Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00430 007541 11261517 na godz. na dobę w sumie
Słodkowodne skorupiaki planktonowe. Klucz do oznaczania gatunków - ebook/pdf
Słodkowodne skorupiaki planktonowe. Klucz do oznaczania gatunków - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1163-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> biologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Skorupiaki planktonowe (Cladocera, Copepoda) należą do najbardziej rozpowszechnionych bezkręgowców wodnych. Niniejsze opracowanie obejmuje wszystkie gatunki słodkowodnych skorupiaków planktonowych, występujące w Polsce i w krajach sąsiednich. Jest to pierwsza w Polsce tego typu publikacja, nadrabiająca nasze kilkudziesięcioletnie zaległości pod tym względem. Wykorzystano w niej najnowsze informacje na temat systematyki tych grup - nie ma, jak dotąd, podobnego odpowiednika w innych językach. Część poświęconą oznaczaniu gatunków opracowano w formie ilustrowanego dychotomicznego klucza, co znakomicie ułatwia zastosowanie go w praktyce.

Publikacja ta jest adresowana do pracowników naukowych prowadzących badania w dziedzinie zoologii i systematyki bezkręgowców oraz studentów wszelkich kierunków przyrodniczych szkół wyższych, a także osób zatrudnionych w instytucjach zajmujących się kontrolą środowiska, w laboratoriach ujęć wodnych, sanepidach, oczyszczalniach ścieków. Zainteresuje również z pewnością nauczycieli przyrody i biologii szkół różnych stopni.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Słodkowodne skorupiaki planktonowe ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Klucz ten dedykujemy naszemu przedwcześnie zmarłemu koledze Andrzejowi Karabinowi (1942–2004). Andrzej prowadził intensywne badania nad zooplanktonem, poświęcił im znaczną część swojego życia. Planował napisanie klucza do oznaczania wioślarek. Poczynił już pewne przygotowania, niestety jednak nie było Mu dane zrealizowanie tego zamierzenia. J. I. Rybak, L. A. Błędzki ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Słodkowodne skorupiaki planktonowe Klucz do oznaczania gatunków Jan Igor Rybak Zakład Hydrobiologii Instytut Zoologii Uniwersytetu Warszawskiego Leszek A. Błędzki Department of Biological Sciences Mount Holyoke College Massachusetts, USA CLADOCERA COPEPODA Cyclopoida Calanoida Warszawa 2010 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci prof. dr hab. Jolanta Ejsmont-Karabin prof. dr hab. Wojciech Jurasz Projekt okładki Joanna Rybak Redaktor prowadzący Małgorzata Yamazaki Redakcja i korekta Elżbieta Betlejewska Redakcja techniczna Zofi a Kosińska Skład i łamanie Pracownia DTP Aneta Osipiak-Wypiór © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2010 Rysunki © Copyright by Jan I. Rybak, Leszek A. Błędzki 2010 ISBN 978-83-235-0738-3 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel (0 48 22) 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TREŚCI Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I. Metodyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. Cladocera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Część ogólna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Klucz dychotomiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Opisy gatunków w porządku alfabetycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . III. Copepoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Część ogólna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . IIIA. Cyclopoida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Klucz dychotomiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Opisy gatunków w porządku alfabetycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . IIIB. Calanoida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Klucz dychotomiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Opisy gatunków w porządku alfabetycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . IV. Piśmiennictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 17 17 23 41 79 185 185 186 199 199 202 221 308 308 310 326 357 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== PRZEDMOWA Przez wiele lat kariery zawodowej pracowaliśmy nad różnymi problemami badawczy- mi, wykorzystując jako obiekt badań wioślarki i widłonogi. Podczas identyfi kacji gatun- ków zmuszeni byliśmy do korzystania z kluczy w różnych językach, głównie po angielsku, niemiecku, rosyjsku, francusku, czesku. Niekiedy stopień znajomości lub nieznajomości tych języków utrudniał pracę, a niepewność niektórych oznaczeń, spowodowana nie tylko trudnościami językowymi, ale przede wszystkim brakiem monografi i z terenów Polski i swobodnego dostępu do literatury światowej, wywoływała naukową frustrację. Trudności te były też przyczyną słabego zainteresowania tymi grupami wśród młodszych pokoleń badaczy. Wychodząc tym problemom naprzeciw, wykorzystując również naszą fascynację skorupiakami, poświęciliśmy w ostatnich kilku latach prawie wszystkie wolne chwile na przygotowanie pierwszych polskojęzycznych kluczy, pomocnych w identyfi - kacji gatunków tych grup. Wykorzystaliśmy jedynie prywatne środki, bez fi nansowego wsparcia fundacji naukowych, mając wyłącznie poparcie Wydawcy. Choć nasze miejsca pracy są oddalone o tysiące kilometrów, a kontakt możliwy był jedynie przez łącza in- ternetowe, nasze długoletnie doświadczenie pozwoliło podjąć to ambitne zadanie, ja- kim jest przygotowanie nowoczesnego klucza, łatwego w użytkowaniu, zwłaszcza dla mało doświadczonych badaczy. Założyliśmy, że jeśli to tylko będzie możliwe, w procesie oznaczania będziemy wykorzystywać pojedyncze cechy, które dobrze będą wyróżnia- ły pewne grupy lub pojedyncze gatunki. Oznaczenie gatunku polega przede wszystkim na porównaniu wskazanych na rysunku cech budowy morfologicznej z analizowanym okazem. Metodykę zbioru i laboratoryjnego opracowania skorupiaków przedstawia roz- dział I. Klucz obejmuje wszystkie występujące w polskich wodach powierzchniowych rodzaje i gatunki, które są szczegółowo opisane (z uwzględnieniem morfologii i ekolo- gii poszczególnych gatunków) w porządku alfabetycznym w kolejnych dwóch częściach klucza (rozdz. II i III), podzielonego na Cladocera i Copepoda. Synonimy zestawione dla poszczególnych gatunków obejmują tylko te używane obecnie i w XX wieku. Pełną bibliografi ę synonimów oraz starsze synonimy można znaleźć w szczegółowych opraco- waniach wymienionych w rozdziale IV, w którym podano cytowane oraz wybrane pozy- cje piśmiennictwa, pomocne w dalszych studiach nad opisanymi grupami skorupiaków, jak również przy poszukiwaniu informacji niezbędnych do opisu nowych, nienotowa- nych dotąd w Polsce gatunków. Aby ułatwić korzystanie z przytoczonego piśmiennictwa, podzielono je na część związaną z Cladocera i z Copepoda. Wszystkie rysunki są oryginalne, z wyjątkiem rysunków gatunków oznaczonych: (nie oryg.). Rysunki tych gatunków są kompilacją rysunków danego gatunku z różnych publikacji, wymienionych w rozdziale IV Piśmiennictwo. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Słodkowodne skorupiaki planktonowe Uporządkowanie wyższych jednostek taksonomicznych w obrębie „bezkręgow ców”1 jest od kilkudziesięciu lat zmieniane i wciąż jeszcze niedopracowane. Z tego względu tak- sonomiczne zaszeregowanie Cladocera i Copepoda oraz Crustacea (skorupiaki), do któ- rych te grupy należą, co jakiś czas ulega zmianie. Ostatecznie powinny wyjaśnić to ba- dania fi logenetyczne, wykorzystujące porównawcze badania DNA. Taksonomia zaczyna przeżywać dzisiaj renesans, ponieważ można stosować w procesie oznaczania najnowsze techniki biologii molekularnej, jednakże istnieje też bogato udokumentowana literatura, przytaczająca opinie i przykłady publikowane w najlepszych czasopismach naukowych (np. Gotelli, 2004), świadcząca o tym, że podejście molekularne do taksonomii i tradycyj- na metoda morfometryczna są podejściami komplementarnymi. Jednocześnie ekolodzy pracujący w terenie koniecznie muszą mieć do dyspozycji podręczne klucze (morfome- tryczne) pozwalające na szybkie (często w warunkach terenowych) oznaczenie gatunku. Tytuł tej pracy Słodkowodne skorupiaki planktonowe, podkreśla ekologiczne powią- zania istniejące pomiędzy Cladocera, Cyclopoida i Calanoida, jak też to, że większość gatunków przynależna do tych grup przez część swojego życia wchodzi w skład plankto- nu. Z tego powodu uwzględniliśmy wszystkie gatunki słodkowodne z tych grup, wystę- pujące lub mogące wystąpić na terenie Polski. Jesteśmy wdzięczni naszym rodzinom za cierpliwość, wyrozumiałość i podtrzy- mywanie na duchu w chwilach zwątpienia. Specjalne podziękowania należą się Jadwi- dze Rybak za cierpliwe wychwytywanie naszych błędów i drobiazgową korektę tekstu. Na szczęście tylko jedna z naszych żon poprawiała klucz, w przeciwnym razie nigdy nie ujrzałby on światła dziennego, a autorzy do końca życia korygowaliby znalezione nie- ścisłości językowe i wygładzali tekst. Pozostałe po tej korekcie błędy są wyłączną winą autorów. Będziemy wdzięczni za rzeczową krytykę, która nie tylko udoskonali nasz warsz- tat badawczy, ale przyczyni się do lepszego poznania skorupiaków planktonowych oraz umożliwi postęp w dziedzinach wykorzystujących tę grupę zwierząt w badaniach na- ukowych. 1 Najnowsza fi logenetyczna klasyfi kacja (Lecointre i Le Guyader, 2006) organizmów żywych oparta wy- łącznie na ewolucyjnym pokrewieństwie i analitycznej metodzie kladystycznej wyeliminowała wiele nonsen- sownych grup (i nazw), między innymi „bezkręgowce”. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. METODYKA Metody zbioru skorupiaków planktonowych są zależne od biotopu, w którym te organizmy występują. Planktonowe wioślarki i widłonogi można zebrać fi ltrując wodę przez siatkę planktonową, a w przypadku badań ilościowych stosuje się czerpacze wody, wycinające niezaburzony słup wody o znanej objętości. W Polsce najczęściej stosowane są 5-litrowe czerpacze samozamykające się, na przykład typu Patalasa (Patalas, 1954) lub zamykane za pomocą ciężarka (posłańca) opuszczanego po linie, na przykład czer- pacz typu Bernatowicza (Bernatowicz, 1953). Ostatnio coraz powszechniej stosowany jest czerpacz wody typu Limnos, trwały, bardzo prosty i łatwy w użyciu. Mniej znane są u nas czerpacze Van–Dorna i Schindlera–Patalasa używane głównie w Ameryce. W pelagialu jeziornym do badań ilościowych można stosować również specjalnie skonstruowaną siatkę planktonową o średnicy oczek około 100 μm (dla połowu Chydo- ridae i młodocianych form Copepoda – 50 μm), zaopatrzoną w ścięty stożek z gęstego materiału umocowany przed szerokim otworem wlotowym siatki. Otwór górny stożka (wlotowy) musi mieć mniejszą średnicę niż jego podstawa. Siatkę należy ciągnąć z pręd- kością około 0,5 m na sekundę. Pozwala to na złapanie nawet szybko pływających osob- ników (Leptodora, dorosłe formy Copepoda), a ponadto wspomniany stożek uniemożli- wia tworzenie się „wału wodnego” na wlocie siatki i wypłukanie na zewnątrz materiału już pobranego. W przypadku szybszego ciągnięcia siatki woda nie zdąży się przesączyć przez gazę i wskutek zwiększającego się podciśnienia będzie płynęła ze środka siatki do jej wlotu, wypłukując zebrane już wcześniej osobniki. Należy pamiętać, że w wielu zbiornikach w pewnych okresach powstają formy prze- trwalne skorupiaków planktonowych: jaja (ephippium u wioślarek) lub osobniki w stanie diapauzy (widłonogi). Mogą one znajdować się w 20–30-centymetrowej warstwie przy- dennej (najczęściej pomijanej w trakcie zbioru próbek) lub w osadach dennych, niekie- dy na znacznych głębokościach. Formy takie można zebrać za pomocą chwytaczy dna (np. rurowym chwytaczem dna typu Kajaka). W strefi e przybrzeżnej (w litoralu) nie zawsze można stosować metody takie jak w pelagialu. W strefach gęsto porośniętych przez makrofi ty zanurzone użycie czerpaczy wody do badań ilościowych nie zawsze jest możliwe. Stosuje się więc tutaj inne metody połowu (Kornijów, 1987; Paterson, 1993). Skuteczną i łatwą metodą jest wycięcie słupa wody przez rurę ze szkła organicznego (pleksi), o różnej długości (w zależności od głębo- kości wody), o średnicy około 7–8 cm, zakończoną lejkiem z dużą liczbą otworów, przez które łatwo będzie przechodzić woda podczas opuszczania rury do wody. Lejek ułatwia przeciskanie się rury między gęstymi liśćmi i łodygami makrofi tów zanurzonych. Górny otwór rury po zanurzeniu szczelnie zatyka się pod wodą korkiem. Stworzone w ten spo- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Słodkowodne skorupiaki planktonowe sób podciśnienie zapobiega wylewaniu się wody podczas wynurzania rury. W matach glonów nitkowatych, w których mogą występować w ogromnych ilościach pewne grupy wioślarek i widłonogów, oraz wśród gęstych skupisk makrofi tów zanurzonych można stosować chwytacz składający się z dwóch sprzęgniętych podwójnych pierścieni z siatką planktonową, rozchylanych i zamykanych za pomocą mechanizmu nożycowego (nożyce norymberskie) (Czernik i Rybak, 1995). Ze środowisk interstycjalnych w piaszczystej strefi e przybrzeżnej ilościowe próbki pobiera się za pomocą rury ze szkła organicznego (długość około 16–20 cm, średnica 7–8 cm). Rurę należy wcisnąć w dno (nie zaburzając naturalnej struktury dna), pobiera- jąc warstwę piasku około 6–8 cm miąższości oraz warstwę wody naddennej, a następnie zatkać szczelnie korkiem górny otwór rury, podnieść rurę do góry tak, aby dolny otwór znalazł się ponad powierzchnią osadów (osad nie wypada z rury na skutek powstałego podciśnienia) i zatykać pod wodą korkiem dolny otwór. W laboratorium zlewa się wodę znad osadu wraz z mniej więcej 1–3-centymetrową warstwą piasku w celu wykonania analizy składu i liczebności wioślarek w próbce. Do badań jakościowych w torfowiskach i w wilgotnym piasku można stosować me- todę polegającą na wykopaniu dołka o głębokości 30–50 cm lub wbiciu około 50 cm dłu- gości rurki ze szkła organicznego o średnicy około 3–5 cm, zaczopowanej na dole, z na- wierconymi otworkami (o średnicy 0,5 cm) na ściankach. Przez te otworki do wnętrza rurki wcieka woda wraz z organizmami. Następnie wodę należy wypompować z rurki i przecedzić przez siatkę planktonową. W badaniach ilościowych zawsze należy mieć na uwadze problem reprezentatyw- ności próbek – na ile liczba pobranych próbek odzwierciedla prawdziwą liczebność i rozmieszczenie organizmów w zbiorniku wodnym. Uważa się, że tylko małe, kilku- mililitrowe próbki wykażą statystyczny rozrzut Poissona, a bardzo duże, sięgające dzie- siątków metrów sześciennych wykażą rozrzut normalny (Gaussa). Pobierając próbki ilościowe, należy więc oscylować między tymi granicami, zachowując też równowagę w ilości przecedzonej wody ze stanowisk pelagialnych i litoralowych. Często badacze zooplanktonu pobierają ze stanowisk pelagialnych 10-litrowe próbki, co 1 metr od po- wierzchni do dna (co przy głębokości 10 metrów daje próbkę zagęszczoną ze 100 li- trów), a w litoralu – jedynie próbkę 10-litrową, nie zachowując właściwej proporcji w poborze próbek z tych odmiennych środowisk. Powszechnie stosowana zasada ba- dań ilościowych, czyli tak zwana pseudoreplikacja, to znaczy pobieranie podpróbek zamiast powtórzeń, jest metodą bardzo niedoskonałą, co szczegółowo opisuje Hurl- bert (1984). Z innych metod pozyskiwania skorupiaków planktonowych wymienić można tech- nikę Szlauera (Szlauer, 1963), polegającą na zainstalowaniu zestawu pułapek Pieczyń- skiego utworzonych z lejków prowadzących do słoików (Pieczyński, 1961). Uzyskane tą metodą wyniki mogą posłużyć do charakterystyki składu gatunkowego i do oceny ruchliwości poszczególnych gatunków skorupiaków planktonowych. Można w tym celu wykorzystać również fototaksję dodatnią skorupiaków, instalując na dnie pułapki punk- towe źródło światła (Rybak, 1996). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. Metodyka 11 W nietypowych biotopach, szczególnie w takich, w których pobranie próbki wody do badań jest niemożliwe (środowiska wilgotne), zbiór dokonywany jest niekiedy z uży- ciem mokrego pędzelka lub przez przemywanie mchu lub liści. W laboratorium z próbek zawierających bardzo dużo detrytusu odseparowania zło- wionych okazów można dokonać metodą fl otacji. Polega ona na tym, że pobraną próbkę zalewa się roztworem cukru o dużym stężeniu, co powoduje wypłynięcie organizmów na powierzchnię. Natomiast wyłowienie okazów spośród roślinności wymaga umiesz- czenia próbki w kuwecie, oświetlenie jej z jednej strony lampą i, wykorzystując dodatnią fototaksję tej grupy zwierząt, zwabienia zwierząt w dowolne miejsce na kuwecie. Stosując oświetlenie o różnej barwie, można łowić różne gatunki wioślarek. W celu złapania żywe- go widłonoga lub wioślarki pływającej w szalce lub w porcelanowej kuwecie można wyko- rzystać szok elektryczny. Używając słabego źródła prądu (np. zasilacza do kalkulatorów), neutralny, niezaizolowany przewód umieszcza się w wodzie wokół wewnętrznej ścianki szalki, a przewód z fazą na grafi cie ołówka. Gdy przewód z grafi tem zbliży się do osobni- ka, ten zostanie na kilka minut sparaliżowany. Można go wówczas wyłowić pipetą lub pę- setą. Poleca się używać pęsety, ponieważ podczas przenoszenia pipetą okaz przylepia się niekiedy do wewnętrznej ścianki. Pęsetę można też zaostrzyć tak, aby końce były cieńsze, bardziej zaostrzone i lekko elastyczne, co zapobiega nadmiernemu ściśnięciu lub uszko- dzeniu przenoszonego okazu. Gdy prowadzone badania wymagają narkotyzacji, można dodać do próbki wodę nasyconą CO2 (woda sodowa) w proporcji 1 : 20. Na efekt należy poczekać dwie minuty. Do narkotyzacji można też zastosować rozkruszone tabletki Alka- Seltzer, chloroform lub alkohol metylowy. Narkotyzacja chroni przed utratą jaj i embrio- nów, wypróżnieniem przewodu pokarmowego czy zniekształceniem ciała. Po zbiorze dobrze jest podzielić próbki na dwie części, jedną należy opracować na żywo, a drugą utrwalić 2–4 roztworem formaliny2 z cukrem (40 g cukru na 1 dm3), co chroni przed zniekształceniem osobników oraz utratą jaj i embrionów z komory lęgowej wiośla- rek. Do utrwalenia próbek można też stosować 70 alkohol etylowy. Jeżeli planuje się prze- prowadzenie badania DNA, utrwalanie alkoholem (etanol, izopropanol) jest bezwzględnie wymagane, dopuszczalne jest też gwałtowne zamrożenie. W celu dłuższego przechowywa- nia próbek po kilku dniach utrwalony materiał powinno się umieścić w roztworze etanolu, formaliny i gliceryny w proporcji 7 : 2 : 1. Gliceryna zapobiega wyschnięciu próbki, pomaga zachować barwę okazów oraz zapobiega stwardnieniu osobników, powodowanemu za- zwyczaj przez formalinę. Innym rekomendowanym roztworem stosowanym do przecho- wywania skorupiaków jest mieszanina formaliny, alkoholu absolutnego, gliceryny, wody destylowanej i lodowatego kwasu octowego w proporcji 1 : 2 : 1 : 10 : śladowe ilości. Wyschnięte osobniki można próbować regenerować, stosując roztwór 0,25–0,5 Na3PO4 · 12H2O (0,25–0,50 g na 1 dm3 wody destylowanej). Wyschnięte okazy należy umieścić w tym roztworze, podgrzać do momentu wrzenia i pozostawić do ostygnięcia na 10–20 minut. Stosowanie kwasu mlekowego, KOH, Na2CO3 lub mieszaniny gliceryny z wodą również daje niezłe rezultaty, jednakże może powodować czasami uszkodzenie ciała okazów. 2 Formalina jest substancją żrącą, silnie trującą, a wchłania się też przez skórę. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Słodkowodne skorupiaki planktonowe Przed przystąpieniem do preparowania lub przygotowania preparatu osobnika nale- ży oczyścić, na przykład przez wielokrotne zasysanie i wypompowywanie okazu i wody do i z pipety. Dobrze oczyszcza również glicerol lub kwas mlekowy. Jednakże po dłuż- szym czasie przechowywania próbki kwas mlekowy zmiękcza tkanki i może spowodować rozpad osobnika na części. Niektóre substancje dodawane do próbek, na przykład środki czyszczące i prześwietlające są hipertoniczne i mogą spowodować zapadnięcie się osob- nika do środka po nagłej utracie płynów wewnętrznych, dlatego należy wcześniej nakłuć preparowany okaz igłą lub zanurzyć go w 50 roztworze użytego środka, zanim przenie- sie się okaz do środka nierozcieńczonego. Aby uniknąć przemieszczenia się wypreparo- wanych fragmentów osobnika podczas przykrywania szkiełkiem nakrywkowym, należy odczekać, aż środek stanie się lepki, kleisty. Należy też zaznaczyć pozycje preparowanych elementów na etykietce preparatu. Nakrywając preparat szkiełkiem nakrywkowym, do- brze jest umieścić kawałki pokruszonego szkiełka lub plasteliny w narożnikach, co chro- ni okaz przed zgnieceniem, lub umieścić go na szkiełku podstawowym z łezką. Jeżeli okazy wymagają barwienia, dobre rezultaty daje, w przypadku już utrwalo- nych próbek lub najlepiej w trakcie utrwalania, stosowanie 1 roztworu różu bengal- skiego (10 g barwnika w 1 dm3 10 formaliny). Do wykonania preparatów trwałych stosuje się różne odczynniki. Dobrym środ- kiem jest czysta gliceryna lub Euparal, dający możliwość rozpuszczenia w 95 etanolu nawet po długim okresie przechowywania. Popularnie stosuje się balsam kanadyjski, który może być rozpuszczany w ksylenie lub chloroformie, ale środek ten z czasem moc- no ciemnieje. Jak dotąd najlepszym środkiem jest poliwinyl–laktofenol. Prostą metodą przygotowania stałego preparatu jest utrwalenie okazu w kropli wody z niewielkim do- datkiem formaliny. Kroplę wody z okazem, znajdującą się na szkiełku podstawowym, należy przykryć szkiełkiem nakrywkowym, na którego rogach umieszcza się niewielkie ilości plasteliny. Po przykryciu szkiełkiem nakrywkowym kropla nie powinna się rozlać pod powierzchnią szkiełka. W wolne miejsca pomiędzy kroplą wody z okazem a brze- giem szkiełka nakrywkowego należy wpuścić rozpuszczoną (przez podgrzanie) parafi nę. Po zakrzepnięciu parafi ny brzegi szkiełka powinno się otoczyć balsamem kanadyjskim. Do kilkutygodniowego przechowywania okazu można użyć 30–50 roztworu gliceryny, co skutecznie zapobiega wysuszeniu. Obserwacje za pomocą najnowszych elektronowych mikroskopów skaningowych (SEM) nie wymagają specjalnego przygotowania okazu, umożliwiając nawet obserwację unieruchomionego żywego osobnika. Okaz jest oświetlany wiązką elektronów emitowa- ną ze źródła, która po odbiciu się od okazu wędruje do ekranu. Pozwala to na prowadze- nie obserwacji ze znacznie większą rozdzielczością, niż umożliwiają to najlepsze nawet mikroskopy świetlne. Starsze SEM wymagają przepłukania okazu w roztworze detergen- tu (jedna kropla w 100 ml wody destylowanej). Po 30 minutach okaz powinien być płu- kany trzykrotnie w wodzie destylowanej przez pięć minut i przeprowadzany przez serię roztworów acetonu o wzrastającym stężeniu (30 , 50 , 70 , 80 , 95 , 100 ), w celu odwodnienia. Okaz może też być oczyszczony 25 roztworem HCl przez podgrzanie do 93°C. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== I. Metodyka 13 Proces oznaczania osobnika do gatunku zaczyna się od przeniesienia okazu za po- mocą zaostrzonej pęsety, zakrzywionej igły lub sztywnego włosa (np. końskiego) do kro- pli gliceryny zmieszanej z alkoholem (10 gliceryny, 90 etanolu). Okaz powinien być pozostawiony w tym roztworze do czasu wyparowania etanolu. Wiele elementów ciała jest dobrze widocznych bez ich preparowania. W przypadku konieczności preparowania (odnóży, postabdomenu i in.) dobrym środkiem okazuje się czysta gliceryna. Osobnika nie należy przykrywać szkiełkiem nakrywkowym, aby można było manipulować oka- zem. Aby wypreparować żądaną część ciała, należy przygotowanego wcześniej osobnika ułożyć pod mikroskopem stereoskopowym (binokularem) na szkiełku przedmiotowym, w bardzo małej ilości roztworu gliceryny i etanolu, w przypadku widłonogów stroną brzuszną do góry. Do preparowania najlepiej użyć bardzo cienkich igieł entomologicznych – minucji lub drutu wolframowego o średnicy 0,2–0,5 mm, zaostrzonego przez podłączenie do 6-wol- towego źródła prądu i zanurzanie go w 3–10 roztworze KOH lub NaOH (Brady, 1964). Drut wolframowy powinien zostać podłączony jako katoda umieszczona po jednej stro- nie zlewki w uchwycie pozwalającym na regulowanie głębokości zanurzenia drutu, który co kilka minut należy minimalnie podciągać do góry, tak aby jego końcówka jak najdłużej była zanurzona w roztworze, co spowoduje jej zaostrzenie. Na obrzeżach zlewki po prze- ciwnej stronie do katody trzeba umieścić miedziany drut stanowiący anodę. Anodę i ka- todę podłącza się kabelkiem do źródła prądu, np. do zasilacza do kalkulatorów. Zlewkę najlepiej przykryć wykorzystując plastikową szalkę z pleksiglasu i postawić w dygesto- rium, bo temperatura roztworu będzie się podwyższać. Jedną z przygotowanych igieł preparacyjnych należy przytrzymać osobnika, a drugą igłą manipulować tak, aby odsłonić lub oddzielić preparowaną część ciała. W przypad- ku widłonogów najczęściej jest konieczne odsłonięcie piątej pary odnóży tułowiowych, zwykle przykrytej przez odnóża pływne. W tym celu, za pomocą igły preparacyjnej nale- ży przytrzymać osobnika w środkowej części tułowia, a drugą igłą przełożyć ku przodowi ciała ułożone w kierunku furki odnóża pływne, odsłaniając w ten sposób piąty segment tułowia. Następnie należy oderwać odwłok wraz z piątym segmentem tułowia od reszty ciała. Przy większej wprawie można ułożyć widłonoga na boku i cienką igłą odrywać po kolei odnóża pływne, wówczas piąta para odnóży będzie doskonale widoczna bez od- rywania odwłoka. Po przykryciu tak spreparowanego okazu szkiełkiem nakrywkowym można przenieść preparat pod mikroskop. Wówczas okaz i wypreparowane elementy są zwykle dobrze widoczne pod powiększeniem obiektywu 20× i 40×. Do badań najle- piej posłużyć się mikroskopem z obiektywami o długiej ogniskowej, co w anglojęzycznej literaturze technicznej jest określane jako long working distance. Pozwoli to na swobod- ne operowanie igłą preparacyjną pod mikroskopem (należy jednak pamiętać, że mamy wtedy do czynienia z obrazem odwróconym), bez potrzeby przenoszenia preparatu pod mikroskop stereoskopowy. Proces oznaczania często wymaga dokonywania pomiarów zarówno wielkości ciała, jak i poszczególnych jego części lub ich proporcji. Pomiary długości i szerokości (zob. rys. 9 na s. 40 i rys. 133 na s. 198) przeprowadza się za pomocą wycechowanej podziałki okularu mikroskopowego (mikrometru). Obecnie stosowane coraz powszechniej tech- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Słodkowodne skorupiaki planktonowe niki cyfrowej analizy obrazu mikroskopowego umożliwiają wszechstronne pomiary długości czy powierzchni, zwiększając możliwości badań biometrycznych. Nadaje się do tego na przykład program komputerowy SigmaScan Pro lub ImageJ (http://rsb.info. nih.gov/ij/), darmowy program dostępny przez Internet. Należy jednakże pamiętać, że trójwymiarowy okaz nie może być zredukowany wyłącznie do obserwacji od strony grzbieto-brzusznej lub bocznej. Coraz powszechniejsze w użyciu są też kolorowe kamery do zdjęć cyfrowych, zamontowane na binokularze lub mikroskopie i połączone z kom- puterem, wyposażonym w program do wykonywania zdjęć cyfrowych. Dodatkowym, choć droższym urządzeniem jest z-stepper, umożliwiający tak zwany automontaż współ- pracujący z programem komputerowym Auto-Montage. Jest to urządzenie zakładane na śrubę mikrometryczną mikroskopu i sterowane komputerem. Urządzenie to pozwala na automatyczne uzyskanie serii kilkudziesięciu zdjęć okazu, zmieniając przy każdym zdjęciu ostrość, tak że na kolejnych zdjęciach zawsze inna część jego ciała znajduje się w polu o największej ostrości. Następnie program komputerowy zestawia z kilkudziesię- ciu ostrych fragmentów zdjęć pełne ostre zdjęcie całego okazu. Niezastąpione są też jak dotąd rysunki, które najlepiej wykonywać z zastosowaniem urządzeń rysunkowych (camera lucida), zakładanych na mikroskop lub binokular. Czę- sto do interpretacji uzyskanych wyników konieczna jest znajomość masy ciała badanych organizmów. Najprostszą metodą jest zważenie osobnika na bardzo czułej wadze lub ocena świeżej masy ciała przez pomiar ilości wody wypchniętej przez osobnika (przy za- łożeniu, że masa ciała jest równa masie wody). Najczęściej jednak stosowana jest metoda wyliczeniowa z pomiarów długości ciała wg metody opisanej u Dumonta i in. (1975) i Bottrella i in. (1976). Metoda ta polega na wykorzystaniu równań regresji opisujących zależności suchej lub mokrej masy ciała od długości ciała osobników danego gatunku lub rodzaju. Wówczas gdy dysponuje się pomiarami długości osobników, oblicza się ich suchą lub mokrą masę ze wzorów regresji. Techniki molekularne nie są jeszcze powszechnie stosowane w taksonomii. Tech- nika PCR (Polymerase Chain Reaction), namnażająca fragmenty DNA w postępie geo- metrycznym, stosowana do badania jądrowego lub mitochondrialnego DNA rozwija się w ostatnich latach bardzo intensywnie i w niedalekiej przyszłości systematyka nie tylko wioślarek i widłonogów będzie oparta na jednoczesnym opisie morfologicznym i mole- kularnym. Ta metoda pozwala na podstawie różnic i podobieństw sekwencji segmentów DNA wnioskować o podobieństwie gatunków. Rozróżnienia gatunków można dokonać również na podstawie zmienności enzymów (allozymów) różniących się składem amino- kwasów – enzymy pochodzące od różnych gatunków różnią się ładunkiem elektrycznym, a więc w polu elektrycznym będą przemieszczać się z różną prędkością. Opis metody analizy allozymów wioślarek (jak również niektóre protokoły analizy DNA) jest dostępny na stronie internetowej Cladoceran Website Uniwersytetu Guelph w Kanadzie (http:// www.cladocera.uoguelph.ca/). Techniki i inne informacje dotyczące widłonogów można znaleźć na stronie interne- towej Międzynarodowego Towarzystwa Kopepodologów – World Association of Cope- podologists (http://www.copepoda.uconn.edu) oraz na stronie Th e World of Copepods należącej do Muzeum Przyrodniczego Instytutu Smithsonian w Waszyngtonie – Smi- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Poniższy opis przedstawia laboratoryjną metodę masowej hodowli Daphnia (Łako- ta, 1963): Temperatura pokojowa 20–26 °C, słój lub krystalizator o pojemności 3–5 dm3. Pożywka: 2 g kału bydlęcego, 0,1 g drożdży, 0,5 ml mleka krowiego, 1 dm3 wody. I. Metodyka 15 thsonian Institution, Th e National Museum of Natural History (http://invertebrates.si. edu/copepod/), gdzie dostępna jest także baza bibliografi czna widłonogów. Gatunki uważane za rzadkie czy nowe powinny być skonsultowane ze specjalistą, a okazy po ich opisaniu zdeponowane w muzeum przyrodniczym. Opis nowych gatun- ków powinien być zgodny z Międzynarodową Nomenklaturą Zoologiczną (Interna- tional Commision on Zoological Nomenclature) (http://www.iczn.org/iczn/index.jsp). Okazy mogą być zdeponowane jako preparaty mikroskopowe lub we fi olkach z płynem konserwującym. Hodowla wioślarek jest na ogół prosta. Hoduje się je w niewielkich naczyniach ta- kich jak szalki, erlenmayerki lub w innych nie większych niż jednolitrowych pojemni- kach. Jako pokarmu użyć można glonów, pierwotniaków, karmy dla ryb. Przynajmniej raz na tydzień woda w naczyniu hodowlanym powinna zostać zmieniona. Należy utrzymać pH hodowli w granicach 6,5–8,0, ponieważ wyższa lub niższa wartość może być toksyczna dla rozwielitek. Odczekać tydzień, aż środek przefermentuje, i umie- ścić w krystalizatorze 200 rozwielitek. Z jednego krystalizatora można otrzymać kilkaset jednorodnych rozwielitek dziennie. Co tydzień należy dodać do hodowli nieco nowej pożywki. Przygotowując nowy środek, aby zyskać na czasie i przyspieszyć dojrzewanie pożywki, zaszczepia się ją małą ilością starej pożywki, a następnie dodaje się 100 osob- ników rozwielitek. Aby utrzymać ciągłą i dużą produkcję, co tydzień należy rozpoczynać nową hodowlę. Stałą temperaturę można utrzymać stosując lampy do nagrzewania. Hodowla widłonogów początkowo przysparzała dużo trudności i większe sukcesy odniesiono dopiero w latach 60. ubiegłego stulecia. Obecnie hodowla widłonogów jest stosunkowo prosta. Hoduje się je, podobnie jak wioślarki, w niewielkich naczyniach, a najlepiej na szalkach. Jako pokarmu można użyć glonów, pierwotniaków, karmy dla ryb. Przynajmniej raz na tydzień woda w naczyniu hodowlanym powinna zostać zmieniona. Szczegółową literaturę opisującą hodowlę widłonogów zestawił Mauchline (1998). Szczątki fosylne wioślarek (karapaksy, tarczki głowowe, postabdomeny oraz ephip- pia) są liczne w osadach dennych zbiorników wodnych. W większości przypadków można na ich podstawie zidentyfi kować, do jakiego gatunku należały. Charakter wystę- pującego w jeziorze zbiorowiska wioślarek wynika bezpośrednio z otaczającego je śro- dowiska. Z tego względu relatywna liczebność szczątków reprezentująca gatunki, rodzaje lub rodziny może być użyta do rekonstrukcji oryginalnej populacji żyjącej w odległych czasach, tj. od kilku lat wstecz aż do chwili powstania jeziora przed 10–12 tysiącami lat, jak też na rekonstrukcję warunków środowiskowych panujących w okresie odpowiada- jącym danemu zbiorowisku. Makrofosylne szczątki Cladocera służą też do odtworzenia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Słodkowodne skorupiaki planktonowe wpływu człowieka na jeziora (acydifi kacja, zmiany poziomu wody), jak też do określenia charakteru środowiska w odległych czasach. Bogato ilustrowany przegląd fosylnych szczątków wioślarek oraz opis metod badań przedstawiono w atlasie Szeroczyńskiej i Sarmaja-Korjonen (2007). Zmodyfi kowany protokół badawczy (Frey, 1986) pozwala na analizę wszystkich ro- dzajów szczątków Cladocera. Osady denne pobiera się za pomocą ściętej strzykawki le- karskiej o pojemności 5 cm3. 1. Próbkę osadów (1 cm3) umieszcza się w zlewce o pojemności 100 ml i zakrapla 5–10 HCl, aby wykryć obecność węglanów. Jeżeli są obecne, kwas będzie się pienił – wówczas zalewa się osad 10 HCl, podgrzewa do 60–75°C przez 10 minut, odwirowuje z prędkością 1200–1500 obrotów na minutę, przemywa wodą destylowaną i ponownie odwirowuje. Jeżeli węglany są nieobecne, przystępuje się do punktu 2. 2. Próbkę zalewa się 10 ml 10 KOH i podgrzewa przez 30 minut do temperatury 60–75°C (unikając wrzenia), delikatnie mieszając. Powinna nastąpić defl okulacja, rozbi- cie i rozpuszczenie grudek detrytusu, co można sprawdzić pod mikroskopem, pobiera- jąc kilka kropli na szkiełko podstawowe, w razie potrzeby wydłużyć czas podgrzewania próbki. 3. Próbkę przesiewa się przez sito o średnicy oczek 15 μm, zatrzymujące wszystkie szczątki wioślarek. Szczątki przemywa się wodą, odwirowuje z prędkością 1200–1500 ob- rotów na minutę, przemywa wodą destylowaną, odwirowuje ponownie i przenosi do ob- jętości 10 ml wody z dodatkiem kilku kropli gliceryny i formaliny lub umieszcza się w 70 alkoholu z dodatkiem kilku kropli gliceryny (przeciwdziała to wyschnięciu). 4. Jedną kroplę (0,02 ml) przenosi się na szkiełko podstawowe i przykrywa szkiełkiem nakrywkowym. Liczyć i oznaczyć należy co najmniej 200–300 szczątków, co najczęściej wymaga przeliczenia kilku preparatów. Przeliczając szczątki na liczbę osobników, należy pamiętać, że na jednego osobnika przypadają dwie skorupki karapaksu i jedna tarczka głowowa. Szczątki fosylne widłonogów słabo się zachowują w osadach dennych i są rzadko znajdowane, mimo że jest to bardzo stara grupa skorupiaków. Najczęściej zachowują się szczątki spermatoforów i worków jajowych, pochodzących z okresu ostatnich 10 000– –12 000 lat. Dane paleologiczne wskazują, że śródlądowa fauna widłonogów była bardzo bogata już w trzeciorzędzie (Dussart i Defaye, 2001). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== II. C L A D O C E R A 1. Wprowadzenie Niniejsze opracowanie dotyczy słodkowodnych wioślarek Cladocera, żyjących w wo- dach powierzchniowych naszego kraju. Składa się z czterech części, z których pierwsza przedstawia informacje ogólne i listę gatunków opisanych w kluczu w układzie systema- tycznym. Za listą gatunków podano listę najczęściej stosowanych synonimów, uwzględ- niającą najnowsze tendencje w systematyce wioślarek. Druga część zawiera ogólne in- formacje o budowie i biologii tej grupy zwierząt. Część trzecia stanowi klasyczny klucz dychotomiczny, oparty na podstawowych, najczęściej pojedynczych, cechach morfolo- gicznych dorosłych form wioślarek. Oznaczenie gatunku polega przede wszystkim na po- równaniu wskazanych na rysunku cech budowy morfologicznej z analizowanym okazem. Klucz obejmuje wszystkie występujące w wodach powierzchniowych w Polsce rodzaje i gatunki (na świecie znanych jest około 600 gatunków, w Europie 208, w Polsce 99). Ponadto w kluczu uwzględniono 14 gatunków niepodawanych z Polski (oznaczonych gwiazdką), których występowanie jest wysoce prawdopodobne, ponieważ gatunki te no- towane były na terenach przyległych do Polski. W czwartej części, w układzie alfabetycznym, szczegółowo zostały opisane te gatun- ki wioślarek, które uwzględniono w kluczu. Pod uwagę wzięto ich najważniejsze cechy morfologiczne, biologię i ekologię. Cytowaną literaturę oraz wybrane pozycje piśmien- nictwa pomocne w dalszych studiach nad wioślarkami podano w rozdziale IV. Gatunki opisane w kluczu: Typ Arthropoda Podtyp Crustacea Lamarck, 1801 Gromada (Branchiopoda Latreille, 1817) Nadrząd Cladocera Milne–Edwards, 1940 Rząd Haplopoda G. O. Sars, 1865 Rodzina Leptodoridae Lilljeborg, 1861 Rodzaj Leptodora Lilljeborg, 1861 L. kindtii (Focke, 1844) Rząd Ctenopoda G. O. Sars, 1865 Rodzina Sididae Baird, 1850 (emend.1 G. O. Sars, 1865) Rodzaj Sida Straus, 1820 S. crystallina (O. F. Müller, 1776) 1 Emendatio (łac.) – zmiana, poprawka. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Słodkowodne skorupiaki planktonowe Rodzaj Latona Straus, 1820 Rodzaj Limnosida G. O. Sars, 1862 Rodzaj Diaphanosoma Fischer, 1850 L. setifera (O. F. Müller, 1776) L. frontosa G. O. Sars, 1862* D. brachyurum (Liévin, 1848) D. chankensis Ueno, 1939* D. lacustris Kořinek, 1981* D. mongolianum Ueno, 1938* D. orghidani Negrea, 1982* H. gibberum Zaddach, 1855 C. dubia Richard, 1894 C. laticaudata P. E. Müller, 1867 C. megops G. O. Sars, 1862 C. pulchella G. O. Sars, 1862 C. quadrangula (O. F. Müller, 1785) C. reticulata (Jurine, 1820) C. rotunda G. O. Sars, 1862 C. setosa Matile, 1890 D. (C.) atkinsoni Baird, 1859 D. (C.) magna Straus, 1820 D. (C.) similis Claus, 1876* D. (D.) ambigua Scourfi eld, 1947 D. (D.) cristata G. O. Sars, 1861 D. (D.) cucullata G. O. Sars, 1862 D. (D.) curvirostris Eylmann, 1887* D. (D.) galeata G. O. Sars, 1864 Rodzina Holopediidae G. O. Sars, 1865 Rodzaj Holopedium Zaddach, 1855 Rząd Anomopoda G. O. Sars, 1865 Rodzina Daphniidae Straus, 1820 (emend. Schoedler, 1858) Podrodzina Daphniinae Flößner, 2000 Rodzaj Ceriodaphnia Dana, 1853 Rodzaj Daphnia O. F. Müller, 1785 Podrodzaj Ctenodaphnia Dybowski i Grochowski, 1895 Podrodzaj Daphnia s. str. O. F. Müller, 17852 * Możliwe występowanie w Polsce. 2 Podrodzaj ten obejmuje dwa podrodzaje (Daphnia i Hyalodaphnia) rozróżniane w starszych opraco- waniach. Podrodzaj Hyalodaphnia został wyróżniony ze względu na brak przyoczka i obecność delikatnego przezroczystego pancerzyka, jednakże później zaczęto dodawać do tego podrodzaju gatunki, które mają przy- oczko, tak więc ta cecha przestała różnić te podrodzaje. Za jego utrzymaniem przemawiają dane porównaw- cze DNA, jednak brak szczegółowej rewizji, rozstrzygającej przynależność poszczególnych gatunków do obu podrodzajów nakazuje czekać z ich rozdziałem do czasu powstania takiego opracowania. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== II. Cladocera 19 D. (D.) hyalina Leydig, 1860 D. (D.) longiremis G. O. Sars, 1861 D. (D.) longispina (O. F. Müller, 1776) D. (D.) obtusa Kurz, 1875* D. (D.) parvula Fordyce, 1901* D. (D.) pulex Leydig, 1860 D. (D.) pulicaria Forbes, 1893 S. (A.) lusaticus Herr, 1917 S. (C.) serrulatus (Koch, 1841) S. (E.) congener (Koch, 1841) S. (E.) exspinosus (De Geer, 1778) S. (S.) vetulus (O. F. Müller, 1776) Rodzaj Simocephalus Schoedler, 1858 Podrodzaj Aquipiculus Orlova-Bienkovskaja, 1995 Podrodzaj (Coronocephalus) Orlova-Bienkovskaja, 1995 Podrodzaj (Echinocaudus) Orlova-Bienkovskaja, 1998 Podrodzaj Simocephalus s. str. Schoedler, 1858 (emend. Orlova-Bienkovskaja, 1998) Podrodzina Scapholeberinae Dumont i Pensaert, 1983 Rodzaj Scapholeberis Schoedler, 1858 S. erinaceus Daday, 1903 S. microcephala G. O. Sars, 1890 S. mucronata (O. F. Müller, 1776) S. rammneri Dumont i Pensaert, 1983 M. aurita (Fischer, 1849) Rodzaj Megafenestra Dumont i Pensaert, 1983 Podrodzina Moininae Goulden, 1968 Rodzaj Moina Baird, 1850 Rodzina Bosminidae Baird, 1845 (emend. G. O. Sars, 1865) Rodzaj Bosmina Baird, 1845 M. brachiata (Jurine, 1820) M. macrocopa (Straus, 1820) M. micrura Kurz, 1874 M. rectirostris (Leydig, 1860)* B. longirostris (O. F. Müller, 1785) B. l. brevicornis Hellich, 1877 B. l. cornuta G. O. Sars, 1862 B. l. curvirostris Fischer, 1854 B. l. pellucida Stingelin, 1895 B. l. similis G. O. Sars, 1890 B. l. typica (O. F. Müller, 1785) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Słodkowodne skorupiaki planktonowe Rodzaj Eubosmina Seligo, 1900 Podrodzaj Eubosmina Seligo, 1900 E. coregoni (Baird, 1857) E. crassicornis (Lilljeborg, 1887) E. gibbera (Schoedler, 1863) E. longicornis (Schoedler, 1866) E. l. berolinensis (Imhof, 1888) E. l. cederstroemi (Schoedler, 1866) E. l. kessleri (Uljanin, 1874) E. l. longicornis (Schoedler, 1866) E. longispina (Leydig, 1860)3 E. l. longispina (Leydig, 1860) E. l. refl exa (Seligo, 1900) E. l. ruehei Lieder, 19574 E. maritima (P. E. Müller, 1867)5 E. thersites (Poppe, 1887) B. deitersi Richard, 1895* I. acutifrons G. O. Sars, 1862 I. agilis Kurz, 1878 I. sordidus (Liévin, 1848)6 Rodzaj Bosminopsis Richard, 1895 Rodzina Ilyocryptidae Smirnov, 1976 Rodzaj Ilyocryptus G. O. Sars, 1861 Rodzina Eurycercidae Kurz, 1875 Rodzaj Eurycercus Baird, 1843 Podrodzaj Eurycercus Frey, 1975 Podrodzaj Teretifrons Frey, 1975 E. (E.) lamellatus (O. F. Müller, 1776) E. (T.) glacialis Lilljeborg, 1887 Rodzina Chydoridae Dybowski i Grochowski, 1894 (emend. Stebbing, 1902) Podrodzina Chydorinae Dybowski i Grochowski, 1894 Rodzaj Alonella G. O. Sars, 1862 A. excisa (Fischer, 1854) A. exigua (Lilljeborg, 1853) A. nana (Baird, 1843) 3 Według Liedera (1996) E. longispina obejmuje też E. obtusirostris G. O. Sars, 1862, uważaną za ekotyp E. longispina. 4 Jak dotąd znana z Austrii. 5 Występuje w Bałtyku (nieuwzględniona w niniejszym kluczu), synonimy: Bosmina obtusirostris mari- tima Manujlova, 1964; B. (Eubosmina) longispina (część): Flőβner, 1972, Lieder, 1996. 6 Prawdopodobne jest występowanie w bliskim sąsiedztwie Polski (Niemcy, Czechy) jeszcze dwóch ga- tunków – I. cuneatus Štift er, 1988 i I. spinosus Štift er, 1988, wyodrębnionych z kompleksowego gatunku I. sor- didus. Jak jednak uważają Kotov i Štift er (2006), I. spinosus powinien być opisany ponownie, a występowanie obu gatunków jest wciąż słabo udokumentowane i z tych powodów nie zostały one uwzględnione w kluczu. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== A. emarginatus G. O. Sars, 1862 Ch. gibbus G. O. Sars, 1890 Ch. latus G. O. Sars, 1862 Ch. ovalis Kurz, 1875 Ch. sphaericus (O. F. Müller, 1776) D. rostrata (Koch, 1841) D. crassa King, 1853 P. pigra (G. O. Sars, 1861) P. (P.) truncatus (O. F. Müller, 1785) P. (P.) laevis G. O. Sars, 1861 P. (P.) striatus Schoedler, 1863 P. (P.) trigonellus (O. F. Müller, 1776) P. (P.) uncinatus Baird, 1850 Rodzaj Disparalona Fryer, 1968 Rodzaj Dunhevedia King, 1853 Rodzaj Paralona Šramek-Hušek, Straškraba i Brtek, 1962 Rodzaj Pleuroxus Baird, 1843 Podrodzaj Peracantha Baird, 1843, emend. Frey, 1993 Podrodzaj Picripleuroxus Frey, 1993 Podrodzaj Pleuroxus Baird, 1843, emend. Frey, 1993 II. Cladocera 21 Rodzaj Anchistropus G. O. Sars, 18627 Rodzaj Chydorus Leach, 1816 P. (T.) aduncus (Jurine, 1820) P. globosus (Baird, 1843) Podrodzaj Tylopleuroxus Frey, 1993 Rodzaj Pseudochydorus Fryer, 1968 Podrodzina Aloninae Dybowski i Grochowski, 1894 Rodzaj Acroperus Baird, 1843 A. harpae (Baird, 1835) Rodzaj Alona Baird, 1843 A. affi nis (Leydig, 1860) A. costata G. O. Sars, 1862 A. guttata G. O. Sars, 1862 A. intermedia G. O. Sars, 1862 A. karelica Stenroos, 1897 A. protzi Hartwig, 1900 – Phreatalona protzi (Hartwig, 1900), gatunek przeniesiony do no- wego rodzaju przez Van Damme i in. (2009) w trakcie druku niniejszego klucza. A. quadrangularis (O. F. Müller, 1776) A. rectangula G. O. Sars, 1862 7 Z osadów dennych jeziora Wigry (Kossacka, 1970) opisano szczątki gatunku A. minor, występującego, jak dotychczas, wyłącznie w wodach Ameryki. Występowanie A. minor jednak nie zostało potwierdzone ani w Polsce, ani w Europie i budzi wątpliwości. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Słodkowodne skorupiaki planktonowe Rodzj Alonopsis G. O. Sars, 1861 Rodzaj Camptocercus Baird, 1843 A. rustica Scott, 1895 A. weltneri Keilhack, 1905 A. elongata (G. O. Sars, 1861) C. fennicus Stenroos, 1898* C. lilljeborgi Schoedler, 1862 C. rectirostris Schoedler, 1862 G. testudinaria (Fischer, 1848) K. latissima (Kurz, 1875) L. acanthocercoides (Fischer, 1854) L. leydigi (Schoedler, 1863) M. dispar G. O. Sars, 1861 R. falcata (G. O. Sars, 1861) O. tenuicaudis (G. O. Sars, 1862) T. ambigua (Lilljeborg, 1900) Rodzaj Graptoleberis G. O. Sars, 1862 Rodzaj Kurzia Dybowski i Grochowski, 1894 Rodzaj Leydigia Kurz, 1875 Rodzaj Monospilus G.O. Sars, 1861 Rodzaj Rhynchotalona Norman, 1903 Rodzaj Oxyurella Dybowski i Grochowski, 1894 Rodzaj Tretocephala Frey, 1965 Rodzina Ophryoxidae Smirnov, 1976 Rodzaj Ophryoxus G. O. Sars, 1861 O. gracilis G. O. Sars, 1861 A. curvirostris (O. F. Müller, 1776) Rodzina Acantholeberidae Smirnov, 1976 Rodzaj Acantholeberis Lilljeborg, 1853 Rodzina Macrothricidae Norman i Brady, 1867 Rodzaj Bunops Birge, 1893 B. serricaudatus (Daday, 1884) D. dentata (Eurén, 1861) L. rectirostris (O. F. Müller, 1776) Rodzaj Drepanothrix G. O. Sars, 1861 Rodzaj Lathonura Lilljeborg, 1853 Rodzaj Macrothrix Baird, 1843 M. hirsuticornis Norman i Brady, 1867 M. laticornis (Jurine, 1820) M. rosea (Jurine, 1820)8 8 Macrothrix rosea niekiedy wymieniana jest jako Echinisca rosea, ale systematyczna pozycja tego gatun- ku nadal nie jest jasna i wymaga rewizji. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== II. Cladocera 23 S. serricaudatus (Fischer, 1849) Rodzaj Streblocerus G. O. Sars, 1862 Rząd Onychopoda G. O. Sars, 1865 Rodzina Polyphemidae Baird, 1845 Rodzaj Polyphemus O. F. Müller, 1785 P. pediculus (Linné, 1761) B. longimanus Leydig, 1860 B. cederstroemi Schoedler, 1877* C. pengoi (Ostroumov, 1891)9* Rodzina Cercopagidae Morduchai-Boltovskoi, 1968 Rodzaj Bythotrephes Leydig, 1860 Rodzaj Cercopagis G. O. Sars, 1897 Lista synonimów powszechnie ostatnio używanych Acroperus angustatus G. O. Sars, 1863 (cid:198) Acroperus harpae (Baird, 1835) Acroperus elongatus (cid:198) Alonopsis elongata (G. O. Sars, 1861) Alona tenuicaudis (cid:198) Oxyurella tenuicaudis (G. O. Sars, 1862) Alonopsis ambigua (cid:198) Tretocephala ambigua (Lilljeborg, 1900) Biapertura affi nis (cid:198) Alona affi nis (Leydig, 1860) Camptocercus macrourus (cid:198) C. lilljeborgi Schoedler, 1862 Ceriodaphnia affi nis (cid:198) C. dubia Richard, 1894 Chydorus globosus (cid:198) Pseudochydorus globosus (Baird, 1843) Chydorus piger (cid:198) Paralona pigra (G. O. Sars, 1861) Paralona thienemanni (cid:198) P. pigra (G. O. Sars, 1861) Phrixura rostrata (cid:198) Disparalona rostrata (Koch, 1841) Rhynchotalona rostrata (cid:198) Disparalona rostrata (Koch, 1841) Scapholeberis aurita (cid:198) Megafenestra aurita (Fischer, 1849) Scapholeberis kingi (cid:198) S. rammneri Dumont i Pensaert, 1983 2. Część ogólna Nadrząd Cladocera należy do gromady Branchiopoda, będącej bardzo starą grupą stawonogów, sięgającą środkowego kambru. Fosylne szczątki wioślarek dobrze zacho- wują się w osadach dennych jezior i znane są szeroko już z okresu plejstocenu. Liczne 9 Z 42 prac (opublikowanych do 2008 r.) dotyczących inwazji Bałtyku w 1992 r. (głównie Zatoka Fińska i Ryska), (Ojaveer i in. 1998; Cristescu i in. 2001) oraz Jeziora Ontario w 1998 r. i Jeziora Michigan w 1999 r. (MacIsaac i in., 1999; Charlebois i in., 2001) przez pochodzącego z rejonu Ponto-Kaspijskiego Cercopagis pengoi, należy przytoczyć kilka mówiących o ograniczonych możliwościach ekspansji tego gatunku do wód śródlądowych ze względu na niskie temperatury wody i izolację jezior (Pienimaki i Leppakoski, 2004) czy zbyt wysokie zasolenie południowych wód Bałtyku (Gorokhova i in., 2000). Niemniej jednak spodziewać się można tego gatunku jedynie w wysłodzonych wodach przybrzeżnych jak Zalew Wiślany i Szczeciński, a niewykluczone, że również w słonawych jeziorach, jak np. jezioro Gardno. Ze względu na ograniczoną możliwość ekspansji C. pengoi na śródlądowe wody Polski pominięto go w części kluczowej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Słodkowodne skorupiaki planktonowe Daphnia i Moina pochodzące z trzeciorzędu znaleziono w Europie i Ameryce Północnej. Najwcześniejsze znane szczątki wioślarek pochodzą z odsłonięć permskich we wschod- nim Kazachstanie (skąd opisano nowy rodzaj Archedaphnia z gatunkami A. kazachstani- ca, A. novojilovi, A. borutzkyi, A. strelkovi) oraz w Mongolii (Propleuroxus freyi, Prochy- dorus rotundus) (Dumont i Negrea, 2002; Kotov i Korovchinsky, 2006). Piśmiennictwo dotyczące wioślarek przekroczyło już 10 000 pozycji. Wciąż uzupeł- niana bogata bibliografi a jest też dostępna na stronie internetowej Uniwersytetu Guelph w Kanadzie (Cladoceran Website, 2008, http://www.cladocera.uoguelph.ca/), gdzie moż- liwe jest przeszukiwanie zbiorów według nazw gatunkowych i taksonów wyższego rzędu, jak również nazwisk autorów publikacji. Historię badań wioślarek podzielono na trzy okresy. Okres pierwszy obejmuje lata 1662–1776. W tym okresie gromadzono pierwsze informacje, często sprzeczne i zwykle bez większej wartości. Żadna z nadanych wtedy nazw rodzajowych lub wyższych jedno- stek taksonomicznych nie przetrwała do dziś. Okres drugi to lata 1776–1959. Był on bardzo produktywny i do roku 1933 około 300 biologów opublikowało blisko 1000 prac na temat wioślarek. Opisano systematykę, mor- fologię, anatomię, rozmnażanie i rozwój, etiologię, ekologię, biogeografi ę, a także zaczęły się pojawiać pierwsze syntezy całej grupy. W okresie tym dominowały prace taksono- miczne, prowadzone głównie w Europie. Pierwsze badania nad wioślarkami z obszaru Polski zostały wykonane przez Liévina w latach 1848–1856 (w rejonie Gdańska) oraz Dy- bowskiego i Grochowskiego w latach 1874–1899. Do 1959 roku badania wioślarek Polski prowadziło kilkunastu badaczy. Okres trzeci obejmuje lata od 1959 roku do dziś, w tym czasie badania wioślarek Polski prowadziło ponad 100 naukowców. Jednakże dotychczas nie doczekaliśmy się monografi i wioślarek, która zsyntetyzowałaby wiedzę o tych stawo- nogach występujących w Polsce i wkład Polaków w badania nad nimi (często zafałszowa- ny w piśmiennictwie zachodnim z powodów zawiłej historii Polski). Jedyna syntetyczna praca to opublikowany przez Prószyńską (1972) Katalog Fauny Polski – Wioślarki, wyma- gający obecnie uaktualnienia. Ostatnio Jurasz (2008) uaktualnił spis gatunków wioślarek podawanych z Polski. Należy tu nadmienić, że polscy badacze (m.in. Gliwicz, 1980, 1990 a, b) w ostatnich latach mocno przyczynili się do poszerzenia wiedzy o wioślarkach, m.in. laboratoryjnie potwierdzając i intensywnie rozpracowując jedną z najważniejszych hi- potez ekologicznych: size-effi ciency hypothesis, sformułowaną przez Brooksa i Dodsona (1965). Hipoteza ta dokładniej jest opisana w dalszej części tego rozdziału w podrozdziale Ekologia. W ostatnich latach prowadzono badania fi logenetyczne wioślarek z zastosowa- niem metod opartych na analizie DNA. Kolejnego postępu badań można się spodziewać w niedalekiej przyszłości, ze względu na możliwość stosowania najnowszych zdobyczy technik molekularnych, pozwalających na odblokowanie genu powodującego pojawienie się samców, nawet wówczas, gdy samoistnie się to nie zdarzało. Wioślarki są organizmami niewielkimi, o długości ciała nieprzekraczającej w więk- szości przypadków 1 mm, zamieszkującymi niemalże wszystkie wody słodkie, nieliczne Budowa ciała ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== II. Cladocera 25 spotyka się także w wodach słonawych. Występują zarówno w toni wodnej, jak i wśród roślin. Są to typowe formy planktonowe, chociaż spotyka się gatunki przebywające na dnie lub na pędach i liściach roślin. Nieliczne gatunki żyją w wodach podziemnych i w jaskiniach (stygobionty) lub pośród wilgotnych mchów w lasach i na torfowiskach. W jednym jeziorze może występować około 50 gatunków wioślarek. Nieliczne Clado- cera są pośrednimi żywicielami dla niektórych pasożytów. Daphnia pulex może być po- średnim żywicielem i przenosić stadia larwalne tasiemca Diphyllobothrium latum, groź- nego dla człowieka, jak również niektóre pasożytnicze nicienie (Acuaria i Tetrameres), atakujące kaczki i żurawie (Dumont i Negrea, 2002). Poszczególne gatunki mają bardzo zróżnicowaną budowę ciała, które jest dość krót- kie i spłaszczone bocznie (oprócz nielicznych gatunków drapieżnych) (rys. 1). Głowa jest wyraźnie wyodrębniona, na tułowiu występuje 4–6 par odnóży. U form fi ltrujących tułów i zaodwłok (postabdomen) są pokryte cienkim, dwuklapowym, otwartym na stro- nie brzusznej i tylnej, chitynowym karapaksem (skorupką). Powierzchnia karapaksu jest często pokryta dość wyraźnym geometrycznym ornamentem w postaci pręg, zagłębień lub sześciokątnej siatki, szczególnie u form występujących w środowiskach litoralnych. U form drapieżnych karapaks jest zredukowany i tworzy tylko komorę lęgową, położo- ną na stronie grzbietowej. Odwłok (abdomen) jest niewyraźnie oddzielony od tułowia. Wzrost wioślarek trwa przez całe ich życie, choć odbywa się w sposób nieciągły, po ko- lejnych linieniach (zrzucaniu karapaksu). U wielu gatunków osobniki rozmnażające się partenogenetycznie mają mniejsze rozmiary po każdym linieniu, co jest korygowane po pojawieniu się pokolenia narodzonego z zapłodnionych jaj miktycznych. Barwa ciała jest zróżnicowana. Ciało osobników większości gatunków jest przezro- czyste. Dotyczy to zwłaszcza gatunków występujących w pelagialu, których osobniki mają zwykle karapaks delikatny i bezbarwny, podczas gdy formy litoralne są zwykle za- barwione na żółto lub brązowo. Chydoridae są żółte, pomarańczowe lub brązowe. Da- phnia magna często ma kolor różowoczerwony, co wynika z obecności hemoglobiny w tkankach. Występowanie osobników intensywnie czerwonych wskazuje na niedobory tlenowe w zbiorniku wodnym. Często barwa osobnika zależy od zawartości przewodu pokarmowego (na którą głównie składają się detrytus i glony) oraz żółtawo zabarwio- nych kropelek tłuszczu (lipidy), stanowiących materiał zapasowy. Głowa różnej wielkości i kształtu u poszczególnych form wioślarek pokryta jest tarcz- ką głowową, będącą jednolitym chitynowym pancerzem, który u wielu form (np. u Bo- sminidae) łączy się po stronie grzbietowej z karapaksem. Niektóre rodzaje (Diaphano- soma, Moina, Polyphemus) mają niewielką, zredukowaną tarczkę głowową, natomiast u innych pewne części tarczki są bardziej rozrośnięte. Tarczka głowowa u Anomopo- da, a szczególnie u Chydoridae, jest pokryta małymi kutykularnymi porami. Ich liczba, kształt i rozmieszczenie zostały wykorzystane przez Freya (1959) przy tworzeniu drzewa fi logenetycznego Chydoridae, a następnie przez Smirnova (1978) do identyfi kacji gatun- ków na podstawie szczątków Cladocera z dennych osadów jezior. Fizjologiczna funk- cja porów nie została jeszcze wyjaśniona, choć przypuszcza się, że odgrywają one rolę czuciową. Brzuszna krawędź pancerza głowowego u wielu wioślarek wyciągnięta jest w postaci krótszego lub dłuższego dziobu, zwanego rostrum (rys. 2r). Część szczytowa ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 Słodkowodne skorupiaki planktonowe głowy jest zaokrąglona albo wyciągnięta ku przodowi, tworząc tzw. hełm (u niektórych Daphnia). Niekiedy na głowie występuje boczny kil (fornix), zaczynający się nad okiem i ciągnący się do podstawy czułków drugiej pary. Pojedyncze oko złożone powstało w trakcie ontogenezy przez połączenie dwóch bocznych oczu złożonych (z pojedynczych elementów – ommatidiów) (rys. 2o), poniżej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== II. Cladocera 27 którego u większości gatunków występuje pojedyncze przyoczko (ocellus – oko naupliu- sowe) (rys. 2po). Oko może być bardzo duże, jak np. u Onychopoda i zajmować całą głowę, choć na ogół jest niewielkie, zwłaszcza u organizmów bentosowych lub żyjących w litoralu. Jedynie u form drapieżnych oko jest stosunkowo duże. Formy żyjące w jaski- niach mogą być pozbawione oka (niektóre gatunki Alona czy Monospilus). Oko Daphnia jest złożone z 22 ommatidiów, natomiast u drapieżnych Polyphemus i Bythotrephes z – odpowiednio – 160 i 300. Przyoczko u niektórych gatunków jest niewidoczne, na skutek braku pigmentu (Daphnia cucullata), lub go nie ma (u Onychopoda i dorosłych Lepto- doridae). Czułki pierwszej pary (antennulae), służące jako narządy czuciowe, umieszczone są w tylnej części głowy pod rostrum (rys. 2a). Są jednogałęziste i jednoczłonowe, zwy- kle bardzo małe, zaopatrzone w niewielkie czuciowe szczecinki (estetaski). U samców są one zwykle dłuższe, zaopatrzone w „biczyki” lub haczyki i mogą mieć do 70 szczeci- nek czuciowych. Tylko u gatunków z rodziny Bosminidae czułki pierwszej pary są bar- dzo długie, nieruchome, zrośnięte z rostrum i wygięte ku tyłowi. Mogą też być ruchliwe, jak u Moinidae i Macrothricidae. Szczecinki czuciowe są dobrze unerwione, a ich licz- ba jest stała dla każdej rodziny. U Polyphemidae jest ich pięć, u Sididae, Daphniidae, Bosminidae – 9 i zwykle jest ich więcej u samców niż u samic. Narządem dotyku jest ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 Słodkowodne skorupiaki planktonowe szczecinka znajdująca się na przedniej krawędzi czułków pierwszej pary oraz szczecinki umieszczone u podstaw czułków drugiej pary, a także szczecinki analne. Czułki drugiej pary (antennae), zwykle bardzo duże, są podstawowym narządem lokomotorycznym. Leptodoridae mają czułki ogromne i solidnie zbudowane, natomiast u Ctenopoda i Onychopoda są nieco mniejsze. Podobnie jest u Anomopoda, z tym że ich czułki drugiej pary są krótkie, czasem ukryte pod boczną wypustką tarczki głowowej. U wszystkich Cladocera czułki te umieszczone są z boku głowy (rys. 2ap). Składają się z członu podstawowego i dwóch gałęzi (z wyjątkiem rodziny Holopediidae, u których czułki te są jednogałęziste): zewnętrznej (egzopodit) (rys. 2egz) i wewnętrznej (endo- podit) (rys. 2end). Każda z gałęzi zbudowana jest z dwóch, trzech lub czterech członów, zaopatrzonych w długie szczecinki, pomocne przy pływaniu oraz w nieliczne drobne kolce. Liczba i położenie szczecinek na poszczególnych członach jest charakterystyczna dla poszczególnych rodzajów. Największą liczbę szczecinek pływnych mają Leptodora (64) i Sida (około 20), u pozostałych jest ich od 6 do 10. Szczecinki te dodatkowo pokryte są gęsto krótkimi włoskami. W rozdziale opisującym gatunki podano w wielu przypad- kach wzór szczecinek i kolców czułków drugiej pary, np. 1-1-1-3/1-1-3, gdzie pierwszy człon wzoru oznacza liczbę szczecinek na kolejnych członach egzopoditu, a drugi człon liczbę szczecinek na kolejnych członach endopoditu. W dolnej części głowy występują przydatki gębowe, złożone z wargi górnej (labrum), żuwaczek (mandibulae) i szczęk pierwszej pary (maxillulae), zredukowanych do ma- łej płytki. Szczęki drugiej pary (maxillae) obecne są tylko u embrionów Anomopoda i zanikają w trakcie dojrzewania. U Cladocera, oprócz Leptodora, nie ma wargi dolnej (labium), obecnej tylko u innych grup skrzelonogów (Notostraca). U form drapieżnych żuwaczki zaopatrzone są w duże zęby. U form fi ltrujących narządy gębowe nie służą do rozdrabniania pokarmu, lecz kierują pokarm do dalszych części przewodu pokarmo- wego. Z przydatkami gębowymi i czułkami związane są gruczoły (nephridia) czułkowe i szczękowe pełniące funkcję wydalniczą. Gruczoły czułkowe obecne są tylko u form nauplialnych Leptodora. Tułów wraz z odnóżami tułowiowymi u wszystkich fi ltrujących wioślarek jest pokry- ty karapaksem. U niektórych gatunków (głównie z rodzaju Daphnia) na stronie grzbie- towej występuje podłużne chitynowe zgrubienie – kil (rys. 3). Tylna część karapaksu po stronie grzbietowej jest u gatunków tego rodzaju wyciągnięta w kolec (kolec ogo- nowy lub igła ogonowa, rys. 2k). Na dolnej, tylnej części karapaksu mogą występować ząbki (najczęściej u niektórych gatunków z rodziny Chydoridae) lub kolec, który, jeśli jest podwójny, nazywany jest mucro (u niektórych form rodziny Bosminidae). Struk- tura powierzchni karapaksu jest różnorodna, często jego powierzchnia jest urzeźbio- na. W grzbietowej części tułowia wioślarek znajduje się, zwykle dobrze widoczne, serce (rys. 2s), pulsujące 400–500 razy na minutę. Jest ono u Cladocera raczej małe i pompuje hemolimfę, która płynie przez głowę i pozostałe części ciała do odgrywajacych rolę na- rządu oddechowego epipoditów, położonych na odnóżach, skąd zaopatrzona w tlen wra- ca do serca. Dorosłe Haplopoda i Onychopoda pozbawione są oddechowych epipoditów, które zastępuje oddechowy narząd grzbietowy (nuchalny – pozostałość po gruczołach grzbietowych, odpowiedzialnych za wymianę osmotyczną u form larwalnych, nauplii ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== II. Cladocera 29 Rys. 3. Kil grzbietowy u osobników rodzaju Daphnia Leptodora). Narząd ten jest bardzo mały u dorosłych fi ltrujących gatunków wioślarek, mających wykształcone epipodity i odpowiedzialny jest głównie za równowagę jonowo- -osmotyczną hemolimfy. U Leptodora i Daphnia funkcję narządu oddechowego pełni też jelito, a u Chydoridae dodatkowo (prawdopodobnie) także pory w tarczce głowowej i struktury znajdujące się pod nimi. U większości wioślarek możliwa jest też wymiana gazowa przez cienkie powłoki ciała (integument). Gdy w środowisku zaczyna brakować tlenu, wzrasta ilość hemoglobiny w ciele wioślarek, przez co zwiększa się intensywność czerwonego ubarwienia (szczególnie dobrze widoczne u Daphnia). Każdy segment tułowia jest zaopatrzony w jedną parę listkowatych, bocznie spłasz- czonych odnóży (phyllopodia). Jedynie Haplopoda i Onychopoda
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Słodkowodne skorupiaki planktonowe. Klucz do oznaczania gatunków
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: