Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00485 006962 13418560 na godz. na dobę w sumie
Sofia - upersonifikowana Mądrość Boża. Dzieje wyobrażeń w kręgu kultury bizantyńsko-słowiańskiej - ebook/pdf
Sofia - upersonifikowana Mądrość Boża. Dzieje wyobrażeń w kręgu kultury bizantyńsko-słowiańskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 490
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9826-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
Autorka opisuje wyobrażenia Sofii – upersonifikowanej Mądrości Bożej, charakterystyczne dla kultury duchowej wschodniego chrześcijaństwa, zwłaszcza zaś Bizancjum i obszaru Slavia Orthodoxa. Stara się znaleźć odpowiedź na pytanie, kim, zdaniem średniowiecznych twórców bizantyńskich i słowiańskich, była Mądrość Boża, ukazywana w żeńskiej postaci: czy mamy w jej przypadku do czynienia z symbolicznym przedstawieniem Boga (Chrystusa – Logosu lub Ducha Świętego) czy też z wyobrażeniem o drugiej, kobiecej naturze Stwórcy? Ukazuje miejsce, zajmowane przez Sofię w kulturze obszaru Slavia Orthodoxa. Analizie poddaje zatem wybrane zabytki średniowiecznego piśmiennictwa południowo- i wschodniosłowiańskiego: teksty, w których Mądrość Boża została utożsamiona z Chrystusem, skojarzona z Bogurodzicą lub też pojawia się jako byt autonomiczny, posiadający jednoznacznie kobiecą tożsamość. Ponadto porównuje ze sobą wielu przykładów ikonograficznych wyobrażeń upersonifikowanej Mądrości Bożej, pojawiających się na ikonach, miniaturach zdobiących rękopisy, mozaikach i malowidłach naściennych. Książka może spowodować lub utwierdzić w wierze wszystkich wątpiących. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zof ia A . Br zozow sk a Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża Dzieje wyobrażeń w kręgu kultury bizantyńsko-słowiańskiej B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ z a ł o ż o n a p r z e z Profesora Waldemara Cerana w 1997 r. № XXIV B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A XXIV Zof ia A . Brzozow sk a Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża Dzieje wyobrażeń w kręgu kultury bizantyńsko-słowiańskiej B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ № XXIV K O M I T E T R E D A K C Y J N Y Mirosław J. Leszka – przewodniczący Andrzej Kompa – sekretarz Sławomir Bralewski Paweł Filipczak Maciej Kokoszko Kirił Marinow Teresa Wolińska R E C E N Z E N T prof. dr hab. Józef Naumowicz, Uniwersytet Kard. Stefana Wyszyńskiego A DI US TAC J A I KOR E K TA Jan Mikołaj Wolski, Andrzej Kompa SK Ł A D I Ł A M A N I E Tomasz Pietras OKŁADKĘ I SKŁAD KSIĄŻKI PROJEKTOWAŁ Sebastian Buzar A DR E S R E DA KC J I Katedra Historii Bizancjum UŁ ul. A. Kamińskiego 27a 90-219 Łódź, Polska bizancjum@uni.lodz.pl www.bizancjum.uni.lodz.pl Wydrukowano z dostarczonych Wydawnictwu gotowych materiałów Ilustracja na okładce pochodzi z rękopisu bizantyńskiego z XIII w. (РНБ, греч. 269, fol. 3) Autorka dziękuje za udzielenie zgody na jej wykorzystanie Oddziałowi Rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w St. Petersburgu Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki, przyznanych na podstawie decyzji nr DEC-2011/03/N/HS2/00890 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015. Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I  Drukowano na papierze Stella Press 65 g dostarczonym przez PaperlinX Sp. z o.o.  Zam. nr W.06992.15.0.M  Ark. druk. 30,625  Printed in Poland  ISBN 978-83-7969-825-7  eISBN 978-83-7969-826-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego  90-131 Łódź, ul. W. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl  ksiegarnia@uni.lodz.pl  tel. (42) 665 58 63, fax (42) 665 58 62 Pamięci mojej Babci Zofii (1920–2015) Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R O Z D Z I A Ł I Wyobrażenia o Mądrości Bożej w chrześcijaństwie wschodnim . 1. Chrystus – Wcielone Słowo Boże jako Sofia w tradycji bizantyńskiej . . . . . . . . . 1.1. Chrystus – Mądrość Boża w pismach Ojców Kościoła . 1.2. Wątki sofijne w hymnografii bizantyńskiej . 1.3. Wcielone Słowo czy niestworzona energia? Między chrystologią a sofio- . . logią palamizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Komu tak naprawdę dedykowano w Bizancjum kościoły Hagia Sofia? . 1.5. Chrystus – Mądrość Boża w ikonografii Kościoła wschodniego . . . . . . 2. Duch Święty jako Sofia w tradycji bizantyńskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R O Z D Z I A Ł II Źródła żeńskiej personifikacji Sofii w duchowości bizantyńsko- prawosławnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Upersonifikowana Mądrość Boża w Starym Testamencie . 1.1. Księga Przysłów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 19 22 26 43 49 55 71 87 93 93 96 vi . . . . . . . 1.2. Księga Hioba . 1.3. Mądrość Syracha . 1.4. Księga Mądrości [Salomona]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 109 118 134 134 141 146 162 2. Maryjny wymiar Sofii w kulturze wschodniego chrześcijaństwa . 2.1. Bogurodzica jako „dom Mądrości” w duchowości bizantyńskiej . . 2.2. Maryjno-eklezjastyczny wymiar Sofii na obszarze Slavia Orthodoxa . . . . . . . . . . . 2.2.1. Świątynie Hagia Sofia w źródłach proweniencji słowiańskiej . 2.2.2. Bogurodzica jako „dom Sofii” w słowiańskim malarstwie ikonowym . . . . . . . . R O Z D Z I A Ł III Chrześcijańska muza – Sofia jako inspiratorka świętych w ikonografii Kościoła wschodniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 1. Przedstawienia Sofii jako muzy w sztuce bizantyńskiej (VI–XIII w.) . . 2. Personifikacja Mądrości Bożej w sfragistyce bizantyńskiej (VI–XI w.) . 3. 4. Wyobrażenia Sofii jako muzy w sztuce ruskiej (XIV–XVI w.) . Sofia – muza w sztuce okresu „renesansu Paleologów” na Bałkanach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 194 198 227 R O Z D Z I A Ł IV Uczta u Pani Mądrości (Prz 9, 1–6). Dzieje motywu w piśmiennictwie i sztuce obszaru Slavia Orthodoxa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 1. Prz 9, 1–6 w piśmiennictwie staro-cerkiewno-słowiańskim . . . 2. Motyw „uczty Mądrości” w sztuce obszaru Slavia Orthodoxa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 286 Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża... R O Z D Z I A Ł V Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża w kulturze Nowogrodu Wielkiego (XIII–XVI w.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . vii . . 319 . . . . . . . . . . . . Wielkiego (XIII–XV w.) . 1. Republika Świętej Sofii. Mądrość Boża w ideologii politycznej Nowogrodu . . . 2. Caryca Sofia Przemądra. Wyobrażenie o upostaciowionej Mądrości Bożej . . a folklor północnoruski . . 3. Tronująca Sofia na ikonach nowogrodzkich – geneza i rozwój motywu . 4. Kontrowersje wokół ikon Sofii w świetle źródeł ruskich z XV–XVI w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . Wykaz skrótów . Bibliografia . . . . . . . Źródła . Opracowania . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Резюме . . . . . Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks nazw geograficznych i etnicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ilustracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320 341 345 368 379 385 389 389 405 439 443 447 459 465 Spis treści Wstęp Jeśli wierzyć anonimowemu słowiańskiemu hagiografowi z IX–X w., św. Kon stantyn Filozof, znany też pod zakonnym imieniem Cyryla, brat św. Meto dego, później szy Apostoł Słowiańszczyzny, miał w dzieciństwie doświadczyć osobliwej wizji. W wieku siedmiu lat w sennym marzeniu został poproszony o wybranie dla siebie mał żonki spośród wielu panien na wydaniu, przyprowadzonych przed jego oblicze. Przyj rzawszy się zgromadzonym wokół pięknościom, zwrócił uwagę na jedną z nich, która swoją urodą i nieomal cesarskim strojem przyćmiewała wszystkie konkurentki. Wy branką Konstantyna była – jak się później okazało – Sofia, upersonifikowana Mą drość Boża…1 Wizja, znana nam z trzeciego rozdziału żywotu obszernego św. Konstantyna Filo zofa, była już obiektem dogłębnych studiów i doczekała się obszernej literatury przed miotu2. Rzadko jednak 1 Żywot Konstantyna, 3, tłum. T.  L e h r - S p ł a w i ń s k i, s. 7. 2 Przegląd istniejącej literatury przedmiotu znajdzie Czytelnik m.in. w następujących pracach: D. Č e š m e d ž i e v, Sofija – Premădrost Božija v kirilo-metodievskija agiogra‑ fski cikăl, Pbg 23.1, 1999, s. 67–69; i d e m, Sofija – Premudrost’ Bož’ja v kirillo-mefodie‑ vskom agiografičeskom cikle, BHR 28, 2000, s. 20–22. 2 w dotychczasowych badaniach zwracano uwagę na fakt, iż poja wiająca się na kartach interesującego nas tu źródła personifikacja Mądrości Bożej nie jest elementem, charakterystycznym tylko dla jednego utworu staro- cerkiewno-słowiań skiego, ale częścią bardziej złożonego, wykraczającego daleko poza zwykłą literacką konwencję3, zjawiska, którego przejawy odnaleźć możemy na gruncie cywilizacji wschod niochrześcijańskiej nie- omal wszędzie: w ikonografii i piśmiennictwie, a nawet w architekturze (fenomen kościołów Hagia Sofia). Bohaterką niniejszej rozprawy jest zatem Sofia – uosobiona Mądrość Boża, fi gura, mająca swe źródło w starotestamentowej tradycji sapien- cjalnej (hebr. Hokmah, gr. Sofía), a następnie znajdująca twórcze roz- winięcie w kulturze bizantyńsko-sło wiań skiej. Postaci tej nie należy postrzegać w kategoriach zwykłej personifikacji, ani – tym bardziej – mylić ze św. Zofią (męczennicą, żyjącą według przekazów hagiograficz- nych w II w.). W tekstach staro-cerkiewno-słowiańskich Sofię przyjęto określać ter minami свѧтая София i София Прýм©дрость Божия4. Na potrzeby niniejszych rozwa żań, by uniknąć nieporozumień i podkre- ślić fakt, iż uperso nifikowana Mądrość i św. Zofia to dwa, zu pełnie różne byty, postanowiłam nazywać przedmiot moich badań mia nem, bę dącym dokładnym tłumaczeniem drugiego z wy mienionych wyżej określeń scs: Sofia – Mą drość Boża. W tym miejscu należałoby postawić pytanie, kim jest uosobiona Mądrość? Za gadnienie to było przedmiotem filozoficznych dociekań wielu osób, od epoki patry stycznej poczynając, a na współczesnej teologii 3 Zapewne refleksem tej samej literackiej tradycji jest chociażby, zawarta w doku- mentach soboru in Trullo z 691–692 r., pochwała cesarza Justyniana II, w której znaj- duje się metaforyczne sformułowa nie, iż jest on osobą, którą Sofia obrała na swojego małżonka. SC, col. 932–933. Z. G a v r i l o v i ć, Divine Wisdom as Part of Byzantine Imperial Ideology. Research into the Artistic Interpretations of the Theme in Medieval Serbia Narthex Programmes of Lesnovo and Sopoćani, Zog 11, 1980, s. 44; F. D v o r n i k, Byzantine Political Ideas on Kievian Russia, DOP 9/10, 1956, s. 87. 4 W tym miejscu warto też zaznaczyć, iż leksem прýм©дрость ma również inne znaczenia: „filozofia”, „prawdziwa wiara” (ὀρθόδοξος πίστις). Staroslavjanskij slovar’ po rukopisjam X–XI vv., Moskva 1994. Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża… 3 feministycznej kończąc. Wizja Hok mah/Sofía, pojawiająca się na kartach trzech tekstów starotestamentowych (Księgi Przy słów, Mądrości Syracha oraz Księgi Mądrości) stwarza bowiem u odbiorcy nieodparte wrażenie, iż figura ta jest nieomal niezależnym od Stwórcy bytem duchowym, niejako Bogiem w żeńskiej postaci. Niniejsza praca w żaden sposób nie pretenduje do for mułowania jakichkolwiek twierdzeń na temat istoty Sofii z teolo- gicznego punktu wi dzenia. Przedmiotem naszych studiów będą nato- miast dzieje jej ikonograficznych i lite rackich wyobrażeń, utrwalonych w źródłach, pochodzących z konkretnego obszaru (Slavia Orthodoxa) i określonej epoki historycznej (średniowiecza). Ramy terytorialne prowadzonych w rozprawie rozważań wyznacza zatem prze strzeń Slavia Orthodoxa, rozumiana jako część Słowiańszczyzny Południowej i Wschodniej, objęta cywilizacyjnymi wpływami Bizancjum. Interesujący mnie feno men staram się badać równolegle na płaszczyźnie kultury trzech etnosów: bułgar skiego, serbskiego i ruskiego. Ponieważ jednak duchowości, piśmiennictwa i sztuki obszaru Slavia Orthodoxa nie sposób analizować w oderwaniu od ich cywilizacyjnego źródła, kul- tura wschodniochrześcijańska jest stale obecna w toku mych rozważań, a będące jej produktem artefakty stanowią cenne tło porównawcze dla prezentowanych przeze mnie zjawisk. Biorąc pod uwagę fakt, iż w centrum mojego zainteresowania znajduje się kultura bizantyńsko-słowiańska, za cezurę początkową pracy należało- by uznać okres kształto wania się piśmiennictwa w języku staro-cerkiewno- słowiańskim (scs) i chrześcijańskiej duchowości na Bałkanach i na Rusi, tj. X–XI w. Specyfika materiału źródłowego spra wiła jednak, że zdecydowana większość prezentowanych w rozprawie zagadnień doty czy XIII–XV w. W dość ela styczny sposób należałoby również pojmować końcową ramę cza sową tematu. Schyłek XV stulecia, będący dla historyka–mediewisty często kroć nie przekra czalną barierą, w dziejach wyobrażeń na temat upo- staciowionej Mądro ści Bożej stano wiłby cezurę sztuczną. Niejednokrotnie widać bowiem wyraźnie, że pro cesy kultu rowe, zapoczątko wane na obsza- rze Slavia Orthodoxa w XIV–XV w. znajdują swe pełne roz winięcie już w tzw. okresie postbizantyńskim (XVI–XVII w.). Wstęp 4 W tym miejscu należałoby jeszcze raz podkreślić, że fenomen uper- sonifikowanej Mądrości Bożej badam na płaszczyźnie chrześcijaństwa wschodniego. Z tego też względu poza obszarem moich zainteresowań w niniejszej monografii pozostają (niejed nokrotnie niezwykle ciekawe) wyobrażenia na temat Sofii, funkcjonujące w ob rębie innych kręgów cywi- lizacyjnych. Spośród nich wymienić można zwłaszcza: • Judaizm – w pracy uwzględnione zostały tylko te elementy żydow- skiej tradycji sapiencjalnej, które wywarły wpływ na ukształtowanie się obrazu Sofii w kultu rze bizantyńsko-słowiańskiej. Wiele miej- sca poświęcam zatem starotestamen towym korzeniom personifika- cji Mądrości Bożej. Poglądy filozoficzne tworzą cego na przełomie er Filona Aleksandryjskiego wspominane są natomiast już tylko epizodycznie. Z niezwykłym żalem musiałam również pominąć zagadnie nie, opisywanej przez tego myśliciela na kartach De vita contemplativa, religij nej wspólnoty kobiet (zaliczanej do grupy terapeutów), które obierały Sofię na swą towarzyszkę życia (mał- żonkę?)5. Poza kręgiem moich zainteresowań pozo staje również całokształt wyobrażeń o Mądrości w średniowiecznej kabalistyce6. • Chrześcijaństwo zachodnie – wizja Sofii w kulturze łacińskiego śre- dniowiecza jest fenomenem niezwykle złożonym, wielowątkowym i zasługującym na od rębne opracowanie. W niniejszej dysertacji uwzględnione zostały tylko te jego elementy, które mogły oddzia- łać na uformowanie się zgoła unikalnych wyobra żeń o upersoni- fikowanej Mądrości Bożej na gruncie ruskim (przede wszystkim w Nowogrodzie Wielkim). Niejednokrotnie w toku narracji pre- zentowane są również ikonograficzne wi zerunki Sofii, pochodzą- ce z regionów, objętych za równo wpływami sztuki bi zantyńskiej, jak i zachodnioeuropejskiej, np. z Italii czy terenów lewantyń- skich, znajdujących się czasowo pod panowaniem łaciń skim. 5 S. S c h r o e r, Wisdom Has Built Her House. Studies on the Figure of Sophia in the 6 J. D e u t s c h K o r n b l a t t, Solov’ev’s Androgynous Sophia and the Jewish Bible, Collegeville 2000, s. 102–104, 111. Kabbalah, SRev 50, 1991, s. 486–496. Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża… 5 Poza zakresem moich badań pozostają natomiast poglądy zachod- nich Oj ców Kościoła (m.in. św. Augustyna). Niezwykle fascynującą i godną oddziel nych studiów kwestią jest miejsce Sofii w misty- ce kobiecej z XI–XIII w. (m.in. w pismach słynnej Hildegardy z Bingen, Elżbiety z Hesji, Gertrudy z Helfty). Godzien odno- towania jest również fakt, iż upersonifikowana Mądrość Boża poja wiała się w myśli innych teologów średniowiecznych, np. twór- ców związanych z dworem karolińskim (Alkuina, Jana Szkota Eriugeny), Hrabana Maura, Piotra Damianiego, Alberta Wielkiego, Bernarda z Clairvaux, czy też późnych misty ków niemieckich (Mistrza Eckharta, Henryka Suzo, Mi kołaja z Kuzy). Należy także nadmienić, że ikonograficzne wyobrażenia Sofii odnaleźć może- my na mi niaturach, zdobiących łacińskie rękopisy7. • Islam – poza ramami tematycznymi niniejszej rozprawy pozostają m.in. komenta rze do starotestamentowych ksiąg sapiencjalnych autorstwa średnio wiecznych myślicieli muzułmańskich (np. żyją- cego w jedenastowiecznej Kordobie Ibn Hazma, wyrażającego zdziwienie, że opisana w ósmym rozdziale Księgi Przysłów uper- sonifikowana Mądrość Boża sprawia de facto wrażenie niezależ nej od Jahwe bogini)8 oraz zagadnienie wpływu wschodniochrześci- jańskiej sofio logii na duchowość suficką. Niemniej istotne jest również zastrzeżenie, że w niniejszej rozprawie pragnęłam ukazać całokształt wyobrażeń na temat upersonifikowanej 7 M. T. d’A l v e r n y, La Sagesse et ses sept filles. Recherches sur les allégories de la philo‑ sophie et des arts libéraux du IXe au XIIe siecle, [in:] e a d e m, Etudes sur le symbolisme de la Sagesse et sur l’iconographie, Aldershot 1993, s. 245–278 (I); F. v. L i l i e n f e l d, „Frau Weisheit” – in Byzantinischen und Karolingischen Quellen des 9. Jahrhunderts – allegorische Personifikation, Hypostase oder Typos?, [in:] i d e m, Sophia – die Weisheit Gottes. Gesammelte Aufsätze 1983–1995, Erlangen 1997, s. 111–150; B. M c G i n n, P. F. M c G i n n, Mistycy wczesno chrześcijańscy. Wizje Boga u mistrzów duchowych, tłum. E. E. N o w a k o w s k a, Kraków 2008, s. 75–86, 145–156; J. S e b e s t a, Ikona Bożej Mądrości – Sedes Sapientiae. Boska Sofia w nauczaniu i ikonografii chrześcijańskiej, SEł 13, 2011, s. 437–439, 443–449. 8 B. L a n g, Lady Wisdom: a Polytheistic and Psychological Interpretation of a Biblical Goddess, [in:] A Feminist Companion to Reading the Bible. Approaches, Methods and Strategies, ed. A. B r e n n e r, C. F o n t a i n e, Sheffield 1997, s. 400. Wstęp 6 Mądrości Bożej, mieszczą cych się w ramach wschodniochrześcijańskiej ortodoksji. Z tego też względu poza ob szarem moich zainteresowań pozo- stają te wizje Sofii, które uznane zo stały za heretyckie lub były propagowa- ne tylko przez pewną grupę wyznawców, znajdujących się na pery feriach Kościoła czy – tym bardziej – poza nim. Zgodnie z powyższym założeniem zdecydowałam się nie włączać do analizy źró deł gnostyckich (m.in. słynnych tekstów z Nag Hammadi, IV w.), w których odnaleźć można niezwykle rozwiniętą pod względem filozoficznym wizję uosobionej Sofii, uznanej za jeden z tzw. eonów oraz ostatnią z Boskich emanacji, która przez swój upa dek przyczyniła się do powstania świata materialnego9. Poza kręgiem moich dociekań pozostaje również sfera słowiańskiego folk loru. Wyjątek uczyniony został jedynie dla ludowych przekazów na temat upostacio wionej Mądrości Bożej, pochodzących z okolic Nowogrodu Wielkiego, ze względu na ich nie zwykłą zbieżność z wizją, wyłaniającą się z innych źródeł proweniencji północ noru skiej. Zagadnienie, znajdujące się w centrum mojego zainteresowania, było obiektem wielu studiów na gruncie światowej humanistyki. W obco- języcznej literaturze przedmiotu wyodrębnić można kilka grup opraco- wań naukowych na dany temat: • Prace badaczy zachodnich, związanych z nurtem teologii femini- stycznej (np. Ca itlin Matthews, Roberta Powella)10 nie uwzględ- niają zazwyczaj wielowieko wej obecności omawianego motywu 9 Sofiologia gnostycka posiada już dość obszerną literaturę przedmiotu, m.in. G. Q u i s p e l, Gnoza, tłum. B. K i t a, Warszawa 1988, s. 34–35, 86–90, 118–151; M. K. Tr o f i m o v a, Pervyj pokajannyj gimn Sofii. Iz gnostičeskoj interpretacii, VDI 4, 1990, s. 105–117; K. R u d o l p h, Gnostycka kosmologia i kosmogonia, Nom 2, 1992, s. 5–24; i d e m, Gnoza. Istota i historia późnoantycznej formacji religijnej, tłum. G. S o w i ń s k i, Kraków 1995, s. 65–84, 93–101, 116–118, 138–143, 186–187, 204–208, 280–283; J. F. N a s h, Sophia: the Gnostic Heritage, EQ 5, 2009, s. 29–39. 10 C. M a t t h e w s, Sophia, Goddess of Wisdom. Bride of God, Wheaton 2001; R. P o w e l l, The Sophia Teachings. The Emergence of the Divine Feminine in our Time, Great Barrington 2007. Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża… 7 w duchowości prawosławnej. Nie prezen tują również – lub ukazują w sposób niezwykle pobieżny – procesu kształtowa nia się wyobra- żeń o Mądrości Bożej w myśli wczesnochrześcijań skiej, pismach Ojców Kościoła, cywilizacji bizantyńskiej oraz średniowiecznej kulturze ob szaru Slavia Orthodoxa. • Teksty o charakterze ściśle biblistycznym – księgi starotestamentowe, zawierające wizję upersonifikowanej Mądrości Bożej przyciągają od dawna uwagę uczonych, takich jak m.in. Richard J. Clifford11, John Day12, Judith M. Hadley13, Bernhard Lang14, Roland E. Murphy15, Silvia Schroer16, Alice M. Sinnott17. Anali zując fenomen Sofii 11 R. J. C l i f f o r d, Proverbs IX: a Suggested Ugaritic Parallel, VT 25, 1975, s. 298–306; i d e m, Wisdom, Collegeville 2013. 12 J. D a y, Asherah in the Hebrew Bible and Northwest Semitic Literature, JBL 105, 1986, s. 385–408; i d e m, Yahweh and Gods and Goddesses of Canaan, [in:] Ein Gott allein? JHWH-Verehrung und biblischer Monotheismus im Kontext der israelitischen und altorien‑ talischen Religionsgeschichte, ed. W. D i e t r i c h, M. A. K l o p f e n s t e i n, Freiburg 1994, s. 181–193; i d e m, Foreign Semitic Influence on the Wisdom of Israel and its Appropriation in the Book of Proverbs, [in:] Wisdom in Ancient Israel. Essays in honour of J. A. Emerton, ed. J. D a y, R. P. G o r d o n, H. G.M. W i l l i a m s o n, Cambridge 1995, s. 55–70. 13 J. M. H a d l e y, The Khirbet el-Qom Inscription, VT 37, 1987, s. 50–62; e a d e m, Yahweh and „his Asherah”: Archaeological and Textual Evidence for the Cult of the Goddess, [in:] Ein Gott allein?…, s. 235–256; e a d e m, Wisdom and the Goddess, [in:] Wisdom in Ancient Israel…, s. 234–243; e a d e m, From Goddess to literary Construct: the Transformation of Asherah into Hokmah, [in:] A Feminist Companion to Reading the Bible. Approaches, Methods and Strategies, ed. A. B r e n n e r, C. F o n t a i n e, Sheffield 1997, s. 360–399. 14 B. L a n g, Der monarchische Monotheismus und die Konstellation zweier Götter im Frühjudentum: ein neuer Versuch über Menschensohn, Sophia und Christologie, [in:] Ein Gott allein?…, s. 559–563; i d e m, Lady Wisdom…, s. 400–423. 15 R. E. M u r p h y, Assumptions and Problems in Old Testament Research, CBQ 29, 1967, s. 101–112; i d e m, Wisdom and Creation, JBL 104, 1985, s. 3–11; i d e m, Wisdom’s Song: Proverbs 1:20–33, CBQ 48, 1986, s. 456–460; i d e m, Wisdom and Eros in Proverbs 1–9, CBQ 50, 1988, s. 600–603; i d e m, The Personification of Wisdom, [in:] Wisdom in Ancient Israel…, s. 222–233. 16 S. S c h r o e r, Die personifizierte Sophia im Buch der Weisheit, [in:] Ein Gott allein?…, s. 543–557; e a d e m, Wisdom Has Built Her House… 17 A. M. S i n n o t t, The Personification of Wisdom, Farnham 2005. Wstęp 8 z literaturoznawczego lub teologicznego punktu wi dzenia, stara- jąc się osadzić go w szerszym kontekście kultury religijnej starożyt- nego Bliskiego Wschodu i tym samym zrozumieć jego genezę, badacze ci nie uwzględniają zazwyczaj dziejów interesującego nas tu motywu w późniejszej tradycji chrześcijańskiej. • Monografie i artykuły naukowe poświęcone obecności figury upersonifikowanej Mądrości Bożej na obszarze Słowiańszczyzny Wschodniej – prace tego rodzaju charakteryzują się częstokroć nie- zwykle szerokim spojrzeniem na analizowany fenomen, prezentując jednocześnie wiele aspektów funkcjonowania motywów sofijnych w kulturze wczesnochrześcijańskiej i bizantyńskiej. Badania nad iko nograficznymi i literackimi wizerunkami Sofii, znanymi ze źró- deł staroruskich, zapoczątkowano już w pierwszej połowie XX w., a ich efektem były teksty m.in. Alberta M. Ammana18, Gieorgija Fłorowskiego19 i Siergieja Awierin cewa20. Próbę syntetycznego ukazania bizantyńskich i staroruskich wyobrażeń na temat Sofii podejmował kilkakrotnie w swoich artykułach John Meyendorff21. 18 A. M. A m m a n n, Darstellung und Deutung der Sophia im vorpetrinischen Russland, OCP 4, 1938, s. 120–156; i d e m, Slawische „Christus–Engel” Darstellungen, OCP 6, 1940, s. 467–494. 19 G. F l o r o v s k y, The Hagia Sophia Churches, [in:] i d e m, Aspects of Church History, Belmont 1975, s. 131–135; i d e m, O počitanii Sofii, Premudrosti Božiej, v Vizantii i na Rusi, [in:] i d e m, Dogmat i istorija, Moskva 1998. 20 S. S. A v e r i n c e v, K ujasneniju smysla nadpisi nad konchoj central’noj apsidy Sofii Kievskoj, [in:] Drevnerusskoe iskusstvo i chudožestvennaja kul’tura domongol’skoj Rusi, red. V. L a z a r e v, Moskva 1972, s. 25–49; i d e m, Premudrost’ v Vetchom Zavete, AlOm 1, 1994, s. 25–38; i d e m, Premudrost’ Božija postroila „dom” (Kniga Pritčej Solomonovych 9:1) dlja prebyvanija Božija s nami. Ponjatie Sofii i smysl ikony, [in:] Sofija Premudrost’ Božija. Vystavka russkoj ikonopisi XIII–XIX vv. iz sobranij muzeev Rossii, red. O. S. P o p o v a, G. V. P o p o v, L. I. L i f š i c, G. V. S i d o r e n k o, Moskva 2000, s. 4–8; i d e m, Sofija – Logos. Slovar’, Kiev 2000. 21 J. M e y e n d o r f f, L’iconographie de la Sagesse Divine dans la tradition byzantine, CAr 10, 1959, s. 259–277; i d e m, Wisdom–Sophia: Contrasting Approaches to a Complex Theme, DOP 41, 1987, s. 391–401; i d e m, Tema „Premudrosti” v vostočnoevropejskoj srednevekovoj kul’ture i ee nasledie, [in:] Literatura i iskusstvo v sisteme kul’tury, red. B. B. P i o t r o v s k i j, Moskva 1988, s. 244–252. Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża… 9 Kilka wartościowych szkiców poświęconych interesującemu nas tu zagadnieniu uka zało się w drugiej połowie XX w. na łamach periodyku „Trudy Otdela drevnerusskoj literatury”22. Motyw uper- sonifikowanej Mądrości Bożej w sztuce wschodniochrześcijańskiej badali m.in. Lew Lifszic23, Engelina Smir nowa24 i Nina Kwliwidze25. Ak tualnie miejsce Sofii w kulturze staroruskiej znajduje się w cen- trum nauko wego zainteresowania przede wszystkim dwóch uczo- nych: Wiery Briusowej26 i Priscilli Hunt27. Po tematykę sapiencjalną 22 T. A. S i d o r o v a, Volotovskaja freska „Premudrost’ sozda sebe dom” i ee otnošenie k novgorodskoj eresi strigol’nikov v XIV v., TODL 26, 1971, s. 212–231; G. M. P r o c h o r o v, Poslanie Titu-ierarchu Dionisija Areopagita v slavjanskom perevode i ikonografija „Premudrost’ sozda sebe dom”, TODL 38, 1985, s. 18–41. 23 L. L i f š i c, Die Ikone „Sophia – Weisheit Gottes” aus der Sammlung der Museen des Moskauer Kreml’. Zur Frage nach der Herkunft und der Zeit des ersten Auftauchens des sogenannten „Novgoroder” ikonographischen Typs, [in:] „Die Weisheit baute ihr Haus”. Untersuchungen zu Hymnischen und Didaktischen Ikonen, ed. K. C. F e l m y, E. H a u s t e i n - B a r t s c h, München 1999, s. 29–42; i d e m, Sofija Premudrost’ Božija v russkoj ikonopisi, [in:] Sofija Premudrost’ Božija…, s. 9–17; i d e m, Premudrost’ v rus‑ skoj ikonopisi, VV 61, 2002, s. 138–150. 24 È. S. S m i r n o v a, Miniatjury dvuch novgorodskich rukopisej, [in:] Drevnerusskoe iskusstvo. Rukopisnaja kniga, red. O. I. P o d o b e d o v a, Moskva 1983, s. 180–203; e a d e m, Fonti della Sapienza. Le miniature di Novgorod del XV secolo, Milano 1996; e a d e m, Licevye rukopisi Velikogo Novgoroda XV v., Moskva 1994. 25 N. V. K v l i v i d z e, Ikona Sofii Premudrosti Božiej i osobennosti novgorodskoj liturgičeskoj tradicii v konce XV v., [in:] Sakral’naja topografija srednevekovogo goroda: Izvestija Instituta christianskoj kyl’tury srednevekov’ja, t. I, Moskva 1998, s. 86–99; e a d e m, Novgorodskaja ikona Sofii Premudrosti Božiej, [in:] e a d e m, Pravoslavnaja ikona. Kanon i stil’: K bogoslovskomu rassmotreniju obraza, Moskva 1998, s. 387–393. 26 V. G.  B r j u s o v a, Tolkovanie na IX Pritču Solomona v  Izbornike 1073  g., [in:] Izbornik Svjatoslava 1073 g. Sbornik statej, red. B. A. R y b a k o v, Moskva 1977, s. 292–306; e a d e m, Ikona „Sofija Premudrost’ Božija” novgorodskogo perevoda i „Slovo o Premudrosti”, [in:] Germenevtika drevnerusskoj literatury, red. M.Ju. Ljustrov, t. X, Moskva 2000, s. 384–395; e a d e m, Sofija Novgorodskaja. Pamjatnik iskusstva i istorii, Moskva 2001; e a d e m, Sofija Premudrost’ Božija v drevnerusskoj literature i iskusstve, Moskva 2006. 27 P. H u n t, The Novgorod Sophia Icon and „The Problem of Old Russian Culture”. Between Orthodoxy and Sophiology, Symp 4/6, 1999/2001, s. 1–40; e a d e m, Georgij Florovskij o novgorodskoj ikone sv. Sofii v kontekste moskovskoj kul’tury XVI v., NIS 10 (20), 2003, s. 133–175; e a d e m, Confronting the End. The Interpretation of the Last Wstęp 10 sięgają też w swych studiach bada cze z najmłodszej generacji (m.in. Natalia Bachariewa28, Alexandra Deyneka29, Siergiej Zołotariew30). Próbę syntetycznego ukazania staroruskich wyobrażeń o uosobio- nej Mądrości Bożej na szerokim tle kultury Bizancjum i obszaru Slavia Orthodoxa podejmowali także m.in. Petr Balcarek31, Donald M. Fiene32 i Mar kus Osterrieder33. Cenną pomocą w badaniach nad fenomenem Sofii oka zać się może również, zawierający wiele interesujących tekstów i starannie do brany materiał ikonograficz- ny, album, opublikowany w dwóch wersjach języ kowych (włoskiej i rosyjskiej)34. • Prace poświęcone literackim i ikonograficznym wyobrażeniom Mądrości Bożej na gruncie południowosłowiańskim – studia na ten temat zainicjowane zostały już w połowie XX w. przez Svetozara Radojčicia, specjalizującego się zwłasz cza w późnośredniowiecznym Judgment in a Novgorod Wisdom Icon, Bsl 65, 2007, s. 275–325; e a d e m, The Wisdom Iconography of Light. The Genesis, Meaning and Iconographic Realization of a Symbol, Bsl 67, 2009, s. 55–118. 28 N. N. B a c h a r e v a, Obraz Premudrosti iz Pritč Solomonovych v vostočno-chri‑ stianskoj ekzegetike, VNU 1.6, 2007, s. 123–128; e a d e m, Sofijnye motivy v vostočno-chri‑ stianskoj chudožestvennoj kul’ture IV – načala XV vv. Avtoreferat dissertacii na soiskanie učenoj stepeni kandidata filosofskich nauk, Nižnij Novgorod 2007. 29 A. D e y n e k a, The Ackland Sophia: Contextualizing, Interpreting, and „Containing” Wisdom, Chapel Hill 2007. 30 S. Z o l o t a r e v, O chramach vo imja Sofii Premudrosti Božiej, VNGU.IF 49, 2008, s. 16–19; i d e m, Sofija Premudrost’ Božija. Problemy i perspektivy religiozno-filosofskogo i iskusstvovedčeskogo osmyslenija, GRCR 44/45, 2008, s. 228–330. 31 P. B a l c a r e k, The Image of Sophia in Medieval Russian Iconography and its Sources, Bsl 60, 1999, s. 593–610. 32 D. F. F i e n e, What is the Appearance of Divine Sophia?, SRev 48, 1989, s. 449–476. 33 M. O s t e r r i e d e r, Das Land der Heiligen Sophia: das Auftauchen des Sophia- motivs in der Kultur der Ostslaven, WSA 50, 2002, s. 5–62. 34 Sophia. La Sapienza di Dio, ed. G. C. A z z a r o, P. A z z a r o, Milano 1999; Sofija Premudrost’ Božija. Vystavka russkoj ikonopisi XIII–XIX  vv. iz sobranij muzeev Rossii, red. O. S. P o p o v a, G. V. P o p o v, L. I. L i f š i c, G. V. S i d o r e n k o, Moskva 2000. Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża… 11 malarstwie serbskim35. Wzmiankowany kierunek badaw czy konty- nuują aktualnie m.in. Dragiša Bojović36 i Branka Vranešević37. Z pomocą jakich źródeł można badać figurę upersonifikowanej Mądrości Bożej w kulturze bizantyńsko-słowiańskiej? Przede wszystkim należy w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, iż historyk pragnący zgłę- bić wspomniane zagadnienie nie dysponuje – tak jak biblista – zamknię- tym korpusem tekstów, pozwalających na przeprowadzenie całościowej analizy interesującego go fenomenu. Utwory, poruszające problematykę sapiencjalną, zaczynają bowiem na obszarze Slavia Orthodoxa powstawać niezwykle późno – u schyłku XV w. (Słowo o Mądrości czy Wyjaśnienie, czym jest Sofia Mą drość Boża Zenobiusza z Otyni). W badaniach nad motywem uosobionej Mądrości zawodne okazują się również, zazwyczaj tak przydatne w studiach nad wyobrażeniami religij nymi dawnych epok, źródła hagiograficzne i hymnograficzne. W Kościele wschodnim w śre- dniowieczu nie istniała odrębna tradycja liturgiczna, poświęcona Sofii. Oficjum na jej cześć pojawiło się na obszarze Słowiańszczyzny Wschodniej dopiero w XVII w. (za jego autora uważany jest zazwyczaj książę Siemion 35 S. R a d o j č i ć, Umetnički spomenici manastira Chilandara, ZRVI 3, 1955, s. 163–192; i d e m, Freske Markovog Manastira i život sv. Vasilija Novog, ZRVI 4, 1956, s. 215–227; i d e m, Likovi inspirisanich, [in:] i d e m, Tekstovi i freske, Novi Sad 1965, s. 9–22; i d e m, Freska pokajanja Davidovog u ochridskoj sv. Sofiji, [in:] i d e m, Tekstovi i freske…, s. 128–135; i d e m, Staro srpsko slikarstvo, Beograd 1966; i d e m, La table de la Sagesse dans la lite‑ rature et l’art serbes, ZRVI 16, 1975, s. 215–224; i d e m, Zografi. O teoriji slike i slikar‑ skog stvaranja u našoj staroj umetnosti, [in:] i d e m, Odabrani članci i studije 1933–1978, Beograd–Novi Sad 1982, s. 81–96; i d e m, O Trpezi Premudrosti u srpskoj književno‑ sti i umetnosti od ranog XIII do ranog XIX v., [in:] i d e m, Odabrani članci i studije 1933–1978…, s. 223–229; i d e m, Prilozi za istoriju najstarijeg ochridskog slikarstva, [in:] i d e m, Odabrani članci i studije 1933–1978…, s. 109–127; i d e m, Uloga antike u starom srpskom slikarstvu, [in:] i d e m, Odabrani članci i studije 1933–1978…, s. 65–73. 36 D. B o j o v i ć, Trpeza Premudrosti archiepiskopa Danila II, PKJIF 74, 2008, s. 21–29; i d e m, Trpeza Premudrosti, Beograd–Niš 2009. 37 B. Vr a n e š e v i ć, Primer personifikacija Božanske Premudrosti u Radoslavljevom jevanđelju, NViz 9, 2011, s. 377–387; e a d e m, Muza – Božanska Premudrost: jedan anti‑ čki motiv i njegova transformacija u chrišćanskom kontekstu, NViz 10, 2012, s. 415–427. Wstęp 12 Szachowski)38. Chcąc stworzyć możliwie całościowe opracowanie motywu uosobionej Mądrości Bożej, badacz zmu szony jest więc zbierać i zestawiać ze sobą zazwyczaj dość enigmatyczne informacje, rozproszone w wielu różnych źródłach. W niniejszej pracy wykorzystywałam zatem następują- ce rodzaje przekazów, analizując dawne teksty w oparciu o ich ist niejące edy cje i wydania faksymilne rękopisów: • Historiografia (bizantyńska i słowiańska) – źródła tego rodzaju, uważane po wszechnie za podstawę warsztatu mediewisty, w studiach nad wyobrażeniami sapiencjalnymi okazały się przydatne tylko jako materiał do badań nad dziejami świątyń Hagia Sofia oraz sposobem, w jaki były one odbierane przez ludzi śre dniowiecza. Swoisty wyją- tek stanowią w tej kategorii latopisy nowogrodzkie (I–IV). W prze- ciwieństwie do kronik, pochodzących z innych obszarów, są one bowiem zabytkami, pozwalającymi dać w miarę precyzyjną odpo- wiedź na pytanie, w jaki sposób przedstawiciele środowiska, w któ- rym powstawały, postrzegali uosobioną Mądrość Bożą. • Itineraria – datowane na XIII–XV w. relacje podróżników ruskich z pobytu w stolicy Bizancjum (m.in. arcybiskupa Antoniego, tj. Dobryni Jadrejkowicza, Stefana z Nowogrodu, Ignacego ze Smoleńska, diakona Zosyma)39 pozwalają zaob serwować, w jaki sposób Słowianie Wschodni postrzegali konstantynopo litańską świątynię Hagia Sofia i interpretowali jej nazwę. • Pisma wschodnich Ojców Kościoła oraz późniejszych teologów bizantyń skich i słowiańskich, homiletyka – teksty tego rodzaju sta- nowią niezwykle ważną z punktu widzenia tematu grupę, odzwier- ciedlają bowiem oficjalne po glądy najważniejszych autorytetów chrześcijańskich w kwestii teologicznego znaczenia figury upersoni- fikowanej Mądrości Bożej. Co więcej, utwory te za wierają częstokroć 38 V. G. B r j u s o v a, Sofija Premudrost’ Božija…, s. 159–163; S. Z o l o t a r e v, Sofija 39 G. P. M a j e s k a, Russian Travelers to Constantinople in the 14th and 15th centuries, Premudrost’ Božija…, s. 309–314. Washington 1984. Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża… 13 obszerną interpretację fragmentów ksiąg starotestamento wych, zawierających wizję osobowej Sofii40. • Słowiańskie księgi liturgiczne, hagiografia i hymnografia – źródła zaliczane do tej kategorii pozwalają określić, jakie elementy staro- testamentowej wizji upersonifikowanej Mądrości Bożej oraz jej oficjalnej wschodniochrześcijańskiej wykładni mogły być znane – za pośrednictwem liturgii – szerszym kręgom spo łecznym41. 40 Teksty wschodnich Ojców Kościoła były w niniejszej pracy analizowane głównie w oparciu o kla syczną, wielotomową edycję: Patrologiae cursus completus. Series graeca, ed. J.-P. M i g n e, Paris 1857–1866. Spośród źródeł bizantyńskich na szczególną uwagę zasługuje tu natomiast m.in. obszerny utwór autorstwa patriarchy konstantynopolitań- skiego F i l o t e u s z a K o k k i n o s a, zawierający egzegezę moty wów sapien cjalnych w starotestamentowej Księdze Przysłów. Badając proces recepcji spuścizny patrystycz- nej na obszarze Slavia Orthodoxa, należy natomiast wziąć pod uwagę fakt, iż zazwyczaj teksty Ojców Kościoła i pisarzy bizantyńskich tłumaczone były na język staro-cer- kiewno-słowiański fragmenta rycznie i włączane w obręb rękopisów typu miscellanea. Aby udzielić odpowiedzi na pytanie, które utwory wschodniochrześcijańskie były znane na Bałkanach i na Rusi, a tym samym mogły oddziałać na uformowanie się, charakte- rystycznych dla tego regionu, wyobrażeń na temat upersonifikowanej Mądrości Bożej, konieczne okazało się zatem zapoznanie się z rozmaitymi kompendiami tego rodzaju, np. słynnym Zbornikiem Symeona – Światosława z 1073 r. Zazwyczaj podstawą studiów nad manuskryptami słowiań skimi typu miscellanea były ich istniejące, faksymilne edycje, kilka zabytków udało mi się natomiast poznać podczas bezpośrednich badań, przepro- wadzonych w Oddziale Rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w St. Petersburgu, np. kodeks pergaminowy z XIII w. (РНБ, Q.п.I.18), zawierający tłumacze nie na język scs komentarza autorstwa Anastazego Synaity do Prz 9, 1–6 (fol. 23’–24) oraz oryginal- ny ruski tekst na temat Mądrości Bożej (fol. 22–23). Rękopis ten był obiektem wielolet- nich studiów Haliny Wątróbskiej (The Izbornik of the XIIIth Century (Cod. Leningrad, GRB, Q.p.I.18). Text in Transcription, PKn 19/20, 1987. Priloženie). Badaczka jest rów- nież autorką, nieosiągalnej dla mnie, kompletnej edycji faksymilno-mikrofilmowej ręko- pisu РНБ, Q.п.I.18, zaopatrzonej w obszerny komentarz naukowy: H. Wą t r ó b s k a, The Izbornik of the XIIIth Century, vol. I, Introduction, Codicological, Paleographic and Structural Description, Linguistic Characteristics, Bibliography, Incipitaria, Tables and Text in Transcription; vol. II, Text in Facsimile; vol. III, Indexes, Early Slavic Texts, vol. III, IDC Micro-Edition, Zug 1987. 41 Spośród bizantyńskiej spuścizny hymnograficznej w studiach nad motywami sapiencjalnymi szcze gólne znaczenie mają utwory autorstwa Romana Melodosa, Jana z Damaszku i Kosmasa z Majumy oraz hymn Akatyst. Badania nad słowiańskimi księ- gami liturgicznymi (m.in. pare mijnikami, palejami) pozwalają natomiast ustalić, które Wstęp 14 • Źródła o charakterze normatywnym – ukazują miejsce wyobrażeń na temat So fii w kulturze świeckiej interesującego nas tu obszaru. Szczególne znaczenie dla prowadzonych w niniejszej dysertacji rozważań mają dokumenty z teryto rium republiki nowogrodzkiej z XIV–XV w.: uosobiona Mądrość Boża pojawia się bowiem nie- kiedy w inwokacji tych aktów42. Realizacja niniejszego tematu badawczego, obejmującego wszak rów- nież dzieje ikonograficznych przedstawień upersonifikowanej Mądrości Bożej, byłaby niemożliwa bez wykorzystania innych materiałów niż źródła pisane. Kilkakrotnie w toku wywodu przywoływane są zatem artefakty sfragistyczne i numizmatyczne. Szczególne znaczenie dla prowadzonych w niniejszej dysertacji studiów mają przy tym: pieczęcie dostojni ków kościelnych patriarchatu konstantynopolitańskiego i bizantyńskich urzęd- ników świeckich z VI–XI w. (zawierające podpisane wizerunki Sofii), pieczęcie arcybiskupów nowogrodzkich z XIII w. (Mądrość Boża poja- wia się na widniejących na nich inskryp cjach) oraz monety Nowogrodu Wielkiego, wybijane od ok. 1420 r. (na rewersie tych numizmatów mogły znajdować się wyobrażenia sapiencjalne)43. fragmenty starotestamentowych Ksiąg Sapien cjalnych były znane szerszym kręgom społeczeństw obszaru Slavia Orthodoxa oraz w jaki sposób przed stawiciele Kościoła wschodniego próbowali tłumaczyć wiernym fenomen uosobionej Sofii. Kwestię żywot- ności określonych toposów, zaczerpniętych z tradycji sapiencjalnej Starego Testamentu, w piśmiennictwie scs pozwalają zaś prześle dzić zabytki słowiańskiej hagiografii i hymnografii. 42 Gramoty Velikogo Novgoroda i Pskova, red. S. N. Va l k, Moskva–Leningrad 1949. 43 Źródła sfragistyczne i numizmatyczne badane były w oparciu o katalogi: V. L a u r e n t, Le Corpus des sceaux l’Empire byzantin, vol. V, L’Église, p. I, L’Église de Constantinople, Paris 1963; vol. V, L’Église. Planches, Paris 1965; V. L. J a n i n, Aktovye pečati Drevnej Rusi X–XV vv., t. II, Novgorodskie pečati XIII–XV vv., Moskva 1970; W. S e i b t, M. L. Z a r n i t z, Das Byzantinische Bleisiegel als Kunstwerk. Katalog zur Ausstellung, Wien 1997; Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art, vol. IV, The East, ed. E. M c G e e r, J. N e s b i t t, N. O i k o n o m i d e s, Washington 2001; V. L. J a n i n, Denežno‑vesovye sistemy domongol’skoj Rusi i očerki istorii denežnoj sistemy srednevekovogo Novgoroda, Moskva 2009. Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża… 15 Niezwykle istotną kategorią źródeł są z punktu widzenia tematyki niniejszej pracy materiały ikonograficzne. Wizerunki upersonifikowa- nej Mądrości Bożej pojawiają się bowiem w wielu dziedzinach sztuki bizantyńsko-słowiańskiej. Odnajdujemy je na mi niaturach frontyspiso- wych, zdobiących średniowieczne rękopisy, na mozaikach i malo widłach naściennych. Znane są również ikony uosobionej Sofii. Źródła tego rodzaju, ze względu na ich specyfikę, starałam się w miarę możliwości badać bezpośrednio. Ilumi nacje, znajdujące się na kartach greckich i sło- wiańskich manuskryptów, studio wałam m.in. podczas kwerend, prze- prowadzanych w Oddziale Rę kopisów Rosyjskiej Biblio teki Narodowej i w zbiorach Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu. Zapo znanie się z malowidłami naściennymi umożliwiły mi badania in situ, dokonane m.in. w sobo rach sofijskich w Kijowie i w Nowogrodzie Wielkim, w cer- kwi na Wołotowym Polu oraz w najważniejszych ośrod kach sakralnych Serbii i Bułgarii, m.in. w świąty niach Mądrości Bożej w Ochrydzie i Sofii, w cer kwi Matki Bożej Peribleptos i św. Klemensa w Ochrydzie, w cerkwi Bogurodzicy Ljeviškiej w Prizre nie, w kościele św. Jerzego w miejscowości Staro Nagoričino, w siedzibie patriarchatu serbskiego w Peći, w mona ste- rze Re sava, w cerkwi św. Pantelejmona w Nerezi, w monasterze Gračanica i w ka plicy św. Mikołaja, będącej częścią kompleksu klasztornego Visoki Dečani. Nie odzowne były również wizyty w muzeach, przechowujących w swych zbiorach ikony Sofii. W sytuacji, w której dotarcie do interesu- jącego mnie artefaktu okazywało się niemożliwe, z pomocą przychodziły mi wydania faksymilne rękopisów, albumy i kata logi wystaw. Podstawową metodologiczną niniejszych badań jest zatem warsztat naukowy hi storyka i analiza konfrontatywna źródeł pisanych i ikono- graficznych. Specyfika zagad nienia zawartego w temacie wymaga jednak spojrzenia interdyscyplinarnego, uwzględ niającego elementy innych dzie- dzin humanistyki, m.in. literaturoznawstwa, paleoslawi styki, kodykologii, historii sztuki, religioznawstwa, biblistyki, teologii, patrologii i filo zofii. Wstęp 16 Niniejsza rozprawa powstała w ramach grantu finansowanego przez Naro dowe Centrum Nauki, Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża. Dzieje wyobra żeń w kręgu kultury bizantyńsko-słowiańskiej (nr DEC- 2011/03/N/HS2/00890)44. Przyznane na realizację wzmiankowanego projektu badawczego środki finansowe umożliwiły mi odbycie kilku dłuż- szych, zagranicznych kwerend bibliotecznych oraz badań in situ. Jestem jednak pewna, że praca ta nie zostałaby również sfinalizowana, gdyby nie życz liwość wielu otaczających mnie osób. W tym miejscu pragnęłabym więc przede wszystkim podziękować mojej Uko chanej Pani Profesor, Teresie Wolińskiej z Katedry Historii Bizancjum Uniwersytetu Łódzkiego, która przyjmując mnie pod swe skrzydła, umożli- wiła mi nieskrępowany rozwój naukowy i podjęcie badań nad upersonifiko- waną Mądrością Bożą, następnie zaś wspierała mnie na wszystkich etapach prac, nie szczędząc słów zachęty oraz stricte ludzkiego wsparcia i pociechy. Jak wspominałam wyżej, prowadzone w ramach niniejszego studium badania opierały się na pracy z materiałem źródłowym, pochodzącym z wielu różnych epok histo rycznych, a tym samym wymagającym konsultacji specjalistów z zakresu m.in. teolo gii, biblistyki, patrystyki, filologii klasycz- nej, bizantynistyki, paleoslawistyki, ko dyko logii, historii sztuki i archeologii. Jestem więc niezwykle wdzięczna za wszystkie rady i uwagi: prof. Elżbiecie Jastrzębowskiej (Uniwersytet Warszawski), prof. Bożenie Iwaszkiewicz- Wronikowskiej (Katolicki Uniwersytet Lubelski), dr Małgorzacie Mar- tens-Czarneckiej (Polska Akademia Nauk), prof. Maciejowi Salamonowi (Uniwersytet Jagielloński), ks. prof. Józefowi Naumowiczowi i ks. prof. Tomaszowi Stępniowi (Uniwersytet Kardynała Stefana Wy szyńskiego 44 Fragmenty niniejszej pracy zostały zawarte, głównie w wersji obcojęzycznej, w nastę- pujących artykułach na ukowych: Z. B r z o z o w s k a, The Church of Divine Wisdom or of Christ – the Incarnate Logos? Dedication of Hagia Sophia in Constantinople in the Light of Byzantine Sources from 5th to 14th century, SCer 2, 2012, s. 85–96; e a d e m, Sofia – Mądrość Boża. Przymiot, energia czy odrębna osoba Boska w teologii Kościoła wschodnie‑ go (do XV w.), Hyb 20, 2013, s. 1–21; e a d e m, Język przekładów Ksiąg Mądrościowych Starego Testamentu w XIII-wiecznych paremijnikach słowiańskich (na przykładzie Prz 9, 1–6), WS 53, 2014, s. 32–38; e a d e m, Sophia – the Personification of Divine Wisdom in the Culture of Novgorod the Great from 13th to 15th Century, SCer 4, 2014, s. 13–26. Sofia – upersonifikowana Mądrość Boża… 17 w Warszawie), a także prof. Mirosła wowi J. Leszce, prof. Sławomirowi Bralewskiemu i dr. Kiriłowi Marinowowi z Katedry Historii Bizancjum UŁ oraz prof. Georgiemu Minczewowi, dr. Iwanowi Petrowowi i dr Małgorzacie Skowronek z Katedry Filologii Słowiańskiej UŁ. Słowa podziękowania kieruję również pod adresem wszystkich badaczy, skupio nych wokół Centrum Badań nad Historią i Kulturą Basenu Morza Śródziemnego i Eu ropy Południowo-Wschodniej im. prof. Waldemara Cerana, Ceraneum – na czele z jego dyrektorem, prof. Maciejem Kokoszko – za pozytywne nastawienie do mojej pracy i przyjazną atmosferę, dzięki której studia nad kulturą bizantyńsko-słowiańską były i są dla mnie praw- dziwą przyjemnością. W sposób szczególny dziękuję tu pracownikowi Centrum Ceraneum, dr Karolinie Krzeszewskiej, za wsparcie organiza- cyjne w okresie, w którym powstawała niniejsza monografia. Odrębne słowa podziękowania kieruję pod adresem ks. prof. Józefa Naumowicza z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, który wziął na siebie trud napisania recenzji wydawni- czej tej książki. Wyrazy wdzięczności należą się też prof. Mirosławowi J. Leszce z Katedry Historii Bizancjum UŁ za wieloaspektową pomoc, okazaną mi na wszystkich etapach powstawania niniejszego tomu. Mojej Mamie, Elżbiecie Myślińskiej-Brzozowskiej pragnę podziękować za wyko- nanie ornamentów zdobiących niniejszy tom. Mgr. Janowi M. Wolskiemu i mgr. Piotrowi Kręzlowi dziękuję za przejrzenie tekstu monografii i nie- ocenioną pomoc w przy gotowaniu jej do druku. Winna jestem również wdzięczność Rodzicom, którzy wybierając mi najlepszą z możliwych Patronkę, zdeterminowali mój przyszły los, a potem wspierali mnie we wszystkich działaniach. Na koniec chciałabym również podziękować mojej Boskiej Opiekunce, Sofii – Mądrości Bożej, która nieustannie czuwa nade mną i wydobywa ze wszystkich życio wych tarapatów, w które popadam przez własną głupotę. Dziękuję jej za każdą z tych chwil, kiedy przysiadała na mym ramieniu i, przytulając swój policzek do mojego, szep tała słowa inspiracji i pocie- chy. Oby zawsze stała u mego boku! Wstęp
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sofia - upersonifikowana Mądrość Boża. Dzieje wyobrażeń w kręgu kultury bizantyńsko-słowiańskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: