Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00270 005390 13078162 na godz. na dobę w sumie
SlovoSlavia. Studia z etnolingwistyki słowiańskiej - ebook/pdf
SlovoSlavia. Studia z etnolingwistyki słowiańskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 262
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-988-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> nauka języków obcych
Porównaj ceny (książka, ebook (-23%), audiobook).

Publikacja zawiera zbiór szkiców etnolingwistycznych serbskiego slawisty Dejana Ajdačicia, teoretyka i krytyka literatury, folklorysty i etnolingwisty, badacza kontrastywnej kulturologii słowiańskiej, tłumacza i redaktora, łączącego znajomość trzech słowiańskich tradycji kulturowych: południowej, wschodniej i zachodniej. Jako językoznawca o orientacji antropologicznej i literaturoznawca-slawista, autor ze znawstwem odtwarza konteksty kulturowe wyrażeń językowych. Analizuje fakty językowe na tle kulturowym, często odnosząc się do tekstów literackich. W badaniach podejmuje tematy ważne i zarazem aktualne w dyskursie publicznym, takie jak zmiana przynależności narodowej, wyznaniowej, politycznej, analiza leksyki dotyczącej migracji, słownictwa odnoszącego się do honoru i godności czy frazeologizmów ze słowami „dusza” i „krew”.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Dejan Ajdačić – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Filologii Słowiańskiej 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Jerzy Bartmiński TŁUMACZENIA NA JĘZYK POLSKI Miłosz Waligórski, Ewelina Chacia, Tomasz Kwoka, Lidija Nepop-Ajdačić REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Na okładce wykorzystano fotografię rozety z głównej cerkwi serbskiego klasztoru Žiča (XIII w.), fot. Dejan Ajdačić © Copyright by Dejan Ajdačić, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08133.17.0.M Ark. wyd. 16,2; ark. druk. 16,375 ISBN 978-83-8088-987-3 e-ISBN 978-83-8088-988-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Dejan Ajdačić i jego filologiczny świat (Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska) 7 I. Leksyka (wyrazy i koncepty) Zmiana tożsamości narodowej a opozycja swój/obcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polskie leksemy o znaczeniu ‘zdrajca’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polskie określenia odstępcy od wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Teoretyczne aspekty analizy polskich leksemów o znaczeniu ‘migrant’. . . . . . . Samookreślenia emigrantów w polskiej eseistyce drugiej połowy XX wieku. . Słownictwo erotyczne w językach słowiańskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Čast ‘honor’ w języku serbskim. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojęcie honoru jako ‘godności’ w językach słowiańskich. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Kolekcje wartości” i ich profilowanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kolekcje wartości, ich typy i profile w języku serbskim („braterstwo i jedność”) Nowe słowiańskie wyrazy i metafory w Internecie (1999) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowe nazwy dla ludzi ze zdolnościami paranormalnymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. Frazeologia porównawcza Etnolingwistyka i frazeologia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ślady obrzędów i wierzeń ludowych we frazeologizmach serbskich i ukraińskich (kalendarz obrzędowy i wesele) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Serbskie związki frazeologiczne z komponentem „dusza” i ich odpowiedniki w innych językach słowiańskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Frazeologizmy z komponentem „krew” w języku i dziełach literatury serbskiej Polsko-chorwackie i polsko-serbskie porównawcze studia frazeologiczne. . . . 19 27 41 51 61 71 79 103 109 121 133 139 145 157 167 181 195 6 Spis treści III. Badania naukowe Teksty autorskie a rekonstrukcja językowego obrazu świata . . . . . . . . . . . . . . . . Etnolingwistyka w Serbii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O etnolingwistyce Jerzego Bartmińskiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O tekstach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 215 223 233 257 Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) DEJAN AJDAČIĆ I JEGO FILOLOGICZNY ŚWIAT Dejan Ajdačić jest teoretykiem i krytykiem literatury, folklorystą i etnolin- gwistą, badaczem kontrastywnej kulturologii słowiańskiej, tłumaczem i redakto- rem, jest więc uczonym, którego nie daje się wiązać tylko z jedną lub dwiema dziedzinami badawczymi. W  jego bogatym dorobku naukowym znajduje od- zwierciedlenie dynamika zmian zachodzących w słowiańskim i europejskim ży- ciu społeczno-politycznym oraz we współczesnej slawistyce. Jako Serb, pracujący najpierw w Uniwersytecie w Belgradzie, następnie na Ukrainie (w Kijowie), a od niedawna w Polsce (w Uniwersytecie Łódzkim), łączy znajomość trzech trady- cji kulturowych słowiańskich – południowej, wschodniej i zachodniej, i potrafi ten potencjał znakomicie wykorzystać. Jako językoznawca o orientacji antropo- logicznej i literaturoznawca-slawista z wielkim wyczuciem i znawstwem odtwa- rza konteksty kulturowe wyrażeń językowych, w sposób kompetentny i subtelny analizuje teksty słowiańskiej literatury pięknej. Należy do młodej serbskiej inteli- gencji otwartej na Europę i świat. Mentalnie jest Europejczykiem z bogatym za- pleczem własnej, serbskiej kultury. Urodzony 22 stycznia 1959 roku w Belgradzie w rodzinie fizykochemików, pierwsze lata naukowego i zawodowego życia związał z miejscowym uniwersy- tetem: tu w 1984 roku ukończył studia na Wydziale Filologicznym Uniwersyte- tu w Belgradzie na kierunku literatury jugosłowiańskie i literatura światowa, tu w 1986 roku uzyskał tytuł doktora na podstawie rozprawy doktorskiej pt. Rozu- mienie miłości i piękna w renesansowej poezji Dubrownika, a w 2000 roku stopień doktora habilitowanego (temat rozprawy: Świat demonów w literaturze serbskiego romantyzmu). W latach 1986–1987 pracował w Funduszu im. Vuka Karadžicia, a w latach 1988–2002 – w belgradzkiej Bibliotece Uniwersyteckiej im. Swetozara Markovicia. W roku 1995 był redaktorem serbskiego czasopisma „Književna reč”. Jako bibliotekarz Oddziału Literatury Ludowej w Domu Wojsława M. Jova- novicia opracowywał bibliotekę oraz spuściznę pisarza i folklorysty, organizował spotkania autorskie, prezentacje książek i rozmowy o kulturze (o roślinach, je- dzeniu i weselu) dla rocznika „Kody kultur słowiańskich”. Tu w 1993 roku zor- ganizował konferencję naukową na temat „Magiczne i  estetyczne w  folklorze Słowian bałkańskich”, której pokłosiem jest tom pt. The Magical and Aesthetic in the Folklore of Balkan Slavs (Belgrade 1994). W latach 2002–2003, pełniąc funk- 8 cję dyrektora biblioteki uniwersyteckiej, doprowadził do otwarcia biblioteki au- striackiej i stworzył serię wystaw „My i oni” (o związkach Serbów z innymi naro- dami: z Węgrami, Bułgarami, Niemcami, Arabami), cykle „Tytani Uniwersytetu Belgradzkiego” oraz „Internet i społeczeństwo”. Otwarcie na inne kultury słowiańskie i  refleksję nad kształtowaniem się naukowej terminologii etnolingwistycznej w  Serbii przyniosło wydawane od 1996 roku w Belgradzie czasopismo „Kodovi slovenskih kultura”, którego D. Aj- dačić był pomysłodawcą, założycielem i  głównym redaktorem. Publikowane tomy poświęcone były w kolejności: roślinom – 1 (1996), jedzeniu i napojom – 2 (1997), weselu – 3 (1998), częściom ciała – 4 (1999), rolnictwu – 5 (2000), kolorom – 6 (2001), dzieciom – 7 (2002), ptakom – 8 (2003), śmierci – 9 (2004), ognisku – 10 (2008)1. Idea pisma zorientowanego interdyscyplinarnie, otwarte- go na różne dyscypliny naukowe i kierunki badawcze, nawiązuje do założeń etno- lingwistyki moskiewskiej oraz prac Nikity i Swietłany Tołstojów, według których tradycje ludowe można opisywać w kategoriach kodów semiotycznych i z ich po- mocą uchwycić duchowość danej wspólnoty, jej widzenie świata i system warto- ści. Podkreślony w tytule pisma wybór takiego właśnie podejścia metodologicz- nego zdaniem redaktorów otwiera dobre perspektywy dla badań wewnętrznych prawidłowości kultury, rozumienia jej rozwoju w  czasie i  przestrzeni. Prefero- wanie kodowego odczytywania faktów folkloru nie wyklucza jednak innych po- dejść, zwłaszcza filologicznego i kulturowo-historycznego, pozwala je łączyć i do- pełniać poprzez obserwację ich całokształtu jako jedności funkcjonalnej, której pojedyncze elementy istnieją, powstają i zanikają w często złożonych, a jednak z reguły dających się naukowo opisać relacjach wzajemnej zależności2. Od 2003 roku jako mąż dr Lidiji Nepop-Ajdačić z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Kijowskiego i ojciec dwóch synów, Jarosława i Mirosława, mieszka w Kijowie i pracuje w Katedrze Instytutu Filologii w Kijowskim Uniwersytecie im. Tarasa Szewczenki w charakterze lektora języka serbskiego – do roku 2013 jako docent, od 2013 roku jako profesor wykłada język serbski i serbską literaturę, a także inne przedmioty slawistyczne. W 2017 roku został zatrudniony w Kate- drze Filologii Słowiańskiej Wydziału Filologicznego w Uniwersytecie Łódzkim, gdzie prowadzi zajęcia z praktycznej nauki i translatoryki języka serbskiego oraz przedmiot „Walory kulturowe regionu”. 1 Do każdego tomu dołączono bibliografię powiązaną z tematem danego nume- ru. Pismo było recenzowane w wielu krajach, stało się też jednym ze źródeł słownika Slavjanskie drevnosti (red. N. Tolstoj, Moskva 1995–2012). Prace publikowane na ła- mach „Kodów” zostały odnotowane w  kilku bibliografiach: Bibliographie linguistique, Južnoslovenski filolog oraz polskiej „Bibliografii Językoznawstwa Slawistycznego”. 2 D. Ajdačić, Etnolingwistyka w Serbii, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 2006, t. 18, s. 67–75. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska 9 Już jako pracownik Uniwersytetu w  Kijowie powołał do życia ukraińsko- -serbski przegląd „Ukras” (od 2006 roku jest jego głównym redaktorem) i brał aktywny udział w  stworzeniu bibliografii przekładów ukraińskich oraz badań folkloru serbskiego i serbskiej literatury – zredagował zbiór Nowa serbska drama- turgia (2006). W Kijowie zorganizował w latach 2006 i 2009 dwa „okrągłe stoły” z udziałem młodych serbistów ukraińskich, konferencje „Serbski pisarz Dragoslav Mihajlović” (24 kwietnia 20083), „Słowiańska fantastyka” (11–12 maja 2012, 24 października 2014 i 23 września 2016) oraz „biesiady autorów” dla roczni- ka „Ukras”. Z jego udziałem udało się nawiązać kontakty naukowe i dydaktyczne między Uniwersytetem Charkowskim i Uniwersytetem w Belgradzie – owocem współpracy były dwie konferencje zorganizowane przez Charkowskie Centrum Badań Bułgarystycznych i Bałkanistycznych. Jako referent brał czynny udział w  licznych konferencjach naukowych: w Serbii, Chorwacji, Macedonii, Bułgarii, Ukrainie, Rosji, Polsce, Słowacji, Sło- wenii, Austrii i Włoszech oraz w pięciu kolejnych Międzynarodowych Zjazdach Slawistów (w Bratysławie – 1993, Krakowie – 1998, Lublanie – 2003, Ochrydzie – 2008, Mińsku – 2013). Jako visiting professor kilkakrotnie wygłaszał wykłady w Bułgarii (Weliko Tyrnowo), we Włoszech (Pescara) oraz w różnych ośrodkach uniwersyteckich w Polsce: w Łodzi, Warszawie, Gdańsku i Lublinie. Dwukrot- nie (w roku 2005 i 2009), jako stypendysta Kasy Mianowskiego, odbył staże na- ukowe w  Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Od początku swej naukowej i zawodowej działalności jest członkiem rad naukowych, kolegiów redakcyjnych oraz zespołów recenzenckich czasopism serbskich, bułgarskich i polskich. Od 1993 roku jest członkiem dwóch komisji przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów: Komisji Folklorystycznej i Ko- misji Etnolingwistycznej (od 2007 roku również członkiem Rady Naukowej cza- sopisma „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury”, publikowanego w Lubli- nie pod redakcją Jerzego Bartmińskiego). Jest kierownikiem internetowych sieci kulturalnych Projekt Rastko. Zainteresowania naukowe profesora Dejana Ajdačicia to w szczególności obrazy miłości, aspekty semiotyczno-semantyczne realiów mitologicznych, sfera fantastyki w literaturze pięknej oraz problemy relacji język a kultura, w tym złożo- ne kwestie tożsamości etnicznej, narodowej i konfesyjnej. W kręgu słowiańskim serbski badacz jest dobrze znany jako autor ponad czterystu prac z zakresu folk- loru Słowian bałkańskich i literatur słowiańskich oraz przekładów z polskiego, rosyjskiego, ukraińskiego, bułgarskiego na język serbski. Stałe miejsce w słowiań- skiej nauce uzyskały jego rozprawy teoretyczne z zakresu folklorystyki i literatu- roznawstwa, zwłaszcza szkice o „apelatywnych” gatunkach folkloru, transformacji 3 Materiały z konferencji zostały wydane jako tom pt. O delu Dragoslava Mihailovića, Vranje 2009 (współred. Z. Momčilović). Dejan Ajdačić i jego filologiczny świat 10 gatunków, erotyku słowiańskim, aspektach magicznych, estetycznych i społecz- nych folkloru, w szczególności zaś studia dotyczące relacji pogranicza oraz związ- ków tematycznych i gatunkowych folkloru i literatury, języka i folkloru, tradycji ludowych i literackich, mitologii i fantastyki4. Jego szkice były publikowane w ję- zykach: serbskim, bułgarskim, polskim, rosyjskim, angielskim i włoskim. Znaczącą część dorobku naukowego Dejana Ajdačicia stanowi siedemna- ście autorskich książek – z tego jedenaście opublikowanych w języku serbskim: Izabrana dela (1988, opowiadania, z Ivanem Srdanovićem), Novak Kilibarda. Naučnik i  književnik (2000), Prilozi proučavanju folklora balkanskih Slovena (2004), Slavistička istraživanja (2007), Futuroslavija. Studije o  slovenskoj na- učnoj fantastici (2008, 2009), Erotoslavija. Preobraženja Erosa u  slovenskim književnostima (2013), Poredbena srpsko-ukrajinska frazeologija (2015, z Lidiją Nepop-Ajdačić), Perunoslavija. O paganskim bogovima u nepaganska vremena (2016), Radovi Dejana Ajdačića (2016, z Verą Petrović), Polonistički mozaik (2016), SlovoSlavija. Etnolingvistika i poredbena frazeologija (2017) oraz sześć w  języku ukraińskim: Korotkyj ukrains’ko-serbs’kyj slovnyk spolučuvanostі slіv (2005, z Julią Biłonog), Futuroslavіa (2010), Slavіstyčnі doslіdžennja. Fol’klo- rystyčnі, lіteraturoznavčі, movoznavčі (2010), Demony і bogy v slov’jans’kyh lіteraturah (2011), Erotoslavija: Peretvorennija Erosa u  slov’jans’kyh literatu- rah (2015), Porivnjal’na serbs’ko-ukrajins’ka frazeologija: Navchal’nyj posib- nyk (2015, z Lidiją Nepop-Ajdačić), Poredbena srpsko-ukrajinska frazeologija (2015, z Lidiją Nepop-Ajdačić). Jest redaktorem i współredaktorem wielu wydawanych w Belgradzie i w Ki- jowie monografii slawistycznych: o erotyce (Erotsko u folkloru Slovena, 2000), antyutopiach (Antiutopije u slovenskim književnostima, 1999), cudzie (Čudo u slo- venskim kulturama, 2000), fantastyce (Slov’jans’ka fantastyka. Zbіrnyk naukovyh prac’, 2012, oraz z B. Joviciem – Slovenska naučna fantastika, 2007), ciele (Telo u slovenskoj futurofantastici, Slov’jans’ka fantastyka, 2011; por. też Ciało w futuro- fantastyce słowiańskiej, współred. W. Walecki, Kraków 2013), Tesli (Tesla kao lik u umetnosti, 2014), Wenecji (z Persidą Lazarević Di Đakomo – Venecija i sloven- ske književnosti: zbornik radova, 2011), o literaturze serbskiej na Ukrainie (Srpska književnost u ukrajinskom LitAkcentu, 2015), o słowiańskich literaturach (Kyjiv і slov’jans’kі lіteratury, 2013). Jest również redaktorem wydanej po ukraińsku an- tologii współczesnego dramatu serbskiego Novitnja serbs’ka dramaturgіja (Kyjiv 2006) oraz autorskich zbiorów prac Vojislava M. Jovanovicia (z Milanką Todić – Fotografije Vojislava M. Jovanovića, Beograd 1997; z Iliją Nikoliciem – Vojislav M. Jovanović, Zbornik radova o narodnoj književnosti, 2001), Novaka Kilibardy (Epska mjera istorije, Podgorica 1998; Usmena književnost pred čitaocem, Podgo- rica 1998; Usmena književnost u službi pisane, Rijeka Crnojevića 1998), Mykoły 4 S. Tolstaja, Otzyv o knige, s. 253–254 (zob. przyp. 21). Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska 11 Riabczuka (Od Malorusije do Ukrajine, Beograd 2003), Darka Suvina (Naučna fantastika, spoznaja, sloboda, Beograd 2009), Piotra Jakobsona (w  2010 roku z Persidą Lazarević Di Đakomo – Južnoslovenske teme, Beograd 2010 i U čast Pera Jakobsena: Zbornik radova). Przedmiotem zainteresowań Dejana Ajdačicia w dużej mierze są „tematy pol- skie”. Ulubioną „przestrzenią badawczą” serbskiego uczonego jest literatura polska XIX i XX wieku. Dobrze znane polskim czytelnikom są jego prace o obrazie cara w utworze Juliusza Słowackiego Poema Piasta Dantyszka5, artykuły o miłości Polek i rosyjskich oficerów w powieściach Józefa Ignacego Kraszewskiego Moskal i Stefa- na Żeromskiego Uroda życia6, jak również publikacje o demonach w tekstach pol- skiego romantyzmu, w szczególności zaś o nazwach demonów wodnych7, upiorze8 czy Twardowskim i jego pakcie z diabłem9. W swej refleksji naukowej wiele uwagi badacz poświęca także kontekstom literatury współczesnej. W to bogate spektrum tematyczne i zakresowe wpisują się m.in. kwestie: miłości i infantylności w utwo- rach Witolda Gombrowicza10, przeobrażenia ciała w fantastyce Jastruna (w kontek- 5 Rosіjs’kі carі u peklі pol’s’kyh romantykіv, [w:] Lіteraturoznavčі studіji, vyp. 29, Kyjiv 2010, s. 8–13; Rosіjs’kі carі u peklі pol’s’kyh romantykіv, [w:] Demony і bogy u slov’jans’kyh lіteraturah. Lіteraturoznavčі ogljady, Kyjiv 2011, s. 140–146. 6 Poljakinje i zaljubljeni ruski oficiri u dva poljska romana (Kraševski i Žeromski), [w:] Erotoslavija: preobraženja Erosa u slovenskim književnostima, Beograd 2013, s. 180–187. 7 Nazivi vodenih demona u poljskoj romantičarskoj književnosti 19. veka, [w:] 110 lat polonistyki w Serbii – 110 godina polonistike u Srbiji. Zbornik radova, Beograd 2006, s. 123– 134; Nazivi vodenih demona u poljskoj romantičarskoj književnosti XIX veka, [w:] Slavistička istraživanja, Beograd 2007, s. 160–171; Nazvy vodjanyh demonіv u pol’skіj romantyčnіj lіteratury, [w:] Komparatyvnі doslіdžennja slov’jans’kyh mov і lіteratur. Pam’jatі Leonіda Bulahovs’kogo, Kyjiv 2008, s. 256–267; Nazvy vodjanyh demonіv u pol’skіj romantyčnіj lіteratury, [w:] Demony і bogy u slov’jans’kyh lіteraturah. Lіteraturoznavčі ogljady, Kyjiv 2011, s. 86–101. 8 Upyr u  pol’s’kіj lіteratury XIX stolіttja, [w:] Jevropejs’kyj vymіr ukrajins’koji polonіstyky, Kyjiv 2008, s. 144–153; Upyr u pol’s’kіj lіteratury XIX stolіttja, [w:] Demony і bogy u slov’jans’kyh lіteraturah. Lіteraturoznavčі ogljady, Kyjiv 2011, s. 102–115. 9 Černoknižnik pan Tvardovskyj i  dogovor c d’javolom v literature XIX v., [w:] Slavjanskij i  balkanskij fol’klor, vyp. 11: Vinograd’e / Red. A. V. Gura, Moskva 2011, s. 323–330; Černoknižnik pan Tvardovskij i dogovor c d’javolom v literature XIX v., „Slavia Occidentalis” 2011, t. 68, s. 57–64; Čornoknyžnyk pan Tvardovs’kyj і dogovіr z dyjavolom u lіteraturі XIX st., [w:] Demony і bogy u slov’jans’kyh lіteraturah. Lіteraturoznavčі ogljady, Kyjiv 2011, s. 116–139. 10 Infantilizam i ljubav u Gombrovičevom „Ferdidurkeu”, [w:] Delo, Beograd 1986 (t. 9–10), s.  187–191; Infantilizam i  ljubav u „Ferdidurkeu” Vitolda Gombroviča, [w:] Erotoslavija. Preobraženja Erosa u slovenskim književnostima, Beograd 2013, s. 267–271; Poljski papučić i  raspusna Vjera (Tomaš Jastrun), [w:] Erotoslavija: preobraženja Erosa u slovenskim književnostima, Beograd 2013, s. 328–331. Dejan Ajdačić i jego filologiczny świat 12 ście słowiańskim)11, symbole neopogańskie i kosmografia w twórczości Stanisława Lema12 czy tożsamość emigrantów analizowana na podstawie tekstów literatury polskiej drugiej połowy XX wieku – twórczości Józefa Wittlina, Tymona Terleckie- go, Czesława Miłosza i Stanisława Barańczaka13. Jeszcze inne tematy badawcze to np. wyobrażenia o Polakach w tekstach autorów słowiańskich14. Równie ważne miejsce w naukowych zainteresowaniach Dejana Ajdačicia zajmują analizy lingwistyczne polskiej leksyki ze znaczeniem ‘migrant’15, pro- wadzone w szerszych ramach opozycji swój/obcy oraz w kontekście różnych ty- pów zmian tożsamości narodowej i etnokonfesyjnej, utraty tożsamości, podwój- nej tożsamości, lekceważenia i zapomnienia „swojego”, zrzeczenia (odrzucenia cech dawnej) tożsamości i jej zamiany (zrzeczenie się dawnej i przyjęcie nowej). W efekcie w swoich analizach D. Ajdačić dąży do ukazania różnych profili etno- stereotypu i autoetnostereotypu, a także określania własnej tożsamości wzglę- dem innej grupy wyznaniowej czy narodowej. Godne podkreślenia jest to, że będąc slawistą o szerokich horyzontach po- znawczych, Dejan Ajdačić konsekwentnie od wielu lat buduje naukowe więzi serbsko-polskie. Zainteresowanie polskimi badaniami w dziedzinie etnolin- gwistyki zaowocowało już opublikowaniem w roku 2011 w Belgradzie w wy- dawnictwie SlovoSlavia (w przekładzie Marty Beletić) książki Jerzego Bartmiń- 11 Fantastička preobraženja tela u erotskoj prozi savremenih slovenskih autora (Viničuk, Jastrun, Aćin, Goralik i Kuznjecov), [w:] Wielkie tematy kultury w literaturach słowiańskich, t. 9: Ciało, Wrocław 2011, s. 161–169. 12 Simboli slovenskih neopaganskih organizacija, [w:] Slavistička istraživanja, Beograd 2007, s.  134–145. Por. też: Kosmografija u  slovenskoj naučnofantastičnoj književnosti, [w:] Slavistička istraživanja, Beograd 2007, s. 31–36. 13 Samovyznačennja emіgrantіv v ese pol’s’kyh pys’mennykіv drugoji polovyny XX st., [w:] Komparatyvnі doslіdžennja slov’jans’kyh mov і lіteratur. Pam’jatі akademіka Leonіda Bulahovs’kogo, Kyjiv 2010, vyp. 11, s.  232–241; Samovyznačennja emіgrantіv v ese pol’s’kyh pys’mennykіv drugoji polovyny XX st., [w:] Slavіstyčnі doslіdžennja: fol’klorystyčnі, lіteraturoznavčі, movoznavčі, Kyjiv 2010, s. 131–144; Samoodređenje emigranata u esejima poljskih pisaca druge polovine 20. veka, [w:] Svet’t na slovoto. Sbornik v čest na prof. Nikolaj Daskalov, Veliko T’rnovo 2011, s. 299–307. 14 Predstave o  Poljacima u  memoarima Simeona Piščevića, [w:] Komparatyvnі doslіdžennja slov’jans’kyh mov і lіteratur. Pam’jatі akademіka Leonіda Bulahovs’kogo, Kyjiv 2007, vyp. 7, s. 276–280. 15 Teorijski aspekti proučavanja poljskih ‘migrant’, [w:] Komparatyvnі doslіdžennja slov’jans’kyh mov і lіteratur. Pam’jatі akademіka Leonіda Bulahovs’kogo, Kyjiv 2009, vyp. 10, s. 3–11; Teoretyčnі aspekty vyvčennja pol’s’kyh leksem zі značennjam ‘mіgrant’, [w:] Slavіstyčnі doslіdžennja: fol’klorystyčnі, lіteraturoznavčі, movoznavčі, Kyjiv 2010, s.  145–157; Poljske reči u  značenju „izdajnik” (zdrajca), [w:] Zbornik Matice srpske za slavistiku, Novi Sad 2011, br. 79, s. 121–135. leksema u  značenju Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska 13 skiego Jezik, slika, svet: etnolingvističke studije, z obszernym szkicem o lubelskim językoznawcy16. W lubelskiej koncepcji etnolingwistyki kognitywnej Dejan Ajdačić znalazł bliskie sobie idee opisu języka w szerokim kontekście kultury i wykorzystał te inspiracje w swoich licznych studiach naukowych. Jego znaczącym dokonaniem było wydanie w Belgradzie w roku 2015 serbskiego tomu studiów nad wartościa- mi pt. O vrednostima u srbskom jeziku. Zbornik etnolingvističkih radova, który to tom przenosił na grunt serbski zasady wypracowane w Polsce – w ramach mię- dzynarodowego konwersatorium EUROJOS – przyjęte jako podstawa teoretycz- na Leksykonu aksjologicznego Słowian i ich sąsiadów. Dejan Ajdačić wystąpił w roli współredaktora jednego z tomów tego Leksykonu – razem z pracującym w Polsce Bułgarem Petarem Sotirovem wydał w Lublinie w roku 2017 tom poświęcony konceptowi HONOR w trzynastu językach słowiańskich i europejskich. W czasopismach i zbiorach, które sam redagował (m.in. w „Kodovi sloven- skih kultura”), opublikował ponad pięćdziesiąt prac polskich autorów. Kilka- krotnie przekładał teksty polskich autorów na język serbski. Były to m.in. studia Wojciecha Kajtocha, Andrzeja Stoffa, Dariusza Brzostka, Pawła Majewskiego, Sa- biny Giergiel i Katarzyny Bocian. Sam wielokrotnie publikował w czasopismach oraz wieloautorskich monografiach w Polsce. Z Georgim Minczewem i Małgo- rzatą Skowronek zredagował tom Apokryfy i legendy starotestamentowe Słowian południowych (Kraków 2006), a z Wacławem Waleckim zbiór pt. Ciało w futuro- fantastyce słowiańskiej (Kraków 2013). Na łamach lubelskiej „Etnolingwistyki” w  latach 2003–2008 ukazały się trzy szkice serbskiego autora o  badaniach et- nolingwistycznych w Serbii, o problemach tożsamości narodowej w kontekście opozycji swój/obcy/inny oraz o  stereotypach kobiet u  Słowian bałkańskich17. W kilku polskich tomach monograficznych zostały opublikowane jego artykuły poświęcone legendom18, mitologii, mistyfikacji religii i fantastyce19 oraz adaptacji 16 Beleška o  Ježi Bartminjskom, s.  537–549, szkic publikowany także jako: Pro pol’s’kogo movoznavcja Ježy Bartmіns’kogo, [w:] Komparatyvnі doslіdžennja slov’jans’kyh mov і lіteratur. Pam’jatі Leonіda Bulahovs’kogo, Kyjiv 2012, vyp. 16, s. 3–12; Pro pol’s’kogo movoznavcja zob. http://www.rastko.rs/projekti/etnoling/ delo/14120. Ježy Bartmіns’kogo, 17 Etniczno-wyznaniowe stereotypy kobiet u Słowian bałkańskich, „Etnolingwistyka. i  Kultury” 15, 2003, s.  139–145; Etnolingwistyka w  Serbii, Problemy Języka „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 18, 2006, s. 67–75 oraz Zmiana tożsamości narodowej a opozycja swój/obcy, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 20, 2008, s. 149–157. 18 Legendy starotestamentowe w folklorze prawosławnych Słowian Bałkańskich, [w:] Apokryfy i legendy starotestamentowe Słowian południowych, Kraków 2006, s. XLIII–LVI. fantastycznej (z  przykładami z  literatur słowiańskich), [w:] Mitologizacje państwa w  kulturze i  literaturze iberyjskiej 19 Rodzaje mitologizacji państwa w  literaturze Dejan Ajdačić i jego filologiczny świat 14 telewizyjnej i medialnej20. W roku 2016 ukazała się bibliografia adnotowana do- robku naukowego Dejana Ajdačicia (Radovi Dejana Ajdačicia. Anotirana biblio- grafia), zawierająca – poza wykazem publikacji, referatów i projektów z udziałem badacza – szkice na temat całościowej oceny jego zróżnicowanego tematycznie, zakresowo i materiałowo dorobku21. W Polsce rzadko mamy okazję czytać prace Serbów, którzy po wojnie bał- kańskiej szukają dla siebie miejsca w  Europie. Książka SlovoSlavia. Studia z etnolingwistyki słowiańskiej, którą otrzymuje do rąk polski czytelnik, ukazu- je tylko cząstkę bogatej i złożonej problematyki podejmowanej przez serbskie- go slawistę. Szkice ułożone w ramach trzech części – Leksyka, Frazeologia po- równawcza i Badania naukowe – przynoszą zarówno problemy teoretyczne, jak i analizy oraz opisy stanu badań. W części pierwszej zawarte są studia o zmianie tożsamości narodowej w kontekście opozycji swój/obcy, analizy leksemów ze znaczeniem ‘zdrajca’, polskie określenia ‘odstępcy od wiary’, samookreślenia emigrantów w  polskiej eseistyce drugiej połowy XX wieku oraz teoretyczne aspekty analizy polskich leksemów o znaczeniu ‘migrant’. Znalazły się tu także teksty na temat słownictwa erotycznego w językach słowiańskich oraz analizy znaczeń słowa čast’ ‘honor’ w języku serbskim i pojęcia honoru jako ‘godno- ści’ w językach słowiańskich. Inne analizy pojęć aksjologicznych to ważne dla interpretacji konceptów aksjologicznych i analizy współczesnego dyskursu pu- blicznego (słowiańskiego i europejskiego) studia na temat „kolekcji wartości”, ich typów oraz profilowania. Spektrum tematyczne części wzbogacają dodat- kowo dwa szkice o słownictwie najnowszym: o nowych słowiańskich wyrazach i metaforach w Internecie oraz nazwach ludzi ze zdolnościami paranormalny- mi. Część drugą rozpoczyna tekst teoretyczny o relacji między etnolingwistyką a frazeologią, zaś po nim następuje szereg studiów szczegółowych dotyczących śladów obrzędów i  wierzeń ludowych w  serbskich i  ukraińskich frazeologi- zmach związanych z  kalendarzem obrzędowym i  weselem, analizy serbskich związków frazeologicznych z  komponentami „dusza” i „krew” oraz przegląd i polskiej, Zielona Góra 2014, s. 387–401; Mistyfikacja religii pogańskiej. Księga Welesa we współczesnej fantastycznej prozie wschodniosłowiańskiej, [w:] Mitologizacja kultury w polskiej i iberyjskiej twórczości artystycznej, Zielona Góra 2015, s. 395–405. 20 Telewizyjna i  filmowa adaptacja „Profesjonalisty” – „smutnej komedii” Dušana Kovačevicia, [w:] Przeszłość w kinie Europy Środkowej i Wschodniej po roku 1989, Poznań 2008, s. 139–148. 21 Są to szkice moskiewskiej etnolingwistki i folklorystki Swietłany Michajłownej Tołstojowej (S. Tolstaja, Otzyv o  knige, s.  253–254), serbskiego teoretyka i  historyka literatury, tłumacza i  redaktora Bojana Jovicia (B. Jović, Slavistika kao poziv, s.  255– 256) oraz ukraińskiej lingwistki Weroniki Jarmak (V. Jarmak, Recenzija na bibliografiju doktora filologičeskih nauk, profesora katedry slavjanskoj filologii Kievskogo nacional’nogo universiteta imeni Tarasa Ševčenko Dejana Ajdačiča, s. 257–259). Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska 15 badań polsko-chorwackich i polsko-serbskich porównawczych studiów fraze- ologicznych. Część trzecia zawiera trzy artykuły na temat rekonstrukcji języko- wego obrazu świata w świetle tekstów autorskich, przegląd badań etnolingwi- stycznych w Serbii i omówienie koncepcji etnolingwistyki kognitywnej Jerzego Bartmińskiego, do którego metodologii i  ustaleń w  swoich studiach serbski uczony wielokrotnie nawiązuje. Dejan Ajdačić i jego filologiczny świat I LEKSYKA (WYRAZY I KONCEPTY) ZMIANA TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ A OPOZYCJA SWÓJ/OBCY Wyobrażenia o  własnym narodzie i  innych nacjach od dawna przyciągały uwagę badaczy z różnych dziedzin nauki, a w końcu XX wieku powstało kilka no- wych dyscyplin, które się nimi zajmują. Są to m.in.: imagologia, etnolingwistyka, emigrantologia, studia postkolonialne. Zmiany tożsamości narodowej wiążą się ze zmianami wartości życiowych człowieka. Celem moich badań jest przy tym określenie możliwych granic przyszłych badań i rozpatrzenie możliwości połą- czenia w nich osiągnięć różnych dyscyplin. Tożsamość zbiorowa konstytuuje się poprzez kontrastowanie własnej gru- py narodowej i wyznaniowej z inną grupą narodową czy wyznaniową. Opozycja (gradualna) swój/obcy niekoniecznie przekłada się na wrogi stosunek do obcych, ale w sytuacji konfliktu zwykle tak się dzieje. Gdy ktoś chce zwiększyć liczbę opo- zycyjnych cech dwóch tożsamości, prawie każdy segment życia i kultury może przekształcić w obiekt przeciwstawienia. Na przykład sposób odżywiania, ubiera- nia się, gest rytualny lub przywitanie, które są złożonymi systemami kodowymi, mogą zostać sprowadzone do opozycji swój/obcy (pije alkohol/nie pije alkoholu, żegna się trzema palcami/nie żegna się trzema palcami). O p o z y c j a g r a d u - a l n a swój/obcy może mieć szeroki diapazon: od zainteresowania tym, co nie jest swoje do wrogości. Pod opozycję tę podciąga się też inne, tworząc złożony sys- tem odniesień do własnej i innych grup, jak na przykład opozycje przestrzenne (bliski/daleki, wschodni/zachodni), opozycje wielkości i mocy (nieliczny/liczny, mocny/słaby), opozycje przynależności do innych wyznań (tegoż wyznania/in- nowierczy). Do nazywania przedstawicieli własnego narodu w  języku serbskim służy wyraz sunarodnik, przedstawicieli innej narodowości nazywa się zaś strancima albo tuđinima. Człowiek, który opuścił swoje środowisko jest nazywany iseljenik, a człowiek, który przybył skądś – doseljenik, došljak. Prawdopodobnie w innych językach słowiańskich odpowiednie wyrazy są podobne, co można dokładnie zbadać, dokonując analizy etymologicznej i semantycznej tych nazw. Jerzy Bartmiński i  Małgorzata Mazurkiewicz-Brzozowska w  artykule Lud. Profile pojęcia i ich konteksty kulturowe rozpatrywali profile polskiego pojęcia LUD na podstawie materiału polskiego słownika aksjologicznego, przygotowywanego w Lublinie [Bartmiński, Mazurkiewicz-Brzozowska 1993]. Warto by było zbadać profilowanie podobnych pojęć w  językach słowiańskich. Analizę zna- czeń słów serb. sunarodnik, stranac, doseljenik, iseljenik należałoby przeprowadzić 20 na podstawie bogatego materiału, z uwzględnieniem aspektów aksjologicznych – ważnych dla ustalenia tożsamości i jej zmiany – we wszystkich procesach iden- tyfikacji i samoidentyfikacji. Wspólnoty narodowe i  wyznaniowe. Wyobrażenia o  własnej grupie są stronnicze, gdyż ujmują świat z perspektywy narodowej bądź wyznaniowej – po- zytywne oceny są związane z tym, co jest swoje, a to, co odmienne, jest odbierane jako obce. Cechy własnego narodu albo grupy porównuje się z cechami innych, przy czym w ich ocenie zachowuje się większy czy mniejszy dystans, sympatię lub antypatię, akceptację lub niechęć. Przy zmianie tożsamości narodowej i wyznanio- wej to poczucie więzi „przesuwa się” z jednej wspólnoty na inną. Subiektywność. Poczucie przynależności nie jest identyczne u wszystkich członków jednej wspólnoty, jak również wyobrażenia każdego z nich o własnej wspólnocie różnią się. Dlatego trzeba wyodrębnić poszczególne składniki tożsa- mości, które uczestniczą w procesach identyfikacji i samoidentyfikacji oraz wziąć pod uwagę ich wzajemne powiązania. Pojedyncze składniki tożsamości. Sąd subiektywny, wchodzący w związ- ki z istniejącymi kolektywnymi sądami o tożsamości narodowej i wyznaniowej, wbudowuje się w indywidualny obraz Innego na podstawie własnego doświad- czenia i relacji ze wspólnotą. Stosunek jednostki do swego narodu i do innych narodów jest złożony, i wynika z osobistych kontaktów z różnymi przedstawicie- lami tych narodów. Dążności do nadania jednemu narodowi rozpoznawalnych cech przeciwstawia się fakt różnorodności ludzi, którzy do niego należą, co spra- wia, że proces kształtowania się stereotypów jest skomplikowany. Wyobrażenia o sobie i o Innych, stereotypy narodowe i wyznaniowe oraz au- tostereotypy są subiektywne i ulegają zmianie wraz ze zmianą sto sunku do wła- snej tożsamości, do grupy identyfikowanej dotąd jako swoja, a także do grupy nowej, która staje się własną. Jednostka posiada szereg cech indywidualnej tożsamości, w którą wbudowane są cechy przynależności do grupy. Ze względu na to stosunek indywidualnej tożsa- mości do tożsamości kolektywnej jest złożony, gdyż jednostka ma zarówno cechy indywidualne, jak i cechy przynależności do grupy (Murzyn, przedstawiciel naro- du imperialnego, przedstawiciel małego narodu, wykluczanej klasy/kasty i inne). Cechy kolektywnej tożsamości są traktowane także jako własne. Kształtowanie się poglądu na świat jest uzależnione od tego, czy dana osoba preferuje wartości indy- widualne, czy „uwewnętrznione” wartości grupy. Tę hierarchię wartości jednostka w większości wypadków (w sposób zmodyfikowany) przyswaja od ludzi, którzy ją wychowują, ale są one odczuwane i przejawiane indywidualnie. Relacje jednostki z daną grupą społeczną, plemieniem, grupą wyznaniową i narodem uzależnione są od wychowania i doświadczenia. Wartości ukształtowane w tych procesach i prze- jawiające się w życiu jednostki są „uwewnętrznionym” kolektywnym odczuciem. Etnostereotypy powstają i przejawiają się wewnątrz struktury osobowości świadomie, podświadomie i  nieświadomie. Świadomie i  rozumowo tworzone I. Leksyka (wyrazy i koncepty)
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

SlovoSlavia. Studia z etnolingwistyki słowiańskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: