Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00061 007468 12440635 na godz. na dobę w sumie
Słownik geografii społeczno-ekonomicznej - ebook/pdf
Słownik geografii społeczno-ekonomicznej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 213
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1822-6 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Słownik geografii społeczno-ekonomicznej ma ułatwić usystematyzowanie podstawowej wiedzy dotyczącej różnorakich aspektów gospodarczej i społecznej działalności człowieka. Uporządkowane alfabetycznie hasła objaśniają najważniejsze terminy i pojęcia z geografii społeczno-ekonomicznej świata (i nauk pokrewnych), ze szczególnym uwzględnieniem Europy i Polski.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

l : a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c s a t i . i s r e v n u w w w . Jerzy Wrona SŁOWNIK geografii społeczno-ekonomicznej dr, Jerzy Wrona, jest długoletnim pracownikiem na- ukowo-dydaktycznym Zakładu Geografii Ekonomicznej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Z wykształce- nia jest geografem, absolwentem Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Jagiellońskiego. W swoim dorobku naukowym i popularnonaukowym – poza artykułami i notatkami – ma (jako autor lub współautor) kilkanaście pozycji książkowych z różnych dyscyplin geografii ekonomicznej: podręczników szkolnych oraz skryptów i książek akademickich (m.in. Podstawy geografii ekonomicznej, PWE, Warszawa, III wyd. 2006). Szerzej interesuje się geografią polityczną, ludności, rolnictwa, turystyki oraz weksylologią. Słownik geografii społeczno-ekonomicznej ma ułatwić usystematyzo- wanie podstawowej wiedzy dotyczącej różnorakich aspektów gospodarczej i społecznej działalności człowieka. Uporządkowane alfabetycznie hasła objaśniają najważniejsze terminy i pojęcia z geografii społeczno-ekonomicznej świata, ze szczególnym uwzględnieniem Europy i Polski. Słownik winien być przydatny studentom różnych kierunków uczelni ekonomicznych, szczególnie do zajęć z geografii ekonomicznej i nauk społecznych. Z powodzeniem mogą też korzystać z niego nauczyciele oraz – jako pomoc uzupełniającą – uczniowie gimnazjalni i licealni. j e n z c i m o n o k e - o n z c e ł o p s i i f a r g o e g K I N W O Ł S a n o r W y z r e J 49,00 zł z VAT ISBN 97883-242-1752-6 www.universitas.com.pl 9 788324 217526 universitas l : a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c s a t i . i s r e v n u w w w . Agnieszce i Karolinie, moim córkom – dedykuję Wstęp Prezentowany słownik ma ułatwić usystematyzowanie podstawowej wiedzy dotyczącej różnorakich aspektów gospodarczej i społecznej działalności człowieka. W pracy znalazły się – uporządkowane alfa- betycznie – terminy i pojęcia z geografii społeczno-ekonomicznej świata, ze szczególnym uwzględnie- niem Europy i Polski. Umieszczone w słowniku hasła dotyczą przede wszystkim takich zagadnień jak: mapa polityczno-gospodarcza świata, ochrona środowiska człowieka, geografia – ludności, osadnictwa, rolnictwa, przemysłu, komunikacji, turystyki i handlu zagranicznego. W słowniku przedstawiono też wybrane hasła z nauk pokrewnych geografii społeczno-ekonomicznej. Słownik nie zawiera nazw własnych obiektów geograficznych, z wyjątkiem tych, które są ważne i szczególnie charakterystyczne dla wyżej wymienionej dziedziny nauki. Niniejszy słownik winien przydatny być studentom różnych kierunków uczelni ekonomicznych, szczególnie do zajęć z geografii ekonomicznej i nauk społecznych. Z powodzeniem wykorzystywać go też mogą nauczyciele oraz – jako pomoc uzupełniającą – uczniowie gimnazjalni i licealni, zwłaszcza maturzyści przygotowujący się do egzaminów z geografii, historii oraz wiedzy o Polsce i świecie współ- czesnym. Poszczególne terminy i pojęcia autor starał się przedstawić oraz wyjaśnić precyzyjnym językiem naukowym, zarazem jednak w sposób możliwie przystępny i zwięzły. W większości przypadków nie ograniczono się tylko do podania definicji, ale przedstawiono także przykłady – ze świata i Polski – oraz dodano rozszerzające informacje. Wszystko po to, aby całość zaciekawiła Czytelnika, a przede wszystkim ułatwiła mu zrozumienie i zapamiętanie danego hasła. W słowniku wykorzystano skróty powszechnie używane w języku polskim i w wydawnictwach ency- klopedyczno-geograficznych, chociaż w tej kwestii starano się zachować rozsądny umiar. W odpowiednich miejscach, w tekście haseł zastosowano odsyłacz w postaci strzałki (→). Oznacza on, że dany termin omówiono szerzej w innym, osobnym haśle. W słowniku występują też hasła odsyła- czowe, które za pomocą strzałki kierują Czytelnika od formy obocznej hasła do hasła właściwego. Przy terminach pochodzących z języków obcych z reguły podano etymologię, zwłaszcza gdy nie budzi ona zastrzeżeń. W pracy zaprezentowano ponad 1600 haseł, z czego 1/4 to hasła odsyłaczowe. Przy opracowywaniu słownika wykorzystano liczne pozycje geograficzne oraz z nauk pokrewnych o charakterze słownikowo-encyklopedycznym i innym. Definicje terminów konfrontowano z określenia- mi zawartymi w specjalistycznych pozycjach książkowych oraz artykułach z polskiej (naukowej i popu- larnonaukowej) literatury geograficznej. Wykorzystano też szereg polskich i zagranicznych publikacji statystycznych oraz różnorakie informacje zaczerpnięte z Internetu. Na pewno sam dobór haseł, ich objętość, jak i sposób przedstawienia, w wielu przypadkach mogą bu- dzić dyskusje, ale w tego typu wydawnictwach jest to praktycznie nieuniknione. Choć autor opracowania włożył wiele wysiłku, aby hasła były maksymalnie precyzyjne, pełne i aktualne, to jednak zdaje sobie sprawę, że w niektórych fragmentach praca może być niedoskonała. W tym względzie uprzejmie prosi PT Czytelników o wyrozumiałość. Będzie też wdzięczny za wszystkie uwagi i spostrzeżenia dotyczące zakresu i treści słownika. Na koniec autor chciałby wyrazić serdeczne podziękowania Recenzentom pracy – prof. dr. hab. Zyg- muntowi Górce z Uniwersytetu Jagiellońskiego i prof. dr. hab. Zbigniewowi Zioło z Uniwersytetu Peda- gogicznego w Krakowie. Pozytywne opinie, cenne i jednocześnie życzliwe uwagi obu Panów Profesorów w sposób znaczący wpłynęły na ostateczny kształt niniejszego Słownika geografii społeczno-ekonomicz- nej. Jerzy Wrona A abaka → banan manilski abolicjonizm – (łac. abolitio – zniesienie, umo- rzenie), ruch społ.-polit. rozwinięty w XVIII- XIX w. w Wlk. Brytanii i Francji oraz w Stanach Zjednoczonych i Ameryce Pd., mający na celu likwidację niewolnictwa i handlu niewolnikami. Aborygeni – (łac. ab origine – od początku, czy- li „ci, którzy byli tu od początku”), tradycyjna nazwa ciemnoskórej, rdzennej ludności Australii i Tasmanii. Przed przybyciem Europejczyków kontynent australijski zamieszkiwało (wg b. rozbieżnych szacunków) 300–750 tys. Aboryge- nów. Prowadzili koczowniczy tryb życia, a ich zajęciami były zbieractwo i łowiectwo, na wy- brzeżach – rybołówstwo. Wskutek eksterminacji i wypierania z żyznych terenów przez ludność napływową oraz chorób zakaźnych, ich liczba drastycznie się zmniejszała. W latach 40. ub. wieku liczbę Aborygenów oceniano na 50 tys. Współcześnie otoczono ich opieką rządową, a od 1984 r. mają prawa wyborcze, takie jak pozostali obywatele Australii. W 1993 r. Parlament Fede- ralny uznał istnienie tubylczego prawa (tytułu) własności ziemi. Specjalną troską objęta jest ro- dzima kultura Aborygenów, ceni się ich prymi- tywną sztukę, w tym malarstwo. Liczba Abory- genów stopniowo wzrasta, w 2007 r. liczyli 460 tys. osób, czyli 2 ludności kraju. Obecnie 2/3 Aborygenów mieszka w miastach, pozostali w re- zerwatach, położonych gł. w pn. i środk. części kraju. Specjalny urząd czuwa nad nietykalnością rezerwatów, zaopatrzeniem mieszkającej w nich ludności w żywność, odzież i inne niezbędne do życia środki. W 2008 r. na posiedzeniu australij- skiego parlamentu zostali oficjalnie przeproszeni za stosowaną w przeszłości (od 1910 r. do lat 70. XX w.) politykę przymusowej asymilacji. aeroenergetyka → energetyka wiatrowa afrikaans – język burski; język używany w RPA przez → Afrykanerów – potomków holender- skich, francuskich i niemieckich kolonistów (na- zywanych dawniej Burami), którzy w XVII w. zasiedlili pd. Afrykę, przed zajęciem tego kraju przez Brytyjczyków w 1806 r. W 1925 r. stał się, obok angielskiego, na równi z niderlandzkim, ję- zykiem urzędowym Związku Południowej Afry- ki. Obecnie afrikaans, wespół z angielskim (i 9 językami lokalnymi), jest językiem oficjalnym Republiki Południowej Afryki. Posługuje się nim ok. 10 mln osób, najwięcej w Kraju Przyląd- kowym (zach. części RPA). Afroamerykanie – oficjalna nazwa Murzynów amerykańskich. Stanowią oni dziś prawie 13 ludności Stanów Zjednoczonych i 60 miesz- kańców Waszyngtonu – stolicy USA. Koncen- trują się gł. w stanach amerykańskiego Południa oraz w dużych miastach wsch. wybrzeża. Nazwa Afroamerykanin zastępuje używane dotąd okre- ślenia o wydźwięku rasistowskim: Black (Czar- ny) i Negro (Murzyn). Afrykanerzy – biała ludność w RPA, wywo- dząca się od Burów – kolonistów holenderskich i częściowo francuskich, którzy od 1652 r. zasie- dlali okolice Przylądka Dobrej Nadziei. Afryka- nerzy, stanowiący dziś ok. 13 ludności RPA, zamieszkują gł. zach. część kraju (Kraj Przyląd- kowy). Posługują się językiem → afrikaans. Afryka Subsaharyjska → Czarna Afryka agawa sizalowa – sizal (Agave sisalana) → rośli- na włóknodajna uprawiana w wielu krajach tro- pikalnych, najważniejsza z agaw włóknodajnych. Łatwo dostosowuje się do różnych warunków klimatycznych i jest mało wymagająca glebowo. Dostarcza szeroko znanego w handlu świato- wym, bardzo wytrzymałego, włókna sizalowe- go (sizalu) używanego do wyrobu sznurków do snopowiązałek, powrozów, mat, worków. Ok. 2/3 światowej produkcji sizalu (wynoszącej niecałe 0,4 mln t – 2010) pochodzi z Brazylii. Poważ- nymi producentami są tradycyjnie kraje Afryki Wsch. – Kenia i Tanzania, poza tym – Madaga- skar, Chiny, Meksyk. aglomeracja – (łac. agglomerare – skupiać, zbie- rać) 1. w wąskim znaczeniu – zespół miejski, w którym występuje jedno duże miasto domi- nujące i szereg mniejszych ośrodków miejskich, agrest wyraźnie mu podporządkowanych (tzw. aglome- racja monocentryczna). Przykłady takich aglo- meracji to Paryż, Londyn, Moskwa, z terenu Pol- ski – Warszawa, Łódź, Kraków. Mniejsze mia- sta mogą mieć wyspecjalizowane funkcje, np. miasta-sypialnie, osiedla przemysłowe, ośrodki wypoczynkowe. 2. w szerszym znaczeniu – każ- dy zespół miejski, czyli skupisko miast położo- nych blisko siebie i funkcjonalnie powiązanych (mających np. wspólną sieć komunikacyjną czy handlową). agrest – (Ribes grossularia), kolczasty krzew uprawny i dziki, którego owocem jest zielona- wa jagoda okryta dość grubą skórką, wewnątrz której znajduje się soczysty miąższ z nasionami. Uprawa agrestu rozpowszechniona jest gł. w Eu- ropie (Rosja, Niemcy, Polska). Owoce agrestu (o dużej zawartości substancji mineralnych i wi- tamin) wykorzystywane są do celów deserowych i robienia przetworów, zwł. dżemów. agrobiznes – (gr. agros – rola + ang. business – interes) 1. przedsiębiorstwo (lub ogół takich przedsiębiorstw) produkcyjne lub produkcyjno- -usługowe działające w sferze rolnictwa, prze- twórstwa surowców rolnych i handlu artykułami pochodzenia rolniczego. Obejmuje różne etapy produkcji żywności, od produkcji surowca rolne- go po handel detaliczny produktem finalnym. 2. wszystkie czynności związane z zaopatrzeniem gospodarstw rolnych w środki produkcji, samą produkcją, magazynowaniem i sprzedażą pło- dów rolnych, ich przetwórstwem przemysłowym i handlem artykułami rolnymi. agroklimat – (gr. agros – rola, pole + klimat), agroklimatologia, klimatologia rolnicza; nauka badająca wpływ klimatu i mikroklimatu na ro- śliny uprawne. Do głównych czynników agrokli- matycznych zalicza się: nasłonecznienie, tempe- raturę, opady atmosferyczne, wiatry, długość → okresu wegetacyjnego. agrotechnika – (gr. agros – pole + technikos – biegły, fachowy), całokształt zabiegów stosowa- nych przy uprawie ziemi i uprawie roślin w celu uzyskania wysokojakościowych i obfitych plo- nów. agroturyzm → agroturystyka agroturystyka – agroturyzm (ang. agrotourism, farm tourism, z grec. agros – rola + turystyka), specyficzna forma spędzania wolnego czasu, polegająca na organizowaniu pobytu turystów przez rodzinę rolniczą we własnym (odpowied- nio przystosowanym do świadczenia usług tu- rystycznych) gospodarstwie, w rejonach atrak- 2 cyjnych turystycznie. Usługa obejmuje zakwa- terowanie w gospodarstwie, na ogół połączone z całodziennym wyżywieniem (lub możliwością samodzielnego przygotowania posiłków). Go- spodarstwa agroturystyczne b. często oferują też dodatkowe atrakcje, np. przejażdżki konne, rybactwo. Turyści mają możliwość poznania rodziny wiejskiej, jej zwyczajów i codziennych zajęć w polu i zagrodzie. Inne atuty tej formy turystyki to możliwość aktywnego wypoczynku w czystym środowisku i korzystanie ze zdrowej żywności. Dla mieszkańców wsi agroturystyka stwarza szanse pełnego wykorzystania wiejskich zasobów mieszkaniowych i dodatkowych docho- dów. Agroturystyka rozwija się dość dynamicz- nie i w Polsce, a jej tradycje sięgają popularnych przedwojennych „letnisk” i powojennych „wcza- sów pod gruszą”. AIDS – (ang. Acquired Immune Deficiency Syn- drome – zespół nabytego upośledzenia odpor- ności), choroba spowodowana zakażeniem przez wirus HIV (ang. Human Immunodeficiency Virus). Został on odkryty w 1981 r. w Stanach Zjednoczonych w środowisku homoseksualistów. Przypuszcza się, że choroba pochodzi z Afryki, a konkretnie z Konga, gdzie najprawdopodobniej doszło do przejścia wirusa z szympansów na lu- dzi. Według → WHO, w 2010 r. na świecie żyło 34 mln osób zakażonych HIV/AIDS, a rocznie umiera ok. 2 mln (2005 – 2,1 mln; 2010 – 1,8 mln). Najwięcej ludzi żyjących z wirusem HIV – w stosunku do ogółu dorosłych – jest w takich krajach Czarnej Afryki jak Suazi i Botswana (po ok. 40 ), Lesotho, Zimbabwe, Namibia, RPA. Ajmarowie – Aymara; Indianie Ameryki Pd., za- mieszkujący Peru, Boliwię i Chile, gł. na wyży- nie → Altiplano i w okolicach jez. Titicaca. Ich liczebność wynosi ok. 2 mln osób, w większości są chrześcijanami, posługują się językiem ajmara – jednym z trzech urzędowych języków Boliwii. W okresie prekolumbijskim kultura Ajmarów osiągnęła wysoki poziom, w poł. XV w. zostali podbici przez Inków, w XVI w. państewka Ajma- rów weszły w skład hiszp. wicekrólestwa Peru. Zajmują się gł. rolnictwem, ważną rolę odgrywa hodowla lam, alpak i owiec. Pracują też w gór- nictwie boliwijskim. akr – (ang. acre, od łac. ager – rola, grunt, pole), jednostka powierzchni ziemi używana, zwł. w rolnictwie, w krajach anglosaskich. 1 akr = 4046,85 m2 = 40,5 arów = 0,4 ha. Jest to nazwa dawnych miar powierzchni opartych w przybli- żeniu na obszarze, który można było w ciągu dnia zaorać parą wołów. 3 akronim – wyraz utworzony z pierwszych liter (albo zgłosek) innych wyrazów, np. GIS – Geo- graphic Information System (pol. System Infor- macji Geograficznej), FIAT – Fabbrica Italiana di Automobili Torino (pol. Włoska Fabryka Sa- mochodów w Turynie), ONZ – Organizacja Na- rodów Zjednoczonych, PGR (lub Pegeer) – Pań- stwowe Gospodarstwo Rolne, PKP – Polskie Ko- leje Państwowe, PKS (albo Pekaes) – Państwowa Komunikacja Samochodowa, PTG – Polskie To- warzystwo Geograficzne. aktinidia chińska – kiwi (Actinidia chinensis), pnącze, pierwotnie rosnące dziko we wsch. Chi- nach, dziś uprawiane w krajach klimatu ciepłe- go dla smacznych owoców, nazywanych obec- nie kiwi (dawniej agrestem chińskim). Owoce o skórce zielono-brązowej, szczególnie intere- sujące są po przekrojeniu. Nazwa kiwi wywo- dzi się od narodowego symbolu Nowej Zelandii – ptaka kiwi, gdyż to właśnie w tym kraju wy- hodowano odmiany rodzące znacznie większe i smaczniejsze owoce. Kwaskowo-słodki zielon- kawy miąższ owoców kiwi ma spore wartości odżywcze, zawiera szczególnie dużo witaminy C. Istotne jest również to, że kiwi dobrze znoszą transport i przechowywanie. Około 3/4 świato- wej produkcji tych owoców (1,3 mln t – 2010) pochodzi z Włoch, Nowej Zelandii i Chile. akwakultura → rybołówstwo akwen – (łac. aqua – woda), określony obszar wodny, mający granice naturalne lub sztuczne. Jest to odpowiednik określenia „teren” w odnie- sieniu do lądu. alabaster → gips Albańczycy – naród zamieszkujący Albanię (ponad 3 mln), Kosowo (2 mln; 90 ludności), Czarnogórę, Macedonię, Grecję, Włochy, Turcję. Mówią językiem albańskim, wyznają gł. islam. allochtonizm → autochton alpaka – (Lama pacos), zwierzę domowe z rodziny wielbłądowatych, podobne do → lamy, lecz nie- co mniejsze. Przodkiem jej jest guanako (Lama guanicoë). Alpaka udomowiona została przez Inków, którzy z jej wełny wyrabiali wartościo- wą tkaninę (alpakę). Dziś hodowana jest przede wszystkim dla mięsa i wełny, gł. w wysokogór- skich partiach Andów (→ Puna) na terytorium Boliwii i Peru (tereny wokół jez. Titicaca). alternatywne źródła energii – niekonwencjo- nalne źródła energii; źródła energii „przyjazne” środowisku człowieka, mogące zastępować (uzu- pełniać) źródła dotychczas powszechnie wyko- aluminium rzystywane. Za alternatywne źródła energii, mające charakter źródeł odnawialnych, uważa się energię słoneczną, energię wiatru, energię fal i pływów morskich, energię pochodzącą z wy- korzystania różnicy temperatury morskich wód, energię biomasy. Do niekonwencjonalnych źródeł energii zalicza się też energię wód płynących, ale pozyskiwaną w małych elektrowniach. Wyczer- pywanie się złóż surowców energetycznych po- woduje, że świat coraz większą uwagę przykłada do racjonalnego gospodarowania energią. Obok zmniejszania energochłonności poszczególnych działów gospodarki, usilnie dąży się do poszuki- wania i szerszego wykorzystania alternatywnych źródeł energii. Są one odnawialne i mniej szko- dliwe dla środowiska niż paliwa kopalne. Powra- ca się do takich tradycyjnych źródeł energii, jak energia wodna i wiatrowa, znanych człowiekowi z przeszłości. Radykalnie tylko unowocześnia się sposoby ich wykorzystania. altiplano – 1. rozległe obszary wysokogórskie po- łożone między gł. łańcuchami Andów Pn. i Środk. na wysokości 2500–4000 m n.p.m. W zależności od występującej naturalnej szaty roślinnej tereny altiplano zw. są również paramo i → puna. 2. Al- tiplano – rozległy płaskowyż w Andach Środk., położony pomiędzy Kordylierą Zach. i Wsch., na obszarze Boliwii i Peru. Stanowi pn. część regionu → Puna. Obszar gęsto zaludniony, gł. przez Indian → Ajmarów i Keczua. Ludność ta zajmuje się rolnictwem, rzemiosłem, pracuje też w górnictwie rud srebra i cyny. aluminium – techniczna nazwa glinu. Metal na- leżący do metali lekkich (3 razy lżejszy od żela- za), cechujący się dużą plastycznością, dobrym przewodnictwem cieplnym i elektrycznym. Na powietrzu pokrywa się cienką warstwą Al2O3, która chroni go przed dalszym utlenianiem. Alu- minium wytapia się z tlenku glinu (otrzymywa- nego z → boksytu), który poddaje się procesowi elektrolizy. Proces ten jest b. energochłonny, stąd też produkcja aluminium uzależniona jest w większym stopniu od wielkości produkcji energii elektrycznej niż od bazy surowcowej. Największymi producentami aluminium nie są najwięksi wydobywcy boksytów, lecz państwa wysoko rozwinięte dysponujące dużą ilością energii elektrycznej (zwł. taniej, tzn. uzyski- wanej w hydroelektrowniach i elektrowniach atomowych) i równocześnie wykazujące duże zapotrzebowanie na ten metal. W 2010 r. wypro- dukowano na świecie ponad 40 mln t aluminium pierwotnego i 9 mln t aluminium wtórnego, uzy- skiwanego ze złomu. Najwięksi obecnie produ- cenci aluminium pierwotnego to Chiny (ponad Ameryka Anglosaska 1/3 produkcji ogólnej), Rosja, Kanada, Stany Zjednoczone, Australia, Brazylia, Norwegia, Niemcy, Japonia. W Polsce (produkcja 10 tys. t – 2010) pracuje jedna huta aluminium w Koni- nie (w dzielnicy Maliniec), która wykorzystuje importowany tlenek glinu i energię elektryczną pozyskiwaną z węgla brunatnego w Zagłębiu Konińsko-Tureckim. Najwięcej aluminium wtór- nego wytwarzają Stany Zjednoczone i Japonia. Aluminium (a zwł. jego stopy) jest szeroko wy- korzystywane w przemyśle lotniczym i kosmicz- nym, do produkcji przewodów elektrycznych, konstrukcji budowlanych, folii aluminiowych, wyrobów codziennego użytku. Ameryka Anglosaska – Angloameryka; region kulturowo-językowy, do którego zalicza się Sta- ny Zjednoczone, Kanadę i Grenlandię, alterna- tywny dla regionu → Ameryki Łac. Ameryka Łacińska – region hist.-geogr. obej- mujący Amerykę Pd. oraz Amerykę Środkową – Meksyk, państwa międzymorza, Antyle i Ba- hamy. Są to w większości byłe kolonie hiszpań- skie, portugalskie i francuskie. Nazwa regionu pochodzi od używanych tu przede wszystkim języków hiszpańskiego, portugalskiego (w Bra- zylii) i francuskiego – języków romańskich, wy- wodzących się z łaciny. Dominujące w regionie – wspólny język, religia katolicka oraz zwyczaje i kultura sprzyjają integracji krajów tego obsza- ru. Do Ameryki Łac. nie zalicza się krajów an- glojęzycznych, m.in. Barbadosu, Belize, Gujany oraz Suvinamu (język holenderski). Ameryka Środkowa – pn. część → Ameryki Łac., obszar, w skład którego wchodzą: Meksyk, kraje → międzymorza środkowoamerykańskie- go, Wielkie i Małe Antyle oraz Bahamy. Geogra- ficznie Ameryka Środk. zaliczana jest do konty- nentu Ameryki Pn. Amerykanie – pluralistyczny naród (wspólno- ta narodowo-państwowa) wyrosły na podłożu cywilizacji anglosaskiej, wzbogaconej silnym udziałem wielu innych kultur – europejskiej, afrykańskiej, latynoamerykańskiej, wschodnio- azjatyckiej. Naród amerykański liczy ok. 305 mln osób, które mówią językiem angielskim (w ame- rykańskiej odmianie). W środowiskach imigra- cyjnych w Stanach Zjednoczonych używa się języków narodowych, zwł. duży zasięg ma język hiszpański. Amerykanie są silnie zróżnicowani pod względem religijnym, choć większość nale- ży do różnych wyznań protestanckich. Istotnym elementem procesu narodotwórczego w USA jest amerykanizacja, prowadząca do zaniku odrębno- ści etnicznych grup imigracyjnego pochodzenia. 4 Jednocześnie zasadą budowy współczesnego społeczeństwa amerykańskiego jest wielokul- turowość, oznaczająca zagwarantowanie każdej grupie prawa do kultywowania własnej tożsamo- ści i tradycji. W spisie powszechnym w Polsce w 2011 r. narodowość amerykańską wskazało 11 tys. osób. Amerykańska Agencja Kosmiczna – Krajowa Administracja Lotnictwa i Przestrzeni Kosmicz- nej (ang. National Aeronautics and Space Ad- ministration – NASA), agencja rządowa Stanów Zjednoczonych odpowiedzialna za realizację programu badań kosmicznych oraz rozwój tech- niczny lotnictwa cywilnego. Do największych osiągnięć NASA należy lądowanie człowieka na Księżycu (20 VII 1969 r. – amerykańscy kosmo- nauci Neil Armstrong i Edwin Aldrin na pokła- dzie statku „Apollo 11”) oraz budowa → waha- dłowców kosmicznych (1981 – prom Columbia). analfabetyzm – (gr. analphabetos – analfabeta, nie znający liter, od an – przeczenie + alpha, beta – nazwy liter a, b), brak umiejętności pisa- nia i czytania. Jednym z kryteriów poziomu na- uczania jest stopień analfabetyzmu, odnosi się go zwykle do ogółu ludności powyżej 15 roku ży- cia. Wg danych UNESCO z 2008 r. 800 mln osób na świecie, w wieku powyżej 15 lat, nie potrafi pisać ani czytać, z tego prawie 2/3 stanowią ko- biety. Analfabetyzm w państwach wysoko roz- winiętych jest zjawiskiem marginalnym. Uczęsz- czanie do szkoły jest tam na ogół obowiązkowe i powszechne. Na drugim biegunie są kraje słabo rozwinięte ekonomicznie, gdzie analfabetyzm sięga często kilkudziesięciu procent, a w skraj- nych przypadkach przekracza 70 (Mali 74 , Burkina Faso 71 , Niger 71 ). anamorfoza – metoda przedstawiania wybranych informacji na mapie, w której nadrzędnym celem jest sugestywne pokazanie cech właściwych da- nemu zjawisku, kosztem wierności powierzchni lub odległości. Przykładem takich przedstawień mogą być mapy (schematy) sieci komunikacyj- nej, np. połączeń autobusowych, kolejowych czy lotniczych, linii metra, szlaków żeglugowych. ananas – ananas jadalny (Ananas comosus), rośli- na zielna (bylina) z rozetą grubych, kolczastych, przypominających agawę liści, spośród których wyrasta główny pęd, z dużym szyszkowatym owocem. Roślina ta uprawiana jest w krajach strefy międzyzwrotnikowej, wymaga wysokiej temperatury, lecz dobrze znosi małe opady. Aro- matyczne i soczyste owoce (o wadze 1–5 kg) spo- żywa się bezpośrednio lub przetwarza na soki, dżemy i kompoty. Głównie za sprawą krajów 5 Azji Pd.-Wsch. światowe zbiory ananasów wzro- sły do prawie 20 mln t (2010). Połowę ogólnej produkcji ananasów dostarczają państwa azja- tyckie, szczególnie Tajlandia, Filipiny, Chiny, Indonezja, Indie. Dużo tych owoców pochodzi też z Ameryki Pd. i Afryki. Ananasy o najwyż- szej jakości produkują amerykańskie plantacje na Hawajach i Florydzie. andezyt – skała magmowa wylewna, o barwie najczęściej szarej, powstająca podczas erup- cji wulkanów. Używana jako kamień ozdobny i dekoracyjny, a także do produkcji materiałów ogniotrwałych i kwasoodpornych. W Polsce wy- stępuje w Pieninach (m.in. góra Wżar). Andyjski Wspólny Rynek – Wspólnota Andyj- ska (hiszp. Comunidad Andina), ugrupowanie gospodarcze państw andyjskich Ameryki Pd. (do 1996 r. nazywane Paktem Andyjskim), powołane w 1969 r. Status pełnych członków mają obecnie: Boliwia, Ekwador, Kolumbia, Peru. Siedziba Se- kretariatu Rynku mieści się w Limie. Podstawo- wy cel tej organizacji to utworzenie wspólnego rynku i przyśpieszenie procesu rozwoju gospo- darczego. aneksja – (łac. annexio – przyłączenie, zagarnię- cie), zajęcie i przyłączenie za pomocą siły (lub groźby użycia siły) albo innych środków przy- musu części lub całości terytorium innego pań- stwa. Akt sprzeczny z zasadami prawa między- narodowego. anekumena – (gr. an – nie, bez + oikouménē – świat zaludniony), tereny bezludne i nie wyko- rzystywane gospodarczo. angielski język – język należący do rodziny języ- ków indoeuropejskich, do zach. grupy języków germańskich (m.in. obok niemieckiego i holen- derskiego). Pismo angielskie oparte jest na nieco zmodyfikowanym alfabecie łacińskim. Angiel- skim jako ojczystym posługuje się ok. 460 mln ludzi. Jest on ojczystym dla mieszkańców 12 krajów, m.in. Anglików, Szkotów, Walijczyków, Amerykanów, Kanadyjczyków (oprócz prowincji Quebec), Australijczyków, Nowozelandczyków, Maltańczyków, Jamajczyków. Językiem urzędo- wym (często obok innych) jest w ponad 50 pań- stwach świata. Współcześnie angielski pełni rolę najważniejszego → języka międzynarodowego. Nazywany jest „łaciną współczesnego świata”; jest to język nauki, informatyki, techniki, han- dlu, dyplomacji, turystyki i kultury. Uważa się, że ok. 80 informacji naukowych na świecie publikowanych jest właśnie w tym języku. antropogeneza anglikanizm – wyznanie chrześcijańskie głoszo- ne przez Kościół Anglikański, który ustanowio- ny został przez króla Henryka VIII w 1534 r. jako państwowy kościół Anglii. Kościół Anglikański wewnętrznie podzielony jest na zwolenników tradycji katolickiej, tradycji protestanckiej oraz zwolenników „szerokiego Kościoła” (skrzydło liberalne). Religijną stolicą Kościoła Anglikań- skiego jest Canterbury (Anglia), dawna siedziba prymasa katolickiego Anglii. Doktryna anglika- nizmu uznaje Biblię za podstawowe źródło obja- wienia, przyjmując także tradycję oraz „światło rozumu” za normę i praktykę religijną. Sakra- menty zostały zredukowane do dwóch: chrztu i Wieczerzy Pańskiej (komunii św.), podawanej wiernym pod postaciami chleba i wina. Anglika- nizm odrzuca wiarę w czyściec i kult świętych, znosi obowiązek indywidualnej spowiedzi przed kapłanem, jurysdykcję biskupa Rzymu (papie- ża). Uznaje sakralny charakter kapłaństwa, ale dopuszcza małżeństwa duchownych. Wyznaw- cy anglikanizmu (ponad 80 mln), poza Anglią, skupiają się gł. w krajach b. Imperium Brytyj- skiego. Angloameryka → Ameryka Anglosaska Anglosasi – łączne określenie ludów germańskich (Anglów, Sasów, Jutów), które w V-VI w. zajęły większość ziem b. rzymskiej Brytanii, wypiera- jąc z niej lub podbijając i asymilując celtyckich Brytów. Nazwa ta obejmuje także społeczeństwa powstałe w wyniku tych podbojów. anhydryt – (gr. an – przeczenie + hydōr – woda), minerał, siarczan wapnia (CaSO4). Twardość 3–4, kruchy, posiada dobrą łupliwość. W przy- rodzie anhydryt najczęściej występuje wraz z → gipsem. Powstaje chemicznie przez krystali- zację z wody morskiej lub słonych jezior w od- powiednich warunkach klimatycznych. Istnieje przypuszczenie, że potężne pokłady anhydrytu powstały przez odwodnienie gipsu nagromadzo- nego na dnie zbiorników solonośnych. Odwod- nienie to zostało spowodowane dużym ciśnie- niem warstw nadległych. Zastosowanie gospo- darcze anhydrytu jest podobne jak gipsu. animizm – (łac. animus – duch), wiara w istnienie dusz i duchów, przypisywanie duszy ludziom, zwierzętom, roślinom, żywiołom, a nawet przed- miotom martwym. Animizm uznawany jest za najwcześniejsze stadium rozwoju religii. antracyt → węgiel kamienny antropogeneza – (gr. anthropos – człowiek + genesis – początek), historia rodowa człowieka i człowiekowatych. antropogeografia antropogeografia – (gr. anthropos – człowiek + ge – ziemia + graphein – pisać), nauka geo- graficzna najczęściej utożsamiana z terminem: geografia człowieka (ang. Human Geography). Bada różne dziedziny działalności człowieka, a także konsekwencje społeczne i gospodarcze tej aktywności w przestrzeni geograficznej. Gł. składowymi antropogeografii są: geografia eko- nomiczna, geografia ludności, geografia osad- nictwa, geografia polityczna, geografia kultury, geografia społeczna. Autorem terminu „antropo- geografia” był niemiecki geograf Friedrich Rat- zel (1844–1904), który napisał Antropogeogra- phie ... (1882–91), a przedmiot i zakres badań tej dziedziny nauk geograficznych rozwinął Fran- cuz Paul Vidal de la Blache (1845–1918). W Pol- sce autorami doniosłej pracy Antropogeografia (1939) byli Antoni Wrzosek (1908–83) i Bogdan Zaborski (1901–85). Po II wojnie światowej w na- szym i innych krajach socjalistycznych zamiast „antropogeografia” i „geografia człowieka” za- częto używać określeń „geografia ekonomiczna (gospodarcza)”, a później „geografia społeczno- -ekonomiczna”. antropopresja – (gr. anthropos – człowiek + łac. pressio – nacisk), całokształt oddziaływań człowieka na środowisko przyrodnicze, prowa- dzących do powstawania → krajobrazu kulturo- wego. Antropopresja przybiera różne formy i za- leży w gł. mierze od liczby ludności na danym obszarze oraz od poziomu rozwoju społeczno- -ekonomicznego, który determinuje strukturę gospodarki i zamożność społeczeństwa. Środo- wisko przyrodnicze poddawane antropopresji traci stopniowo swój naturalny charakter. antypody – (gr. lm antipodes – ze stopami na- przeciw siebie), miejsce na powierzchni kuli ziemskiej znajdujące po przeciwnej stronie (na drugim końcu) jej średnicy w stosunku do da- nego miejsca. Przykładowo, dokładnymi anty- podami Krakowa (50o φ N, 20o λ E) jest punkt o współrzędnych geograficznych 50o φ S, 160o λ W. Położony jest on na obszarze Basenu Pd.-Pa- cyficznego, na pd.-wsch. od Nowej Zelandii i ok. 1600 km na wsch. od Wysp Antypodów. antysemityzm – jedna z form rasizmu, szowi- nizmu, nienawiści i nietolerancji, skierowana przeciwko Żydom. Antysemityzm odnosi się niechętnie lub wręcz wrogo do judaizmu jako odrębnego wyznania, ocenia negatywnie od- mienność Żydów i ich niewielką podatność na asymilację, podkreśla znaczenie Żydów w ste- rowaniu losami współczesnego świata i obarcza ich winą za różnego rodzaju niepowodzenia poli- 6 tyczne i gospodarcze wielu narodów. Antysemi- tyzm duże wpływy społeczne i polityczne miał przede wszystkim w okresie przedwojennym i wojennym w Niemczech i Włoszech. Olbrzy- mie moralne znaczenie dla walki z antysemity- zmem miała deklaracja Soboru Watykańskiego z 1965 r. anulująca odwieczną doktrynę Kościoła obwiniającą naród żydowski o śmierć Chrystusa na krzyżu. Obarczanie całych narodów odpo- wiedzialnością za antysemickie ekscesy jest tak samo błędne, jak uznanie wszystkich Żydów za winnych różnych wydarzeń i niepowodzeń poli- tyczno-gospodarczych w niektórych państwach. apartheid – (jęz. afrikaans apart – osobno, roz- dzielenie), polityka segregacji rasowej, polega- jąca na dyskryminacji polityczno-ekonomicznej czarnych i innych „kolorowych” w Republice Południowej Afryki, mająca na celu utrzymanie supremacji białych. Była to oficjalna, państwo- wa doktryna polityczna obowiązująca w RPA od 1948 r. do początków lat 90. Zasadę apartheidu głoszącą, że „nie ma równości między białymi i czarnymi” ogłoszono w 1948 r., a następnie usankcjonowano w Konstytucji. Początki tego systemu sięgają jednak 1913 r., kiedy to w ów- czesnym Związku Południowej Afryki (stano- wiącym dominium W. Brytanii) przyjęto dekret zabraniający czarnej ludności posiadania ziemi. Według obowiązujących w RPA aktów praw- nych, większość Murzynów musiała mieszkać w bantustanach, czyli rezerwatach plemiennych, a część przebywała w wydzielonych osiedlach obok miast, jako ich siła robocza. Nie wolno im było bez zezwolenia zmieniać miejsca zamiesz- kania ani miejsca pracy, nie wolno było poruszać się bez przepustek. Dla czarnych przeznaczone były oddzielne autobusy i tramwaje, oddzielne przystanki, kina i restauracje, osobne kolejki przy okienkach w urzędach, nawet osobne plaże. Zakazane były mieszane małżeństwa (zakazywa- ła to już pierwsza ustawa z 1949 r.), wspólny start w zawodach sportowych. Za przekroczenie licz- nych ustaw rasistowskich groziły surowe kary. Wprowadzono podział wszystkich mieszkańców na „białych”, „czarnych” i → „koloredów” (kolo- rowych). Później dodano jeszcze kategorię „azja- tów”, wcześniej klasyfikowanych jako koloro- wi. Polityka apartheidu wywoływała napięcia w społeczeństwie i była wielokrotnie potępiana na forum międzynarodowym. W 1966 r. apar- theid został uznany przez Zgromadzenie Ogólne ONZ za zbrodnię przeciw ludzkości. W wyniku sankcji międzynarodowych RPA nie mogła np. brać udziału w pracach ONZ, a sportowcy połu- dniowoafrykańscy startować w igrzyskach olim- 7 pijskich. Pewne ustępstwa w polityce apartheidu nastąpiły na początku lat 80. W 1992 r. w refe- rendum biali obywatele RPA opowiedzieli się za likwidacją tego systemu politycznego, a zniesie- nie wszystkich ustaw rasistowskich zakończyło się w 1994 r., kiedy to też w demokratyczny spo- sób wybrano parlament i (czarnego) prezydenta Nelsona Mandelę. apatyt – (gr. apathē – ułuda, fałsz), minerał, fos- foran wapnia, twardość 5, bezbarwny, ale jego odmiany mogą być różnie zabarwione w zależ- ności od domieszek (najczęściej na biało i żółto). Apatyty powstają przez krystalizację z magmy, występują jako minerał dodatkowy w skałach krystalicznych i osadowych, niekiedy tworzą większe nagromadzenia (np. w Chibinach na Płw. Kolskim w Rosji, wydobycie w mieście Apatity). Apatyty i → fosforyty są podstawowym źró- dłem pozyskiwania fosforu wykorzystywanego w przemyśle chemicznym (nawozy fosforowe, kwas fosforowy, środki owadobójcze), zapałcza- nym i in. ApEC → Forum Współpracy Gospodarczej Kra- jów Azji i Pacyfiku Arabowie – ludność należąca do grupy ludów se- mickich, uznająca język arabski za ojczysty oraz identyfikująca się z arabską kulturą i historią, nie stanowiąca jednak jednorodnej grupy et- nicznej. Praojczyzną Arabów był Płw. Arabski, a wg własnej tradycji pochodzą od Sema, syna Noego. Liczbę Arabów szacuje się obecnie na ok. 250 mln osób, zamieszkujących pd.-zach. Azję, Afrykę Pn. i częściowo Środk. Znaczne grupy emigrantów arabskich żyją w krajach Europy Zach. oraz w Stanach Zjednoczonych i Kana- dzie, a także w Brazylii i Argentynie. Zdecydo- wana większość (ok. 95 ) Arabów wyznaje → islam (najczęściej w odmianie sunnickiej), nato- miast niewielkie grupy Arabów-chrześcijan i → Druzów żyją w Libanie, Syrii, Iraku, Jordanii. Mieszkający w Egipcie → Koptowie wyznają chrześcijaństwo, choć na co dzień posługują się językiem arabskim. Arabowie palestyńscy → Palestyńczycy arabski język – język należący do grupy języ- ków semickich, uznawany za jeden z → języków międzynarodowych, posiadający szereg regio- nalnych dialektów. Posługuje się nim ok. 250 mln osób → Arabów zamieszkałych w Afryce Pn., na Płw. Arabskim i sąsiednich terenach. Język arabski jest urzędowym w 21 państwach muzułmańskich. Do upowszechnienia tego języ- ka przyczynił się fakt, że w krajach islamu Koran Arawakowie w meczetach czytany jest po arabsku. Zresztą arabszczyzna literacka (klasyczna) jest w istocie językiem, którym napisano Koran, z pewnymi niezbędnymi modyfikacjami, wprowadzony- mi dla użytku współczesnego. Pismo arabskie o charakterze alfabetycznym, zachowało kieru- nek notacji od prawej do lewej. W piśmie tym nie rozróżnia się małych i wielkich liter, natomiast każda litera ma odrębny kształt, w zależności od miejsca w wyrazie. Muzułmański zakaz przed- stawiania postaci ludzkich i zwierzęcych wpły- nął na rozwój wielu zdobniczych odmian pisma arabskiego. arak – (arab. – słodki sok), pochodzący z Azji Pd.- Wsch., wysokoprocentowy (60 alk.) napój al- koholowy. Otrzymywany jest poprzez destylację sfermentowanego zacieru ryżowego lub daktylo- wego z dodatkiem melasy z trzciny cukrowej lub wina palmowego, uzyskiwanego z palmy cukro- wej, in. arengi pierzastej (Arenga saccharifera). arat – (mong. ard – człowiek z ludu), mongolski pasterz-koczownik, hodowca bydła. Araukanie – Mapucze; b. wojownicze plemię Indian Ameryki Pd., zamieszkujące środk. Chi- le i pn.-zach. Argentynę, liczące dziś ok. 1 mln osób. W przeszłości zajmowali się gł. zbierac- twem, myślistwem i rolnictwem. Oparli się in- wazji → Inków, od XVI w. stawiali zacięty opór Hiszpanom. Współcześnie podstawą utrzymania Araukanów jest uprawa roli i hodowla zwierząt, wielu zatrudnionych jest w górnictwie. araukaria – igława; b. wysokie (30–50 m) zi- mozielone drzewo, występujące w kilkunastu gatunkach, dostarczające łatwego w obróbce i powszechnie cenionego w budownictwie drew- na. Najbardziej znana jest araukaria brazylijska (Araucaria brasiliana) o charakterystycznej koronie, przypominającej swym wyglądem ol- brzymi kandelabr i – poza drewnem – dająca też jadalne nasiona, które zawierają b. duże (wielko- ści ludzkiej głowy) szyszki. Drugi, równie waż- ny gatunek pd.amerykański to igława chilijska (Araucaria araucana), występująca w pd. An- dach. Jej nasiona są w Chile i Argentynie waż- nym artykułem handlowym, a żywica – zbierana przez miejscowych Indian → Araukanów – wy- korzystywana jest w medycynie ludowej. Arawakowie – plemiona indiańskie Ameryki Pd., liczące dziś ok. 400 tys. osób. Kiedyś sze- roko rozprzestrzenieni w Ameryce Pd. i Środk., dziś zamieszkują gł. lasy równikowe dorzecza Amazonki i Orinoko. Podstawą współczesnej gospodarki Arawaków jest rolnictwo, oparte gł. armator o uprawę → manioku, uzupełniane myślistwem i rybołówstwem. armator – (łac. arma – broń, narzędzia), przed- siębiorstwo lub osoba fizyczna, która w swoim imieniu uprawia żeglugę statkiem morskim lub rzecznym, własnym lub cudzym. AsEAN → Stowarzyszenie Narodów Azji Połu- dniowo-Wschodniej asfalt – (gr. asphaltos – obcego pochodzenia), ska- ła osadowa pochodzenia organicznego, palna, stwardniała mieszanina węglowodorów o bar- wie czarnej, występująca w stanie naturalnym. Jest pozostałością ropy naftowej po odparowa- niu substancji lotnych. Asfalt mięknie w tempe- raturze pow. 25o C, topi się w temp. ok. 50o C. Używany jest do budowy dróg, produkcji papy, jako materiał izolacyjny w budownictwie oraz do nasycania drewna w celu ochrony przed wil- gocią. W starożytności uszczelniano nim łodzie. Występuje w złożach pokładowych lub wypeł- nia szczeliny w innych skałach. Największe na świecie złoża asfaltu naturalnego wydobywane są w rejonie Jez. Asfaltowego w pd. części Try- nidadu (Trynidad i Tobago). Obecnie większość asfaltu uzyskuje się w drodze destylacji ropy naftowej i suchej destylacji węgla kamiennego. Assam – stan w pn.-wsch. Indiach, ważny rejon uprawy herbaty, w dużej części przeznaczanej na eksport. Aszkenazyjczycy – Żydzi aszkenazyjscy (od Aszkenaza – biblijnego syna Gomera, wnuka Noego), powstałe w XV-XVI w. określenie → Żydów zamieszkujących początkowo Europę Zach. (gł. Niemcy), którzy – po wypędzeniu stamtąd – osiedlili się w Polsce i innych krajach Europy Środk.-Wsch. i na powrót w niektórych krajach zachodnioeuropejskich, a od XVII w. w Ameryce Pn. Znaczna ich część padła ofiarą → Holocaustu, potomkowie Aszkenazyjczyków, gł. z Europy stanowią większość mieszkańców współczesnego Izraela. Do czasu Holocaustu po- sługiwali się językiem → jidysz, co w zasadni- czy sposób różniło ich od Żydów sefardyjskich. Pod względem religijnym pomiędzy tymi pod- stawowymi grupami Żydów istnieją nieznaczne różnice w prawie religijnym (własny sposób in- terpretacji Talmudu przez Aszkenazyjczyków) i znaczne w liturgii. Obecnie ok. 85–90 Żydów to Aszkenazyjczycy. atlas – zbiór map. Określenia tego użył po raz pierwszy Merkator (właśc. Gerhard Kremer 1512–94), matematyk i kartograf flamandzki, na określenie uporządkowanego zbioru map, który 8 zaczął wydawać od 1585 r. Na stronie tytułowej swego zbioru map umieścił postać greckiego boga Atlasa trzymającego kulę ziemską. atol – (divehi [malediwski] atolu), rafa koralowa w kształcie pierścienia (ciągłego lub przerywa- nego) otaczająca płytką lagunę. Po zewnętrznej stronie atolu występuje kształtowana przez fale plaża. Atole tworzą się w strefie → szelfu lub częściej wokół wysp wulkanicznych na otwar- tym oceanie i stanowią najpospolitszy typ raf koralowych. Na świecie jest ok. 300 atoli, naj- więcej na Pacyfiku. Największym jest atol Kwa- jalein w arch. Wysp Marshalla. Większość atoli jest obiektem zainteresowań turystów. atrakcyjność turystyczna – właściwości obsza- ru lub miejscowości wzbudzające zainteresowa- nie i przyciągające turystów. Pod tym pojęciem najczęściej rozumie się zespół cech środowiska geograficznego lub innych obiektów stanowią- cych przedmiot wypoczynkowych, krajoznaw- czych lub specjalistycznych zainteresowań tury- stów, dobrze powiązanych komunikacyjnie z po- zostałą częścią kraju i należycie wyposażonych w urządzenia zaspokajające potrzeby turystów w zakresie noclegów, wyżywienia i rozrywek. Atrakcyjność turystyczna obejmuje więc → walory turystyczne, → zagospodarowanie tury- styczne i → dostępność komunikacyjną. auł – (tur. aul – osada, osiedle) 1. osada górali kau- kaskich, 2. stała osada ludów pasterskich Azji Środk. – Kazachów, Kirgizów, Turkmenów, Ka- rakałpaków. Australijczycy – 1. w szerszym znaczeniu – wszyscy obywatele Australii (Związku Australij- skiego), 2. w węższym znaczeniu – mieszkańcy Australii o rodowodzie imigracyjnym (bez lud- ności rdzennej, tzn. → Aborygenów). Rdzeń tego wieloetnicznego narodu państwowego stanowi element anglo-celtycki (Anglicy, Irlandczycy, Szkoci, Walijczycy), uzupełniony o nowsze fale imigracyjne z różnych zakątków świata. australopitek – (Australopithecus africans), najstarsza znana forma istot człowiekowatych i najwcześniejsze stadium ewolucji człowieka. Ok. 5 mln lat temu rozeszły się drogi rozwojo- we praczłowieka i szympansa. Prawdopodobnie we wsch. Afryce australopitek zlazł z drzewa, wyszedł z buszu i zaczął szukać pożywienia w stepach. Wysoka trawa zmusiła go – działo się to oczywiście stopniowo, przez wiele pokoleń – do stawania na dwóch nogach i prostowania sylwetki, co ułatwiało polowanie na zwierzynę i pozwalało dostrzec niebezpieczeństwo. Głów- 9 nym składnikiem pożywienia australopiteków był pokarm roślinny uzyskiwany metodą proste- go zbieractwa, uzupełniany pokarmem mięsnym zdobywanym drogą łowiectwa i rybołówstwa. Pokarm był spożywany zapewne wyłącznie w stanie surowym. autarkia – (gr. autarchia – samowładztwo), samo- wystarczalność gospodarcza państwa lub narodu. Termin użyty po raz pierwszy w 1800 r. przez niem. filozofa Johanna Fichtego (1762–1814) oznaczający dążenie do samowystarczalności państwa (narodu), opartej na maksymalnym wykorzystaniu własnych zasobów, bez udziału (całkowitego lub znaczącego) w tym rozwoju wymiany z zagranicą. Autarkia jest przeci- wieństwem międzynarodowego podziału pracy i współczesnych procesów globalizacyjnych i po- woduje zmniejszenie efektywności gospodar- czej. Dla współczesnych zindustrializowanych społeczeństw autarkia na dłuższą metę to swego rodzaju samobójstwo gospodarcze. Przykładem z ostatniego ćwierćwiecza jest Albania, w której polityka autarkii, realizowana w czasach komu- nistycznych (po zerwaniu w 1979 r. kontaktów polityczno-handlowych z Chinami, a wcześniej z b. ZSRR), doprowadziła do poważnego zaco- fania gospodarczego państwa i zubożenia społe- czeństwa. autochton – (gr. autochthon – tuziemiec, pocho- dzący z tej samej ziemi), tubylec, krajowiec; często używane określenie miejscowej, rdzennej ludności, w odróżnieniu od późniejszej, napły- wowej Znaczenie tego terminu jest jednak rela- tywne, ponieważ praktycznie nigdzie na świecie nie ma grup ludzkich całkowicie autochtonicz- nych. Przykładowo, rdzenni Amerykanie, czyli Indianie, przywędrowali w wielu falach migra- cyjnych i w różnym czasie z kontynentu azja- tyckiego. Przeciwieństwem autochtonizmu jest, rzadziej używane, pojęcie → „allochtonizm” – oznaczające coś (najczęściej chodzi o grupy ludzkie, kultury lub zjawiska przyrodnicze), co nie pochodzi z danego miejsca, a zostało przy- niesione z innego. autokefalia – (gr. kephale – głowa), w prawosła- wiu samodzielność i odrębność Kościoła krajo- wego (swoboda w zakresie organizacji, hierar- chii duchowieństwa, zwyczajów i liturgii). Autonomia palestyńska – tymczasowa struk- tura administracyjna (oficjalnie Palestyńskie Władze Narodowe) zarządzająca obszarem Strefy Gazy i częścią Zach. Brzegu. Autonomia Palestyńska została ustanowiona w 1994 r. – na mocy porozumienia z Oslo – na okres 5 lat, do awokado czasu ostatecznego porozumienia pokojowego. Porozumienie to nie zostało zawarte, lecz tym- czasowe władze rządzą do tej pory. Obecnie Autonomia Palestyńska została podzielona na tereny o różnym statusie: 1) pod kontrolą pale- styńską (Strefa Gazy, większe miasta na Zach. Brzegu), 2) pod kontrolą mieszaną (władzę spra- wują → Palestyńczycy, ale kontrola wojskowa leży w gestii armii izraelskiej, 3) pod kontrolą izraelską (osiedla żydowskie, drogi dojazdowe, punkty strategiczne – wzgórza, źródła wody). Od poł. 2002 r. budowany jest betonowy mur oddzielający obszar Zach. Brzegu od reszty te- rytorium Izraela. Mur ten, mocno krytykowany przez Palestyńczyków, mierzy 4 m wysokości i w 2011 r. liczył nieco ponad 700 km (docelowo ma osiągnąć 760 km). autostrada – (wł. auto – samochód + strada – droga, ulica), bezkolizyjna, wielopasmowa dro- ga szybkiego ruchu, za przejazd której w wielu przypadkach pobierana jest opłata. Magistrala drogowa o nawierzchni ulepszonej, posiadająca bezkolizyjne wjazdy i wyjazdy oraz takie same skrzyżowania (często na dwu lub więcej pozio- mach). Jezdnie dla obu kierunków ruchu są roz- dzielone pasem zieleni, a całość autostrady jest ogrodzona w celu zapobieżenia nagłemu wtar- gnięciu ludzi, dzikich lub domowych zwierząt. Autostrady omijają miasta, mając z nimi połą- czenia drogami dojazdowymi. Na niektórych od- cinkach autostrad, zwłaszcza w terenach gęsto zabudowanych, instaluje się zasłony izolacyjne (z zieleni lub materiałów trwałych) tłumiące ha- łas i zmniejszające zanieczyszczenie powietrza w otoczeniu. Pierwszą autostradę na świecie wy- budowano w 1924 r. we Włoszech, na przedgórzu Alp (Mediolan – Varese). Pierwszy nowoczesny system autostrad powstał w Niemczech w latach 30. XX w. Największą siecią autostrad na świe- cie dysponują obecnie Amerykanie (ponad 75 tys. km). W krajach anglojęzycznych autostrada określana jest jako Highway, francuskojęzycz- nych – Autoroute, niemieckojęzycznych – Auto- bahn. Autostrada słońca – określenie włoskiej auto- strady (wł. Autostrada del Sole) Mediolan – Ne- apol, przez Bolonię, Florencję i Rzym oraz ciągu autostrad we Francji (fr. Autoroute du Soleil) łą- czących Paryż z Lazurowym Wybrzeżem. awokado – smaczliwka wdzięczna (Persea gra- tissima), wiecznie zielone drzewo strefy między- zwrotnikowej, dostarczające smacznych owo- ców o kształcie gruszki, w zielonej błyszczącej skórce. Wewnątrz owoców – poza dużą pestką Aymara 10 – znajduje się pożywny, o orzechowym smaku, kremowy lub białozielonkawy miąższ, który jest jadany na surowo. W produkcji tych owoców pierwsze miejsce w świecie zajmuje Meksyk, poza tym liczą się też inne kraje Ameryki Ła- cińskiej. Aymara → Ajmarowie Azerowie – Azerbejdżanie; rdzenna ludność Azerbejdżanu, zamieszkująca także pn. Iran oraz inne kraje (Rosję, Gruzję). Posługują się ję- zykiem azerskim (azerbejdżańskim), należącym do grupy tureckiej języków ałtajskich. Azerowie wyznają islam szyicki, a ich liczebność szacowa- na jest na 35 mln. „azjatyckie tygrysy” – określenie grupy krajów Azji Pd.-Wsch. i Wsch., odznaczających się nie- zwykle dynamicznym rozwojem gospodarczym, widocznym zwł. od pocz. lat 70. XX w. W krót- kim czasie dokonały one wyraźnego ekonomicz- nego „skoku” (na wzór tygrysa, dla narodów tej części świata symbolu siły, dzikości i zwinno- ści), mimo – w większości przypadków – braku tak atrakcyjnych surowców, jak np. ropa naftowa. Wykorzystując nowoczesne technologie, napływ kapitału zagranicznego (gł. japońskiego, amery- kańskiego i niemieckiego) zachęconego niskimi podatkami, wzorową organizację pracy, bliskość wielkich rynków zbytu Chin, Indii i Indonezji, udało im się stworzyć prężną gospodarkę pro- eksportową. Na konkurencyjność wyrobów na rynkach światowych duży wpływ mają ich sto- sunkowo niewysokie ceny, wynikające m.in. z niskich kosztów siły roboczej. Do „azjatyckich tygrysów” zalicza się: Koreę Południową, Sin- gapur, Tajwan, Hongkong (politycznie należący do Chin, ale gospodarczo samodzielny). Do gru- py tej z czasem dołączyły Malezja i Tajlandia, ostatnio też Indonezja. „Azjatyckie tygrysy” przebojem weszły na rynki światowe z różno- rodnymi produktami przemysłu przetwórczego, zwłaszcza elektronicznego, samochodowego, włókienniczego i zabawkarskiego. Dodatkowym źródłem dochodu dla większości tych państw jest transport i przemysł morski oraz turystyka (zwł. w przypadku Tajlandii). Aztekowie – określenie wysoko cywilizowanego ludu indiańskiego w dawnym środk. Meksyku, który do XV w. stworzył potężne imperium ze stolicą w Tenochtitlan (ob. miasto Meksyk). W la- tach 1519–21 zostali podbici przez Hiszpanów pod wodzą Hernando Cortesa (Corteza, 1485– 1547). Pozostałościami cywilizacji azteckiej są ruiny monumentalnych budowli, m.in. piramid schodowych. Potomkowie Azteków zajmują się dziś gł. rolnictwem, częściowo także rzemiosłem i handlem, stanowiąc trzon biedniejszej warstwy ludności wiejskiej Meksyku. azyl – udzielenie schronienia cudzoziemcowi narażonemu w swoim kraju – ze względów po- litycznych, rasowo-etnicznych lub światopo- glądowych – na prześladowania, więzienie czy śmierć. azyl podatkowy – określenie krajów, w których wyjątkowo niskie podatki przynoszą korzyści finansowe cudzoziemskim firmom i osobom, które lokują tu swoje biura i oddziały. Przykła- dami takich krajów są w Europie Liechtenstein i Monako. azylant – osoba szukająca schronienia (→ azylu) w obcym państwie. B baby boom – (ang. baby – niemowlę), okres wzmożonej rozrodczości kobiet, nazwa lat 60. XX w., kiedy to w krajach Europy Zach., Sta- nach Zjednoczonych i Kanadzie wystąpiła pod- wyższona liczba urodzeń, co pośrednio wiązano ze swobodą młodzieżowych, zwłaszcza hipisow- skich ruchów kulturowych. bahasa indonesia → indonezyjski język Bajkalsko-Amurska Magistrala – BAM; szlak kolejowy łączący Rosję z Oceanem Spokojnym, drugi obok → transsyberyjskiej magistrali kole- jowej. Linia ta liczy ok. 4,3 tys. km, ukończona została w 1991 r. Odcinek dalekowschodni prak- tycznie został zbudowany w latach 1944–46 przez jeńców niemieckich i japońskich. Połączenie tego odcinka z częścią zach. nastąpiło w 1984 r. BAM bierze początek w mieście Tajszet (gdzie łączy się z koleją transsyberyjską) i biegnąc na pn. od Bajkału (w odległości 600–800 km od linii transsyberyjskiej), zdąża do pacyficznego portu Sowiecka Gawań. Zasadniczy odcinek tej linii biegnący z Ust’Kut nad Leną do Komsomolska nad Amurem (liczący 3140 km) zbudowano w la- tach 1974–84, a oddano do eksploatacji w 1989 r. W założeniu BAM miała umożliwić zagospoda- rowanie bogatych w surowce mineralne regio- nów pd. Syberii i Zabajkala, położonych na pn. od magistrali transsyberyjskiej. Ponadto, według założeń z czasów komunistycznych, linia ta mia- ła spełniać rolę strategiczną, jako alternatywa dla magistrali transsyberyjskiej biegnącej zbyt blisko granicy z Chinami. Z różnych powodów możliwości komunikacyjne BAM obecnie nie są w pełni wykorzystane. Bajkonur – największy i najstarszy port kosmicz- ny na świecie. Powstał w 1955 r., obejmuje obszar ok. 670 km2. Obecnie na terenie Kazachstanu, dzier- żawiony przez Rosję. Zamknięte miasto Bajkonur, zbudowane w 1955 r. dla pracowników kosmodro- mu, w latach 1958–95 nosiło nazwę Lenińsk. bakłażan – oberżyna (Solanum melongena), po- chodząca z Indii, uprawiana na całym świecie w klimacie ciepłym, roślina uprawna o jadal- nych, dużych owocach barwy fioletowej. baktrian → wielbłąd balsa – b. lekkie (lżejsze od korka), białe drewno tropikalnego drzewa o polskiej botanicznej na- zwie ogorzałka wełnista, in. balsa (Ochroma la- gopus). Drzewa te występują w lasach Ameryki Pd. i Środk. oraz na Cejlonie. Drewno balsa – b. lekkie i łatwe w obróbce – ma wszechstronne za- stosowanie, m.in. do konstrukcji tratw, jachtów, łodzi, szybowców, sprzętu wędkarskiego (spła- wiki). BAM → Bajkalsko-Amurska Magistrala banan – banan właściwy, bananowiec (Musa pa- radisiaca), szeroko rozpowszechniona roślina uprawna obszarów okołorównikowych (b. go- rących, jednostajnie wilgotnych). Jest to jedna z najbardziej produktywnych roślin świata. Ba- nanowiec jest wieloletnią byliną o wysokości kilku metrów, wyrastającą z podziemnych kłą- czy, której łodyga jest zwieńczona baldachimem ogromnych liści i kiściami owoców. W uprawie unika się miejsc wietrznych, ponieważ huraga- ny wyrządzają ogromne spustoszenia w gajach bananowych. Rozróżnia się dwie podstawowe odmiany banana właściwego: skrobiową i de- serową. Pierwsza – to banan rajski, in. plantan, dająca owoce mączyste, mniej słodkie, spoży- wane dopiero po ugotowaniu, upieczeniu lub usmażeniu. Banany te uprawia się na spożycie wewnętrzne i praktycznie nie są przedmiotem wymiany zagranicznej. Z kolei banan plamisty, in. pizang, daje owoce słodkie i aromatyczne, spożywane na surowo (bo skrobia w czasie doj- rzewania przechodzi w cukry proste). Właśnie te banany, stanowiące ok. 2/3 światowej pro- dukcji bananów ogółem, są najważniejszym artykułem międzynarodowego handlu owoca- mi. Banany słodkie, ze względu na wysoką za- wartość węglowodanów, mają duże właściwo- ści odżywcze i dietetyczne (są łatwo strawne). Chociaż w krajach tropikalnych gaje bananowe lub pojedyncze rośliny spotyka się niemal przy każdej zagrodzie, to jednak towarową produkcję bananów dają prawie wyłącznie plantacje, często pozostające w rękach obcych spółek akcyjnych. banan manilski Ponieważ dojrzałe banany szybko się psują, na eksport zbiera się owoce jeszcze zielone i twarde, dojrzewają one dopiero w czasie transportu stat- kami-chłodniami i w portowych dojrzewalniach. Z ogólnej – systematycznie rosnącej – produkcji bananów słodkich, wynoszącej ponad 100 mln t (2010), najwięcej przypada na Indie, Chiny, Fili- piny, Ekwador, Brazylię, Indonezję. Największe znaczenie w towarowej produkcji bananów i ich eksporcie mają kraje Ameryki Środk. (→ repu- bliki bananowe) i Ameryki Pd. (zwł. Ekwador). banan manilski – banan włóknodajny (Musa textilis), bylina pochodząca z Filipin, uprawia- na w Azji Pd.-Wsch., której pochwy liściowe dostarczają lekkiego, twardego i wytrzymałego włókna nazywanego manilą lub abaką. Włókno to, odporne na działanie drobnoustrojów i wody morskiej, wykorzystywane jest do produkcji gru- bych tkanin, plecionek, sieci rybackich, żagli, lin okrętowych. banan włóknodajny → banan manilski bandera – flaga używana przez jednostki pływa- jące, informująca o przynależności państwowej statku. Rozróżnia się banderę wojenną podnoszo- ną przez okręty wojenne i banderę cywilną (han- dlową) używaną przez statki handlowe, pasażer- skie, rybackie i in. W większości państw świata podnosi się ją również na jachtach. W przypadku Polski banderą handlową jest flaga biało-czerwo- na z herbem państwowym pośrodku pasa białego (proporcje 5:8). Wzór bandery wojennej jest taki sam, z tym że flaga jest nieco dłuższa (proporcje 10:21) i w części swobodnej ma wycięty trójkąt. Bank Światowy → organizacje wyspecjalizowa- ne ONZ Bantu – (w jęz. luba – ludzie), najliczniejsza gru- pa ludów afrykańskich, należących do odmiany czarnej i posługujących się językami z rodziny bantu. Charakteryzują się dużym zróżnicowa- niem antropologicznym i kulturowym. Ludy Bantu wywodzą się z obszarów sawannowych obecnego Kamerunu i Nigerii. Stamtąd, prawdo- pod. z powodu osuszania się obszarów saharyj- skich, przodkowie Bantu (od III tysiąclecia p.n.e.) etapami zasiedlali Afrykę Równikową, a następ- nie Afrykę Wsch. i Pd., spychając na tereny nie- urodzajne miejscowe ludy zbieracko-łowieckie (→ Buszmenów i → Hotentotów). Zaludnianie nowych ziem było raczej procesem pokojowym, a na zajmowanych przez siebie terenach Bantu wprowadzili osiadły tryb życia – stałe osadnic- two, chów zwierząt i uprawę roślin. Dziś Bantu, zamieszkujący środk., wsch. i pd. Afrykę, liczą 12 100–150 mln osób. Wyznają chrześcijaństwo, religie afrochrześcijańskie, islam i wierzenia tradycyjne. Wśród Bantu przeważają ludy rol- nicze, których podstawą bytu jest gospodarka mieszana rolno-hodowlana. Niektóre zajmują się prawie wyłącznie pasterstwem. Inne utrzymują się z rybołówstwa, łowiectwa i zbieractwa oraz handlu. baptyzm – (ang. baptist – chrzciciel), wyznanie protestanckie powstałe w łonie reformacji an- gielskiej. Bezpośrednio wywodzi się z purytani- zmu jako ruchu odnowy państwowego Kościoła Angielskiego w duchu rygorystycznego kalwi- nizmu. Akceptując teologiczne zasady ang. pro- testantyzmu, baptyzm zakwestionował chrzest niemowląt, zespolenie Kościoła z państwem i przymus religijny. Baptyzm podkreśla nadrzęd- ną rolę Pisma Św. oraz odrzuca jakiekolwiek po- średnictwo między człowiekiem a Chrystusem w akcie przyjmowania łaski zbawienia. Baptyzm uznaje sakrament chrztu (świadomego, przez pełne zanurzenie w wodzie) oraz Wieczerzę Pańską, przyjmowaną pod dwiema postaciami. W liturgii, która nie posiada sztywnych formuł, dużą wagę przywiązuje się do oprawy muzycz- nej (chór, śpiew wiernych). Baptyzm czci tylko Trójcę Św., brak w tej religii kultu Matki Boskiej i świętych, nie praktykuje się pielgrzymek, nie tworzy sanktuariów. Baptyzm rygorystycz- nie przestrzega zasady rozdziału Kościoła od państwa, jednocześnie zachęcając wiernych do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym, w tym do pełnienia urzędów publicznych. barriadas → slumsy barter – transakcja barterowa; bezpośrednia wy- miana towarów lub usług, bez użycia środka płatniczego. Jest powszechną formą wymiany w społecznościach słabo rozwiniętych. baryłka – (ang. barrel), jednostka objętości ropy naftowej i jej przetworów, używana jako stan- dardowa miara w światowym przemyśle nafto- wym i obrocie handlowym. Baryłka zawiera 159 l (dcm3), co stanowi średnio 136 kg ropy naftowej (ok. 1/7 t). Baskowie – naród mieszkający po obu stronach granicy hiszpańsko-francuskiej: w Baskonii i zach. Nawarze w Hiszpanii (ok. 900 tys.) oraz w departamencie Pyrénées-Atlantiques w pd.- zach. Francji (ok. 130 tys.). Szacuje się, że ok. 170 tys. Basków żyje na emigracji, w krajach Ameryki Pd. i w Stanach Zjednoczonych. Basko- wie posługują
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Słownik geografii społeczno-ekonomicznej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: