Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00134 006699 14065288 na godz. na dobę w sumie
Skutki sprzecznych z prawem umów obligacyjnych - w poszukiwaniu skutecznych i proporcjonalnych sankcji sprzeczności umowy obligacyjnej z prawem. Wydanie 1 - ebook/pdf
Skutki sprzecznych z prawem umów obligacyjnych - w poszukiwaniu skutecznych i proporcjonalnych sankcji sprzeczności umowy obligacyjnej z prawem. Wydanie 1 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 871
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0388-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Zagadnienie skutków umowy sprzecznej z ustawą lub normami moralnymi nie jest nowe, jednak ostatnio wzbudza bardzo duże zainteresowanie. Coraz częściej zdarza się, że zawarta przez strony umowa w jakimś aspekcie koliduje z szeroko rozumianym porządkiem prawnym. W tej sytuacji sztuką tego co dobre i piękne staje się prawidłowa ocena skutków tego naruszenia, a więc wskazanie sankcji skutecznej i proporcjonalnej.

Celem książki jest pełne przedstawienie problematyki skutków umów obligacyjnych sprzecznych z prawem. Szczególną uwagę poświęcono prezentacji instrumentów uelastyczniających stosowanie sankcji nieważności, jak nieważność części umowy, konwersja, konwalidacja czy też tzw. redukcja utrzymująca skuteczność, a także omówieniu innych niż nieważność skutków sprzeczności umowy z prawem oraz wytyczeniu obszarów, na których ich zastosowanie jest skuteczne i proporcjonalne. Opisano również sankcje towarzyszące różnym typom naruszeń prawa, zwłaszcza tym, z którymi najczęściej boryka się judykatura. Dotyczy to m.in. skutków naruszeń słuszności kontraktowej (w tym zastrzegania niedozwolonych postanowień umownych), zawarcia umowy bez wymaganych kwalifikacji albo zezwoleń administracyjnych, sprzeczności z normami prawa karnego czy naruszenia pierwszeństwa ustawowego. W publikacji w szerokim zakresie wykorzystano dorobek naukowy i orzeczniczy państw obcych. Uwzględniono również projekt Wspólnego Systemu Odniesienia (DCFR). Liczne wnioski de lege ferenda skonfrontowano zarówno z DCFR, jak i z przygotowanym przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego projektem Księgi pierwszej Kodeksu cywilnego.

Książka adresowana jest przede wszystkim do sędziów, adwokatów, radców prawnych, notariuszy oraz aplikantów.

Dr Roman Trzaskowski – adiunkt i zastępca Dyrektora w Instytucie Wymiaru Sprawiedliwości, członek Biura Studiów i Analiz Sądu Najwyższego delegowany do Izby Cywilnej. Członek kilku zespołów problemowych Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego poprzedniej i obecnej kadencji, autor kilkudziesięciu publikacji z dziedziny prawa cywilnego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Redaktor prowadzący: Anna Popławska, Małgorzata Stańczak Opracowanie redakcyjne: Elżbieta Lipińska Redakcja techniczna: Agnieszka Dymkowska Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by Lexis Nexis Polska Sp. z o.o. 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-278-0388-7 Lexis Nexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści A. Cel i zakres opracowania Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 RozdzIał I. zagadnienia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 1. Cel opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 26 2. Zakres opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . a) Umowy zobowiązaniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 b) Umowy sprzeczne z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 c) Skutek (sankcja) sprzeczności umowy z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . 30 B. Metoda opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 1. Szczególne akcenty metodologiczne 2. Koncepcja umowy jako czynności konwencjonalnej i swobody umów jako normy kompetencyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 RozdzIał II. Wskazówki istotne dla interpretacji przepisów regulujących sankcje umów sprzecznych z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 A. Wskazówki konstytucyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 1. Wartości chronione konstytucyjnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 2. Skuteczność sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 3. Proporcjonalność sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 4. Przewidywalność sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 48 5. Znaczenie wskazówek konstytucyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 B. Wskazówki unijne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C. Wskazówki prawnoporównawcze RozdzIał III. Sprzeczność umowy z prawem odpowiadająca art. 58 k.c. . . . . . B. Sprzeczność umowy z prawem w rozumieniu art. 58 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . 65 A. Wstępne ustalenia interpretacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 1. Umowa jako czynność prawna w rozumieniu art. 58 k.c. . . . . . . . . . . . . . 65 2. Ustawa i zasady współżycia społecznego – wzmianka . . . . . . . . . . . . . . . 73 74 1. Pojęcie sprzeczności z prawem w doktrynie i orzecznictwie . . . . . . . . . . . . 74 2. Obserwacje historyczne i prawnoporównawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 a) Prawo francuskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 b) Prawo austriackie c) Prawo niemieckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 (1) Naruszenie zakazu ustawowego w rozumieniu § 134 k.c.n. . . . . . . . . 94 (2) Naruszenie dobrych obyczajów w rozumieniu § 138 k.c.n. . . . . . . . . 101 5 102 d) Prawo szwajcarskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 e) Kodeks zobowiązań f) Przepisy ogólne prawa cywilnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 g) Prawo holenderskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 h) Draft Common Frame of Reference (Projekt Wspólnego Systemu Odniesienia) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 110 111 i) Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Stanowisko włas ne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . a) Chwiejność znaczeniowa sformułowania „sprzeczność treści umowy z prawem” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . b) Wstępne ustalenia interpretacyjne dotyczące zakresu pojęcia „sprzeczność 111 z prawem” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 c) Umowa jako „akt” i jako „regulacja umowna” . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 (1) Kryterium rozróżnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 (2) Sprzeczność regulacji umownej z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 . . . . . 125 (i) Sprzeczność z normami zakazującymi okreś lonych działań (ii) Sprzeczność z normami wytyczającymi prawa i obowiązki stron zobowiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 (iii) Sprzeczność regulacji umownej z prawem a „niemożność” skutecznego uzgodnienia okreś lonej regulacji . . . . . . . . . . . . . 130 (3) Sprzeczność zawarcia umowy z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 (i) Sens zakazów zawarcia umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 (ii) Dwustronna sprzeczność zawarcia umowy z prawem . . . . . . . . . 140 (iii) Jednostronna sprzeczność zawarcia umowy z prawem . . . . . . . . 144 (iv) Jednostronna sprzeczność zawarcia umowy z prawem wymierzona przeciwko drugiej stronie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 . . 163 (v) Naruszenie zakazu zawarcia umowy przez reprezentanta strony (vi) Naruszenie zakazu zawarcia umowy przez notariusza . . . . . . . . . 164 (vii) Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 (4) Sprzeczność regulacji umownej oraz aktu zawarcia umowy z prawem jako alternatywa łączna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (5) Odróżnienie przypadków sprzeczności regulacji umownej oraz aktu 167 zawarcia umowy z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 (6) Ocena wybranych zagadnień w świet le sformułowanych kryteriów . . . 173 174 (i) Problem naruszenia zakazów publicznoprawnych w ogólności . . . . (ii) Naruszenie zakazu prowadzenia działalności bez wymaganych przesłanek podmiotowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 (iii) Naruszenie pierwszeństwa ustawowego . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 (iv) Pominięcie roszczenia byłego właś ciciela o zwrot wywłaszczonej nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (v) Naruszenie przepisów regulujących obligatoryjną procedurę 195 przetargową (vi) Naruszenie zakazu rozporządzania rzeczą cudzą . . . . . . . . . . . . (vii) Naruszenie zakazu wykorzystywania postanowienia wzorca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 200 uznanego za niedozwolone i wpisanego do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone . . . . . . . . . . . . . . 202 (viii) Naruszenie wymagania uzys kania uprzedniego zezwolenia organu władzy publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 6 Spis treściwww.lexisnexis.pl d) Obejście prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 e) Sprzeczność z prawem celu umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 f) Sprzeczność z ustawą a cel naruszanej normy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 g) Sprzeczność z prawem a inne przesłanki skuteczności umowy . . . . . . . . 215 h) Sprzeczność umowy z prawem a rodzaj sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 i) Sprzeczność umowy z prawem w rozumieniu art. 58 k.c. a art. 3531 k.c. . . 228 4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 RozdzIał IV. Sankcja nieważności (tzw. nieważności bezwzględnej) . . . . . . . 241 A. Podstawowa charakterystyka sankcji nieważności (tzw. nieważności 241 bezwzględnej) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 1. Tło historyczne i prawnoporównawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Nieważność jako sankcja ściśle okreś lona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 3. Cechy sankcji nieważności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 270 4. Nieważność „unijna” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . B. Szczególne zagadnienia związane z nieważnością części umowy . . . . . . . . . . 274 1. Nieważność części umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 2. Pojęcie „postanowienie” umowy („część” umowy) w rozumieniu art. 58 § 1 i art. 58 § 3 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 a) Ustalenia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 b) „Część” umowy a umowy połączone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 c) Ujęcie językowo-normatywne czy myślowe (idealne) postanowienia umowy . 281 (1) Warianty interpretacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 (2) Wypowiedzi doktryny i orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 (3) Uwagi prawnoporównawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 (4) Stanowisko włas ne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 3. Wpływ nieważności poszczególnych postanowień umowy na ważność pozostałych części (art. 58 § 3 k.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 a) Ustalenia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 (1) Preferencja na rzecz utrzymania w mocy pozostałych części umowy (części zgodnych z prawem) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 (2) Nieważność niektórych postanowień zgodnych z prawem . . . . . . . . . 310 b) Kryteria niewyartykułowane w art. 58 § 3 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312 c) Kryterium przewidziane w art. 58 § 3 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 (1) Wola stron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 (2) Znaczenie woli osób trzecich i zezwolenia organu władzy publicznej . . 330 . . . . . . 332 332 d) Wyłączenie skutków art. 58 § 3 k.c. ex post mocą działania stron (1) Art. 58 § 3 k.c. a odmienna, zgodna wola stron istniejąca ex post . . . . . (2) Art. 58 § 3 k.c. a odmienna, istniejąca ex post wola strony wyłącznie dotkniętej nieważnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (3) Konwalidacja części umowy zgodnej z prawem, lecz nieważnej 336 ze względu na kryterium z art. 58 § 3 k.c. – wzmianka . . . . . . . . . . 339 e) Przepisy wyłączające zastosowanie art. 58 § 3 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . 340 4. Nieważność części umowy a art. 56 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342 343 344 1. Roszczenie z bezpodstawnego wzbogacenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C. Roszczenia restytucyjne związane z nieważnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . a) Możliwość żądania zwrotu świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344 7 Spis treści b) Wyłączenie obowiązku zwrotu świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 (1) Zgodność świadczenia z zasadami współżycia społecznego (art. 411 pkt 2 k.c.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 (2) Nadużycie roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia (art. 5 k.c.) . . 355 c) Przepadek świadczenia „niegodziwego” (art. 412 k.c.) . . . . . . . . . . . . . 357 (1) Funkcja przepisu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357 (2) Podstawowe przesłanki zastosowania przepisu . . . . . . . . . . . . . . . 364 (3) Przedmiot przepadku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372 374 (4) Znaczenie dla sankcji nieważności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 d) Regulacje szczególne e) Problem świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy zmierzającej do wykreowania stosunku trwałego . . . . . . . . . . . . . . . . 377 f) Znaczenie regulacji nienależnego świadczenia dla efektywności i proporcjonalności sankcji nieważności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381 2. Roszczenia z tytułu ochrony prawa włas ności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383 3. Odpowiedzialność odszkodowawcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 a) Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 b) Odpowiedzialność strony za spowodowanie sprzeczności umowy z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384 c) Odpowiedzialność strony za niepoinformowanie kontrahenta o sprzeczności umowy z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 d) Odpowiedzialność osoby trzeciej związana z nieważnością umowy . . . . . 398 e) Znaczenie odpowiedzialności odszkodowawczej dla skuteczności i proporcjonalności sankcji nieważności 1. Konwersja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399 D. Instytucje korygujące skutki nieważności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400 401 a) Pojęcie i przesłanki zastosowania konwersji w ogólności . . . . . . . . . . . . 401 b) Konwersja nieważnej części czynności prawnej . . . . . . . . . . . . . . . . . 412 c) Podstawa prawna konwersji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 d) Konwersja umów sprzecznych z prawem i jej znaczenie dla proporcjonalności sankcji nieważności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431 2. Konwalidacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435 a) Pojęcie i charakter prawny konwalidacji w ogólności . . . . . . . . . . . . . . 435 (1) Konwalidacja w poglądach doktryny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435 (2) Wstęp do analizy włas nej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 (3) Art. 14 § 2 i art. 890 § 1 zd. 2 k.c. jako podstawy normatywne konwalidacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 (i) Art. 14 § 2 a zdolność do czynności prawnych . . . . . . . . . . . . . 443 (ii) Wykonanie a zawarcie umowy darowizny (art. 890 § 1 zd. 2 k.c.) . . 446 (iii) Art. 14 § 2 i art. 890 § 1 zd. 2 k.c. a instytucja bezskuteczności zawieszonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 (iv) Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 b) Wartościowania związane ze stosowaniem instytucji konwalidacji . . . . . . 462 c) Konwalidacja umów sprzecznych z prawem i jej znaczenie dla proporcjonalności sankcji nieważności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 464 3. Dopuszczalność oceny powołania się na nieważność pod kątem art. 5 k.c. . . . 472 . . . . . . . . . . . . . . . . . 484 484 E. Skuteczność i proporcjonalność sankcji nieważności 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Spis treściwww.lexisnexis.pl 2. Adekwatność sankcji nieważności, gdy sprzeczność umowy z prawem godzi w interes publiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486 3. Adekwatność sankcji nieważności, gdy sprzeczność umowy z prawem godzi w interes prywatny a) Ochrona interesu jednej ze stron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . b) Ochrona interesu osób trzecich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492 492 500 F. Znaczenie „domniemania” nieważności wyrażonego w art. 58 k.c. . . . . . . . . . 501 RozdzIał V. Inny niż nieważność skutek sprzeczności umowy z prawem . . . . 505 A. Ustalenia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505 1. „Inny skutek” w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505 2. „Właś ciwy przepis ustawy” w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. . . . . . . . . . . . . . 506 a) Stanowisko doktryny i orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 506 b) Wskazówki prawnoporównawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 507 c) Stanowisko włas ne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 512 3. „Inny skutek” w przypadku sprzeczności umowy z zasadami współżycia społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 519 4. Ogólny tryb ustalania właś ciwej sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 528 B. Zmiana treści umowy ex lege i związanie stron umową o zmienionej treści . . . . 533 1. Zastąpienie nieważnych postanowień umowy imperatywną regulacją (konwersja obligatoryjna) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 a) Charakterystyka sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 b) Podstawowy zakres zastosowania „innego skutku” z art. 58 § 1 k.c. . . . . . 534 (1) Wątpliwości doktrynalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 534 (2) Stanowisko włas ne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 536 c) Skuteczność i proporcjonalność „innego skutku” z art. 58 § 1 k.c. . . . . . . 539 d) Dalszy zakres zastosowania „innego skutku” z art. 58 § 1 k.c. . . . . . . . . . 543 (1) Sprzeczność z normami semiimperatywnymi w ogólności . . . . . . . . . 543 (2) Sprzeczność z normami imperatywnymi w sposób pozytywny wyznaczającymi treść zobowiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (3) Sprzeczność z normami imperatywnymi w sposób negatywny wyznaczającymi treść zobowiązania i zastosowanie art. 56 k.c. . . . . . . (4) Naruszenie słuszności kontraktowej i zastosowanie art. 56 k.c. . . . . . . 2. Bezskuteczność postanowień umowy bez substytucji (bezskuteczność 544 548 555 prosta) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 564 a) Charakterystyka sankcji i podstawowy zakres jej zastosowania . . . . . . . . 564 b) Skuteczność i proporcjonalność sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 565 c) Dalszy zakres zastosowania sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 566 (1) Sprzeczność z „ochronnymi” normami imperatywnymi wyznaczającymi (2) Naruszenia słuszności kontraktowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . w sposób negatywny treść zobowiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 566 570 3. Inne przypadki ustawowej zmiany treści stosunku . . . . . . . . . . . . . . . . . 573 a) Sankcja z art. 7641 § 2 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 573 b) Sankcja z art. 359 § 22 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 573 4. Sankcja z art. 3851 § 1 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 576 a) Podstawowa charakterystyka sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 576 576 584 (i) Kontekst unijny i prawnoporównawczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584 (1) Poglądy doktryny i orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (2) Stanowisko własne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Spis treści (ii) Bezskuteczność zawieszona? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 597 (iii) Sankcja specyficzna? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 605 608 b) Zakres oddziaływania sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (1) Problem „redukcji utrzymującej skuteczność” (konwersji postanowienia dotkniętego ostateczną bezskutecznością) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 608 (i) Poglądy krajowe i zagraniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 608 (ii) Wskazówki wynikające z prawa unijnego . . . . . . . . . . . . . . . . 623 (iii) Pogląd własny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 624 (2) Wpływ niedozwolonego charakteru postanowienia na pozostałe elementy stosunku prawnego c) Skuteczność i proporcjonalność sankcji oraz zakres jej zastosowania . . . . . 5. Zmiana treści umowy ex lege i związanie stron umową o zmienionej treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 628 633 w perspektywie de lege ferenda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . C. Konstytutywna ingerencja sądu w treść umowy i związanie umową 634 o zmienionej treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 639 1. Sankcja z art. 388 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 639 a) Art. 388 k.c. jako przepis przewidujący inny niż nieważność skutek sprzeczności umowy z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 639 b) Charakterystyka sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 640 (1) Sądowa zmiana treści stosunku prawnego przez sąd . . . . . . . . . . . . 641 (2) Unieważnienie umowy przez sąd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 645 c) Skuteczność i proporcjonalność sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 647 d) Zakres zastosowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 652 e) W poszukiwaniu skutecznej i proporcjonalnej sankcji wyzysku . . . . . . . . 656 (1) Uwagi prawnoporówawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 656 (2) Ocena rozwiązań obcych i propozycja własna . . . . . . . . . . . . . . . . 665 2. Inne przypadki sądowej ingerencji w treść umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . 669 a) Sądowe podwyższenie świadczenia głównego przewidziane w art. 44 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – szczególna sankcja sprzeczności umowy z prawem? . . . . . . . . . . . . . 669 b) Miarkowanie świadczenia ubocznego: art. 484 k.c. – inny niż nieważność skutek sprzeczności umowy z prawem? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Ogólne uwagi o sądowej ingerencji w treść umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . D. Unieważnienie umowy w Prawie zamówień publicznych . . . . . . . . . . . . . . . 1. Inny niż nieważność skutek sprzeczności umowy z prawem . . . . . . . . . . . . 2. Charakterystyka sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Skuteczność i proporcjonalność sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 670 675 677 677 678 680 682 . . . . . . . . . . . . . . . . 682 E. Sankcja wzruszalności w ogólności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Charakterystyka sankcji wzruszalności w ogólności 2. Skuteczność i proporcjonalność sankcji wzruszalności w ogólności i zakres jej zastosowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 687 F. Bezskuteczność względna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 702 1. Bezskuteczność względna umowy z mocy orzeczenia sądowego . . . . . . . . . 702 a) Inny niż nieważność skutek sprzeczności umowy z prawem? . . . . . . . . . 702 b) Charakterystyka sankcji z art. 527 i n. k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 706 708 c) Inne regulacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 711 a) Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 711 b) Charakterystyka sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 716 2. Bezskuteczność względna ex lege 10 Spis treściwww.lexisnexis.pl 3. Skuteczność i proporcjonalność sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 719 a) Ocena ogólna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 719 b) Wybór między bezskutecznością ex lege a bezskutecznością „sądową” . . . . 722 724 727 4. Zakres zastosowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . G. Bezskuteczność zawieszona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Bezskuteczność zawieszona jako inny niż nieważność skutek sprzeczności umowy z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 727 2. Zawarcie umowy bez wymaganego uprzedniego zezwolenia organu władzy publicznej (decyzji administracyjnej) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 728 a) Stanowisko doktryny i orzecznictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 728 b) Uwagi prawnoporównawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 740 c) Propozycja sankcji skutecznej i proporcjonalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . 746 746 (1) Brak zezwolenia na umowę zobowiązującą . . . . . . . . . . . . . . . . . . (2) Wpływ braku zezwolenia na rozporządzenie na skuteczność zobowiązania do rozporządzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 755 3. Inne przypadki, w których bezskuteczność zawieszona jest sankcją skuteczną i proporcjonalną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 760 a) Uzgodnione świadczenie jest niedozwolone ze względu na brak dodatkowej przesłanki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 760 761 b) Bezskuteczność zawieszona do czasu wykonania umowy? . . . . . . . . . . . H. Wyłączenie roszczenia o spełnienie świadczenia, które dla dłużnika jest zakazane ze względu na brak wymaganego zezwolenia, uprawnień zawodowych lub zakaz prowadzenia działalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 766 1. Sprzeczność umowy z prawem i nieadekwatność sankcji nieważności . . . . . . 766 2. W poszukiwaniu sankcji skutecznej i proporcjonalnej . . . . . . . . . . . . . . . 768 a) Wytyczne dotyczące sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 768 b) Uwagi prawnoporównawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 769 c) Propozycja sankcji skutecznej i proporcjonalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . 776 I. Deliktowa odpowiedzialność odszkodowawcza jako inny niż nieważność skutek sprzeczności umowy z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 779 J. Sankcja publicznoprawna jako inny niż nieważność skutek sprzeczności umowy z prawem? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 783 K. Inne sankcje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 789 RozdzIał VI. Podsumowanie i wnioski końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 790 A. Podstawowe elementy uelastyczniające system sankcji . . . . . . . . . . . . . . . . 790 B. Etap I – ustalenie, czy umowa jest sprzeczna z prawem w rozumieniu 3. Dwustronna sprzeczność zawarcia umowy z prawem art. 58 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 794 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 794 2. Sprzeczność regulacji umownej z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 795 a) Przypadki typowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 796 b) Wyjaśnienia dodatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 796 . . . . . . . . . . . . . . . 797 a) Przypadki typowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 798 b) Wyjaśnienia dodatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 798 799 C. Etap II – ocena sankcji nieważności pod kątem jej właściwości . . . . . . . . . . . 801 1. Preferowana sankcja nieważności i elementy ją uelastyczniające . . . . . . . . . 801 2. Właściwość sankcji nieważności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 811 4. Jednostronna sprzeczność zawarcia umowy z prawem . . . . . . . . . . . . . . . 11 Spis treści a) Umowy rażąco sprzeczne z prawem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 811 b) Inne umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 812 D. Etap III – poszukiwanie sankcji bardziej skutecznej lub proporcjonalnej niż nieważność 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Wyłączenie zastosowania sankcji nieważności ze względu na potrzebę ochrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 815 815 interesów obu stron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 816 a) Przypadki, w których zastosowanie sankcji nieważności byłoby przedwczesne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 816 (1) Brak zezwolenia na zawarcie umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 816 (2) Naruszenie ustawowego pierwszeństwa i obowiązku zwrotu wywłaszczonej nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 818 (3) Inne przypadki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 819 820 b) Zawarcie umowy na zbyt długi okres . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Wyłączenie zastosowania sankcji nieważności w odniesieniu do umów naruszających interesy wierzyciela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 820 4. Wyłączenie zastosowania sankcji nieważności ze względu na potrzebę ochrony interesów jednej ze stron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 821 a) Naruszenie norm chroniących jedną ze stron umowy przed zbyt niekorzystnym (niesłusznym) ukształtowaniem treści zobowiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 821 (1) Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 821 (2) Naruszenie ustawowej normy imperatywnej (semiimperatywnej) w sposób pozytywny regulującej treść zobowiązania . . . . . . . . . . . . 823 (3) Naruszenie normy w sposób negatywny regulującej treść zobowiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 824 b) Zobowiązanie do działania, które nadmiernie ingeruje w sferę wolności lub innych dóbr osobistych dłużnika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 827 c) Ochrona dobrej wiary kontrahenta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 828 (1) Zobowiązanie do działania, które jest dla dłużnika zakazane ze względu na brak wymaganych przesłanek podmiotowych . . . . . . . 828 (2) Inne przypadki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 830 5. Wyłączenie zastosowania sankcji nieważności ze względu na potrzebę ochrony bezpieczeństwa obrotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 831 E. Wskazówki co do ustalenia sankcji skutecznej i proporcjonalnej a czynniki wskazane w DCFR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 832 F. Uwagi de lege ferenda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 837 1. Sankcja działająca ipso iure czy sankcja określana konstytutywnym orzeczeniem sądu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 837 2. Pożądane zmiany w systemie sankcji umów sprzecznych z prawem . . . . . . . 842 3. Proponowane rozwiązania a projekt Księgi pierwszej Kodeksu cywilnego . . . 846 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 851 Spis treściwww.lexisnexis.pl Wykaz skrótów I. akty prawne ABGB, k.c.a. BGB, k.c.n. DCFR dyrektywa 93/13 k.c. k.c.f. k.c.h. k.c.sz. k.h. Konstytucja RP k.p. k.p.a. k.p.c. k.r.o. k.s.h. k.z. k.z.sz. p.o.p.c. – kodeks cywilny austriacki – kodeks cywilny niemiecki – Draft Common Frame of Reference (Wspólny System Odniesienia) – dyrektywa Rady 93/13/EWG z  5  kwietnia 1993  r. w  sprawie nieuczciwych warunków w  umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE, Polskie wydanie spe- cjalne, rozdz. 15, t. 2) – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) – kodeks cywilny francuski – kodeks cywilny holenderski – kodeks cywilny szwajcarski – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 czerwca 1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.; obowiązywał do 31 grudnia 2000 r.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997  r. (Dz.U.  Nr  78, poz. 483 ze zm. i sprost.) – ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) – ustawa z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 267) – ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) – ustawa z  15  września 2000  r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 1030) – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 października 1933 r. – Ko- deks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm.; akt uchylony) – kodeks zobowiązań szwajcarski – ustawa z  18  lipca 1950  r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U.  Nr  34, poz. 311; akt uchylony) pr. bank. – ustawa z  29  sierpnia 1997  r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U.  z  2012  r., poz. 1376 ze zm.) pr. spółdz. – ustawa z 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.) p.u.n. p.z.p. – ustawa z  28  lutego 2003  r. – Prawo upadłościowe i  naprawcze (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm.) – ustawy z  29  stycznia 2004  r. – Prawo zamówień publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 907 ze zm.) 13 Wykaz skrótów TFUE TWE – Traktat z 25 marca 1957 r. o funkcjonowaniu Unii Europejskiej w brzmieniu zmienionym przez Traktat z  Lizbony (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE 2010 C 83/1) – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (tekst skonsolidowany Dz.Urz. u.g.g.w.n. – ustawa z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieru- UE 2006 C 321 E/37) u.g.n. u.g.n.r. u.k.k. chomości (tekst jedn. Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.) – ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) – ustawa z 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rol- nymi Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 1187 ze zm.) – ustawa z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz.U. Nr 126, poz. 715 ze zm.) u.n.n.p.c. – ustawa z 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców UOK u.o.k.k. (tekst jedn. Dz.U. z 2004 r. Nr 167, poz. 1758 ze zm.) – ustawa z  8  marca 1979  r. o  ochronie konsumentów (BGBl 1979, poz.  140 ze zm.) – ustawa z  16  lutego 2007  r. o  ochronie konkurencji i  konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) u.p.n.p.r. – ustawa z  23  sierpnia 2007  r. o  przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom UWG u.z.n.k. rynkowym (Dz.U. Nr 171, poz. 1206) – szwajcarska ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (BGBl. 1987, poz. 27 ze zm.) – ustawa z  16  kwietnia 1993  r. o  zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.) II. Czasopisma i publikatory BGBl BGHZ KPP LexisNexis MoP NJ NJW NJW-RR NP OSA OSN OSNAPiUS – Bundesgesetzblatt – „Entscheidungen des Bundesgerichtshofes in Zivilsachen” – „Kwartalnik Prawa Prywatnego” – Lexis.pl – Serwis Prawniczy LexisNexis Polska – „Monitor Prawniczy” – „Neue Justiz” – – „Neue Juristische Wochenschrift-Rechtsprechungs-Report” – „Nowe Prawo” – „Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpie- „Neue Juristische Wochenschrift” czeń Społecznych” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Zbiór Dodatkowy” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna oraz Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych” – „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnictwo Prokuratury Generalnej” – „Orzecznictwo Sądów Polskich” – „Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych” – „Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy” – „Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy. Seria A” OSNC OSNCP OSNC-ZD OSNKW OSNP OSNPG OSP OSPiKA OTK OTK-A 14 www.lexisnexis.pl Wykaz skrótów – „Państwo i Prawo” – „Przegląd Prawa Handlowego” – „Prawo Bankowe” – „Prawo Spółek”  – „Przegląd Sądowy” – „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – „Studia Cywilistyczne” – „Transformacje Prawa Prywatnego” – „Zbiór Orzeczeń” – „Zbiór Urzędowy” – Dziennik Ustaw – Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej (od 1 lutego 2003 r.) – Oberster Gerichtshof (austriacki sąd najwyższy) – sąd apelacyjny – Sąd Najwyższy – Trybunał Federalny – Trybunał Konstytucyjny – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej PiP PPH Pr. Bank. Pr. Spółek PS PUG RPEiS SC TPP Zb. Orz. Zb.Urz. III. Inne Dz.U. Dz.Urz. UE OGH SA SN TF TK TSUE IV. Wykaz bibliografii skróconej SYSTEMY S. Grzybowski, System prawa – S. Grzybowski, System Prawa Cywilnego, t. I, Część ogólna, Osso- System PC, t. I, red. S. Grzybowski, 1985 System PC, t. II, red. J. Ignatowicz, 1977 System PC, t. III, cz. 1, red. Z. Radwański, 1981 System PC, t. III, cz. 2, red. S. Grzybowski, 1976 System PP, t. 1, red. M. Safjan, 2012 System PP, t. 2, red. Z. Radwański, 2002 System PP, t. 2, red. Z. Radwański, 2008 System PP, t. 4, red. E. Gniewek, 2012 System PP, t. 5, red. E. Łętowska, 2013 System PP, t. 6, red. A. Olejniczak, 2009 System PP, t. 7, red. J. Rajski, 2011 lineum 1974 – System Prawa Cywilnego, t. I, Część ogólna, red. tomu S.  Grzy- bowski, Ossolineum 1985 – J.  Ignatowicz (red.), System Prawa Cywilnego, t. II, Prawo wła­ sności i inne prawa rzeczowe, Ossolineum 1977 – System Prawa Cywilnego, t. III, cz. 1, Prawo zobowiązań – część ogólna, red. tomu Z. Radwański, Ossolineum 1981 – S. Grzybowski (red.), System Prawa Cywilnego, t. III, cz. 2, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Ossolineum 1976 – M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2012 – Z.  Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, Prawo cy­ wilne – część ogólna, Warszawa 2002 – Z.  Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, Prawo cy­ wilne – część ogólna, Warszawa 2008 – E.  Gniewek (red.), System Prawa Prywatnego, t. 4, Prawo rze­ czowe, Warszawa 2012 – E. Łętowska (red.), System Prawa Prywatnego, t. 5, Prawo zobo­ wiązań – część ogólna, Warszawa 2013 – A. Olejniczak (red.), System Prawa Prywatnego, t. 6, Prawo zobo­ wiązań – część ogólna, Warszawa 2009 – J. Rajski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 7, Prawo zobowią­ zań – część szczegółowa, Warszawa 2011 15 Wykaz skrótów System PP, t. 8, red. J. Panowicz-Lipska, 2004 System PP, t. 8, red. J. Panowicz-Lipska, 2011 System PP, t. 10, red. B. Kordasiewicz, 2013 System PP, t. 13, red. J. Barta, 2008 System PP, t. 16, red. A. Szajkowski, 2008 System PP, t. 17A, red. S. Sołtysiński – J. Panowicz-Lipska (red.), System Prawa Prywatnego, t. 8, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Warszawa 2004 – J. Panowicz-Lipska (red.), System Prawa Prywatnego, t. 8, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Warszawa 2011 – B.  Kordasiewicz (red.), System Prawa Prywatnego, t. 10, Prawo spadkowe, Warszawa 2013 – J. Barta (red.), System Prawa Prywatnego, t. 13, Prawo autorskie, Warszawa 2008 – A.  Szajkowski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 16, Prawo spółek osobowych, Warszawa 2008 – S.  Sołtysiński (red.), System Prawa Prywatnego, t. 17A, Prawo spółek kapitałowych, Warszawa 2010 – G. Bieniek (i in.), Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trze­ cia. Zobowiązania, t. 1, Warszawa 2011 – G. Bieniek (i in.), Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trze­ cia. Zobowiązania, t. 2, Warszawa 2011 – S.  Dmowski, S.  Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2011 KoMENTaRzE do KodEKSU CYWILNEGo G. Bieniek (i in.), Komentarz do kodeksu cywilnego, t. 1, 2011 G. Bieniek (i in.), Komentarz do kodeksu cywilnego, t. 2, 2011 S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego, 2011 E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2013 J. Ignatowicz (red.), Kodeks, t. 1, 1972 J. Ignatowicz (red.), Kodeks, t. 2, 1972 J. Pietrzykowski (red.), Kodeks, t. 1, 1972 K. Pietrzykowski (red.), Kodeks, t. I, 2013 K. Pietrzykowski (red.), Kodeks, t. II, 2013 M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny, 2009 1972 1972 – E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2013 – J. Ignatowicz (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Warszawa – J. Ignatowicz (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 2, Warszawa – J.  Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, War- szawa 1972 – K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. I, Komentarz do arty­ kułów 1–44911, Warszawa 2013 – K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. II, Komentarz do arty­ kułów 450–1088, Warszawa 2013 – M.  Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny. Część ogólna. Ko­ mentarz, Warszawa 2009 INNE SKRÓCoNE PUBLIKaCJE R. Adamus, Bezskuteczność i zaskarżanie T. Amm, Rechtsgeschäft – R. Adamus, Bezskuteczność i zaskarżanie czynności upadłego. Ko­ mentarz, Warszawa 2010 – T. Amm, Rechtsgeschäft, Gesetzesverstoss und § 134 BGB, Bochum 1982 Ch. v. Bar, E. Clive (red.), Principles, Definitions and Model Rules – Ch. v. Bar, E. Clive (red.), Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law, Draft Common Frame of Reference (DCFR), Munich 2009 16 www.lexisnexis.pl A. Brzozowski, W.J. Kocot, E. Skowrońska-Bocian, Prawo cywilne D. Busch, E. Hondius, H. v. Kooten, H. Schelhaas (red.), The principles of European Contract Law C.-W. Canaris, Gesetzliches Verbot W. Czachórski, A. Brzozowski, M. Safjan, E. Skowrońska-Bocian, Zobowiązania. Zarys L. Domański, Instytucje kodeksu zobowiązań, 1936 L. Domański, Instytucje kodeksu zobowiązań, 1938 M. Domański, Orzekanie przepadku świadczenia P. Engel, Traité des obligations W. Flume, Allgemeiner Teil des Bürgerlichen Rechts K. Gandor, Konwersja nieważnych czynności P. Gauch, W.R. Schluep, P. Jäggi, Schweizerisches Obligationenrecht O. Gout, Le juge et l’annulation du contrat J. Grykiel, M. Lemkowski, Czynności prawne M. Gutowski, Nieważność czynności M. Gutowski, Wzruszalność czynności N. Habermann (red.), J. Von Staudingers Kommentar, §§ 134–138 N. Habermann (red.), J. Von Staudingers Kommentar, §§ 139–163 H. Honsell, N.P. Vogt, W. Wiegand (red.), Basler Kommentar. Obligationen­ recht I R. Hürlimann, Teilnichtigkeit von Schuldverträgen Wykaz skrótów – A.  Brzozowski, W.J.  Kocot, E.  Skowrońska-Bocian, Prawo cy­ wilne. Część ogólna. Zarys wykładu, Warszawa 2012 – D. Busch, E. Hondius, H. v. Kooten, H. Schelhaas (red.), The prin­ ciples of European Contract Law (Part III) and Dutch Law. A com­ mentary II, Hague 2006 – C.-W. Canaris, Gesetzliches Verbot und Rechtsgeschäfte, Heidel- berg 1983 – W.  Czachórski, A.  Brzozowski, M.  Safjan, E.  Skowrońska-Bo- cian, Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 2009 – L. Domański, Instytucje kodeksu zobowiązań. Część ogólna, War- szawa 1936 – L. Domański, Instytucje kodeksu zobowiązań. Część ogólna, War- szawa 1938 – M. Domański, Orzekanie przepadku świadczenia „niegodziwego” (art. 412 k.c.), Warszawa 2007 – P. Engel, Traité des obligations en droit suisse, Berne 1997 – W. Flume, Allgemeiner Teil des Bürgerlichen Rechts, Bd. 2, Das Rechtsgeschäft, Berlin–Heidelberg–New York 1992 – K. Gandor, Konwersja nieważnych czynności prawnych, SC 1963, t. IV – P. Gauch, W.R. Schluep, P. Jäggi, Schweizerisches Obligationen­ recht. Allgemeiner Teil, Zürich 1995 – O. Gout, Le juge et l’annulation du contrat, Aix-en-Provence 1999 – J. Grykiel, M. Lemkowski, Czynności prawne. Art. 56–81 KC. Ko­ mentarz, Warszawa 2010 – M. Gutowski, Nieważność czynności prawnej, Warszawa 2012 – M. Gutowski, Wzruszalność czynności prawnej, Warszawa 2010 – N. Habermann (red.), J. Von Staudingers Kommentar zum Bürger­ lichen Gesetzbuch, Buch 1, Allgemeiner Teil, §§ 134–138; Anh zu § 138: ProstG, Berlin 2011 – N. Habermann (red.), J. Von Staudingers Kommentar zum Bürger­ lichen Gesetzbuch, Buch 1, Allgemeiner Teil, §§ 139–163, Berlin 2010 – H. Honsell, N.P. Vogt, W. Wiegand (red.), Basler Kommentar. Obligationenrecht I, Basel–Genf–München 2003 – R. Hürlimann, Teilnichtigkeit von Schuldverträgen nach art. 20 abs. 2 OR, Freiburg (Schweiz) 1984 17 A. Illedits, Teilnichtigkeit A.M. Kosesnik-Wehrle (red.), Konsumentenschutzgesetz H. Koziol, P. Bydlinski, R. Bollenberger (red.), Kurzkommentar zum ABGB H. Koziol, R. Welser, A. Kletečka, Grundriss des bürgerlichen Rechts E.A. Kramer, Berner Kommentar R. Kramer, Der Verstoß gegen ein gesetzliches Verbot W. Krüger (red.), Münchener Kommentar, §§ 241–432 P. Księżak, Świadczenie niegodziwe K. Larenz, M. Wolf, Allgemeiner Teil, 1997 K. Larenz, M. Wolf, Allgemeiner Teil, 2004 Ch. Larroumet, Droit civil. Tom III. Les obligations T. Liszcz, Nieważność czynności prawnych W. Litewski, Rzymskie prawo R. Longchamps de Bérier, Zobowiązania E. Łętowska, Bezpodstawne wzbogacenie E. Łętowska, Prawo umów P. Machnikowski, Swoboda umów P. Malaurie, L. Aynès, P. Stoffel-Munck, Les obligations M. Martinek (red.), J. Von Staudingers Kommentar, §§ 305–310 D. Medicus, Allgemeiner Teil Palandt Kommentar Wykaz skrótów – A. Illedits, Teilnichtigkeit im Privatrecht, Wien 1991 – A.M. Kosesnik-Wehrle (red.), Konsumentenschutzgesetz. Kurz­ kommentar, Wien 2010 – H. Koziol, P. Bydlinski, R. Bollenberger (red.), Kurzkommentar zum ABGB, Wien–New York 2010 – H. Koziol, R. Welser, A. Kletečka, Grundriss des bürgerlichen Rechts, B. I, Allgemeiner Teil, Sachenrecht, Familien recht, Wien 2006 – E.A. Kramer, Berner Kommentar. Inhalt des vertrages. Art. 19–22 OR, Bern 1991 – R. Kramer, Der Verstoß gegen ein gesetzliches Verbot und die Nich­ tigkeit von Rechtsgeschäften (§ 134 BGB), Mainz 1976 – W. Krüger (red.), Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetz­ buch, Band 2, Schuldrecht, Allgemeiner Teil, §§ 241–432, Mün- chen 2007 – P. Księżak, Świadczenie niegodziwe, Warszawa 2007 – K. Larenz, M. Wolf, Allgemeiner Teil des Bürgerlichen Rechts, München 1997 – K. Larenz, M. Wolf, Allgemeiner Teil des Bürgerlichen Rechts, München 2004 – Ch. Larroumet, Droit civil. Tom  III. Les obligations. Le contrat. 1re partie. Conditions de formation, Paris 2007 – T. Liszcz, Nieważność czynności prawnych w  umownych stosun­ kach pracy, Warszawa 1977 – W. Litewski, Rzymskie prawo prywatne, Warszawa 2003 – R.  Longchamps de Bérier, Zobowiązania, Lwów 1939 – E. Łętowska, Bezpodstawne wzbogacenie, Warszawa 2000 – E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Warszawa 2002 – P. Machnikowski, Swoboda umów według art. 3531 KC. Konstruk­ cja prawna, Warszawa 2005 – P. Malaurie, L. Aynès, P. Stoffel-Munck, Les obligations, Paris 2007 – M. Martinek (red.), J. Von Staudingers Kommentar zum Bürgerli­ chen Gesetzbuch, Buch 2, Recht der Schuldverhältnisse, §§ 305– 310; UklaG, Berlin 2006 – D. Medicus, Allgemeiner Teil des BGB, Heidelberg 2010 – Palandt Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, München 2012 J. Preussner-Zamorska, Nieważność czynności prawnej Z. Radwański, Teoria – J.  Preussner-Zamorska, Nieważność czynności prawnej w prawie cywilnym, Warszawa 1983 – Z. Radwański, Teoria umów, Warszawa 1977 18 www.lexisnexis.pl Z. Radwański, Wykładnia oświadczeń woli Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania, 2012 RGRK Kommentar, Bd. 1 (§§ 1–240) N. Rouiller, Der widerrechtliche Vertrag P. Rummel (red.), Kommentar zum ABGB, 2000 P. Rummel (red.), Kommentar zum ABGB, 2002 F.J. Säcker (red.), Münchener Kommentar, Allgemeiner Teil, §§ 1–240 H. Schmid, Die einseitigkeit des gesetzlichen Verbotes M. Schmoeckel (red.), Historisch­kritischer Kommentar zum BGB I. Schwenzer, Schweizerisches Obligationenrecht M. Schwimann (red.), Praxiskommentar zum ABGB W. Serda, Nienależne M. Skory, Klauzule abuzywne A. Szpunar, O konwalidacji nieważnej czynności F. Terré, P. Simler, Y. Lequette, Droit civil R. Trzaskowski, Granice swobody kształtowania treści K. Uffmann, Das Verbot H.P. Westermann (red.), Erman Kommentar, §§ 1–853 M. Wolf (red.), Soergel Kommentar, §§ 104–240 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys M. Ząber, Wybrane zagadnienia konwersji czynności prawnych R. Zimmermann, The Law of Obligations Wykaz skrótów – Z. Radwański, Wykładnia oświadczeń woli składanych indywidu­ alnym adresatom, Ossolineum 1992 – Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, War- szawa 2012 – RGRK Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, Bd. 1 (§§ 1–240), Berlin–New York 1982 – N. Rouiller, Der widerrechtliche Vertrag: die verbotsdurchsetzende Nichtigkeit, Bern 2002 – P. Rummel (red.), Kommentar zum ABGB, 1. Band, Wien 2000 – P. Rummel (red.), Kommentar zum ABGB, 2. Band, 4. Teil, Wien 2002 – F.J. Säcker (red.), Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Ge­ setzbuch, Band 1, Allgemeiner Teil, §§ 1–240, München 2006 – H. Schmid, Die einseitigkeit des gesetzlichen Verbotes und der Ver­ trag, Basel 1987 – M. Schmoeckel (red.), Historisch­kritischer Kommentar zum BGB, Band I, Allgemeiner Teil §§ 1–240, Tübingen 2003 – I. Schwenzer, Schweizerisches Obligationenrecht. Allgemeiner Teil, Bern 2006 – M. Schwimann (red.), Praxiskommentar zum ABGB, Band 4, Wien 2006 – W. Serda, Nienależne świadczenie, Warszawa 1988 – M.  Skory, Klauzule abuzywne w  polskim prawie ochrony konsu­ menta, Kraków 2005 – A.  Szpunar, O  konwalidacji nieważnej czynności prawnej, PiP 1986, nr 5 – F. Terré, P. Simler, Y. Lequette, Droit civil. Les obligations, Paris 2002 – R.  Trzaskowski, Granice swobody kształtowania treści i  celu umów obligacyjnych (art. 3531 k.c.), Kraków 2005 – K. Uffmann, Das Verbot der geltungserhaltenden Reduktion, Tübingen 2010 – H.P. Westermann (red.), Erman, Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, Band I, §§ 1–853, Münster–Köln 2000 – M. Wolf (red.), Soergel, Kommentar zum Bürgerlichen Gesetz­ buch, Band 2, Allgemeiner Teil 2, §§ 104–240, Stuttgart 1999 – A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys czę­ ści ogólnej, Warszawa 2003 – M.  Ząber, Wybrane zagadnienia konwersji czynności prawnych (od prawa rzymskiego do współczesnej cywilistyki), maszynopis rozprawy doktorskiej z 2004 r. – R. Zimmermann, The Law of Obligations. Roman Foundations of the Civilian Tradition, Cape Town–Wetton–Johannesburg 1996 19 Przedmowa Niniejsza rozprawa jest poprawioną i istotnie rozbudowaną wersją pracy przygotowa- nej w latach 2006–2009 i sfinansowanej w ramach grantu MNiSW 1 H02A 025 30. Ciężar gatunkowy problematyki uzasadnił kontynuowanie badań i  spowodował ich znaczne wydłużenie, a  proporcjonalnie do tego wydłużenia narastał dług wdzięczności autora względem wielu osób, bez których różnorodnego wsparcia prowadzenie i  zwieńczenie dzieła nie byłoby możliwe. Wszystkim tym osobom składam serdeczne podziękowanie. W szczególny sposób kieruję je do Pana Profesora Marka Safjana, któremu dzięku- ję za wieloletnią opiekę naukową i niezwykłą życzliwość. Gorące podziękowania adresuję także do wszystkich Sędziów Sądu Najwyższego, z  którymi miałem zaszczyt współpracować, i składam je na ręce Prezesa Izby Cywilnej Pana Profeso- ra Tadeusza Erecińskiego. Wieloletnia możliwość konfrontowania wyników pracy naukowej z wymagającą, zorientowaną na praktyczne potrzeby i zawsze życzliwą oceną Sędziów była dla autora istną skarbnicą wiedzy, lekcją pokory i  odpowie- dzialności za naukowe słowo, a  także źródłem cennych relacji osobistych. Panu Sędziemu Jackowi Gudowskiemu dziękuję szczególnie, także za to, że dzielił się ze mną zamiłowaniem do języka polskiego, znajdując również w  ostatnim roz- dziale niniejszej pracy wdzięczny przyczynek dla wielu pouczających uwag. Nawet jednak mistrz słowa, władający językami ludzi i  aniołów, nie zdołałby w pełni wypowiedzieć wdzięczności, którą chciałbym wyrazić swym najbliższym. Przede wszystkim mojej żonie Dorocie za to, że przez te dłużące się lata prac nad rozprawą nie uroniła nic z  wiary, nadziei i  miłości – tych trzech, i  z  niezwykłą dzielnością oraz cierpliwością dbała o  wartości rodzinne powierzone naszej wspólnej trosce i odpowiedzialności. Dziękuję również naszym dzieciom – Krzysz- tofowi, Piotrowi, Marii i Tomaszowi – które na wiele sposobów, z pożytkiem dla rozwoju ich pomysłowości i wytrwałości, poruszały niebo i ziemię, aby przyspie- szyć i zabezpieczyć szczęśliwy powrót Taty. 21 Przedmowa Serdeczne słowa wdzięczności kieruję również do naszych Rodziców i  Przyjaciół, którzy nieustannie otaczali naszą rodzinę opieką i wspierali ją różnorodną pomocą. Książkę dedykuję cichym bohaterom, którzy od początku do końca współdzielili ze mną trud jej przygotowania: żonie i dzieciom. Roman Trzaskowski Rozdział I zagadnienia wstępne a. Cel i zakres opracowania 1. Cel opracowania Zagadnienie skutków umowy sprzecznej z ustawą lub normami moralnymi, choć przecież nienowe, przeżywa ostatnimi czasy renesans zainteresowania w  nauce europejskiej1. Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że tradycyjne rozwiązanie w  postaci nieważności umowy przestało przystawać do zmieniającego się wraz z  rozwojem społeczno-gospodarczym otoczenia prawnego, w  którym poruszają się strony zawierające umowę. Normy prawne i  moralne wykraczają coraz dalej poza prostą dezaprobatę umów zobowiązujących do zabójstwa czy kradzieży, któ- rych nieważność jawiła się jako oczywista. Otoczenie prawne obrotu gospodar- czego zagęszcza się coraz bardziej zarówno przepisami prawa publicznego, jak i prywatnego, w czym niemała zasługa aktywności organów UE. Pod wpływem zmian ustawodawczych zwiększa się również wrażliwość sądów na potrzebę ochrony słabszych uczestników obrotu, w  związku z  czym wzrasta dynamika wykorzystywania „słusznościowych” klauzul generalnych. W rezultacie zdarza się coraz częściej, że zawarta przez strony umowa w jakimś aspekcie koliduje z szero- ko rozumianym porządkiem prawnym. W tej sytuacji sztuką tego co dobre i pięk- ne staje się coraz częściej prawidłowa ocena skutków tego naruszenia, a  więc wskazanie sankcji skutecznej i  proporcjonalnej. W  braku bowiem szczegółowej regulacji ustawowej rozstrzyg nięcie rzadko jest proste. Z  jednej strony spójność systemu prawa sprzeciwia się częstokroć prostemu zanegowaniu wpływu naru- szenia ustawy lub norm moralnych na skuteczność umowy. Z drugiej – wzgląd na interes stron umowy (jednej z nich), a niekiedy nawet sam cel naruszonej normy, 1 Dostrzega to także autor niepublikowanej rozprawy doktorskiej P. Skorupa – zob. P. Skorupa, Nie­ ważność bezwzględna jako sankcja wadliwej czynnoś
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Skutki sprzecznych z prawem umów obligacyjnych - w poszukiwaniu skutecznych i proporcjonalnych sankcji sprzeczności umowy obligacyjnej z prawem. Wydanie 1
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: