Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00332 007097 20321683 na godz. na dobę w sumie
Słowo. Struktura – znaczenie – kontekst - ebook/pdf
Słowo. Struktura – znaczenie – kontekst - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 428
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-129-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Monografia stanowi kontynuację badań nad współczesną polszczyzną prowadzonych przez łódzkich językoznawców. Autorami są również wybitni badacze, m.in. z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, a także uznani specjaliści z innych dyscyplin humanistycznych: literaturoznawstwa, kulturoznawstwa, prawa, filozofii oraz nauk społecznych (wiedzy o mediach i komunikacji społecznej). Publikacja poświęcona jest słowu jako jednostce systemu, tekstu i dyskursu. Autorzy skoncentrowali się na wartości słowa, analizie wybranych leksemów oraz słowach w określonych typach tekstów i dyskursów.

Mamy nadzieję, że lektura najnowszego tomu dotyczącego słowa, które stało się przedmiotem dociekań tak wielu badaczy reprezentujących różne dyscypliny i ośrodki naukowe, będzie wartościową oraz intelektualną podróżą po świecie form, znaczeń i kontekstów jednostek leksykalnych. Być może zainspiruje do podjęcia dalszych badań, a na pewno zwróci uwagę Czytelników na wyjątkową rolę słowa zarówno w życiu każdego użytkownika języka z osobna, jak i w życiu określonej wspólnoty dyskursywnej, wspólnoty komunikacyjnej czy – jeszcze szerzej – w życiu społeczeństw, które są nie tylko wyrazicielami słów, lecz także są przez słowa konstytuowane i kształtowane.

Redaktorki

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Słowo Struktura – znaczenie – kontekst Słowo Struktura – znaczenie – kontekst pod redakcją Ewy Szkudlarek-Śmiechowicz Agnieszki Wierzbickiej i Elwiry Olejniczak Łódź 2020 Ewa Szkudlarek-Śmiechowicz, Agnieszka Wierzbicka, Elwira Olejniczak – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Instytut Filologii Polskiej i Logopedii, Zakład Współczesnego Języka Polskiego 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Dorota Suska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Katarzyna Burska, Bartłomiej Cieśla SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI krzysztof de mianiuk Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/pixels away © Copyright by Authors, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09430.19.0.K Ark. wyd. 24,9; ark. druk. 26,75 ISBN 978-83-8220-128-4 e-ISBN 978-83-8220-129-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 O słowie jako wartości i działaniu Marta Wójcicka: Słowo jest jak ocean… Obraz słowa w wypowiedziach studentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Edyta Pałuszyńska: Wartość słowa w dyskursie politycznym (na materia- le publicystyki radiowej) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marcin Hintz, Jarosław Płuciennik: Pismo, język i  działanie w  tradycji ewangelickiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakub Pruś: Znaczenie znaczenia w  argumentacji. Zarys argumentów semantycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O wybranych słowach — ich strukturze, znaczeniach, kontekstach Krzysztof Kaszewski: Co dzisiaj może znaczyć czasownik ograć? . . . . . . . Beata Grochala: Agresja i agresywny w dyskursie sportowym . . . . . . . . . . . Katarzyna Burska: Dajdaje, parówy i galerianki — o określeniach piłkarzy i kibiców zwaśnionych klubów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Beata Kacperska: Facebookowicz, youtuber, szafiarz i inni — o nowych na- zwach użytkowników internetu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maria Stryszewska: Propsowanie zawsze na propsie, czyli ocena stabilności ekspresywnej i semantycznej leksemu props oraz wyrazów pochod- nych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ewa Szkudlarek-Śmiechowicz: Nie-Polak, anty-Polak, post-Polak — w sys- temie języka polskiego i dyskursie publicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Elwira Olejniczak: Konceptualizacje pojęcia naród w najnowszym dys- kursie publicznym na tle definicji słownikowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ewa Krawczyk: Produkt polityczny plus — budowa nazw własnych z członem plus i ich perswazyjna rola w dyskursie politycznym . . . . . Aleksandra Kujawiak: Gorąca szkolna wiosna czy przystawienie władzy pi- stoletu do skroni? — dyskursywny obraz strajku nauczycieli w wybra- nych tygodnikach opinii z 2019 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 31 41 53 71 83 95 117 131 145 163 175 189 6 Spis treści Beata Burska-Ratajczyk, Radosław Burski: Sprawstwo, podżeganie, po- mocnictwo, poplecznictwo, paserstwo — słownikowa a  prawna interpretacja nazw form zjawiskowych i wybranych typów rodzajo- wych przestępstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Michalina Biernacka: Słownictwo lapsologiczne w fonodydaktyce — roz- ważania terminologiczne w świetle wybranych wyników badań an- kietowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Alicja Cimała: Problematyczna natura definicji wybranych terminów z zakresu architektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna Wyrwas: Zapożyczenia w staro- i średniopolskim słownictwie budowlanym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadwiga Bieniek: Mikrotoponimia Pienińskiego Parku Narodowego . . . . Renata Marciniak-Firadza: Słowo: struktura — znaczenie — kontekst w  dziecięcym interpretowaniu rzeczywistości (neologizmy słowo- twórcze i semantyczne dzieci w wieku przedszkolnym) . . . . . . . . . . . . O słowach w wybranych tekstach Dorota Samborska-Kukuć: Słowa szańce i słowa kamuflaże w listach mi- łosnych księdza Antoniego Szandlerowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Beata Burska-Ratajczyk: Artystyczne wykorzystanie leksemu ściana w powieści Wyć się chce Beaty Ostrowickiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Joanna Bachura-Wojtasik: „Holokaust domaga się słów, nawet jeśli zmu- sza do milczenia” (A. Rosenfeld). Figury konceptualne w słuchowi- sku Kto się nie schowa, ten kryje autorstwa Marty Rebzdy . . . . . . . . . . . Kinga Sygizman: Słowo wśród dźwięków. Rodzaje i znaczenie słowa w re- portażu radiowym na przykładzie audycji Katarzyny Michalak . . . . . Monika Worsowicz: Co znaczy „zmienić wygląd”? Leksyka w cyklu pu- blikacji poświęconych metamorfozom czytelniczek w miesięczniku poradnikowym „Claudia” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Agnieszka Wierzbicka: Słowo jako oręż — różne odsłony wojny kibicow- skiej na łódzkich murach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bartłomiej Cieśla: Słowo wstępu w przemówieniach motywacyjnych . . . Katarzyna Jachimowska: Kompetencja leksykalna dzieci z zaburzeniami słuchu na przykładzie szkolnego gatunku wypowiedzi (charaktery- styka postaci) — studium indywidualnych przypadków . . . . . . . . . . . Grzegorz Rudziński: Ranga słów w opracowaniach wiedzy historycznej dla polskich maturzystów i dla cudzoziemców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandra Goszczyńska: Staropolskie słowniki turecko-polski Bartłomieja Georgiewicza i polsko-turecki Marcina Paszkowskiego — zależności . . . 205 221 237 247 257 269 287 301 313 325 339 355 369 391 401 415 WSTĘP Publikacja, którą mamy przyjemność oddać do rąk Czytelników, poświę- cona jest słowu jako jednostce systemu, tekstu i dyskursu. Oprócz łódzkich ję- zykoznawców, literaturoznawców, kulturoznawców, medioznawców, prawników monografię Słowo: struktura — znaczenie — kontekst współtworzą badacze z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lu- blinie, Uniwersytetu Śląskiego w  Katowicach, Uniwersytetu Wrocławskiego, Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie, Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II oraz Akademii Ignatianum w Krakowie. Autorzy rozdziałów skła- dających się na prezentowany Czytelnikom tom przedstawili swoje rozważania na trzy różne sposoby: po pierwsze — zaproponowali opracowania o  charak- terze ogólnym, w których dominuje spojrzenie na słowo jako wartość, po dru- gie — poddali szczegółowym badaniom wybrane słowa jako jednostki systemu i dyskursu, po trzecie wreszcie — analizowali słowa jako jednostki leksykalno- -stylistyczne charakterystyczne dla wybranych tekstów. Sposoby ujęcia tematu mają odzwierciedlenie w  kompozycji monografii i  wyznaczają jej trójdzielną budowę. Różne poziomy analizy słowa: strukturalny, semantyczny, stylistyczny, aksjologiczny, pragmatyczny, nie są jednak w większości publikacji zgromadzo- nych w tomie traktowane oddzielnie, lecz przenikają się wzajemnie, dzięki czemu Czytelnicy otrzymują kompleksowe opracowanie danego zagadnienia. Pierwsza część tomu, wprowadzająca, poświęcona jest wartości słowa. Na- ukowcy reprezentujący różne dyscypliny humanistyczne: językoznawstwo, filo- zofię, nauki o kulturze i religii, zastanawiają się nad postrzeganiem słowa przez młodych użytkowników polszczyzny, nad wartością słowa w dyskursie politycz- nym, nad słowem w relacji do działania oraz rolą znaczenia słów („znaczeniem znaczenia”) w argumentacji. I tak Marta Wójcicka poddała szczegółowej analizie wypowiedzi, w których młodzi ludzie expressis verbis formułują swój stosunek do słowa. Na tej podstawie lubelska badaczka pamięci, wykorzystując opracowaną na gruncie tzw. lubelskiej szkoły etnolingwistycznej metodę definicji kognitywnej, odpowiada na pytanie o to, jakie cechy i właściwości młodzież przypisuje słowu. Z kolei Edyta Pałuszyńska bada wartość słów (wypowiedzi) użytych w dyskur- sie politycznym w konkretnej sytuacji komunikacyjnej z perspektywy przecięt- nego odbiorcy medialnego oraz z punktu widzenia publicysty. Głównym celem opracowania łódzkiej językoznawczyni jest analiza tych konkretnych zachowań komunikacyjnych dziennikarzy i polityków, w których ujawnia się wartość słowa w polityce rozumiana jako ważność, istotność, doniosłość lub zgodność z normą. 8 Wstęp Tematem trzeciego rozdziału w  części pierwszej monografii jest związek między słowem a działaniem i edukacją. Opracowanie Marcina Hintza i Jarosła- wa Płuciennika to interdyscyplinarna, kulturoznawczo-teologiczna, próba nakre- ślenia głównych rysów protestanckiej wizji słowa/Słowa (Słowa Bożego, Biblii) i relacji między językiem a działaniem. Ramą zasadniczą dociekań badawczych autorzy uczynili historię kultury, „teologię słowa” i „teologię ucieleśnienia”. Ostat- ni w tej części monografii rozdział poświęcony jest roli, jaką odgrywa semantyka w teorii argumentacji. Punktem wyjścia rozważań krakowskiego badacza Jaku- ba Prusia jest teza, iż znaczenie słów ma wpływ na argumentację i jej przebieg. Autor w zakończeniu formułuje definicję argumentu semantycznego, która może wytyczyć — jego zdaniem — kierunek dalszych badań nad semantyką w teorii argumentacji. W części drugiej monografii badacze języka skupili swoje dociekania nauko- we wokół wybranych leksemów, tak nowych, jak i dawnych, potocznych i specja- listycznych. Czytelnicy znajdą tu wnikliwe rozważania na temat takich jednostek leksykalnych lub pojęć funkcjonujących w różnorodnych dyskursach, jak m.in.: ograć; naród; anty-Polak i post-Polak; 500 plus i Emerytura plus; youtuber i szafiarz; props i propsować; dajdaje i parówy; strajk nauczycieli i gorąca szkolna wiosna, a tak- że pogłębione analizy mikrotoponimów, neologizmów dziecięcych oraz wybra- nych terminów z zakresu fonodydaktyki, prawa, budownictwa i architektury. Część drugą książki otwiera artykuł Krzysztofa Kaszewskiego. Warszawski językoznawca poddał analizie semantycznej — z perspektywy opisowej — lek- sem ograć, który współcześnie nierzadko uchodzi za nadużywany odpowiednik określeń wygrać czy zwyciężyć. Dwa kolejne rozdziały są poświęcone słowom w dyskursie sportowym. Beata Grochala bada leksemy agresja, agresywny i agre- sywność. To, co bywa uznane za antywartość w jednym typie dyskursu, w innym (tu: w sporcie) może stanowić element pożądany, a tym samym — jak dowodzi autorka — mieć wartość pozytywną. Z kolei Katarzyna Burska poddała analizie wyrazy używane przez użytkowników forów internetowych dwóch klubów pił- karskich — Widzewa Łódź i ŁKS-u Łódź — do nazwania piłkarzy i kibiców dru- żyny przeciwnej. Dwa następne artykuły dotyczą najnowszej polszczyzny. Beata Kacperska zajęła się nowymi rzeczownikami osobowymi nazywającymi aktywnych użyt- kowników internetu, tj. prowadzących blogi i  kanały internetowe oraz funk- cjonujących w  mediach społecznościowych: na Facebooku, Twitterze, Insta- gramie, Snapchacie. Autorka omawia znaczenia leksemów, wariantywność ich zapisu i wymowy, etymologię, wyrazy pokrewne, kolokacje oraz przykłady uży- cia. Temat współczesnej leksyki podjęła także Maria Stryszewska, która — na przykładzie znaczenia oraz nacechowania emocjonalnego neologizmu props i wyrazów pokrewnych: propsować, spropsować, na propsie — rozpatruje ważne i nowe zjawisko leksykograficzne, jakim jest anotacja emocjonalna jednostek leksykalnych. Wstęp 9 Kolejne cztery rozdziały części drugiej monografii są poświęcone wybra- nym słowom, wyrażeniom i pojęciom funkcjonującym we współczesnym dys- kursie medialno-politycznym. Ewa Szkudlarek-Śmiechowicz celem swych badań uczyniła analizę strukturalno-semantyczną trzech formacji rzeczownikowych z przedrostkami nie-, anty-, post- tworzonych od nazwy własnej osobowej Polak, tj. leksemów: nie-Polak, anty-Polak, post-Polak, oraz opis ich funkcjonowania we współczesnym dyskursie publicznym. Elwira Olejniczak, na podstawie danych słownikowych i korpusowych, badała konceptualizację pojęcia naród w dyskursie publicznym: prawicowym, katolickim, antyrządowym, oraz jego wykorzystanie w celach politycznych, religijnych i kulturowych. Z kolei Ewa Krawczyk przedsta- wiła analizę onimów z członem plus, takich jak m.in.: Rodzina 500+, Mieszkanie Plus, Senior+, Maluch+, Emerytura plus, Dostępność Plus, Energia Plus, Mama 4+. Autorka skoncentrowała swoje rozważania wokół budowy i  funkcji badanych nazw, które traktuje jako pośrednie produkty polityczne. Tematem kolejnego roz- działu, autorstwa Aleksandry Kujawiak, jest analiza dyskursu medialnego doty- czącego strajku nauczycielskiego, jaki miał miejsce w Polsce w 2019 r., na podsta- wie wypowiedzi zawartych w tygodnikach „Sieci” i „Polityka” oraz na portalach internetowych polityka.pl oraz wPolityce.pl. Strajk nauczycieli, konceptualizo- wany w badanych tekstach jako chaos, gra, wojna, pucz/bunt, akt terroru, jest omawiany z  uwzględnieniem opozycyjnych punktów widzenia i  odmiennego nazywania tych samych elementów rzeczywistości społeczno-politycznej. Część drugą monografii kończą rozdziały, których autorzy skupili się na określonych zagadnieniach leksykalnych: terminach naukowych i  specjali- stycznych oraz neologizmach słowotwórczych. Relacjom między słownikową a  prawną interpretacją tzw. form zjawiskowych przestępstw (podżeganie, po- mocnictwo, sprawstwo) oraz wybranych typów rodzajowych przestępstw (po- plecznictwo i paserstwo) poświęcone jest opracowanie Beaty Burskiej-Ratajczyk i Radosława Burskiego. Autorzy porównują definicje wskazanych terminów za- warte w słownikach języka polskiego ze sposobami objaśniania pojęć na gruncie prawa oraz odpowiadają na pytanie, czy interpretacje leksykalna oraz prawna są identyczne, podobne czy zróżnicowane. Michalina Biernacka poddała rozważa- niom naukowym terminologię stosowaną w  lapsologii. Na podstawie ankiety przeprowadzonej wśród praktykujących glottodydaktyków i logopedów łódzka językoznawczyni próbuje ustalić zakresy użycia m.in. takich terminów, jak: błąd, błąd glottodydaktyczny, substytucja, deformacja, wymowa nienormatywna, wymowa patologiczna, interferencja. Z kolei Alicja Cimała bada definicje wybranych ter- minów z zakresu architektury, takich jak: budynek, budowla, fasada, alkierz, izba, komnata, alkowa. Różnice w definiowaniu wyrazów powodują — zdaniem au- torki — poważne kłopoty m.in. z digitalizacją danych dotyczących dziedzictwa narodowego i  architektury, a  także z  tłumaczeniem umożliwiającym dzielenie się tymi danymi z innymi kulturami. Leksyce budowlanej przyjrzała się również Katarzyna Wyrwas, która poddała analizie związane z  wznoszeniem obiektów 10 Wstęp i budowli wyrazy zapożyczone pochodzące z doby staro- i średniopolskiej. Za- sób leksykalny z okresu od 1136 r. do końca XV w. porównała ze słownictwem XVI-wiecznym oraz z 1. poł. XVII w. Mikrotoponimami (nazwami terenów nie- zamieszkanych) z  obszaru Pienińskiego Parku Narodowego znajdującego się w powiecie nowotarskim zajęła się Jadwiga Bieniek. Na materiał wyekscerpowa- ny przez autorkę złożyły się mikrotoponimy zgromadzone na podstawie wywia- dów prowadzonych z mieszkańcami wsi badanej części powiatu nowotarskiego w latach 2017–2018. Łącznie omówiono blisko 60 anojkonimów, tj. nazw łąk, pól i polan. Zagadnienia słowotwórcze porusza ostatni rozdział w części drugiej, au- torstwa Renaty Marciniak-Firadzy, o neologizmach dziecięcych analizowanych pod kątem formalnym i semantycznym. Trzecia część monografii poświęcona jest słowom w określonych typach tek- stów. Oprócz analiz lingwistów znalazły się tu opracowania literaturoznawców, medioznawców, kulturoznawców, dotyczące tak formy, jak i funkcji środków ję- zykowych m.in. w wypowiedziach artystycznych, publicystycznych, dydaktycz- nych itd. W rozdziale pierwszym tej części książki Dorota Samborska-Kukuć analizuje listy miłosne księdza Antoniego Szandlerowskiego, na których treść składają się rozbudowane opisy przeżyć wewnętrznych oraz ekspresyjne wyznania. Wnikli- wa analiza listów A.  Szandlerowskiego uwzględniająca kontekst ich powstania oraz losy miłości księdza i Heleny z Weinsztoków Beatusowej prowadzi łódzką badaczkę do pytań o sens ludzkich wyborów. Kolejnym tekstem literackim poddanym analizie lingwistycznej jest powieść dla młodzieży Wyć się chce Beaty Ostrowickiej. Autorka opracowania, Beata Bur- ska-Ratajczyk, bada funkcje artystyczne wyrazu ściana, istotne dla znaczenia i zro- zumienia tekstu na poziomie semantycznym, stylistycznym i kompozycyjnym. W  kolejnym rozdziale Joanna Bachura-Wojtasik omawia tekst audialny — słuchowisko Kto się nie schowa, ten kryje Marty Rebzdy — przyjmując za cen- trum problemowe jego poetykę, kompozycję, sposób przedstawienia rzeczywi- stości Holokaustu i możliwości oddziaływania na odbiorcę. Retoryczne figury konceptualne, stanowiące podstawowy temat badawczy w opracowaniu łódzkiej medioznawczyni, są sposobem na uchwycenie najważniejszych aspektów współ- czesnego mówienia o  Holokauście; w  artystycznych tekstach kultury bowiem przekraczanie granic gatunkowych (gatunkowe amalgamaty) oraz tropy reto- ryczne pozwalają — zdaniem badaczki — wyrazić to, co wydaje się niewyrażalne. Słowem jako podstawowym elementem konstytuującym reportaż radiowy zajęła się Kinga Sygizman, która omówiła rodzaje warstwy werbalnej dokumen- tów. Egzemplifikacją zaproponowanego podziału łódzka radioznawczyni uczy- niła fragmenty audycji reportażystki radiowej Katarzyny Michalak, świadomie używającej różnych elementów warstwy werbalnej w opowieści dźwiękowej. Leksyce w cyklu publikacji poświęconych metamorfozom czytelniczek za- mieszczanych na łamach miesięcznika poradnikowego „Claudia” poświęciła swo- Wstęp 11 je opracowanie Monika Worsowicz, która na podstawie 71 tekstów z lat 2006– 2018 zbadała ewolucję słownictwa, jakim cytowani w metamorfozach specjaliści oraz same bohaterki opisują proces poprawiania wyglądu, wrażenia i oczekiwania dotyczące zmian, a także ich efekty. Analizę stylistyczno-leksykalną autorka do- pełniła rozważaniami dotyczącymi relacji między dziennikarskim a  komercyj- nym aspektem badanych publikacji. W kolejnym rozdziale Agnieszka Wierzbicka zajęła się językowym obrazem prowadzonej na łódzkich murach „wojny na słowa” między kibicami drużyn piłki nożnej: RTS Widzew i ŁKS. Utrwalone za pomocą słów świadectwo konfliktu zwalczających się wzajemnie fanów obu zespołów trafiło na mury łódzkich bu- dynków — jak dowodzi badaczka — już w latach 80. i 90. XX w. i od tego czasu nieprzerwanie istnieje w przestrzeni miasta. Autorka w swoich badaniach podjęła się uporządkowania form dyskursu kibiców i określenia funkcji zmieniających się w ciągu lat kibicowskich zachowań komunikacyjnych. Bartłomiej Cieśla, autor następnego rozdziału monografii, analizuje słow- nictwo i  motywy tematyczne wykorzystywane w  exordialnym segmencie pol- skich przemówień motywacyjnych, których celem jest pobudzenie słuchaczy do działania i wpłynięcie na sposób postrzegania przez nich rzeczywistości. Swoje rozważania stylistyczno-genologiczne językoznawca przeprowadza na podstawie analizy 20 przemówień (m.in. Tomasza Knapika, Jana Meli, Doroty Zawadzkiej), które zostały wygłoszone w  trakcie spotkań odbywających się pod auspicjami amerykańskiej organizacji TED, zajmującej się propagowaniem wartościowych idei z zakresu technologii, nauki i kultury. Kolejny rozdział, autorstwa Katarzyny Jachimowskiej, dotyczy kompetencji leksykalnej dzieci z zaburzeniami słuchu. Materiałem analitycznym są szkolne prace pisemne czworga uczniów. Łódzka językoznawczyni sytuuje analizę wy- branych tekstów na tle pragmatycznych uwarunkowań komunikacji osób z za- burzeniami słuchu oraz ich kompetencji komunikacyjnej, w  tym kompetencji tekstowej (gatunkowej). W  rozdziale przedostatnim, poświęconym randze słów w  opracowaniach wiedzy historycznej dla polskich maturzystów i  dla cudzoziemców, Grzegorz Rudziński przedstawił statystyczne wyniki badań, które opatrzył rozbudowa- nym komentarzem. Zaprezentowane dane liczbowe oraz rozważania odautorskie o randze słów w obu typach źródeł mieszczą się w nurcie polonistycznej refleksji glottodydaktycznej i są częścią badań nad polszczyzną opracowań wiedzy histo- rycznej. Tom kończy artykuł Aleksandry Goszczyńskiej, którego celem jest porów- nanie dwóch pierwszych staropolskich słowników zawierających wyrazy i wyra- żenia tureckie: turecko-polskiego słownika zamieszczonego w publikacji Bartło- mieja Georgiewicza Rozmowa z Turczynem o wierze krześcijańskiej… (Kraków 1548) ze słownikiem polsko-tureckim Marcina Paszkowskiego zamieszczonym w pracy Dzieje tureckie… (Kraków 1615). Ponieważ słownik M. Paszkowskiego 12 Wstęp uchodzi za przeróbkę słownika B. Georgiewicza, za zasadne autorka uznała usta- lenie zależności pomiędzy tymi pracami, by dać odpowiedź na pytanie o leksyko- graficzny pierwowzór opracowań. *** Monografia Słowo: struktura — znaczenie — kontekst stanowi kontynuację badań nad współczesną polszczyzną, a  zwłaszcza nad leksyką, prowadzonych przez łódzkich językoznawców od wielu lat. Ich efektem są takie monografie, jak Współczesna leksyka (pod red. K. Michalewskiego, t. 1 i 2, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego) z 2001 r. oraz Słowo we współczesnych dyskursach (pod red. B. Kudry, K. Jachimowskiej, E. Szkudlarek-Śmiechowicz, Łódź: Wydawnic- two Uniwersytetu Łódzkiego) z roku 2014. Mamy nadzieję, że lektura najnowszego tomu poświęconego słowu, które stało się przedmiotem dociekań tak wielu badaczy reprezentujących różne dys- cypliny i ośrodki naukowe, będzie wartościową intelektualną podróżą po świe- cie form, znaczeń i kontekstów jednostek leksykalnych; być może zainspiruje do podjęcia dalszych badań, na pewno jednak zwróci uwagę Czytelników na wyjąt- kową rolę SŁOWA tak w życiu każdego użytkownika języka z osobna, jak i w ży- ciu określonej wspólnoty dyskursywnej, wspólnoty komunikacyjnej czy —  jesz- cze szerzej — w życiu społeczeństw, które nie tylko są słów wyrazicielami, ale także przez słowa są konstytuowane i kształtowane. Redaktorki tomu O SŁOWIE JAKO WARTOŚCI I DZIAŁANIU Marta Wójcicka Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie ORCID: 0000–0002–9846–9776 marta.wojcicka@poczta.onet.pl SŁOWO JEST JAK OCEAN… OBRAZ SŁOWA W WYPOWIEDZIACH STUDENTÓW Zacznijmy od pytania, jakim językiem posługują się dziś Polacy w dyskursie publicz- nym. Odpowiedź nie jest zbyt optymistyczna. Wywalczona swoboda wypowiedzi, pluralizm nadawców, otwarcie się na świat i wpływy obce (głównie angloamerykań- skie), możliwość ekspresji indywidualnych upodobań i ocen mają nie tylko dobre strony, prowadzą także do ewidentnych nadużyć w  postaci zalewu wulgaryzmów, wyrażeń obraźliwych, oczywistych kłamstw […]. „Mowa nienawiści” na polskich fo- rach internetowych osiąga rozmiary klęski ekologicznej […]. Język polityki operujący słownictwem emocjonalnym, semantycznie nieprecyzyjnym […] jest językiem wro- gości, paraliżuje społeczny dialog. Wpływa też negatywnie na klimat społeczny i po- toczne praktyki komunikacyjne [Bartmiński 2014: 55–56; zob. także Sikora 2016]. Przytoczona wyżej wypowiedź to tylko jedna z wielu diagnoz językoznawców, którzy zauważają rosnący spadek wartości słowa. Większość z nich łączy to zjawisko głównie z rozwojem nowych mediów, które destrukcyjnie wpływają na posługiwa- nie się językiem. Powszechnie uważa się, że czynnymi użytkownikami nowych me- diów, tzw. prosumentami (nie biernymi konsumentami), są młodzi ludzie, i to na nich spada odpowiedzialność za deprecjację słowa we współczesnym świecie. To im przypisuje się postawę braku szacunku dla tej jednostki języka. Artykuł stanowi analizę wypowiedzi, w których młodzi ludzie expressis verbis formułują swój stosunek do słowa. Celem badania1, w którego wyniku otrzyma- łam 57 wypowiedzi, zróżnicowanych zarówno pod względem długości (od jednego zdania do dwóch stron znormalizowanego wydruku A4), jak i formy wypowiedzi (od esejów do wierszy), jest próba podmiotowego ujęcia słowa. Badaniem zosta- li objęci studenci dwóch kierunków studiów humanistycznych (kulturoznawstwa oraz technologii cyfrowych w  animacji kultury2). Analizowane wypowiedzi sta- 1 Badanie zostało przeprowadzone przez autorkę artykułu w roku 2017, powtórzo- ne — w 2018 r. 2 Zebrany materiał (ze względu na znaczne dysproporcje ilościowe) nie pozwala na próbę wskazania różnic w widzeniu słowa przez studentów obu kierunków. 16 nowią odpowiedź na ogólnie sformułowane polecenie: „Napisz pracę (forma do- wolna) na temat: Czym dla mnie jest słowo?”. Z przyjętą metodą badawczą wiąże się pewne niebezpieczeństwo. Student — świadomy oczekiwań prowadzącego — może bowiem napisać pracę „pod klucz”. Sądzę jednak, że nawet jeśli zebrane wypowiedzi są wynikiem takiego właśnie działania, to na korzyść osób, od których zależy przyszłość języka polskiego, przemawia także sama świadomość tego, czym słowo powinno być — czego wyrazem są analizowane materiały. Celem artykułu jest odpowiedź na pytanie, jakie właściwości3 studenci przy- pisują słowu, czyli próba odtworzenia w świetle analizowanych wypowiedzi ję- zykowego obrazu słowa. Zgodnie z ustaleniami Jerzego Bartmińskiego JOS „jest potoczną interpretacją rzeczywistości z punktu widzenia przeciętnego użytkow- nika języka, oddaje jego mentalność, odpowiada jego punktowi widzenia i jego potrzebom. Jest »naiwny« w  sensie upowszechnionym przez J.  Apresjana, to znaczy równocześnie antropocentryczny i  etnocentryczny, tworzony wyraźnie z punktu widzenia człowieka, mierzony ludzkimi miarami” [Bartmiński 2007: 14]. Analizowane wypowiedzi pokazują punkt widzenia użytkownika języka (studenta) na słowo. Zebrany materiał pozwala na zastosowanie metody definicji kognitywnej, opracowanej na gruncie tzw. lubelskiej szkoły etnolingwistycznej. Językowy ob- raz świata „opiera się na elementarnych sposobach porządkowania świata po- przez tworzenie kompleksów i kolekcji oraz ustanawianiu opozycji semiotycz- nych” [Bartmiński 2007: 20], a te sposoby porządkowania odzwierciedla właśnie definicja kognitywna, która „za cel główny przyjmuje zdanie sprawy ze sposo- bu pojmowania przedmiotu przez mówiących danym językiem, tj. ze sposobu utrwalonej społecznie i dającej się poznać poprzez język i użycie języka wiedzy o świecie, kategoryzacji jego zjawisk, ich charakterystyki i wartościowania” [Bart- miński 2007: 42]. Zgodnie z  założeniami definicji kognitywnej, która spełnia dwa wymogi: adekwatności treściowej4 oraz strukturalnej5, zebrany materiał został uporząd- kowany za pomocą kategorialnych, fasetowych6 zdań definiujących [Bartmiński 2007: 51]. 3 Ważną kwestią podejmowaną przez studentów w analizowanych wypowiedziach są funkcje, jakie pełni słowo. Jest to jednak temat na oddzielny artykuł. 4 „Dostosowanie treści definicji do wiedzy potocznej, pociąga za sobą wykorzysta- nie jako metajęzyka opisu polszczyzny ogólnej w jej wariancie potocznym, a unikanie określeń uczonych, książkowych, naukowych” [Bartmiński 2007: 47]. 5 „Bazując na wiedzy potocznej i obejmując wszystkie jej ustabilizowane składniki, definicja zmierza do odtworzenia takich relacji między tymi składnikami, jakie ustaliła zbiorowa świadomość użytkowników języka” [Bartmiński 2007: 47]. 6 Faseta = kategoria. Marta Wójcicka 17 Słowo jest narzędziem, które pozwala zbudować most, czyli potoczna wiedza o słowie W większości analizowanych wypowiedzi słowo ujmowane jest jako na- rzędzie: 1. [jest] mocnym narzędziem w życiu człowieka [T5]7; 2. Słowo dla większości z nas jest narzędziem którego używamy codziennie od wcze- snego dzieciństwa aż do śmierci [K13]; 3. Narzędzie, które tak może aktywizować człowieka, może zmieniać cały świat [T5]. lub konkretniej — jako narzędzie komunikacji stosowane przez interlokutorów: 4. Narzędzie komunikacji z ludźmi [T4]; 5. Narzędzie, które pozwala zbudować most pomiędzy twórcą, a odbiorcą. Tylko dzię- ki niemu pisarz jest w stanie przekazać innym swoją wizję [K21]. W wypowiedziach studentów słowo traktowane jest także jako narzędzie ze względu na pełnione przez nie funkcje. Nadawcy umożliwia osiągnięcie celów oraz oddziaływanie na odbiorcę, np.: 6. Narzędzie do osiągania celu [T4]; 7. Słowo to narzędzie, które ma wiele możliwości: może rozweselać, ranić lub zwyczaj- nie coś komunikować [T10]; 8. Słowo to nie tylko środek do komunikacji, ale też narzędzie do kierowania ludzkich pomysłów i nastrojów [T6]; 9. Słowo jest dla mnie środkiem wyrażania emocji oraz myśli [K25]. Z  powyższych wypowiedzi wyłania się obraz słowa traktowanego instru- mentalnie, jako narzędzia komunikacyjnego pełniącego funkcje pragmatyczne. Słowo ujmowane jest także jako narzędzie mowy: 10. Słowo mówione i słowo pisane, jedno i drugie zostało nam dane. To pierwsze wychodzi przez otwór gębowy, stąd wzięła się nazwa — narzędzie mowy [K15]. 7 Oznaczenia w nawiasach: T — student/ka kierunku technologie cyfrowe w ani- macji kultury; K — student/ka kierunku kulturoznawstwo. Wszystkie cytowane wypo- wiedzi zachowano w oryginalnej pisowni. Słowo jest jak ocean… Obraz słowa w wypowiedziach studentów 18 Jednostkowe wypowiedzi studentów ujmują słowo jako: — jednostkę mowy: 11. Jednostka mowy [T6]; — element komunikacji: 12. Potrzebny element komunikacji, jak i niezbędny składnik istnienia człowieka [K23]; 13. Słowo jest jednym z najważniejszych elementów komunikacyjnych [K25]; — formę przekazu: 14. Słowo jest to inaczej forma przekazu informacji za pomocą wyrazów [T16]. Tylko jedna osoba wprost utożsamiła słowo z językiem mówionym, określa- jąc je jako: 15. Dźwięk wypowiadany przez ludzi [T2]. Potoczne widzenie słowa — jak widać z powyższego zestawienia — często utoż- samia słowo (jednostkę języka) z samym językiem. Jolanta Maćkiewicz8, analizująca potoczny obraz słowa, zauważa: „Słowniki polszczyzny współczesnej wyróżniają trzy znaczenia rzeczownika słowo: 1) ‘jednostka języka; element wypowiedzi’, 2) ‘wypo- wiadanie się ustne lub pisemne; mowa, język’, 3) ‘obietnica, przysięga, przyrzeczenie, zobowiązanie, poręczenie’” [Maćkiewicz 1999: 45]. Wyekscerpowane z wypowie- dzi studentów ujęcia słowa zgodne są ze słownikowymi analizami J. Maćkiewicz. Studenci traktują słowo jako jednostkę języka (przykład 11.), utożsamiają je z ak- tem mowy — językiem w działaniu (przykład 10.) oraz z wypowiedzią ustną (przy- kład 15.). W analizowanych wypowiedziach studentów dominuje więc ujęcie słowa, które można określić jako funkcjonalne. Większość badanych nie ujmuje słowa w ka- tegoriach systemu językowego, skupiając się na aspekcie pragmatycznym, czyli na jego funkcjach9. By do nich dotrzeć, badani stosują różnego rodzaju metafory. Słowa są początkiem i końcem, czyli metaforyczne ujęcia słowa Zastosowane przez studentów metafory słowa podzielić można — stosując typologię Helge Skirl i Moniki Schwarz-Friesel (2013) — na konwencjonalne (zleksykalizowane) oraz kreatywne (nowe): 8 Warto przypomnieć, że analizy J.  Maćkiewicz oparte były na danych słowniko- wych. Zebrany przeze mnie materiał uzupełnia więc przywołane badania o dane tekstowe. 9 O funkcjach słowa w kulturze zob. Wójcicka 2019. Marta Wójcicka 19 Metafory zleksykalizowane funkcjonują jako skonwencjonalizowane jednostki językowe o  z  góry ustalonym znaczeniu zapisanym w  leksykonie mentalnym, zostały przejęte do języka ogólnego i nie są już rozpoznawalne dla użytkowni- ków języka w komunikacji codziennej […]. Z kolei metafory nowe, określane także jako metafory jednorazowe lub autorskie, są tworzone ad hoc, na potrze- by danej sytuacji komunikacyjnej i zanikają, gdy przestają być potrzebne. Jako takie są więc wypowiedziami intencjonalnymi i tak są również odbierane przez adresata. W  tej grupie wyróżnia się tzw. metafory kreatywne, które bazują na znanych połączeniach konceptualnych, często stanowią rozszerzenie metafor zleksykalizowanych (służą zapełnianiu luk terminologicznych — katachreza) lub są realizowane za pomocą niekonwencjonalnych środków leksykalnych [Filar 2017: 12–13]. W  pierwszej grupie dominuje ujęcie słowa przez pryzmat realiów wojen- nych. Słowo ujmowane jest jako BROŃ/SIŁA: 16. Jest bardzo silną bronią [T8]; 17. Słowa to potężna siła, której należy używać z rozwagą [K20]; Słowo może być Zachętą lub zniechęceniem Atakiem lub bronią Miłością lub nienawiścią Wszystko zależy od tonu wypowiedzi Czasami słowu nadaje znaczenie nie to z jakich liter się składa lecz to jak je kto wypowiada, w jakiej intencji i w jakim celu [T14]. W  analizowanych wypowiedziach pojawia się także metafora przewodu10, w której słowo traktowane jest jako POJEMNIK (nośnik) na myśli: 18. My ludzie — nawet myślimy „słowami”. Stały się one nieodłączną częścią naszego życia; to co myślimy, to co nie zawsze wypowiemy, też jest słowem. Słowo to też myśl, a bez myśli słowa nie ma [T17]; lub na uczucia: 19. Może być nośnikiem tak negatywnych emocji, które prowadzą do śmierci odbiorcy. Może to być śmierć duchowa, lecz również może to być śmierć dosłowna. Przykła- dem są samobójstwa wywołane negatywnym wpływem słów [T9]. 10 Termin, którego autorem jest Michael Reddy. Język kształtuje się na ogół na gruncie następującej metafory złożonej: WYOBRAŻENIA (lub ZNACZENIA) TO PRZEDMIOTY. WYOBRAŻENIA JĘZYKOWE TO POJEMNIKI. KOMUNIKACJA TO PRZESYŁANIE [Lakoff, Johnson 2010: 37]. Słowo jest jak ocean… Obraz słowa w wypowiedziach studentów 20 Analiza wypowiedzi studentów po raz kolejny potwierdza wcześniejsze usta- lenia J. Maćkiewicz, wedle których „słowo jest konceptualizowane za pomocą przestrzennego wyobrażeniowego schematu pojemnika (jest pojemnikiem na myśli i uczucia)” [Maćkiewicz 1999: 75]. Słowo ujmowane jest także jako nośnik innych wartości, np. 20. Słowo to energia, magia albo wibracja [T6]; 21. Słowo to władza i kontrola, ale też marzenia i myśli [T3]. Wśród metafor niekonwencjonalnych stosowanych przez studentów poja- wia się ujęcie słowa jako BUDULCA/CEGIEŁKI większej budowli (języka): 22. One są również cegiełkami, z których zbudowane są całe języki [T14]; lub TWORZYWA: 23. Słowo wydaje się być tworzywem idealnym [K21]. Ujęcie słowa jako cegiełki nie potwierdza konstatacji J. Maćkiewicz, która podkreśla: „Dla naiwnego lingwisty język to nie system, hierarchiczna budowla złożona z wielu warstw, powiązana układem relacji. To »zasób wyrazów, zwro- tów i form«, zbiór, magazyn, z którego można korzystać […]. Język-magazyn to przede wszystkim słownictwo” [Maćkiewicz 1999: 53]. W zebranych przeze mnie materiałach język jest wprost określany jako budowla, jej podstawowym budulcem jest słowo, chociaż relacje między słowami a innymi jednostkami języ- ka rzeczywiście nie są tu przedmiotem uwagi. Warto podkreślić, że wśród stosowanych przez studentów metaforycznych opisów słowa pojawia się wartościowanie, gdyż „przenośne określenia wiązane ze słowem nie tylko opisują, lecz i wartościują” [Maćkiewicz 1999: 77], np. 24. Słowo jest dla mnie ważnym elementem życia [K24]; 25. To podstawa istnienia naszego świata [T3]. Słowo ujmowane jest także z zastosowaniem metaforyki biblijnej i określane jako POCZĄTEK I KONIEC: 26. Słowa są początkiem i końcem. Od samego początku było powiedziane, że to wszyst- ko co nas otacza zaczęło się właśnie od słowa, które zostało wypowiedziane przez Boga i dało początek światu [K24]. Metaforyczne ujęcia słowa podkreślają jego strukturalny związek z językiem (sło- wo jako część języka w metaforze budulca/tworzywa) oraz z myślami (metafora po- Marta Wójcicka 21 jemnika). W traktowaniu słowa jako broni/siły akcentowane są jego funkcje, a słowo postrzegane jako początek i koniec stanowi wartość, czyli coś, co uznaje się za dobre [Puzynina 1991: 130], przekazujące treści i idee ważne dla jednostki i społeczeństwa. Jak diament w życia popiele, czyli słowo w porównaniach Aby bardziej precyzyjnie, ale i kreatywnie, wskazać, czym jest słowo, studen- ci sięgają po definicje porównawcze. Zestawiają je z: — oceanem/wodą: 27. Słowo jest jak ocean Nieodkryte, tajemnicze Może być jak Da Vinci Może być jak Nietzche Czasem jak coś mówie To sylaby licze Używaj go mądrze Bo to jest potęga Często ci pomoże Tak jak prawa ręka [T57]; 28. Słowo jest jak woda — tylko od Ciebie zależy jak jej użyjesz [T56]. Porównanie słowa do wody wskazuje dwie jego cechy: 1) podobnie jak woda może ono przybierać różne formy (stany skupienia), czyli jego znaczenie nie jest na stałe ustalone; 2) jest silne, traktowane jako substancja płynna [por. Maćkie- wicz 1999: 77–78]. — nicią: 29. Dla mnie słowo nie jest srebrem, czy nawet złotem. Jest nicią łączącą ze sobą ludzi. Może utrzymać kogoś nad przepaścią, ale złapanie zbyt mocno może rozciąć dłoń, zostawiając przy tym bliznę na całe życie [K12]; 30. Słowa mogą wszystko powiedzieć Słowa mogą budować mosty Słowa są jak kolorowe nitki Które można umiejętnie powiązać Są też narzędziem każdego Słowa też mogą boleć, mogą być Ostrzejsze niż noże [T55]. Porównanie słowa z metaforycznym odniesieniem do nitki wskazuje na kolej- ne dwie cechy: 1) jego łączliwość z innymi jednostkami i możliwość budowania z nich większych całości oraz 2) funkcje komunikatywne: łączenia ludzi ze sobą. Słowo jest jak ocean… Obraz słowa w wypowiedziach studentów
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Słowo. Struktura – znaczenie – kontekst
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: