zobowiązanego. Może także nakazać osobom trzecim, periodycznie świadczącym sumy pieniężne małżonkowi zobowiązanemu, przesyłanie ich części bezpośrednio małżonkowi uprawnionemu. Orzecze- nie wspomnianych zabezpieczeń w toku postępowania następuje z urzędu, a po jego zakończeniu na żądanie strony. Kolejny majątkowy skutek separacji wypływa z orzeczenia sądu, który ma obowiązek przydzielić jednemu z małżonków prawo zamieszkiwania w domu rodzinnym. Prawo to powiązane jest ściśle z władzą rodzicielską, ponieważ w pierwszej kolejności otrzymuje je małżonek, któremu powie- rzono jej wykonywanie. 16 F. Santosuosso, Il matrimonio..., s. 370. 17 M. Dogliotti, Separazione..., s. 97. 18 F. Santosuosso, Il matrimonio..., s. 373. 21 Rozdział I. Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym... Następnym zagadnieniem, które wypada pokrótce zreferować, są skutki separacji na gruncie prawa spadkowego. Sytuacja małżonków se- parowanych uzależniona jest od tego, czy została orzeczona wina separacji. Zgodnie bowiem z brzmieniem art. 548 k.c. włoskiego, małżonek, który nie ponosi winy separacji, stwierdzonej prawomocnym orzeczeniem, ma takie same prawo do spadku, jak małżonek nie pozostający w separacji. Z kolei małżonek, który ponosi winę separacji, traci możliwość dziedziczenia po współmałżonku. Jedynie w wypadku, gdy w chwili otwarcia spadku słu- żyło mu prawo otrzymywania alimentów od zmarłego, uzyskuje on prawo do dożywotniej renty. Wysokość renty zależy od wartości masy spadkowej oraz od liczby i rodzaju spadkobierców; nie może jednak przewyższać na- leżnych uprawnionemu przed śmiercią małżonka alimentów. Podmiotami zobowiązanymi do świadczenia renty są spadkobiercy, zapisobiercy i obda- rowani przez spadkodawcę, w stosunku proporcjonalnym do otrzymanych korzyści, bez względu na to, czy wchodzi w grę dziedziczenie ustawowe, czy testamentowe. W ramach cytowanej regulacji zaznacza się więc jednak sankcjonujące działanie orzeczenia winy separacji. 1.2. Francja Francuski kodeks cywilny19 reguluje instytucję separacji, nazywając ją „rozdzieleniem cielesnym” (séparation de corps). Zgodnie z art. 296 k.c. francuskiego, separacja może zostać orzeczona na żądanie jednego z mał- żonków w takich samych przypadkach, co rozwód. Pomimo wynikające- go stąd podobieństwa separacji i rozwodu, w literaturze wskazuje się, że u podstaw obu instytucji tkwią dwie przeciwstawne zasady: w odniesieniu do separacji jest to nierozerwalność małżeństwa, natomiast rozwód oparty jest na zasadzie wolności jednostki20. Przesłankami orzeczenia separacji są: 1) wzajemna zgoda małżonków, 2) długotrwałe zerwanie wspólnego pożycia, 3) wina małżonka. Małżon- kowie, którzy wspólnie żądają separacji, nie są obowiązani do podawa- nia przyczyn i muszą tylko przedłożyć do sądowego zatwierdzenia poro- zumienie wzajemne, regulujące skutki separacji21. Kolizja żądań rozwodu i separacji została uregulowana podobnie, jak w prawie polskim: jest zatem 19 Kodeks cywilny francuski z 21 marca 1804 r. (cytowany dalej jako k.c. francuski). 20 A. Karasek, Separacja i rozwód w prawie francuskim, Jurysta 1999, nr 9, s. 29. 21 Identycznie jak w wypadku rozwodu, por. K. Potrzobowski, Nowe prawo rozwodowe we Francji, NP 1976, nr 10, s. 1460. 22 1. Separacja małżonków w obcych systemach prawnych dopuszczalne złożenie przeciwstawnego żądania rozwodu lub separacji przez pozwanego małżonka. Jednak w pierwszej kolejności sąd rozstrzy- ga żądanie rozwodu. Regulacja skutków prawnych separacji w prawie francuskim jest dość lakoniczna, ponieważ ustawodawca w art. 304 k.c. francuskiego posłużył się odesłaniem, zgodnie z którym skutki separacji podlegają tym samym zasadom, co skutki rozwodu, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w prawie. Osobiste skutki separacji regulują art. 299–300 k.c. francuskiego. Miano- wicie, separacja nie rozwiązuje małżeństwa, lecz uchyla obowiązek wspól- nego pożycia. W związku z tym w literaturze wskazano, że żaden z mał- żonków nie może domagać się od drugiego podjęcia pożycia, jak również nie może powołać się na odmowę jego podjęcia, żądając rozwodu z winy współmałżonka22. Na zerwanie pożycia, jako konsekwencję separacji, mo- tywującą żądanie rozwodu można powołać się dopiero wówczas, gdy od orzeczenia separacji upłynęło 6 lat. Z żadnego przepisu nie wynika, że mał- żonkowie separowani obowiązani są dochować wzajemnie wierności. Mimo to, w literaturze przyjmuje się, że obowiązek wierności trwa przez cały okres trwania związku małżeńskiego, ponieważ nie jest on sprzeczny ze stanem separacji23. W razie dopuszczenia się zdrady przez jednego z małżonków, drugi może na tej podstawie wystąpić o rozwód, nawet przed upływem 3–letniego terminu, którego upływ jest przesłanką żądania konwersji se- paracji w rozwód. Orzekając separację, sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej, ustala miej- sce zamieszkania dziecka oraz określa wysokość świadczeń alimentacyjnych na jego rzecz (art. 286–295 k.c. francuskiego). Innym osobistym skutkiem se- paracji jest niedopuszczalność przysposobienia wspólnego (art. 343 k.c. fran- cuskiego). Natomiast każdy z małżonków separowanych może samodziel- nie przysposobić dziecko, bez potrzeby uzyskania zgody współmałżonka. W zakresie majątkowych skutków separacji należy wspomnieć o art. 302 k.c. francuskiego, w myśl którego separacja pociąga za sobą rozdziel- ność majątkową24. W razie, gdy separacja zostaje orzeczona na zgodne żą- danie małżonków, są oni obowiązani przedstawić porozumienie co do spo- sobu zniesienia współwłasności. Jeżeli sąd zatwierdzi to porozumienie, staje 22 M. Świderska, Separacja sądowa w prawie francuskim, KPP 2002, nr 3, s. 615. 23 J. Carbonnier, Droit civil, t. 2, La famille, Paris 1991, s. 295. 24 Część autorów jednak uważa, wbrew wykładni gramatycznej, że w okresie separacji ustaje każdy ustrój majątkowy, także ustrój rozdzielności, J. Carbonnier, Droit..., s. 295. 23 Rozdział I. Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym... się ono integralną częścią wyroku i niedopuszczalne jest jego podważe- nie z powołaniem się na wadę oświadczenia woli25. Zdaniem G. Cornu26, z ustaniem wspólnego gospodarstwa wiąże się nadto wyłączenie solidar- nej odpowiedzialności za zobowiązania związane z prowadzeniem tego gospodarstwa. Innym skutkiem separacji jest oddzielne miejsce zamieszkania mał- żonków. Sąd rozstrzyga w orzeczeniu o sposobie korzystania z mieszkania przez małżonków separowanych; może również obciążyć mieszkanie na- leżące do jednego z małżonków prawem najmu lub użytkowania na rzecz separowanego współmałżonka. Prawo takie stanowi wówczas realizację obowiązku wzajemnego wspierania się, który utrzymuje się mimo orze- czenia separacji. Zgodnie z art. 303 k.c. francuskiego, sąd ustala w wyroku separacyj- nym wysokość świadczenia alimentacyjnego dla małżonka, który pozostaje w niedostatku. Przepis ten odsyła do stosowania w tym przedmiocie ogól- nych reguł obowiązku alimentacyjnego, co oznacza, że wysokość świad- czeń ustalana jest przy uwzględnieniu potrzeb uprawnionego oraz moż- liwości majątkowych zobowiązanego. Obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustalonej orzeczeniem winy rozkładu pożycia. Jednakże w wypadku, gdyby uprawniony do alimentów poważnie uchybił swoim obowiązkom (przed lub po orzeczeniu separacji), sąd może w wyroku se- paracyjnym lub późniejszym orzeczeniu całkowicie lub częściowo zwolnić z obowiązku małżonka–płatnika27. W prawie francuskim przewiduje się także możliwość żądania odszko- dowania w związku z orzeczeniem separacji. Mianowicie, na podstawie art. 266 i 1382 k.c. francuskiego, małżonek może żądać wynagrodzenia przez współmałżonka zarówno szkód materialnych, jak i moralnych, wyrządzo- nych tym orzeczeniem. Zawarte w wyroku separacyjnym orzeczenie o winie wpływa na skut- ki prawne wcześniejszych darowizn między małżonkami28. Mianowicie, jeżeli separacja została orzeczona z wyłącznej winy jednego z małżonków lub z powodu zerwania wspólnego pożycia, małżonek wyłącznie winny oraz ten, który zażądał separacji na podstawie drugiej z wymienionych przyczyn, traci ex lege prawo do darowizn otrzymanych od współmałżonka 25 M. Świderska, Separacja..., s. 623. 26 G. Cornu, Droit civil. La famille, Paris 1996, s. 592. 27 Tamże, s. 594. 28 M. Świderska, Separacja..., s. 626. 24 1. Separacja małżonków w obcych systemach prawnych przed orzeczeniem separacji. Jeżeli natomiast orzeczono separację na pod- stawie obopólnej winy małżonków, bądź w wypadku, gdy jeden małżonek wyraził zgodę na żądanie separacji przez drugiego małżonka, każdy z nich może odwołać całość lub część dokonanych darowizn. Zgodnie z art. 301 k.c. francuskiego, orzeczenie o winie kształtuje rów- nież skutki separacji w prawie spadkowym. Małżonek wyłącznie winny, jak również małżonek, który zainicjował separację, powołując się na zerwanie pożycia, traci prawo do dziedziczenia ustawowego po współmałżonku. Na- tomiast w pozostałych przypadkach reguły dziedziczenia pozostają niena- ruszone. Jednakże w wypadku, gdy separacja została orzeczona na zgodne żądanie małżonków, małżonkowie mogą w przedstawionym sądowi poro- zumieniu postanowić o utracie wzajemnych praw do dziedziczenia. Skuteczność orzeczenia separacyjnego regulują przepisy art. 260–262 k.c. francuskiego. Wyrok wywołuje skutki inter partes i ex nunc — od chwili uprawomocnienia, jeżeli chodzi o osobiste relacje między małżonkami. Na- tomiast stosunki majątkowe podlegają reżimowi separacji ex tunc od dnia wytoczenia powództwa. Jeżeli jednak orzeczenie poprzedzone zostało se- paracją faktyczną, małżonek, który nie jest wyłącznie winny rozkładu poży- cia, może żądać, by skutek wsteczny nastąpił od momentu, w którym strony zaprzestały wspólnego pożycia. Wyrok wywoła skutki wobec osób trzecich dopiero, gdy w aktach stanu cywilnego zostanie umieszczona wzmianka dodatkowa o separacji. Jeżeli jednak jeden z małżonków jest przedsiębiorcą, skuteczność erga omnes wyroku separacyjnego wystąpi dopiero wtedy, gdy wzmianka o separacji zostanie uczyniona w rejestrze handlowym29. 1.3. Hiszpania Instytucja separacji jest uregulowana także w prawie hiszpańskim30. Kreuje ją konstytutywne orzeczenie sądu, stąd w doktrynie określa się ją jako separację prawną (separacion legal), w odróżnieniu od jedynie faktycz- nego rozłączenia (separacion de hecho)31. Całość spraw o orzeczenie separacji podlega kognicji sądów powszechnych dopiero od 1981 r.32; bowiem w okre- sie wcześniejszym, w zależności od formy zawarcia małżeństwa, o separa- cji orzekały bądź sądy powszechne, bądź kościelne. 29 Tamże, s. 614. 30 Ustawa o prawie rozwodowym nr 30 z dnia 7 lipca 1981 r. 31 X. OĆallaghan Muñoz, Compendio de derecho civil, t. IV, Madrid 1988, s. 180. 32 Nowelizacja z dnia 7 czerwca 1981 r. 25 Rozdział I. Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym... Separacja w prawie hiszpańskim stanowi samoistny sposób rozwiąza- nia problemów małżeńskich, jednakże małżonkowie korzystają z niej często dlatego, że jej przeprowadzenie ułatwia i przyspiesza rozwód33. Orzeczenie separacji, która trwa minimum rok (lub dwa lata), jest bowiem jedną z pod- staw uzasadniających żądanie rozwodu. Według kryterium przesłanek orzeczenia separacji legalnej wyróżnia się trzy jej rodzaje: 1) separację konsensualną, 2) separację opartą na przy- czynie prawnej, oraz 3) separację rzeczywistą. Najmniej sformalizowany jest tryb orzekania separacji konsensualnej (separacion consensual). Zgodnie z art. 81 hiszpańskiego kodeksu cywilnego (cytowanego dalej jako k.c. hi- szpański), do orzeczenia tego rodzaju separacji konieczne jest kumulatywne spełnienie trzech przesłanek: 1) zgoda obojga małżonków na orzeczenie se- paracji (tzn. separacji żądają bądź oboje, bądź tylko jeden z małżonków, ale za przyzwoleniem drugiego), 2) upływ co najmniej jednego roku od dnia zawarcia małżeństwa, 3) złożenie pisemnego porozumienia małżonków co do wzajemnych stosunków w czasie separacji. Nie wymaga się natomiast podania jakichkolwiek konkretnych powodów uzasadniających żądanie. Przedmiotem postępowania jest zatwierdzenie (homologacion) żądania wraz z przedstawionym pisemnym porozumieniem. Kolejną odmianę separacji stanowi separacja oparta na przyczynie prawnej (separacion causal). Zachodzi ona wówczas, gdy z żądaniem sepa- racji występuje tylko jeden z małżonków, uzasadniając swoje żądanie jed- ną z uregulowanych prawnie przyczyn, która dotyczy drugiego małżon- ka i której jednocześnie ten małżonek zawinił (art. 81 k.c. hiszpańskiego). Kolejny przepis, art. 82 k.c. hiszpańskiego, wymienia wspomniane przy- czyny, zaliczając do nich: 1) naruszanie obowiązków małżeńskich, 2) na- ruszanie obowiązków rodzicielskich, 3) skazujący wyrok karny i 4) sytua- cje patologiczne. Podstawy żądania separacji nie może jednak stanowić niewierność jeżeli w czasie poprzedzającym żądanie małżonkowie pozo- stawali w powstałej za obopólną zgodą separacji faktycznej, bądź też se- paracja faktyczna została spowodowana przez tego z małżonków, który się na nią powołuje. Naruszenie obowiązków rodzicielskich jako podsta- wa separacji obejmuje nie tylko zachowanie względem wspólnych dzie- ci małżonków, lecz również zachowanie polegające na złym traktowaniu pasierba. Skazujący wyrok karny uzasadnia żądanie separacji tylko wów- czas, gdy została zasądzona kara pozbawienia wolności na czas powyżej 33 J. Panowicz–Lipska, Skutki prawne separacji faktycznej, Poznań 1991, s. 32. 26 1. Separacja małżonków w obcych systemach prawnych sześciu lat, bądź podstawę wyroku stanowi usiłowanie targnięcia się na życie małżonka, jego wstępnych lub potomstwa. Natomiast wspomniane sytuacje patologiczne obejmują: alkoholizm, narkomanię oraz zaburzenia psychiczne; jednakże w tym wypadku trzeba nadto udowodnić, że sepa- racji wymaga dobro rodziny. Ostatni rodzaj separacji stanowi separacja rzeczywista (separacion efecti- va). Jej nazwa opiera się na okoliczności, że podstawą orzeczenia jest w tym wypadku wcześniejsza separacja faktyczna małżonków34. Jeżeli małżon- kowie dobrowolnie uzgodnili faktyczne rozstanie, do orzeczenia separacji prawnej wystarcza upływ sześciu miesięcy życia w rozłączeniu. W prze- ciwnym razie, konieczną przesłanką orzeczenia separacji staje się upływ trzech lat separacji faktycznej W myśl art. 46 k.c. hiszpańskiego, skutki prawne separacji polegają na zachowaniu węzła małżeńskiego, co wiąże się z zachowaniem dotychczaso- wego stanu cywilnego, w postaci stanu pozostawania w małżeństwie oraz z zakazem zawarcia nowych małżeństw przez małżonków separowanych. Zgodnie z art. 83 k.c. hiszpańskiego, ustaje obowiązek wspólnego poży- cia, natomiast w dalszym ciągu trwa obowiązek wierności (choć w postaci obowiązku pozbawionego sankcji prawnej) oraz obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 116 k.c. hiszpańskiego, domniemanie ojcostwa męża matki ustaje. Z chwilą prawomocności orzeczenia, ustaje małżeński ustrój mająt- kowy, a małżonkowie tracą prawo do dziedziczenia ustawowego po sobie wzajemnie. 1.4. Portugalia Instytucja separacji małżeńskiej została uregulowana w portugalskim kodeksie cywilnym (cytowanym dalej jako k.c. portugalski) pod nazwą „są- dowa separacja osób i majątku” (separaçâo judicial de pessoas e bens). W litera- turze podkreśla się, że istnienie tej instytucji służy przede wszystkim tym osobom, których przekonania moralne nie pozwalają na podjęcie decyzji o rozwodzie35. Jeżeli istnieje porozumienie stron, separacja może być orzeczona w try- bie niespornym, natomiast w braku porozumienia pozostaje tryb proceso- wy (separacja sporna). Żądanie separacji spornej musi zostać uzasadnione 34 X. OĆallaghan Muñoz, Compendio..., s. 183. 35 D. Leite de Campos, Lições de direito da familia e das sucessões, Lisboa 1997, s. 280. 27 Rozdział I. Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym... wystąpieniem jednej ze wskazanych w prawie przyczyn, identycznych, jak w wypadku żądania rozwodu. Tryb orzekania separacji ma wpływ na skuteczność orzeczenia w czasie. Mianowicie, w myśl art. 1789 k.c. portu- galskiego, skutki prawne orzeczenia separacji za obopólną zgodą następują wraz z datą zaproponowaną przez małżonków i zaaprobowaną przez sąd. Skutki prawne separacji spornej następują za to ex nunc, dopiero od dnia uprawomocnienia się orzeczenia. Jednak w wyjątkowych wypadkach sąd może orzec, że skutki separacji spornej powstaną ex tunc, od czasu, kiedy ustało wspólne zamieszkiwanie małżonków, jeżeli okoliczności z tym zwią- zane zostaną udowodnione w toku procesu. Separacja nie rozwiązuje, lecz rozluźnia węzeł małżeński. Zostaje utrzymany obowiązek wierności, szacunku i współdziałania (art. 1795 k.c. portugalskiego), małżonek separowany nie traci również obywatelstwa współmałżonka, które przyjął, wstępując w związek małżeński36. Ustaje natomiast obowiązek wspólnego pożycia i pomocy (art. 1795 k.c. portugal- skiego), z wyjątkiem pomocy w postaci obowiązku alimentacyjnego. Jeżeli została orzeczona separacja za porozumieniem stron, obowiązek alimen- tacyjny ciąży na obojgu małżonkach (art. 2016 ust. 1 k.c. portugalskiego), natomiast w wypadku separacji spornej istnienie i rozmiar obowiązku ali- mentacyjnego zależy od ustalonej w orzeczeniu winy spowodowania se- paracji, tak samo, jak w razie rozwodu (art. 2016 ust. 4 k.c. portugalskiego). Dalszym skutkiem separacji jest ustanie wzajemnego dziedziczenia mał- żonków z ustawy (art. 2133 k.c. portugalskiego). Orzeczenie separacji może stać się nadto podstawą roszczenia odszko- dowawczego małżonka względem separowanego współmałżonka z tytułu szkód wyrządzonych w związku z separacją (art. 1792 k.c. portugalskiego). Zobowiązanym do odszkodowania jest małżonek, który został uznany za wyłącznie winnego separacji, bądź za winnego w wyższym stopniu, a tak- że małżonek, który zażądał separacji spornej, powołując się na przyczynę w postaci zaburzeń umysłowych drugiego małżonka. Orzeczenie separacji zostaje odnotowane w rejestrze stanu cywilne- go, poprzez wprowadzenie wzmianki w akcie małżeństwa oraz w akcie urodzenia37. 36 E. dos Santos, Direito da familia, Coimbra 1985, s. 437. 37 Tamże, s. 387. 28 1. Separacja małżonków w obcych systemach prawnych 1.5. Holandia W prawie holenderskim separację małżonków normują przepisy pierwszej księgi holenderskiego kodeksu cywilnego38. Separacja została tam nazwana „rozdzieleniem od stołu i łoża” (scheiding van tafel en bed). Przesłanki jej orzeczenia są takie same jak przesłanki orzeczenia rozwodu, ponieważ w tym zakresie przepisy rozwodowe stosowane są odpowied- nio. Zatem, zgodnie z art. 151 k.c. holenderskiego, separacja może zostać orzeczona na żądanie jednego z małżonków, jeżeli nastąpił trwały rozkład pożycia małżeńskiego. Separacja może zostać również orzeczona na żąda- nie obojga małżonków, jeżeli żądanie oparte jest na obopólnym przeko- naniu, że nastąpił trwały rozkład pożycia małżeńskiego, przy czym każdy z małżonków może wycofać żądanie aż do momentu wydania orzeczenia (art. 154 k.c. holenderskiego). W wyniku separacji ustaje obowiązek wspólnego zamieszkiwania (art. 168 k.c. holenderskiego), utrzymany zostaje natomiast obowiązek ali- mentacyjny (art. 158 k.c. holenderskiego). Powstaje nadto rozdzielność ma- jątkowa. Orzeczenie separacji wywołuje skutki od chwili uprawomocnienia. Separacja nie podlega odnotowaniu w rejestrze stanu cywilnego, ponie- waż małżeństwo trwa nadal. Jednak ze względu na bezpieczeństwo obrotu została przewidziana możliwość wpisu separacji do małżeńskiego rejestru majątkowego39. Wpis nie jest obowiązkowy, jednak jego brak może wywołać negatywne konsekwencje. Zgodnie bowiem z art. 173 k.c. holenderskiego, na separację można powoływać się skutecznie wobec osób trzecich, które o niej nie wiedziały, tylko wówczas, gdy wcześniej dokonano wspomnia- nego wpisu. Wskazuje się zatem, że separacja wywołuje skutki także wobec osób trzecich w trzech wypadkach: 1) jeżeli separacja została wpisana do małżeńskiego rejestru majątkowego, 2) jeżeli osoba trzecia o separacji wie- działa, 3) jeżeli osoba trzecia powinna była wiedzieć o separacji40. Artykuł 174 k.c. holenderskiego przewiduje roszczenie odszkodowaw- cze, którego może dochodzić jeden z małżonków, w wypadku, gdy drugi małżonek, bez wymaganej zgody lub pełnomocnictwa w okresie po wszczę- 38 Cytowanego dalej jako k.c. holenderski; F. Nieper, A.S. Westerdijk, Niederlädisches Bürgeliches Ge- setzbuch, München 1995, s. 116–119. 39 C.J.J.M. Stolker (w:) Personen — en familierecht, Tekst Commentaar, J.Nieuwenhuis, C.J.J.M. Stol- ker, W.L. Valk, M.J.C. Koens, A.P.M.J. Vonken (red.), Kluwer–Deventer 1998, s. 203. 40 C.J.J.M. Volker (w:) Personen…, s. 203. 29 Rozdział I. Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym... ciu postępowania lub na sześć miesięcy poprzedzających tę datę, spowodo- wał uszczerbek w majątku wspólnym, poprzez lekkomyślne zaciąganie dłu- gów, bądź nieuzasadnione zbywanie przedmiotów majątkowych. Roszczenie to jest ograniczone trzyletnim terminem zawitym, który biegnie od uprawo- mocnienia się orzeczenia separacji. W literaturze podkreśla się, że roszczenie powyższe nie służy przeciwko osobom trzecim, które dokonały czynności prawnych z małżonkiem, który wyrządził szkodę we wspólnym majątku. Podstawę żądań skierowanych wobec osób trzecich mogą natomiast stanowić przepisy o czynach niedozwolonych lub o bezpodstawnym wzbogaceniu41. Prawo holenderskie przewiduje także możliwość przyznania sepa- rowanemu małżonkowi prawa do korzystania z mieszkania i urządzenia domowego, należącego do współmałżonka. Mianowicie, zgodnie z art. 175 k.c. holenderskiego, prawo takie może zostać przyznane jednemu z mał- żonków w orzeczeniu separacji lub w późniejszym orzeczeniu, na jego żą- danie, jeżeli mieszkanie, będące przedmiotem rozstrzygnięcia jest własnoś- cią drugiego małżonka, lub gdy ten na podstawie innego tytułu prawnego ma prawo do korzystania z tego mieszkania. Przesłanką wydania takiego rozstrzygnięcia jest jednak wykazanie, że małżonek uprawniony, w chwi- li orzeczenia separacji zamieszkuje w tym lokalu. Żądanie jego jest zatem w istocie żądaniem przedłużenia wykorzystywanego dotąd uprawnienia do zamieszkiwania, opartego na stosunku rodzinnym. 1.6. Litwa W uchwalonym w 2000 r. litewskim kodeksie cywilnym42 zerwano z charakterystyczną dla prawa radzieckiego koncepcją odrębności stosun- ków prawnorodzinnych, włączając regulację tych stosunków, zgodnie z za- łożeniami systemu pandektowego, do kodeksu cywilnego43. Księga trzecia tego kodeksu obejmuje prawo rodzinne, przewidując w rozdziale V insty- tucję separacji, nazwaną „oddzielnym pożyciem małżonków” (sutuoktinių gyvenimas skyrium). W prawie litewskim daje się wyróżnić dwa tryby orzeczenia separa- cji: na żądanie jednego małżonka oraz na wspólne żądanie obojga małżon- ków. Zgodnie z art. 3.73 k.c. litewskiego, jeden z małżonków może zażą- 41 Tamże, s. 204. 42 Uchwalony dnia 18 lipca 2000 r. (cytowany dalej jako k.c. litewski). 43 K. Zaradkiewicz, Kodyfikacja prawa cywilnego na Litwie, Łotwie i w Estonii. Trzy drogi powrotu do tra- dycji zachodu, PL 2003, nr 4, s. 31–35. 30 1. Separacja małżonków w obcych systemach prawnych dać separacji, jeżeli z powodu pewnych okoliczności, choćby niezależnych od drugiego małżonka, wspólne pożycie stało się niemożliwe, bądź godzi w dobro małoletnich dzieci małżonków, lub małżonkowie nie chcą konty- nuować wspólnego pożycia. Natomiast separacja na zgodne żądanie mał- żonków wchodzi w grę wtedy, gdy ze względu na zaistniałą separację fak- tyczną małżonkowie zawarli wcześniej umowę, która określa miejsce pobytu małoletnich dzieci, kwestie związane z ich wychowaniem i utrzymaniem, oraz podziałem majątku małżonków. W świetle art. 3.73 k.c. litewskiego dopuszczalne jest powództwo wza- jemne o separację, jeżeli drugi z małżonków żąda rozwodu, i odwrotnie. W wypadku kolizji żądań, sąd może orzec rozwód lub separację. Jeżeli separacja jest orzekana na zgodne żądanie małżonków (czyli na podstawie wcześniej zawartej umowy), sąd potwierdza umowę przed- stawioną przez małżonków wpisując jej treść do treści orzeczenia. Sąd nie może jednak potwierdzić przedstawionej umowy, jeżeli jest ona sprzeczna z porządkiem publicznym lub powoduje uszczerbek w prawach i interesach małoletnich dzieci lub jednego z małżonków. W pozostałych przypadkach, sąd, orzekając separację, rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi małżonków, o wykony- waniu obowiązku alimentacyjnego wobec nich oraz o sposobie uczestni- czenia w ich wychowaniu tego z małżonków, któremu dzieci nie zostaną powierzone. Z ważnych powodów sąd może tymczasowo ustalić miejsce pobytu dzieci u osoby trzeciej, albo w placówce opiekuńczo–wychowaw- czej (art. 3.76 k.c. litewskiego). Rozstrzygając o wspólnym mieszkaniu, sąd powinien w pierwszej kolejności uwzględnić prawa tego małżonka, który jest niezdolny do pracy, oraz tego, z którym pozostają małoletnie dzieci. Separacja wywołuje skutki majątkowe od chwili wszczęcia postępowa- nia, jednakże małżonek, z wyłączeniem tego, który został uznany za win- nego separacji, może żądać, by separacja wywołała skutki już od momentu faktycznego zerwania pożycia (art. 3.77 k.c. litewskiego). Ustawodawca litewski przyjął inny kierunek regulacji skutków praw- nych separacji niż ustawodawca polski; zgodnie bowiem z art. 3.77. k.c. li- tewskiego, separacja wyłącza obowiązek wspólnego pożycia, zachowując co do zasady pozostałe obowiązki małżeńskie, chyba że ustawa przewiduje inne wyłączenia. Ustanie obowiązków małżeńskich podczas separacji sta- nowi więc tutaj, odwrotnie niż w prawie polskim, wyjątek od zasady. Jeżeli małżonkowie nie ustalili sposobu podziału majątku w kontrakcie ślubnym, sąd obowiązany jest rozstrzygnąć tę kwestię w orzeczeniu separacji. 31 Rozdział I. Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym... W myśl art. 3.78. k.c. litewskiego sąd może w orzeczeniu separacyjnym rozstrzygnąć o obowiązku dostarczania środków utrzymania potrzebujące- mu małżonkowi, nawet jeżeli został on uznany za winnego separacji. Jed- nakże podstawą takiego obowiązku może być również um
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Skutki prawne separacji małżonków
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: