Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00059 007014 14665476 na godz. na dobę w sumie
Służebności gruntowe według kodeksu cywilnego - ebook/pdf
Służebności gruntowe według kodeksu cywilnego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 575
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5816-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W książce przedstawiono pogłębioną analizę charakteru prawnego i konstrukcji służebności gruntowych, problematykę posiadania, nabywania (w tym wskutek zasiedzenia) służebności, zagadnienie kształtowania oraz zmiany ich treści, wykonywania i ochrony.

Instytucja służebności gruntowych pełni ważne społeczno-gospodarcze funkcje. Niewłaściwa konfiguracja gruntów, brak dostępu do drogi publicznej, źródeł wody, energii itd. mogą być niwelowane przez odpowiednie postaci służebności.

Adresaci:
Publikacja jest przeznaczona dla teoretyków prawa, studentów kierunków prawniczych oraz dla praktyków zajmujących się problematyką służebności gruntowych, dla których może mieć szczególne znaczenie między innymi pogłębiona analiza orzecznictwa Sądu Najwyższego.

'Monografia Michała Warcińskiego wypełnia istotną lukę na rynku wydawniczym. W literaturze cywilistycznej problematyka służebności gruntowych nie doczekała się w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat pogłębionego i całościowego opracowania (...). Istotną zaletą ujęcia proponowanego przez autora jest umiejętność wiązania skomplikowanych niekiedy wątków teoretycznych ze znaczeniem praktycznym analizowanych interpretacji. Autor posługuje się licznymi przykładami, które pozwalają śledzić dobrze prowadzony wywód i uruchamiać wyobraźnię czytelnika. Jednocześnie warto zaznaczyć, że odwoływanie się do wymiaru praktycznego analizy nie uszczupla wartości klarownej i precyzyjnej analizy teoretycznej'.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SŁUŻEBNOŚCI GRUNTOWE WEDŁUG KODEKSU CYWILNEGO Michał Warciński Warszawa 2013 Wydanie publikacji zostało dofi nansowane przez Instytut Wymiaru Sprawiedliwości w Warszawie Stan prawny na 1 marca 2013 r. Recenzent Prof. zw. dr hab. Marek Safjan Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne Agata Walkowska Łamanie Wolters Kluwer Polska Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSI(cid:141)(cid:257)KI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN 978-83-264-4260-5 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 13 Wprowadzenie / 19 Rozdział I Pojęcie służebności gruntowej / 25 1. 2. Uwagi ogólne / 25 Rys historyczny / 28 2.1. 2.2. 2.3. Służebności gruntowe w prawie rzymskim / 28 Instytucja „wolności” w Polsce przedrozbiorowej / 34 Służebności gruntowe w dzielnicy rosyjskiej / 40 2.3.1. Regulacje na terytorium Królestwa Polskiego / 40 Regulacje na tzw. Ziemiach Zabranych / 57 2.3.2. Służebności gruntowe w dzielnicy niemieckiej / 60 Służebności gruntowe w dzielnicy austriackiej / 64 Projekty prawa rzeczowego II RP oraz dekret – Prawo rzeczowe z 1946 r. / 72 Służebności gruntowe w projektach kodeksu cywilnego / 77 2.4. 2.5. 2.6. 2.7. 3. Charakter prawny służebności gruntowej / 78 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. 3.7. Istota ograniczenia własności / 78 Prawo bezwzględne / 82 Prawo bezpośrednie / 86 Prawo związane / 88 Część składowa / 91 Prawo bezterminowe / 98 Prawo niepodzielne / 103 3.7.1. 3.7.2. Uwagi ogólne / 103 Podmiot / 104 5 Spis treści 3.7.3. 3.7.4. Przedmiot / 107 Treść / 111 Rozdział II Celowość służebności gruntowej / 114 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Uwagi ogólne / 114 Cel a struktura prawa podmiotowego / 116 Legalność celu / 117 Obiektywność celu / 119 Bezpośredniość celu / 128 Osiągalność celu / 130 Trwałość realizacji celu / 133 Środki realizacji celu / 134 Rozdział III Posiadanie służebności gruntowych / 136 Pojęcie i funkcja / 136 Rys historyczny / 140 Posiadanie według art. 352 k.c. / 149 3.1. 3.2. Charakter posiadania / 149 Posiadanie służebności gruntowych czynnych oraz biernych / 157 Prekarium / 160 Nabycie i utrata posiadania / 164 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. Nabycie pierwotne / 164 Nabycie pochodne / 165 Dziedziczenie / 167 Utrata / 172 1. 2. 3. 4. 5. 1. 2. 3. 6 Rozdział IV Nabycie służebności gruntowych / 174 Uwagi ogólne / 174 Umowa / 174 Charakter prawny / 174 2.1. Celowość służebności gruntowej / 190 2.2. Warunek lub termin / 193 2.3. Forma / 195 2.4. Zasiedzenie / 196 3.1. Uwagi ogólne / 196 Spis treści 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. Posiadanie według art. 292 k.c. / 199 3.2.1. 3.2.2. Posiadanie służebności gruntowej czynnej / 199 Urządzenie trwałe i widoczne / 202 3.2.2.1. 3.2.2.2. 3.2.2.3. 3.2.2.4. 3.2.2.5. 3.2.2.6. Uwagi ogólne / 202 Pojęcie urządzenia / 203 Trwałość urządzenia / 204 Widoczność urządzenia / 205 Położenie urządzenia / 207 Podmiot wznoszący urządzenie / 210 Przymiot właściciela nieruchomości potencjalnie władnącej / 218 Celowość służebności gruntowej / 220 Najmniejsza uciążliwość / 221 Bieg terminu zasiedzenia / 226 3.6.1. 3.6.2. 3.6.3. 3.6.4. 3.6.5. Doliczenie okresu posiadania poprzednika / 235 Dobra wiara / 236 Zagadnienia intertemporalne / 240 Uwagi ogólne / 226 Początek biegu terminu / 227 Zawieszenie biegu terminu / 227 Wstrzymanie biegu terminu / 229 Przerwanie biegu terminu / 232 3.7. 3.8. 3.9. Zapis windykacyjny / 243 Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych / 246 Zasiedzenie nieruchomości władnącej a nabycie służebności gruntowej / 247 Przeniesienie służebności gruntowej / 249 Wpis do księgi wieczystej / 250 8.1. 8.2. Uwagi ogólne / 250 Kognicja sądu wieczystoksięgowego / 256 4. 5. 6. 7. 8. 1. 2. Rozdział V Treść i wykonywanie służebności gruntowych / 259 Uwagi ogólne / 259 Przedmiot służebności gruntowych / 260 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. Przedmiot obciążenia i wykonywania / 260 Nieruchomość albo własność nieruchomości / 261 Grunt / 265 Budynek / 273 7 Spis treści Lokal / 283 Nieruchomość wspólna / 288 Użytkowanie wieczyste / 290 Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu / 301 2.5. 2.6. 2.7. 2.8. Podmiot służebności gruntowych / 305 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. Treść służebności gruntowych / 324 4.1. 4.2. Właściciel / 305 Użytkownik wieczysty / 307 Rolnicza spółdzielnia produkcyjna / 311 Nemini res sua servit / 314 3. 4. Uwagi ogólne / 335 Służebności gruntowe czynne / 337 Służebności gruntowe bierne / 345 Pojęcie / 324 Granice kształtowania / 328 Uwagi ogólne / 328 4.2.1. Porządek prawny / 328 4.2.2. Rozdzielność / 332 4.2.3. Zakresowość / 335 4.2.4. 4.2.4.1. 4.2.4.2. 4.2.4.3. Określoność / 346 Servitus in faciendo consistere nequit / 352 Najmniejsza uciążliwość / 355 Adekwatność do celu służebności gruntowej / 357 Służebności gruntowe kombinowane / 358 4.2.5. 4.2.6. 4.2.7. 4.2.8. 4.2.9. Ustalanie treści / 360 Uwagi ogólne / 360 4.3.1. Ewolucja i znaczenie / 361 4.3.2. Zasady współżycia społecznego / 365 4.3.3. Zwyczaje miejscowe / 368 4.3.4. Uwagi de lege ferenda / 370 4.3.5. Służebności gruntowe czynne / 371 Służebności gruntowe bierne / 373 4.5.1. 4.5.2. 4.5.3. Uwagi ogólne / 373 Służebności gruntowe zaniechania / 374 Służebności gruntowe wyłączenia / 379 4.5.3.1. 4.5.3.2. Uwagi ogólne / 379 Ograniczenia uprawnień sąsiedzkich (art. 144–151 k.c.) / 381 4.3. 4.4. 4.5. 8 Spis treści 4.6. 4.5.3.3. Ograniczenie roszczenia negatoryjnego / 391 Uprawnienia względne / 396 Uwagi ogólne / 396 4.6.1. Uprawnienie z art. 289 k.c. / 398 4.6.2. 4.6.2.1. 4.6.2.2. 4.6.2.3. 4.6.2.4. 4.6.2.5. Źródło / 398 Charakter prawny / 399 Nabycie / 404 Treść / 406 Odpowiedzialność za utrzymanie urządzenia / 410 Inne uprawnienia / 411 4.6.3. 5.4. Zmiana treści służebności gruntowych / 412 5.1. 5.2. 5.3. Uwagi ogólne / 412 Istota zmiany / 415 Umowa o zmianę treści służebności gruntowej / 420 5.3.1. 5.3.2. 5.3.3. 5.3.4. 5.3.5. Charakter prawny / 420 Warunek lub termin / 422 Forma / 423 Zgoda osoby trzeciej / 426 Zmiana treści a rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych / 432 Sądowa zmiana treści / 434 Uwagi ogólne / 434 5.4.1. Charakter prawny żądania z art. 291 k.c. / 438 5.4.2. Pojęcie ustanowienia służebności gruntowej 5.4.3. z art. 291 k.c. / 440 Ważna potrzeba gospodarcza / 442 Niewspółmierny uszczerbek nieruchomości władnącej / 448 Zmiana służebności gruntowej na nieruchomości osoby trzeciej / 450 Wynagrodzenie / 452 Koszty przeprowadzenia zmiany / 456 Zgoda osoby trzeciej / 457 5.4.7. 5.4.8. 5.4.9. Faktyczna zmiana treści / 459 5.4.4. 5.4.5. 5.4.6. 5.5. Podział albo połączenie nieruchomości władnącej albo obciążonej / 462 6.1. Podział / 462 5. 6. 9 Spis treści 7. Połączenie / 470 6.2. Wykonywanie służebności gruntowych / 471 7.1. 7.2. 7.3. 7.4. Podmiot wykonujący / 471 Najmniejsza uciążliwość / 471 Nadużycie służebności gruntowej / 474 Przeniesienie uprawnienia do wykonywania / 476 Rozdział VI Wygaśnięcie służebności gruntowych / 478 1. 2. Uwagi ogólne / 478 Przyczyny ogólne wygaśnięcia / 479 2.1. 2.2. Charakter prawny / 481 Warunek lub termin / 484 Forma / 485 Zgoda osoby trzeciej / 486 Wypowiedzenie / 479 Zrzeczenie się / 481 2.2.1. 2.2.2. 2.2.3. 2.2.4. Umowne zniesienie / 487 Konsolidacja / 488 Ziszczenie się warunku rozwiązującego lub nadejście terminu końcowego w umowie o ustanowienie służebności gruntowej / 489 Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych / 489 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. Przyczyny szczególne wygaśnięcia / 491 3.1. 3.2. Uwagi ogólne / 491 Wygaśnięcie wskutek niewykonywania służebności gruntowej / 492 Zniesienie służebności gruntowej za wynagrodzeniem / 496 3.4.1. 3.4.2. 3.4.3. 3.4.4. Uwagi ogólne / 496 Zmiana stosunków / 497 Szczególna uciążliwość / 500 Konieczność istnienia służebności gruntowej / 501 Wynagrodzenie za zniesienie służebności gruntowej / 502 3.4.5. 3.4. 3.5. Zniesienie służebności gruntowej bez wynagrodzenia / 503 3. 10 Spis treści Rozdział VII Ochrona służebności gruntowych / 506 1. Ochrona posesoryjna / 506 1.1. 1.2. Obrona konieczna / 508 Samopomoc / 508 Uwagi ogólne / 506 Ochrona pozasądowa / 508 1.2.1. 1.2.2. Ochrona sądowa / 509 1.3.1. 1.3.2. 1.3. Charakter prawny roszczenia / 512 Termin dochodzenia roszczenia / 513 Zarzuty w procesie posesoryjnym / 517 Treść i dopuszczalność / 509 Roszczenie posesoryjne / 512 1.3.2.1. 1.3.2.2. 1.3.2.3. Cautio damni infecti / 521 Ochrona służebności gruntowych biernych / 522 Legitymacja materialna w procesie o ochronę posiadania służebności / 522 1.3.5.1. 1.3.5.2. Legitymacja czynna / 522 Legitymacja bierna / 524 1.3.3. 1.3.4. 1.3.5. 2. 3. Ochrona petytoryjna / 525 Actio confessoria / 525 2.1. Roszczenia uzupełniające / 532 2.2. Kolizja praw podmiotowych / 534 3.1. 3.2. 3.3. Uwagi ogólne / 534 Służebność a wierzytelności / 534 Służebność a inne prawa rzeczowe / 535 Zakończenie / 539 Literatura / 543 11 Wykaz skrótów ABGB BGB C.c. k.c. k.c.ros. k.p.a. k.p.c. Akty prawne Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch vom 1 Juni 1811 (JGS Nr 946/1811 z późn. zm.) – kodeks cywilny austriacki z 1811 r. Bürgerliches Gesetzbuch vom 18 August 1896 (wersja oryginalna RGBl. S. 195; w wersji opublikowanej 2 stycznia 2002 r. – BGBl. I 2002, S. 42 z późn. zm.) – kodeks cywilny niemiecki z 1896 r. Code civil (K.N. z 1804 r. Nr 1, poz. 1 z późn. zm.; www. legifrance. gouv. fr) – kodeks cywil- ny francuski z 1804 r. (Kodeks Napoleona) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93) kodeks cywilny rosyjski; Гражданский Кодекс Российской Федерации 21.10.1994, Часть 1 (Российская газета 8.12.1994, nr 238–239 z późn. zm.); www. consultant. ru/ popular/ gkrf1/ ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) 13 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) Prawo o ustaleniu własności dóbr nierucho- mych, o przywileiach i hypotekach z dnia 26 kwietnia 1818 r. (Dz. P. K.P. t. V, nr 21) ustawa z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94 z późn. zm.) dekret z dnia 11 października 1946 r. – Prze- pisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 321 z późn. zm.) ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budow- lane (Dz. U. z 2010 r. Nr 243, poz. 1623 z późn. zm.) dekret z dnia 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319 z późn. zm.) ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodar- ce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wie- czystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1220 z późn. zm.) Wykaz skrótów Konstytucja RP p.h. z 1818 r. p.s. p.w.k.c. p.w.p.r. pr. bud. pr. rzecz. u.g.n. u.g.t. u.k.w.h. u.o.p. 14 Wykaz skrótów u.s.m. u.w.l. ZGB ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdziel- niach mieszkaniowych (Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 z późn. zm.) ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 z późn. zm.) Schweizerisches Zivilgesetzbuch vom 10 Dezember 1907 (www. admin. ch/ ch/ d/ sr/ c210. html) – kodeks cywilny szwajcarski z 1907 r. Organy SN SW TK NSA Sąd Najwyższy Sąd Wojewódzki Trybunał Konstytucyjny Naczelny Sąd Administracyjny Publikatory i czasopisma Acta UL Fol. Iur. Acta UNC Prawo Acta UWr. Annales UMCS BB Biul. SN BMS BWNotZ CPH D. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica Acta Universitatis Nicolai Copernici. Prawo Acta Univeristatis Wratislaviensis Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodow- ska Der Betriebs-Berater Biuletyn Sądu Najwyższego Biuletyn Ministerstwa Sprawiedliwości Zeitschrift für das Notariat in Baden-Würt- temberg Czasopismo Prawno-Historyczne Digesta Iustiniani, www. thelatinlibrary. com/ justinian. html 15 Wykaz skrótów DPP Dz. P. K.P. G. GSP KH KPP MittRhNotK MoP NP NPC NPN OSNC OSNCK OSNC OSNC-ZD OSPiKA OTK OTK-A Pal. PH PN PPH PS PUG Demokratyczny Przegląd Prawniczy Dziennik Praw Królestwa Polskiego Gai Institutionum Commentarii Quattuor (Instytucje Gaiusa); www. thelatinlibrary. com/ gaius. html Gdańskie Studia Prawnicze Kwartalnik Historyczny Kwartalnik Prawa Prywatnego Mitteilungen der Rheinischen Notarkammer Monitor Prawniczy Nowe Prawo Nowy Proces Cywilny Nowy Przegląd Notarialny Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil- na Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil- na i Karna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil- na, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil- na – Zbiór Dodatkowy Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Ar- bitrażowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Palestra Przegląd Historyczny Przegląd Notarialny Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Sądowy Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego 16 Rej. RGBI RNP RP RPEiS SC SPE SPP St. Praw. TPP WM ZGR ZN UMK ZNIBPS ZNUJ PWiOWI ZNUJ ZP ZNUŁ ZNUWr ZP UKSW Wykaz skrótów Rejent Reichsgesetzblatt (Dziennik Ustaw Rzeszy) Rocznik Nauk Prawnych Radca Prawny Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologicz- ny Studia Cywilistyczne Studia Prawno-Ekonomiczne Studia Prawa Prywatnego Studia Prawnicze Transformacje Prawa Prywatnego Wertpapier-Mitteilungen Zietschrift für geschichtliche Rechtswissen- schaft Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskie- go. Prace z Wynalazczości i Ochrony Własno- ści Intelektualnej Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskie- go. Zeszyty Prawnicze Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskie- go Zeszyty Prawnicze Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego 17 Wprowadzenie Służebności gruntowe, najstarsze prawa rzeczowe na rzeczy cudzej, korzeniami sięgające co najmniej prawa rzymskiego, to klasyczna insty- tucja cywilnego prawa rzeczowego. Wyjątkowość tej instytucji wynika nie tylko z jej starożytności, ale przede wszystkim z jej cech konstruk- cyjnych, treści oraz funkcji. Służebność gruntowa jest bowiem prawem związanym z własnością nieruchomości władnącej, co więcej, stanowi część składową tej nieruchomości. Prawodawca akcentuje w ten sposób szczególną więź łączącą służebność z nieruchomością, której ma przy- nosić korzyść. Nie wyczerpuje to oczywiście charakterystyki tej instytu- cji. Specyfika służebności ujawnia się także w innych momentach, w szczególności na tle rozważań o ich przedmiocie, podmiocie, posia- daniu, nabyciu oraz ochronie. Nie bez przyczyny nazwa tej instytucji jest w liczbie mnogiej; wskazuje bowiem na jej niejednolitość pod względem treści. Począwszy od prawa rzymskiego wyróżnia się służeb- ności czynne (pozytywne) oraz bierne (negatywne). Te ostatnie z kolei dzieli się na dwie postacie; pierwsze zakazują określonych zachowań wobec nieruchomości obciążonej, drugie wobec nieruchomości wład- nącej. Także pod tym względem służebności gruntowe to instytucja nietypowa. Żadne ograniczone prawo rzeczowe nie jest tak rodzajowo zróżnicowane. Ponadto szczególny jest sposób kształtowania treści służebności. Ustawa wskazuje jedynie granice dopuszczalnej treści tego prawa; daje stosunkowo szeroki zakres swobody w tej mierze. Sprawia to, że katalog służebności gruntowych jest otwarty. Liczba ich konkret- nych postaci nie może być ustalona. To także jednoznacznie wyróżnia służebności na tle innych ograniczonych praw rzeczowych. Jednakże swoboda w kształtowaniu treści służebności pociąga za sobą kolejną, charakterystyczną tylko dla nich konsekwencję; jest nią konieczność precyzyjnego wskazywania tworzących ją uprawnień, zakresu oraz sposobu wykonywania prawa. W przeciwieństwie do innych ograniczo- 19 Wprowadzenie nych praw rzeczowych, ustanawianie służebności polega na tworzeniu prawa „od początku” w granicach dozwolonych przez ustawę. Z kolei użytkowanie ma pozytywnie zdefiniowaną treść i ewentualne jej kształtowanie może polegać jedynie na ograniczaniu jej ustawowego zakresu. Wyjątkowość służebności gruntowych widoczna jest także na tle ich funkcji. Pomimo że prawa te, jak każde ograniczone prawo rze- czowe, mogą spełniać wiele funkcji społecznych oraz gospodarczych, ich cel został pozytywnie unormowany w ustawie; co więcej, racja bytu tych praw została uzależniona od istnienia tego celu. Jeżeli służebność nie może zwiększać użyteczności nieruchomości władnącej, nie może powstać, a jeżeli brak możliwości realizacji tego celu powstaje po usta- nowieniu tego prawa, istnieje podstawa do jego zniesienia. Powyższe spostrzeżenia wystarczająco uzasadniły podjęcie kom- pleksowych badań nad służebnościami gruntowymi w polskim prawie cywilnym. Motywację do tego wsparł fakt, że poza opracowaniami o charakterze przyczynkarskim, komentatorskim, poradnikowym lub popularnonaukowym, brakowało monograficznego opracowania tej problematyki1. Zagadnienie służebności gruntowych jest wielowątkowe i bogate w problematy teoretyczne. Wśród licznych możliwych pól rozważań, a więc tematów monografii, wybrano rudymentarny, stanowiący o istocie instytucji oraz dotyczący trzonu jej regulacji w polskim prawie cywilnym. Temat pracy obejmuje więc zasadniczo służebności gruntowe unormowane w art. 285–295 k.c. Wymagały tego również rozsądne rozmiary monografii, a także reguła, w myśl której szerokość tematyczna opracowania naukowego powinna pozostawać w racjonalnej proporcji do głębi przeprowadzanych w nim rozważań. Z oczywistych zatem względów pominięto występujące niegdyś w Polsce, a współcześnie w innych krajach2, tzw. służebności naturalne. Wynikają one, jak ich nazwa ma sugerować, „z natury rzeczy”, a więc z określonego położenia nieruchomości władnącej oraz obciążonej. Trafnie jednak zauważono, 1 Por. B. Bladowski, A. Gola, Służebności gruntowe i osobiste, Warszawa 1988; I. Polszakiewicz-Zabrzeska, Służebności gruntowe i osobiste, Warszawa–Zielona Góra 1996; Z. Gołba, Służebności gruntowe, drogowe, osobiste i przesyłu, Warszawa 2011. 2 Interesujące, że poza francuskim kodeksem cywilnym (art. 640–648 C.c.) tzw. służebności naturalne wymieniane są w kodyfikacjach państw Ameryki Łacińskiej, w szczególności w k.c. Salwadoru z 1859 r. (art. 834–839), k.c. Hondurasu z 1906 r. (art. 812–817) oraz k.c. Gwatemali z 1963 r. (art. 757). Zob. www. latinlaws. com. 20 Wprowadzenie że w istocie prawa te powstają ex lege3. Do takich służebności można zaliczyć na przykład służebność swobodnego spływu wody z gruntu położonego wyżej. Na obszarze obowiązywania francuskiego kodeksu cywilnego pełniły one przede wszystkim funkcję instytucji tzw. prawa sąsiedzkiego. Z tych samych powodów poza zakresem szerszych rozwa- żań pozostało wieloaspektowe zagadnienie tzw. służebności legalnych, a więc powstających wprost z mocy ustawy. Służebności legalne, znane wielu systemom prawnym, mogą mieć na celu interes indywidualny lub publiczny4. W pierwszym przypadku pełnią funkcję typowej służeb- ności prawa cywilnego, tyle że powstającej z mocy ustawy. Współcześnie w prawie polskim mogą teoretycznie występować, jednakże w niewiel- kim zakresie5. W drugim przypadku służebności legalne są tzw. służeb- nościami publicznymi, mającymi na celu powszechną ochronę interesu indywidualnego (możliwość przemieszczania się przez cudzą nierucho- mość, korzystania z cudzego wybrzeża) lub interesu publicznego, w szczególności dotyczącego obronności czy transportu powszechnego. Niegdyś służebności publiczne odgrywały znaczącą rolę na obszarze Królestwa Polskiego. Regulował je obowiązujący na tych ziemiach francuski kodeks cywilny6 oraz szczególne przepisy administracyjne7. Obecnie instytucja ta ma walor historyczny, a nadto należy do materii prawa publicznego. Poza zakresem monografii pozostaje także bogata problematyka służebności administracyjnych (publicznych), powstają- cych w drodze postępowania administracyjnego. Należą one do materii prawa publicznego, a normuje je przede wszystkim ustawa z dnia 3 Zob. H. Konic, Prawo rzeczowe, Warszawa 1927, s. 428. 4 Zob. art. 649 C.c., art. 840 k.c. Salwadoru z 1859 r., art. 818 k.c. Hondurasu z 1906 r., art. 531 k.c. Panamy z 1916 r., art. 478, 752 k.c. Gwatemali z 1963 r., art. 261 k.c. Boliwii z 1976 r. Zob. www. latinlaws. com. 5 Zgodnie z art. 51 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 z późn. zm.), ustawa uchylona z dniem 1 stycznia 1983 r., budynki wyłączone przez rol- nika stanowiły odrębny przedmiot własności, a z własnością tą związana była ex lege służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z budynków. Zob. także K. Łukawski, Prawa rzeczowe ograniczone przysługujące rolnikowi, który przekazał gospo- darstwo za rentę lub odpłatnie, NP 1980, nr 2, s. 59. 6 W piśmiennictwie podkreśla się, że regulacja służebności publicznych francuskiego kodeksu cywilnego miała charakter fasadowy (art. 649–652 C.c.). Właściwe unormowanie tych instytucji znajdowało się w przepisach szczególnych, do których odsyłały stosowne przepisy tego kodeksu – zob. H. Konic, Prawo..., s. 458–459. 7 Por. A. Okolski, Wykład prawa administracyjnego oraz prawa administracyjnego obowiązującego w Królestwie Polskiem, t. III, Warszawa 1884, s. 43–47. 21 Wprowadzenie 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami8. Niemożliwe było również podjęcie, właściwej nauce prawa międzynarodowego publicz- nego, problematyki tzw. służebności międzynarodowych9. Do służeb- ności gruntowych zalicza się uregulowane w kodeksie cywilnym tzw. służebności przymusowe (art. 145, 151). Ponieważ jednak wyróż- niają się one na tle całej instytucji wieloma specyficznymi cechami (funkcja, powstanie, treść), zostały pominięte jako wymagające osobne- go, pogłębionego opracowania10. Z podobnych powodów odrębnych badań i opracowania wymagają służebności przesyłowe. Choć wywodzą się ze wspólnego pnia historycznego i normatywnego, to jednak stano- wią w znacznym stopniu instytucję autonomiczną wobec służebności gruntowych11. W pracy, której przedmiotem badań jest regulacja służebności gruntowych w kodeksie cywilnym, zastosowano przede wszystkim 8 Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 z późn. zm.; dalej u.g.n. Zob. art. 112, 124 u.g.n. Por. M. Drela, Rozważania nad art. 124 ustawy o gospodarce nieruchomościami, Rej. 2002, nr 4, s. 42–58; Ł. Gruszczyńska, Ograniczenie prawa własności na podstawie art. 124 ustawy o gospodarce nieruchomościami, Rej. 2001, nr 6, s. 66–85. W prawie dzielnicowym funkcjonowały w szczególności służebności administracyjne wodne – zob. J.J. Litauer, Nowe służebności w naszym prawie cywilnym, Warszawa 1914. Służebności administra- cyjne mają szczególne znaczenie w prawie francuskim. Znane są w nim służebności związane z obronnością, powszechnym transportem, ochroną zabytków, środowiska, bezpieczeństwem energetycznym, służebności urbanistyczne itd. Reguluje je przede wszystkim Code de l urbanisme et de l habitation z 1954 r. Por. J.-L. Bergel, M. Bruschi, S. Cimamonti, Traité de droit civil. Les biens, Paris 2010, s. 441–452. 9 W literaturze rozważa się tę problematykę, choć nie jest wolna od kontrowersji natury zasadniczej. W szczególności bywa podważany sens wyróżniania tej instytucji w prawie międzynarodowym publicznym. Jej zwolennicy wyróżniają, na wzór prawa prywatnego, służebności czynne (prawo do przemarszu wojska, założenia bazy wojskowej na cudzym terytorium, przepływania przez wody terytorialne) oraz bierne (zakaz forty- fikacji, wznoszenia budowli powyżej pewnej wysokości). Por. J. Makowski, Podręcznik prawa międzynarodowego, Warszawa 1948, s. 77; Zarys prawa międzynarodowego pub- licznego, red. M. Muszkat, t. I, Warszawa 1955, s. 224. Szerzej na ten temat A. Wyrozum- ska, Problem istnienia w prawie międzynarodowym publicznym służebności międzynaro- dowych, Acta UL Fol. Iur. 1982, z. 7, s. 71–96. 10 Por. W. Kocon, Droga konieczna, Warszawa 1977. 11 Por. E. Gniewek, Nowy rodzaj służebności – służebność przesyłu, Acta UWr. Prawo 2009, nr 308, s. 139; B. Rakoczy, Służebność przesyłu w praktyce, Warszawa 2009, s. 25; J. Luty, Nowy projekt Kodeksu cywilnego uzupełniający zagadnienia związane z urządze- niami przesyłowymi oraz ze służebnością przesyłu, Rej. 2012, nr 11, s. 116; A. Korusiewicz, Zasiedzenie służebności – aspekty przedmiotowe, Rej. 2012, nr 11, s. 51, przyp. 2; J. Kondek, Służebność przesyłu. Nowe ograniczone prawo rzeczowe, PS 2009, nr 3, s. 23; M. Balwic- ka-Szczyrba, Służebność przesyłu, GSP 2009, t. XXI, s. 52. Por. jednak G. Bieniek, Urzą- dzenia przesyłowe. Problematyka prawna, Warszawa 2008, s. 55. 22 Wprowadzenie metodę dogmatyczną oraz analizę orzecznictwa Sądu Najwyższego. Instytucja służebności gruntowych w prawie polskim, jak wiele innych instytucji polskiego prawa rzeczowego, ze względu na wyjątkowe me- andry historii Polski wymagała dla pełnego jej zrozumienia sięgnięcia do metody prawno-historycznej. Wyjaśnienie kodeksowego stanu prawnego służebności gruntowych byłoby bowiem niepełne bez szer- szego omówienia ewolucji tej instytucji w prawie polskim. Ponieważ opracowanie nie ma charakteru komparatystycznego, lecz skoncentro- wane jest na normatywnych rozwiązaniach zawartych w kodeksie cy- wilnym, często charakterystycznych tylko dla prawa polskiego, jedynie w niezbędnym dla takiego opracowania zakresie sięgnięto do metody porównawczej. Monografia składa się z siedmiu rozdziałów oraz zakończenia. W pierwszym podjęto problematykę pojęcia, funkcji, ewolucji oraz charakteru prawnego służebności gruntowych. Rozdział drugi został poświęcony celowości służebności jako cesze determinującej jej naturę. W trzecim rozdziale omówiono posiadanie służebności. Problematyka nabycia służebności została podjęta w rozdziale czwartym. W rozdziale piątym analizowane jest zagadnienie treści oraz wykonywania służeb- ności. Rozdział szósty koncentruje się na zagadnieniu wygaśnięcia służebności, natomiast rozdział siódmy na ich ochronie. W zakończeniu podjęta została próba podsumowania badań kodeksowej regulacji słu- żebności gruntowych. 23 Rozdział I Pojęcie służebności gruntowej 1. Uwagi ogólne Służebność gruntowa jest jednym z najstarszych praw rzeczowych. Sięgając najdawniejszego prawa rzymskiego, należy obecnie do klasycz- nych instytucji prawa cywilnego. Niemal od początku jej funkcjonowa- nia wyróżnia się jej czynny (pozytywny) oraz bierny (negatywny) ro- dzaj12. Z tego powodu z reguły w języku prawnym oraz prawniczym używa się w miejsce zwrotu „służebność” pojęcia „służebności”, akcen- tując niejednorodność tej instytucji13. Służebność gruntowa jest prawem związanym z własnością nieru- chomości władnącej i stanowi jej część składową. Nieruchomością władnącą może być każda jej postać wymieniona w art. 46 § 1 k.c., najczęściej jednak jest to grunt lub lokal. Własność budynku jest z za- sady prawem związanym z innym prawem rzeczowym i pełni wobec niego rolę podrzędną (użytkowanie, użytkowanie wieczyste)14. W takich przypadkach budynek nie może stanowić samodzielnej nieruchomości władnącej15. Nieruchomością obciążoną może być natomiast każda nieruchomość (grunt, budynek, lokal). Nieruchomości władnąca oraz obciążona powinny ze sobą sąsiadować, co nie oznacza, że muszą ze sobą się stykać; mogą być nawet oddzielone wieloma innymi nierucho- 12 Por. K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 1976, s. 318. 13 Por. E. Gniewek (w:) System prawa prywatnego. Prawo rzeczowe, red. E. Gniewek, 14 Por. H. Cioch, H. Witczak, Zasada superficies solo cedit w prawie polskim, Rej. t. 4, Warszawa 2007, s. 442. 1999, nr 5, s. 22 i n. 15 Od zasady tej mogą istnieć wyjątki; zob. przyp. 5. 25 Rozdział I. Pojęcie służebności gruntowej mościami, byleby można było stwierdzić, że ich położenie względem siebie obejmuje pojęcie sąsiedztwa16. Służebność czynna polega na tym, że właściciel nieruchomości władnącej (praedium dominans) może korzystać w oznaczonym zakresie z innej nieruchomości (Nutzungs-, Benutzungsdienstbarkeit), tradycyjnie nazywanej służebną (praedium serviens). Nazwę tę uważa się jednak za archaiczną17; kodeks cywilny posługuje się neutralnym pojęciem nieru- chomości obciążonej. Służebność czynna, pozwalając na korzystanie z cudzej nieruchomości, nakłada na jej właściciela obowiązek znoszenia tego władztwa. Nie bez powodu określa się ją zatem także jako służeb- ność znoszenia (Duldungdienstbarkeit). Z kolei służebności bierne nie stanowią jednolitej instytucji; dzielą się bowiem na dwie postacie. Pierwsza polega na tym, że właścicielowi nieruchomości obciążonej nie wolno podejmować wobec niej określonych działań; można ją zatem nazwać służebnością zaniechania (Unterlassungsdienstbarkeit, Verbots- dienstbarkeit). Druga zakazuje wykonywania uprawnień wynikających z przepisów o treści i wykonywaniu własności, a przysługujących wobec każdego właściciela nieruchomości obciążonej (Ausschlussdienstbarkeit, Rechtsverzichtsdienstbarkeit). Służebność tej postaci niejako blokuje (czyni bezskutecznymi) stosowne uprawnienia właścicielskie przysłu- gujące wobec nieruchomości sąsiedniej. Dlatego też takie prawo można nazywać służebnością wyłączenia18. Służebność gruntowa, bez względu na rodzaj, jest prawem celowym; musi przynosić każdemu właścicielowi nieruchomości władnącej obiektywną i trwałą korzyść. Cecha ta może być rozmaicie normowana. De lege lata celowość służebności sprowadza się do tego, że prawo to musi zwiększać użyteczność nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części. Odwołując się do koncepcji A. Reinacha19, pomimo niejednorod- ności instytucji służebności gruntowej zasadne jest poszukiwanie jej 16 Por. E. Gniewek (w:) System..., red. E. Gniewek, t. 4, s. 444; A. Wąsiewicz (w:) System prawa cywilnego. Prawo własności i inne prawa rzeczowe, red. J. Ignatowicz, t. II, Ossolineum 1977, s. 675; R. Czarnecki (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, red. Z. Resich, t. 1, Warszawa 1972, s. 722. 17 Por. J. Wasilkowski, Prawo rzeczowe w zarysie, Warszawa 1957, s. 226. 18 Por. K. Zaradkiewicz (w:) Kodeks cywilny. Komentarz do artykułów 1–44910, red. K. Pietrzykowski, t. I, Warszawa 2011, s. 1007. 19 A. Reinach, Aprioryczne podstawy prawa cywilnego, tłum. T. Bekrycht, Kraków 2009. 26 1. Uwagi ogólne istoty. Należy przez nią rozumieć taką cechę, która występuje w każdym rodzaju służebności, pozwala dostatecznie odróżnić ją od innych praw rzeczowych, i bez której nie sposób o służebności gruntowej pomyśleć. Dochodzenie do istoty tego prawa następuje przez odrzucanie cech akcydentalnych, a więc takich, które mogą, ale nie muszą, przysługiwać służebności. Rozumowanie takie prowadzi do wniosku, że istotą służeb- ności jest ograniczenie korzystania z nieruchomości obciążonej dla użyteczności nieruchomości władnącej20. Służebność gruntowa, jak każda instytucja prawa prywatnego, pełni w życiu społecznym i gospodarczym pewne funkcje. Z istnieniem indywidualnej własności gruntów związane jest częste zjawisko rozdrob- nienia nieruchomości gruntowych. Niekorzystna ich konfiguracja, brak połączenia z innym gruntem tego samego właściciela czy jego budyn- kami stanowią powód sięgania do instytucji służebności gruntowej. W pewnych okolicznościach stanowi ona jedyne remedium na takie problemy. Co prawda, nie usuwa ich, jednakże zdecydowanie łagodzi21. Grunty z istoty swej nie mogą mieć jednakowego dostępu w szczegól- ności do dróg publicznych, źródeł wody czy energii. Konieczne jest więc umożliwienie takiego dostępu przez grunt sąsiada lub nawet wiele takich gruntów, niekoniecznie graniczących z gruntem pozbawionym dostępu. Zjawisko to ma szczególne znaczenie współcześnie, ze względu na potrzebę utrzymywania na cudzych gruntach urządzeń energetycz- nych, telekomunikacyjnych, wodociągowych, kanalizacyjnych czy ga- zowych. Istnienie w tej materii pewnych regulacji o charakterze publicz- noprawnym i możliwość ustanowienia służebności na podstawie decyzji administracyjnej22 w wielu przypadkach nie wystarcza, wówczas wyma- 20 A. Wąsiewicz (System..., red. J. Ignatowicz, t. II, s. 675) twierdzi, że chodzi o ułatwienie korzystania z nieruchomości władnącej. Zdaniem E. Gniewka (System..., red. E. Gniewek, t. 4, s. 442) służebności gruntowe zwiększają wartość eksploatacyjną nieruchomości władnących. 21 Por. B. Bladowski, A. Gola, Służebności..., s. 7. 22 Zob. art. 112, 124 u.g.n. Dopuszczalność ustanowienia służebności gruntowej decyzją administracyjną jest jednak sporna. Por. G. Bieniek, Z problematyki stosowania art. 49 Kodeksu cywilnego, NPN 2003, nr 1, s. 17–18; Ł. Gruszczyńska, Ograniczenie..., s. 66–85; M. Drela, Rozważania..., s. 42–85; por. także S. Flasiński, Prawna skuteczność ustanawiania służebności drogowych w trybie uwłaszczenia, NP 1979, nr 1, s. 16–17; R. Czarnecki, Powstanie, pozostanie w mocy, zmiana treści oraz wygaśnięcie służebności gruntowej i osobistej, Pal. 1969, nr 4, s. 33. Służebność taka bywa nazywana „publiczną”. Por. M. Krzyszczak, Dopuszczalność korzystania z cudzych nieruchomości, MoP 2001, nr 5, s. 301–302; A. Gill, A. Nowak-Far, Korzystanie przez przedsiębiorstwa ciepłownicze 27 Rozdział I. Pojęcie służebności gruntowej gane są rozwiązania o charakterze cywilnoprawnym. Z kolei służebność przesyłu może być stosowana jedynie w relacjach, w których występuje co najmniej jeden przedsiębiorca przesyłowy. Nieruchomości gruntowe, z istoty swej znajdujące się na ziemi w określonym miejscu, muszą ze sobą graniczyć. Sąsiedztwo gruntów jest przyczyną wzajemnego ich oddziaływania na siebie, choć ściśle rzecz ujmując, to nie grunty oddziałują na siebie, lecz ich właściciele, którzy wykonują swoje prawa własności. Z treści i sposobu wykonywa- nia własności jednej nieruchomości może wynikać dla właściciela drugiej wiele niedogodności. Ten pierwszy może na przykład wznieść budynek w miejscu nieodpowiednim dla drugiego; może też, korzystając z uprawnień właściciela, wejść na grunt sąsiada i zebrać owoce ze swego drzewa, którego gałęzie przekroczyły granice własności gruntu. Tym- czasem dla drugiego właściciela takie zachowania mogą wiązać się z problemami, często niewspółmiernie wielkimi do utraty korzyści przez pierwszego właściciela. Odpowiednie służebności mogą takie niedogodności usunąć. Przykłady te dostatecznie uzasadniają potrzebę istnienia służebności gruntowych w systemie prawa rzeczowego. 2. Rys historyczny 2.1. Służebności gruntowe w prawie rzymskim Prawnicy rzymscy stworzyli termin służebności (servitutes); podali ich definicję, podstawową klasyfikację oraz wypracowali rządzące nimi reguły. Dorobek ten do chwili obecnej w zasadzie bez zastrzeżeń jest akceptowany przez naukę i prawodawstwa europejskie23. Ustalenie z sieci i urządzeń przesyłu energii cieplnej usytuowanych na cudzych gruntach, Prawo Spółek 1999, nr 7–8, s. 76. 23 Rola prawa rzymskiego na ziemiach polskich jest przedmiotem dyskusji. Z pew- nością myśl jurystów rzymskich oddziaływała na prawo polskie, i to od średniowiecza do czasów współczesnych, pytanie tylko, w jakim stopniu. Dotyczy ono również znanych już w średniowiecznej Polsce służebności. Nie sposób na nie jednoznacznie odpowiedzieć. Z jednej strony pojęcie servitutes nie pojawiło się w żadnym źródle epoki polskiego śre- dniowiecza; posługiwano się natomiast terminem wolności. Z drugiej jednak strony średniowieczne prawo polskie posługiwało się zasadami i instytucjami stworzonymi przez prawników rzymskich, w szczególności zakazem nadużywania służebności czy dawnością (nabyciem wskutek zasiedzenia lub utratą wskutek niewykonywania). Nie ulega jednak wątpliwości to, że trzy klasyczne kodyfikacje europejskie, obowiązujące na ziemiach polskich do 1 stycznia 1947 r., były tworzone pod wpływem prawa rzymskiego. 28 2. Rys historyczny początku dziejów służebności nastręcza trudności. Wynikają one przede wszystkim z ubogiej bazy źródłowej. Wiadomo tylko, że jakaś forma tego prawa znana była już w Babilonie24. W prawie greckim występo- wały natomiast służebności ustawowe. Należała do nich służebność czerpania wody wprowadzona za rządów Solona. Przysługiwała ona temu, kto na własnym gruncie nie mógł znaleźć wody na głębokości nieprzekraczającej dziesięciu stóp. Uprawniony mógł korzystać z cudzej studni nie więcej niż dwa razy w ciągu dnia25. Jednakże właściwy rozwój służebności nastąpił w praktyce życia społecznego i gospodarczego starożytnego Rzymu, a pierwsze naukowe podwaliny teorii tego prawa stworzyli juryści starorzymscy. Służebności gruntowe uważane są za najstarsze w Rzymie prawa na rzeczy cudzej26. Najdawniejszymi służeb- nościami, znanymi już w prawie archaicznym, były służebności wiejskie. Można wnosić, że funkcjonowały już przed uchwaleniem ustawy XII tablic27. Początkowo należały one do kategorii res mancipi jako rzeczy zmysłowe (res corporales). Nie były traktowane jak prawo, lecz stan faktyczny. Późnej dopiero zostały uznane za osobne prawa i jako takie za rzeczy niezmysłowe (res incorporales). Przyczyny powstania tego prawa w systemie prawnym starożytnego Rzymu są znane28. Z pewnością powodem takim było ukształtowanie terenu wokół Rzymu. Nie sprzyjało ono rozwojowi gospodarki wsi, utrudniając efektywne wykorzystanie posiadanych przez chłopów gruntów. Drugą przyczyną było rozdrobnienie italskiej własności ziemi rolnej; oddalone od siebie kawałki gruntu wymagały łączących je ciągów komunikacyjnych, często dostępu do drogi publicznej lub źródła wody. Zob. S. Godek, Spór o znaczenie prawa rzymskiego w dawnej Rzeczypospolitej, CPH 2002, t. LIV, z. 1, s. 105–141; J. Sondel, Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce piastowskiej, ZNUJ ZP 1978, z. 82; J. Sondel, O roli prawa rzymskiego w dawnej Polsce, Acta UL Fol. Iur. 1986, z. 21, s. 45–63; J. Sondel, Ze studiów nad prawem rzymskim w Polsce w okresie Oświecenia, ZNUJ ZP 1988, z. 124; K. Sójka-Zielińska, Rola prawa rzymskiego w pracach kodyfikacyjnych wieku oświecenia, CPH 1975, t. XXVII, z. 1, s. 109–123. 24 Zob. W. Litewski, Rzymskie prawo prywatne, Warszawa 1995, s. 222. 25 Por. R. Taubenschlag, Serwituty w prawie grecko-egipskim. Sprawozdanie z czynności i posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1923, z. 6, s. 7 i n. 26 Zob. W. Bojarski, Prawo rzymskie, Toruń 1994, s. 139; W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo rzymskie. Instytucje, Warszawa 1996, s. 167. 27 Por. W. Bojarski, Prawo..., s. 139. 28 Zob. S. Wróblewski, Zarys wykładu prawa rzymskiego. Prawo rzeczowe, Kraków 1919, s. 125. 29 Rozdział I. Pojęcie służebności gruntowej Choćby te dwa powody, a było ich więcej29, zadecydowały o potrzebie wykreowania prawa pozwalającego na korzystanie z cudzej nierucho- mości w oznaczonym, stosunkowo wąskim zakresie. Współdziałanie właścicieli rozdrobnionych nieruchomości pozwalało na prowadzenie racjonalnej hodowli i uprawy. Polegało ono na wzajemnym udostępnia- niu swych działek sąsiadom do korzystania w ustalonym zakresie (przejazd, wypas, pobór wody). Taka była społeczna i gospodarcza ge- neza serwitutów w prawie rzymskim. Prawnicy rzymscy przyjmowali, że istota służebności polega nie na tym, aby ktoś działał, na przykład wyrywał chwasty albo zapewniał lepszy widok, ale na tym, żeby ktoś coś znosił albo czegoś zaniechał30. Definicja ta odpowiada współczesnemu pojmowaniu służebności. Właściciel nieruchomości obciążonej obowiązany jest znosić korzystanie przez drugiego ze swej rzeczy (przejazd, pobór piasku, żwiru, wody) albo też powstrzymać się od określonych zachowań na swej nierucho- mości w określonym interesie tej osoby (powstrzymanie się z budową, sadzeniem roślin). W prawie rzymskim wyróżniano służebności gruntowe (servitutes praediorum) oraz osobiste (servitutes personarum). Służebność grunto- wa, chronologicznie pierwsza, była, podobnie jak współcześnie (art. 285 § 1 k.c. w zw. z art. 50 k.c.), prawem związanym z własnością nierucho- mości władnącej. Uprawnionym ze służebności gruntowej był każdo- czesny właściciel nieruchomości władnącej, natomiast obowiązanym każdoczesny właściciel nieruchomości służebnej31. Służebności gruntowe (servitutes praediorum) przysługiwały tylko właścicielowi nieruchomości zwanej władnącą (praedium dominans) przeciw właścicielowi nierucho- mości zwanej służebną (praedium serviens). Służebność gruntowa była więc związana z nieruchomością władnącą niezależnie od tego, kto był jej właścicielem. Miała bowiem przynosić trwałą korzyść gruntowi, a nie zindywidualizowane korzyści konkretnej osobie uzależnione od jej gustu i chwilowych potrzeb. Takie funkcje pełniła służebność osobi- sta, która pojawiła się dopiero w epoce poklasycznej. Początkowo słu- żebności osobiste funkcjonowały pod postacią usus oraz ususfructus. Dopiero prawnik Marcianus pojęcia te objął zbiorczym terminem słu- 29 Nie wszyscy także dysponowali wystarczającą powierzchnią pastwisk czy lasów, dostarczających paszy i drewna, niezbędnego przez całe wieki surowca w życiu chłopa. 30 D. 8.1.15.1 – Digesta Iustiniani, www. thelatinlibrary. com/ justinian. html. 31 Por. W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo..., s. 167. 30 2. Rys historyczny żebności osobistych32. Służebność osobista przysługiwała wyłącznie konkretnej osobie, niezależnie od tego, czy była ona właścicielem jakiej- kolwiek nieruchomości, a wygasała najpóźniej z jej śmiercią. Konstruk- cyjnie była zbliżona do służebności gruntowych jako ograniczone prawo rzeczowe – prawo na rzeczy cudzej. Obciążała więc cudzą rzecz na ko- rzyść uprawnionego, niezależnie od tego, kto był jej właścicielem. Wśród służebności osobistych wyróżniano użytkowanie (ususfructus), używanie (usus) oraz prawo mieszkania w cudzym budynku (habitatio). Służeb- ności te pełniły, podobnie jak obecnie, z reguły funkcje alimentacyjne33. Prawnicy rzymscy dzielili służebności gruntowe na wiejskie (servi- tutes praediorum rusticorum) oraz miejskie (servitutes praediorum urbanorum)34. Podział ten odwoływał się jednak nie do położenia gruntów na wsi albo w mieście, lecz do celu służebności. Serwituty wiejskie służyły hodowli i uprawie; miejskie były tworzone do celów budowlanych35. Mogło więc zdarzyć się, że ustanawiano służebność wiejską w mieście i odwrotnie – miejską, na przykład budynkową, na wsi36. Wśród służebności wiejskich wyróżniano servitus: itineris (ius eundi) pozwalającą na przejście lub przejazd przez cudzy grunt, ale bez możliwości przepędu bydła (temu służyły osobne serwituty); viae – korzystania z urządzonej drogi; actus (ius agendi), dającą możność przepędu zwierząt gospodarskich przez cudzy grunt; aquae haustus – czerpania wody; aquaeductus – przeprowadzania rur wodociągowych; pascendi – wypasania bydła37. Do służebności miejskich zaliczano servi- tus: tigni immittendi – wpuszczania belki do otworu w ścianie sąsied- niego budynku; oneris ferendi – oparcia budowli o mur przyległy; pro- tegendi, proicendi – wzniesienia budowli w przestrzeni własności nieru- chomości cudzej; altius non tollendi (prospiciendi) – zakaz wznoszenia budowli na gruncie obciążonym ponad oznaczoną wysokość; luminis 32 Ibidem, s. 168. 33 Ibidem, s. 169. 34 Zob. G.2.14, G.2.14a, G.2.17 – Gai Institutionum Commentarii Quattuor (Insty- tucje Gaiusa); www. thelatinlibrary. com/ gaius. html; Gai Institutiones. Instytucje Gaiusa, tekst i przekład W. Rozwadowski, Poznań 2003. 35 Por. W. Osuchowski, Zarys rzymskiego prawa prywatnego, Warszawa 1962, s. 326. 36 Por. B. Biondi, Le servitù predialinel diritto romano, Milano 1964, s. 207. Podział na służebności gruntowe wiejskie oraz miejskie przejął art. 687 C.c. oraz § 474–477 ABGB. 37 Por. W. Osuchowski, Zarys..., s. 326. 31 Rozdział I. Pojęcie służebności gruntowej – zakazu ograniczania dopływu światła nieruchomości władnącej przez jakiekolwiek urządzenia na nieruchomości służebnej; stillicidii – ścieku, a więc odprowadzania wody deszczowej na nieruchomość służebną; fumi immittendi – przepływu nadmiernej ilości dymu przez nierucho- mość obciążoną38. Juryści rzymscy wypracowali szereg zasad rządzących służebnościa- mi gruntowymi. Determinują one także obecnie prawodawców oraz naukę prawa cywilnego. Według fundamentalnej zasady servitus in fa- ciendo consistere nequit (D.8.1.15.1) służebności nie mogą polegać na pozytywnym działaniu osoby obowiązanej ze służebności (facere), lecz jedynie na znoszeniu cudzego działania (pati), ewentualnie na zanie- chaniu (non facere)39. Reguła ta stanowi o istocie służebności jako ograniczonego prawa rzeczowego. Warto zauważyć, że została nawet zamieszczona w § 482 ABGB. W myśl zasady servitus servitutis esse non potest (D.33.2.1) przedmiotem służebności gruntowej mogła być tylko rzecz rozumiana jako przedmiot materialny, a nie prawo, na przykład inna służebność. Zgodnie z regułą nemini res sua servit (D.8.2.26) wła- ściciel nie mógł mieć służebności obciążającej jego nieruchomość. Jeżeli więc właściciel nieruchomości władnącej nabywał nieruchomość obcią- żoną, służebność wygasała. Wynikało to ze stanowiska, że własność jako najobszerniejsze prawo rzeczowe mieści w sobie wszelkie uprawnienia wynikające ze służebności. Zasada ta znalazła wierne odbicie w szcze- gólności w art. 705 C.c., § 526 ABGB oraz w art. 247 k.c.40 Zgodnie z zasadą praedia debent esse vicina (D.8.3.5.1) służebności gruntowe powinny być ustanawiane na gruntach sąsiadujących ze sobą, choć niekoniecznie graniczących ze sobą. Wedle zasady servitutibus civiliter utendum est (D.8.1.9) służebność powinno się było wykonywać lojalnie, w miarę potrzeby, a nie w sposób uciążliwy dla właściciela nieruchomo- ści obciążonej. Zgodnie z zasadą servitutis causa debet esse perpetua (D.8.2.28) nieruchomość służebna powinna przynosić trwałą, a nie tylko chwilową korzyść nieruchomości władnącej. Wedle zasady servitus praedio utilis esse debet służebność powinna przynosić korzyści każdo- 38 Ibidem. 39 Wyjątek od niej stanowiła jedynie servitus oneris ferendi, ponieważ właściciel nieruchomości obciążonej musiał utrzymywać we własnym zakresie mur, o który oparty był budynek właściciela nieruchomości władnącej. Por. ibidem, s. 325. 40 Por. jednak § 889 BGB. 32 2. Rys historyczny czesnemu właścicielowi nieruchomości, a nie tylko konkretnemu wła- ścicielowi41. Służebność gruntowa w prawie rzymskim mogła powstać na kilka sposobów. Dochodziło do jej powstania w wyniku zawarcia umowy o ustanowienie służebności. W prawie przedklasycznym oraz klasycz- nym korzystano z aktu in iure cessio, a do ustanowienia służebności wiejskich także mancipatio42. Na prowincji służebności ustanawiano również na podstawie umów nieformalnych umacnianych stypulacją o karę umowną na wypadek niewykonania umowy. W najdawniejszym prawie dopuszczano zasiedzenie służebności, ale pod koniec epoki re- publikańskiej lex Scribonia wyłączyła taki sposób nabycia. Możliwość ta jednak została przywrócona w prawie poklasycznym, a następnie umocniona w prawie justyniańskim43. Służebność gruntowa mogła także powstać w drodze legatum per vindicationem (zapisu testamento- wego)44. Służebności gruntowe z kolei wygasały wskutek zniszczenia nieru- chomości władnącej lub obciążonej, przez konsolidację, w drodze zrzeczenia się prawa oraz w wyniku niewykonywania go przez oznaczo- ny czas (non usu)45. Służebności gruntowe oraz osobiste podlegały ochronie w drodze skargi ad rem skutecznej erga omnes. Skarga ta była zwana vindicatio servitutis lub actio confessoria46. Najczęściej była kierowana wobec właściciela nieruchomości służebnej, który uniemożliwiał wykonywanie służebności, choć nie było wykluczone wystąpienie z taką skargą także wobec innych osób przeszkadzających w wykonywaniu służebności47. 41 Por. W. Osuchowski, Zarys..., s. 325. 42 Por. W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo..., s. 170. 43 Ibidem. 44 Por. W. Osuchowski, Zarys..., s. 328. 45 Ibidem, s. 329. 46 Por. W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo..., s. 170. 47 Ibidem. 33 Rozdział I. Pojęcie służebności gruntowej 2.2. Instytucja „wolności” w Polsce przedrozbiorowej Służebności gruntowe znane były na ziemiach polskich co najmniej od wczesnych lat XIII wieku48, choć w źródłach nie używano pojęcia servitus czy służebność, lecz wolność, leczeństwo, libertas, usus, licen- cia49. Wolność była prawem obciążającym cudzą nieruchomość, pole- gającym na tym, że uprawniony mógł korzystać z niej w oznaczonym zakresie, a jej właściciel nie mógł się temu przeciwstawić (wolność czynna, dodatnia) albo na tym, że jej właściciel był ograniczony w wy- konywaniu w oznaczonym zakresie uprawnień w stosunku do swojej rzeczy, jakie zwykle właścicielowi przysługują (wolność bierna, ujem- na)50. Właściciel musiał pozwolić na wykonywanie wolności, w przeciw- nym razie narażał się na odpowiedzialność odszkodowawczą w pienią- dzu obliczaną w skali roku. Jednakże uprawniony także musiał prze- strzegać granic swego prawa i nie czynić więcej niż wolność przewidy- wała. Wykonywanie prawa wolności nie mogło szkodzić osobom trze- cim, nie mogło także naruszać innych praw właściciela51. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że służebności nie mogły nakładać obowiązku działania (facere); instytucjami takimi były natomiast ciężary dworskie oraz inne powinności52. Respektowano zatem rzymską zasadę servitus in faciendo consistere nequit. Wolności czynne stanowiły zdecydowaną większość wśród wolności w ogóle. Wynikało to z niskiego rozwoju stosunków gospodarczych. Wolności ujemne przynosiły tylko pośrednio korzyść uprawnionemu, z kolei dodatnie – bezpośrednio53. O jednej z nich wspomina się wprost w Statutach Kazimierza Wielkiego. Według jednego z ich postanowień „właściciel majątku położonego między majątkiem, z którego wyganiają się świnie na żer do majątku drugiego poza nim położonego, obowią- zany jest udzielić przez swe grunta przegon dla trzody”54. Do wolności 48 Zob. W. Dutkiewicz, Prawa cywilne jakie w Polsce od roku 1347 do wprowadzenia Kodexu Napoleona obowiązywały, Warszawa 1869; R. Hube, Ustawodawstwo Kazimierza Wielkiego, Warszawa 1881; K. Dunin, Dawne mazowieckie prawo, Warszawa 1880; P. Dąbkowski, Prawo prywatne polskie, t. II, Lwów 1911. 49 Zob. P. Dąbkowski, Prawo..., s. 256. 50 Ibidem, s. 254. 51 Ibidem, s. 255. 52 Por. A.Z. Helcel, Dawne prawo prywatne polskie, Kraków 1874, s. 199. 53 Por. P. Dąbkowski, Prawo..., s. 269. 54 Por. R. Hube, Ustawodawstwo..., s. 194. 34 2. Rys historyczny dodatnich należały również wolność wrębu55, paszy i zbierania żołędzi56, połowu ryb57, pojenia zwierząt gospodarskich58, kopania gliny i piasku59. Szczególne znaczenie miała wolność wygonu, przechodu oraz drogi. Prawo takie było przyznane każdemu, kto nie miał innej drogi niż wiodącej przez grunt sąsiada, a chciał dotrzeć do targu, młyna lub ko- ścioła60. W piśmiennictwie nie wyklucza się istnienia na ziemiach pol- skich zwyczajowej wolności tzw. nawrotu („uworcia”, „nawrociska”), polegającej na możności zawracania pługiem na gruncie sąsiada61. Po- dobnie trwa dyskusja na temat funkcjonowania na tych ziemiach, zna- nego Czechom, ustawowego prawa tzw. kobylego pola62. Z kolei wolno- ści ujemne nie były szeroko wykorzystywane w praktyce. Jednym z niewielu ich przykładów była wolność zakazująca właścicielowi gruntu utrzymywania w oznaczonym miejscu przewozu63. Wolności miały charakter praw związanych albo osobistych64. Współcześnie prawem podmiotowym związanym określa się prawo, które nie może istnieć bez prawa głównego, natomiast prawem osobi- stym takie, które wygasa najpóźniej w chwili śmierci uprawnionego65. W przypadku wolności należały one najczęściej do tej pierwszej katego- rii, były bowiem niejako przywiązane do gruntu uprawnionego i nie wygasały wraz z jego śmiercią. Wolności zatem „obowiązywały wszystkich następnych właścicieli majątku, którzy nie mogli bronić się przeciwko nim [wolnościom – M.W.] przedawnieniem”66. Warto jednak zaznaczyć, że charakter wolności jako prawa związanego nie był w tamtych czasach oczywisty. Należało zastrzec w umowie, że w razie zbycia dóbr, wolność wciąż przysługiwała nabywcy albo przeciw nabyw- 55 Por. A.Z. Helcel, Dawne..., s. 201. 56 Ibidem. 57 Ibidem, s. 202. 58 Por. P. Dąbkowski, Prawo..., s. 268. 59 Por. A.Z. Helcel, Dawne..., s. 202. 60 Ibidem. 61 Ibidem, s. 263. 62 Zob. Z. Kaczmarczyk, Czy w Polsce istniało „prawo kobylego pola”?, CPH 1960, t. XII, z. 1, s. 201 i n. 63 Por. P. Dąbkowski, Prawo..., s. 269. 64 Ibidem, s. 265. 65 Por. Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2009, s. 95. 66 K. Dunin, Dawne..., s. 170. 35 Rozdział I. Pojęcie służebności gruntowej cy67. Jak wyżej wspomniano, istniały także wolności o charakterze osobistym, ponieważ nie można było zbywać ani ich, ani korzyści, które przynosiły68. Były to wolności ściśle związane z daną osobą czy stanem, cechem, grupą społeczną, do którego ona należała. Określona wolność mogła więc być przyznana specjalnym personalnym przywile- jem oznaczonej osobie (wolność wstępu, wrębu itd.), bywała także przyznawana określonej grupie, a więc rycerstwu, kupcom czy chłopom oznaczonego terytorium. Wolności mogły powstać na kilka sposobów69. Najczęstszym w praktyce była umowa. Ten sposób kreowania wolności wykorzysty- wany był w różnych konfiguracjach. Wolność mogła być głównym ce- lem umowy, ale mogła także powstawać jako wynik dodatkowego za- strzeżenia umownego. W szczególności jej powstanie mogło towarzyszyć umowie zamiany, sprzedaży, darowizny czy umowie o podział dóbr. Wolności mogły, choć nie musiały, powstawać za odpłatą. Na przykład za korzystanie z lasów królewskich płacono „leśne”, „gajne” czy „żero- wiznę”. Umowa, w której ustanawiano wolność, musiała być zawarta na piśmie70, a od chwili pojawienia się księgi ziemskiej71 – należało także dokonać stosownego do niej wpisu72. Powstanie wolności mogło być także niejako koniecznym, choć niezastrzeżonym warunkiem efektywności zawartej umowy, na przykład o wyręb lasu. W takim przypadku konieczne było korzystanie z odpowiedniego dostępu do lasu przez grunt zbywcy. Wolność mogła być ustanowiona także w te- stamencie. Powstawały one również z mocy orzeczenia sądowego roz- strzygającego spory, na przykład dotyczące granic czy podziału dóbr. Źródłem wolności było także ustawodawstwo, przez które należy rozu- mieć nie tylko akty prawa stanowionego, ale również prawo zwyczajowe, będące równoprawnym elementem systemów prawnych w czasach poprzedzających epokę wielkich kodyfikacji73. 67 Por. P. Dąbkowski, Prawo..., s. 270. 68 Ibidem. 69 Zob. ibidem, s. 256–264. 70 Por. W. Dutkiewicz, Prawa..., s. 161. 71 O instytucji ksiąg ziemskich w dawnym prawie polskim zob. K. Hube, O instytucyi hipotecznej w Polsce, Kraków 1840, s. 7 i n. 72 Por. K. Dunin, Dawne..., s. 169–170. 73 Zob. S. Russowski, Formy władania ziemią w prawie ziemskim Mazowsza. Koniec XIV – połowa XVI wieku, Warszawa 1961, s. 261; P. Dąbkowski, Prawo..., s. 258. 36 2. Rys historyczny Wolności ustawowe miały szerokie zastosowanie zwłaszcza na Mazowszu oraz Litwie74. Właściciele oraz posiadacze gruntów nadbrzeż- nych byli obowiązani umożliwić kupcom składowanie na swych grun- tach towarów. W porze letniej, kiedy zajęty grunt mógł przynosić wła- ścicielowi (posiadaczowi) dochód, mógł on żądać od kupców opłaty ustalonej stosownie do użyteczności zajętego gruntu. W przypadku rozbicia statku właściciel nadbrzeżnego gruntu był obowiązany pozwolić rozbitkom na wylądowanie na swoim gruncie wraz z ocalałymi rzecza- mi, jednakże za odszkodowaniem75. Dawne prawo zwyczajowe panujące na Mazowszu nakładało na każdego posiadacza gruntu obowiązek udostępnienia sąsiadom i osobom obcym drogi prowadzącej do kościoła, targu, młyna oraz przewozu. W celu naprawy grobli, służących ochronie przed wylewami Wisły, mieszkańcom Żuław przysługiwała wolność wycinania krzewów w lasach królewskich. Należała do nich także wol- ność ścinania gałęzi na budowę płotów wokół swych domostw oraz kopania rowów odwadniających na cudzych gruntach76. W Statucie litewskim wiele miejsca poświęcono wolnościom pole- gającym na umożliwieniu korzystania z tzw. enklaw (pasiek, łąk czy jezior) położonych w cudzych lasach. Właścicielom takich enklaw przysługiwała wolność drogowa, jednakże nie mogli niszczyć lasów, prowadzić ze sobą psa ani zabierać broni myśliwskiej. Właściciele jezior mogli ścinać gałęzie na ognisko oraz drzewa na budowę koryt dla ryb. Właściciele sianożęci mogli zbierać gałęzie oraz ścinać drzewa na ustawianie stogów, pokrywanie ich oraz na budowę szałasów. Bartnikom przysługiwała wolność zbierania „łyka na leziwo” oraz kory z drzew na barcie, jednakże tylko w takiej ilości, jaką bartnik mógł udźwignąć na własnych barkach. Wolność bartnicza nie pozwalała jednak na zabiera- nie drewna do domów77. Wolnością ustawową było prawo tzw. wstępu (wchodu, uchodu, wkupu, inemptio). Przysługiwało ono ziemiaństwu, którego dobra są- siadowały z lasami i wodami królewskimi. W pewnym zakresie wolność ta przysługiwała także poddanym królewskim oraz poddanym okolicz- 74 Por. P. Dąbkowski, Prawo..., s. 258. 75 Ibidem, s. 259. 76 Ibidem. 77 Ibidem, s. 260. 37 Rozdział I. Pojęcie służebności gruntowej nego ziemiaństwa. Prawo to mogło przysługiwać okolicznemu oraz dalszemu ziemiaństwu na podstawie królewskiego przywileju78. Wolności powstawały także wskutek zasiedzenia, we wczesnej lite- raturze nazywanego dawnością79. Jeżeli właściciel tolerował przez oznaczony czas wykonywanie wolności na swoim gruncie przez osobę trzecią, narażał się na powstanie tej wolności i trwałe obciążenie nią swej rzeczy. W źródłach brak jednak informacji o długości terminu zasiedzenia wolności. Według jednej z opinii dawność była odrębnym od ustawowego sposobem nabycia wolności80. We współczesnej nauce nie ma wątpliwości, że zasiedzenie należy do kategorii ustawowego sposobu nabycia prawa rzeczowego (nabycie ex lege)81. Znaczącą rolę w tworzeniu wolności odgrywał zwyczaj oraz względy słuszności. Uważano na przykład, że korzystanie z cudzych wód przez pobór wody do celów osobistych czy do pojenia bydła nie powinien być przez właściciela wód zakazywany. Takie wzbranianie byłoby niesłuszne82. Wolności mogły mieć charakter wieczysty, ale także i czasowy. Wolności wieczyste obowiązywały ustanawiającego oraz jego następców. Mogły być także ustanowione „aż do odwołania”83. Wolność mogła też być jednostronna albo wzajemna, co oznaczało, że można ją było ustanowić w zamian za ustanowienie innej84. Przedmiotem wolności mogły być nieruchomości prywatne oraz publiczne85. Dopuszczano obciążanie nimi budynków lub gruntów86. Te pierwsze były szczególnie rozwinięte w prawie miejskim, choć znane były również prawu funkcjonującemu na wsi. Tytułem przykładu, wdowie po dziedzicu przysługiwała powszechnie wolność mieszkania 78 Ibidem. 79 Zob. P. Dąbkowski, Prawo..., s. 257; por. jednak W. Dutkiewicz, Prawa..., s. 148, który uważa, że nie ma żadnych podstaw w źródłach do stwierdzenia, że wolności można było nabyć przez zasiedzenie. 80 Zob. P. Dąbkowski, Prawo..., s. 257. 81 Por. J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2012, s. 111; E. Ja- neczko, Zasiedzenie, Zielona Góra 2003, s. 11–12; A. Kunicki, Zasiedzenie w prawie pol- skim, Warszawa 1964, s. 13. 82 Por. P. Dąbkowski, Prawo..., s. 264. 83 Ibidem, s. 264. 84 Ibidem, s. 265. 85 Por. A.Z. Helcel, Dawne..., s. 202. 86 Por. P. Dąbkowski, Prawo..., s. 265. 38 2. Rys historyczny w domu męża. Wolność taką ustanawiano z reguły wtedy, gdy własność zabudowań przechodziła na nowego właściciela. Znane były także wolności przechodu przez cudzą bramę, drzwi, a nawet mielenia zboża w cudzym młynie87. Wolności dotyczące gruntu (ziemne) dzieliły się na gruntowe, leśne oraz wodne88. Wolności obciążające grunt należały do najliczniejszych, w szczególności zalicza się do nich wolność drogi czy przechodu, pędze- nia trzody, przegonu, przeprowadzania narzędzi rolniczych czy wozów. Znano także wolności przechodu przez cudze łąki po sianokosach. Wolność przejazdu mogła także zawierać uprawnienie do ścinania drzew w lesie na naprawę wozu, który w trakcie jazdy przez las uległ zepsuciu. Od wolności drogi odróżniano wolność ścieżki. Do wolności gruntowych zaliczyć można także prawo do kopania gliny i piasku, wydobywania ziemi na budowę i naprawę jazów i grobli, przybijania promem do cudzego brzegu. Ostatnia z wymienionych wolności zwią- zana była często z wolnością przechodu i przejazdu. Do wolności gruntowych należała także ta, która pozwalała na spuszczanie wody ze stawów na cudzy gr
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Służebności gruntowe według kodeksu cywilnego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: