Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00291 005236 14100253 na godz. na dobę w sumie
Specjalne Strefy Ekonomiczne jako stymulator rozwoju gospodarczego - ebook/pdf
Specjalne Strefy Ekonomiczne jako stymulator rozwoju gospodarczego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 361
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-020-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> handel i gospodarka
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Książka dostarcza wiedzy o teoretycznych i praktycznych aspektach funkcjonowania SSE i ich wpływie na otoczenie społeczne i gospodarcze. Opisuje sposób, w jaki przedsiębiorstwo podejmuje decyzje dotyczące finansowania swej działalności w skali międzynarodowej. Podstawowe zmienne zostały zaczerpnięte z teorii handlu zagranicznego. W tej dyscyplinie został bowiem scharakteryzowany przepływ siły roboczej, polityka celna, podatkowa, polityka stałej ceny, jak również inne zjawiska, towarzyszące współpracy handlowej. Należy wspomnieć, że w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku nie istniała jeszcze tak daleka integracja całych regionów geograficznych, jak to ma miejsce na początku wieku XXI. Regulacje handlowe, celne i podatkowe miały duże znaczenie dla decyzji przedsiębiorców. W XXI wieku Unia Europejska funkcjonuje w oparciu o jednolite zasady wymiany handlowej, bez wzajemnych ceł i barier, podobnie jak niektóre państwa na kontynencie amerykańskim. Oznacza to, że przydatność przywilejów oferowanych przez strefy zaczyna mieć ograniczony charakter. Podstawowe problemy, których rozwiązań poszukuje teoria funkcjonowania specjalnych stref ekonomicznych, koncentrują się wokół wpływu specjalnych stref ekonomicznych na gospodarkę kraju-założyciela oraz skuteczności ich wykorzystania dla pobudzenia rozwoju w danym kraju.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

61 Wstęp RECENZENT Andrzej Szopa REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat REDAKTOR TECHNICZNY Jolanta Kasprzak KOREKTOR Bogusława Kwiatkowska OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Joanna Skopińska Praca dofinansowana przez Fundację Uniwersytetu Łódzkiego ISBN 978-83-7969-020-6 (ebook) © Copyright by Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2011 Wydanie I. Zam. 4911/2011 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl SPIS TREŚCI Wstęp ........................................................................................................................................ 7 R o z d z i a ł I. ODDZIAŁYWANIE POLITYKI EKONOMICZNEJ PAŃSTWA NA ROZWÓJ GOSPODARCZY ......................................................................................... 15 1.1. Polityka gospodarcza i jej znaczenie we współczesnym państwie ............................ 15 1.1.1. Systemy gospodarcze a funkcje polityki gospodarczej ................................... 18 1.1.2. Rozwój gospodarczy jako cel polityki gospodarczej ....................................... 25 1.2. Stymulatory rozwoju gospodarczego ......................................................................... 26 1.2.1. Polityka pieniężna jako wsparcie rozwoju gospodarczego .............................. 26 1.2.1.1. Istota i funkcje polityki pieniężnej ..................................................... 26 1.2.1.2. Strategie polityki pieniężnej ............................................................... 28 1.2.1.3. Instrumenty polityki pieniężnej .......................................................... 29 1.2.2. Aktywna i pasywna polityka budżetowa ......................................................... 31 1.2.3. Regulowanie rynku pracy ................................................................................ 33 1.2.3.1. Założenia regulowania rynku pracy ................................................... 33 1.2.3.2. Polityka zatrudnienia .......................................................................... 35 1.2.4. Regulowanie dochodów i cen ......................................................................... 37 1.2.5. Oddziaływanie na strukturę gospodarczą ........................................................ 40 1.2.5.1. Rodzaje i kierunki polityki strukturalnej ............................................ 42 1.2.5.2. Przykłady polityki strukturalnej ......................................................... 43 1.2.6. Polityka regionalna ......................................................................................... 46 1.3. Inwestycje i ich rola w gospodarce ............................................................................ 50 1.3.1. Oddziaływanie inwestycji na gospodarkę ....................................................... 57 1.3.2. Strategie rozwoju przemysłu ........................................................................... 64 1.3.3. Inwestycje w badania i rozwój ........................................................................ 69 1.3.3.1. Funkcje polityki naukowej i innowacyjnej ......................................... 69 1.3.3.2. Pobudzanie procesów innowacyjnych ................................................ 74 1.3.3.3. Polityka naukowa w Polsce ................................................................ 77 1.3.4. Rola otoczenia międzynarodowego ................................................................. 80 1.3.4.1. Funkcje polityki współpracy gospodarczej z zagranicą ...................... 80 1.3.4.2. Typy polityki współpracy gospodarczej ............................................. 81 1.3.4.3. Narzędzia regulacji stosunków ekonomicznych z zagranicą .............. 81 1.3.5. Inwestycje a specjalne strefy ekonomiczne ..................................................... 83 R o z d z i a ł II. SPECJALNE STREFY EKONOMICZNE JAKO INSTRUMENT PO- LITYKI GOSPODARCZEJ ........................................................................................... 85 2.1. Geneza koncepcji stref ekonomicznych ..................................................................... 85 2.1.1. Pomoc państwa dla przedsiębiorców w Europie ............................................. 86 2.1.2. Pomoc państwa dla przedsiębiorców w USA .................................................. 93 2.1.3. Krystalizacja koncepcji zamkniętych enklaw gospodarczych w polityce eko- nomicznej państw ............................................................................................ 95 4 2.2. Powstanie i rozwój specjalnych stref ekonomicznych ............................................... 98 2.2.1. Początki stref gospodarczych .......................................................................... 98 2.2.2. Inwestorzy w specjalnych strefach ekonomicznych w wybranych krajach ..... 109 2.2.3. Pracownicy firm w specjalnych strefach ekonomicznych w wybranych krajach ............................................................................................................. 111 2.3. Zachęty dla inwestorów stosowane w SSE w wybranych krajach Azji i Ameryki Południowej ............................................................................................................... 117 2.4. Znaczenie specjalnych stref ekonomicznych w stymulowaniu rozwoju gospodar- czego wybranych krajów ........................................................................................... 120 2.4.1. Specjalne strefy ekonomiczne na Dalekim Wschodzie ................................... 120 2.4.1.1. Indie ................................................................................................... 121 2.4.1.2. Chiny .................................................................................................. 124 2.4.1.3. Strefy ekonomiczne w pozostałych krajach azjatyckich .................... 133 2.4.2. Specjalne strefy ekonomiczne w Afryce ......................................................... 137 2.4.3. Specjalne strefy ekonomiczne w Ameryce Północnej i Południowej .............. 142 2.4.3.1. Ameryka Północna ............................................................................. 143 2.4.3.2. Ameryka Łacińska ............................................................................. 148 2.4.4. Specjalne strefy ekonomiczne w Europie ........................................................ 155 2.4.4.1. Europa Zachodnia .............................................................................. 156 2.4.4.2. Europa Środkowa i Wschodnia .......................................................... 157 2.5. Modele szacowania wpływu specjalnych stref ekonomicznych na wzrost gospo- darczy ......................................................................................................................... 158 2.5.1. Modele teoretyczne ......................................................................................... 159 2.5.1.1. Modele dwóch sektorów .................................................................... 160 2.5.1.2. Modele trzech sektorów ..................................................................... 165 2.5.1.3. Regionalne zróżnicowanie SSE w modelowaniu efektywności ......... 168 2.5.2. Modele empiryczne ......................................................................................... 170 2.5.3. Analiza efektywności funkcjonowania specjalnych stref ekonomicznych w wybranych krajach ...................................................................................... 182 R o z d z i a ł III. SPECJALNE STREFY EKONOMICZNE W POLSCE ......................... 191 3.1. Funkcjonowanie specjalnych stref ekonomicznych w Polsce .................................... 191 3.1.1. Utworzenie specjalnych stref ekonomicznych w Polsce ................................. 191 3.1.2. Fundusz Strefowy ........................................................................................... 194 3.1.3. Specjalne strefy ekonomiczne a zasady pomocy publicznej ........................... 196 3.2. Charakterystyka specjalnych stref ekonomicznych ................................................... 200 3.2.1. Lokalizacja specjalnych stref ekonomicznych w Polsce ................................. 200 3.2.2. Rozwój specjalnych stref ekonomicznych ...................................................... 206 3.2.3. Nakłady inwestycyjne w specjalnych strefach ekonomicznych ...................... 224 3.2.4. Finanse przedsiębiorstw zarządzających strefami ekonomicznymi ................. 226 3.2.5. Miejsca pracy w SSE ...................................................................................... 228 3.3. Przedsiębiorstwa inwestujące w polskich specjalnych strefach ekonomicznych ....... 231 3.3.1. Przedsiębiorstwa działające w strefach ekonomicznych ................................. 232 3.3.2. Ulgi podatkowe wykorzystywane przez przedsiębiorstwa .............................. 235 3.3.2.1. Granty (dopłaty) inwestycyjne ........................................................... 239 3.3.2.2. Dopłaty do wynagrodzenia pracowników .......................................... 245 3.3.2.3. Zindywidualizowane podejście do inwestora ..................................... 251 R o z d z i a ł IV. WPŁYW POLSKICH SPECJALNYCH STREF EKONOMICZ- NYCH NA WZROST GOSPODARCZY KRAJU I REGIONÓW ............................. 255 4.1. Pozytywne efekty utworzenia SSE ............................................................................ 257 4.1.1. Wzrost inwestycji ............................................................................................ 257 4.1.2. Utworzenie nowych miejsc pracy ................................................................... 259 5 4.1.3. Wzrost eksportu .............................................................................................. 263 4.1.4. Działalność innowacyjna ................................................................................. 266 4.2. Negatywne aspekty utworzenia SSE ......................................................................... 269 4.2.1. Pomoc publiczna i uszczuplenie wpływów budżetowych ............................... 269 4.2.2. Koszty zatrudnienia w specjalnych strefach ekonomicznych .......................... 271 4.2.3. Zróżnicowanie tempa rozwoju regionalnego ................................................... 271 4.2.4. Zachwianie konkurencyjności sektorów ......................................................... 274 4.3. Wpływ specjalnych stref ekonomicznych na rozwój regionalny w Polsce ................ 275 4.3.1. Podział gospodarczy regionów Polski ............................................................. 275 4.3.2. Specjalne strefy ekonomiczne w regionach ..................................................... 278 4.3.3. SSE a rozwój zasobów ludzkich ..................................................................... 283 4.3.4. SSE jako czynnik rozwoju lokalnego .............................................................. 288 4.4. Bilans korzyści i kosztów związanych z funkcjonowaniem specjalnej strefy ekono- micznej – model P. Warra ......................................................................................... 294 4.4.1. Prognoza rozwoju gospodarki polskiej ........................................................... 297 4.4.2. Charakterystyka zmiennych w modelu ........................................................... 304 4.4.3. Kalkulacje i analizy ......................................................................................... 316 4.4.4. Podsumowanie wyników modelu „enklaw” i dodatkowe analizy ................... 318 Podsumowanie ......................................................................................................................... 327 Bibliografia .............................................................................................................................. 335 Załączniki ................................................................................................................................. 343 Od Redakcji ............................................................................................................................. 359 WSTĘP Specjalne strefy ekonomiczne tworzone są na obszarach krajów chcących wykorzystać możliwości inwestycyjne, wynikające z przyciągnięcia mobilnego kapitału międzynarodowego. Globalizacja wymusiła liberalizację w zakresie znoszenia barier przepływu kapitału. Dzięki temu firmy produkcyjne, które mają możliwość zmiany miejsca produkcji, uzyskują znaczące i istotne z punktu widzenia długookresowego rozwoju oszczędności. Starają się one bowiem relokować swoją produkcję w kraju, który oferuje odpowiednie, a zatem najbardziej dla nich korzystne, warunki inwestycyjne. W zależności od rodzaju prowadzonej przez przedsiębiorstwa działalności, kraje – w których lokalizowa- ne są inwestycje – umożliwiają realizację i funkcjonowanie inwestycji, zapew- niając tanią siłę roboczą, wewnętrzny rynek zbytu czy oferując dopłaty do inwestycji. W rozprawie szczególną uwagę poświęcono czynnikom kształtują- cym efektywność funkcjonowania specjalnych stref ekonomicznych w różnych systemach gospodarczych. Za istotne uznano przede wszystkim potwierdzenie ich wpływu na gospodarkę kraju – założyciela strefy. Problematyka dotycząca wykorzystania specjalnych stref ekonomicznych koncentruje się na analizie modeli efektywności ich funkcjonowania. Modele te opisują występujące w gospodarce zależności, zbudowane są zaś zgodnie z za- łożeniami ekonomicznymi, a niektóre z nich uwzględniają zależności ekonome- tryczne bądź ekonomiczno-matematyczne. Teorie analizy efektywności specjalnych stref ekonomicznych zostały opar- te na koncepcjach związanych z handlem zagranicznym. Warto bowiem podkre- ślić, że specjalna strefa ekonomiczna traktowana jest w tej dziedzinie jako oddzielny obszar gospodarczy, często – w zależności od kraju – o odmiennych przepisach celnych i podatkowych. Modelowanie wpływu handlu zagranicznego na gospodarkę rozpoczęło się zaraz po II wojnie światowej, a najważniejsze koncepcje powstały do końca lat siedemdziesiątych wieku XX1. Teoria, dotycząca funkcjonowania specjalnych 1 Zob. np. Teoria obfitości zasobów – E. Heckscher, B. Ohlin, P. A. Samuelson; Twierdzenie o wyrównywaniu się cen czynników produkcji – P. A. Samuelson; Twierdzenie Stope- ra−Samuelsona (związek między zmianami cen towarów a zmianami cen czynników produkcji); Twierdzenie Rybczynskiego. Ponadto istnieje grupa teorii neoczynnikowych, które rozszerzają rozważania na większą liczbę czynników produkcji niż tylko kapitał i praca. 8 stref ekonomicznych, była rozwijana w latach osiemdziesiątych wieku XX, w momencie rozwoju specjalnych stref ekonomicznych w Chinach, Korei, na Filipinach czy w Malezji. Ze względu na rozłożenie w czasie rozwoju specjal- nych stref ekonomicznych, naukowcy – opierając się na dynamice rozwoju chińskich i koreańskich SSE – określili warunki brzegowe skutecznego zastoso- wania tego mechanizmu do zwiększenia efektywności gospodarki. Warto podkreślić, iż wykorzystali oni w swych analizach teorię pomocy publicznej dla obszarów zagrożonych gospodarczo i społecznie. Bazowali przy tym na dotych- czasowych doświadczeniach w zakresie pomocy publicznej na terenie Europy, związanej z największymi programami pomocowymi. Programy te dotyczyły przede wszystkim obszarów Zagłębia Ruhry i Wielkiej Brytanii – w szczególno- ści związane były z restrukturyzacją sektora węgla kamiennego oraz pomocy, jaka została udzielona dla południowych regionów Włoch2. Teoria funkcjonowania specjalnych stref ekonomicznych opisuje sposób, w jaki przedsiębiorstwo podejmuje decyzje dotyczące finansowania swej dzia- łalności w skali międzynarodowej. Podstawowe zmienne zaczerpnięto z teorii handlu zagranicznego. W tym obszarze został bowiem scharakteryzowany prze- pływ siły roboczej, polityka celna, podatkowa, polityka stałej ceny, jak również inne zjawiska towarzyszące współpracy handlowej. Należy wspomnieć, że w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wieku XX nie istniała jeszcze tak daleka integracja całych regionów geograficznych, jak to dzieje się na początku wieku XXI. Regulacje handlowe, celne i podatkowe miały duże znaczenie dla decyzji przedsiębiorców3. W wieku XXI Unia Europejska funkcjonuje na podstawie jednolitych zasad wymiany handlowej, bez wzajemnych ceł i barier, podobnie jak niektóre państwa na kontynencie amerykańskim. Oznacza to, że przydatność przywilejów oferowanych przez strefy zaczyna mieć ograniczony charakter. Podstawowe problemy rozwiązań, których poszukuje teoria funk- cjonowania specjalnych stref ekonomicznych, koncentrują się wokół wpływu tych stref na gospodarkę kraju − założyciela oraz skuteczności ich wykorzysta- nia dla pobudzenia rozwoju w danym kraju. 2 Zob. np. M. Walewski, Restrukturyzacja tradycyjnych branż przemysłowych w krajach Europy Zachodniej – wybrane przykłady, „Studia i Analizy Centrum Analiz Społeczno-Eko- nomicznych CASE”, Warszawa 1999, nr 184; G. M. Grossman, International Competition and the Unionized Sector, „Canadian Journal of Economics”, August 1984, vol. 14, No 3; C. Beaty, S. Fothergill, Labor Market Adjustment in Areas of Chronic Industrial Decline: The case of UK Coalfields, „Regional Studies”, November 1996, vol. 30.7, s. 627−640; G. Podbielski, Twenty Five Years of Special Action for the Development of Southern Italy, SVIMEZ, Giuffre Editore, 1978, [za:] T. Bianchi, The Origins of Regional Policy in Italy: The Role of Theory and Practice, b.m.w. 2003, s. 8; T. Hyclak, J. Geraint, Real Wage Rigidity in Regional Labor Markets in UK, the US, and the West Germany, „Journal of Regional Science”, August 1989, vol. 29, No 3, s. 423−432. 3 W momencie tworzenia teorii SSE wykorzystano przykłady SSE funkcjonujące w Azji, gdzie cła były na porządku dziennym. W Unii Europejskiej obowiązuje jednolita polityka celna, jednakże przedsiębiorstwa z krajów spoza UE – chcąc zaistnieć na tym rynku – zmuszone są do płacenia cła za swoje wyroby, chyba że wytworzą je na terenie UE. 9 Jako pierwszy spróbował ująć jednolitym modelem zjawiska finansowe stref K. Hamada4. Poddał on analizie strefy ekonomiczne, które nazwał wolnymi obszarami celnymi. We wstępnej analizie najistotniejszym elementem wpływa- jącym na decyzje inwestorów były bariery celne. W późniejszym okresie pojawiły się inne rozwiązania, obecnie ujmowane w cztery rodzaje modeli teoretycznych, opracowanych przez K. Hamadę, L. Younga, K. Miyagiwę oraz L. Younga i B. Copelanda. Rozwiązaniem podsumowującym efektywność funkcjonowania SSE był model P. Warra. Uwzględniał on w nim różne czynniki mikro- i makroekono- miczne, mające wpływ na akumulację kapitału w kraju, który zorganizował specjalne strefy ekonomiczne. Na podstawie tego modelu można stwierdzić, czy dana strefa przyniosła korzyści gospodarce krajowej, jak również, czy spełniła ona swoje zadanie jako narzędzie polityki gospodarczej. Warto podkreślić, że w analizowanych rozwiązaniach modelowych autorzy często zawężają pewne obszary, zastępując je jedną zmienną w celu uniknięcia modelowania zjawisk (zmiennych), których poprawności nie są w stanie zwe- ryfikować. Należy pamiętać, że modele teoretyczne opisują swoimi równaniami zjawiska, zachodzące w gospodarce krajowej oraz w znajdujących się na obszarze kraju strefach. Oznacza to, że nie zawsze wszystkie zjawiska gospodarcze zostaną prawidłowo ujęte przez zastosowane zmienne. Wynik takiego modelowania jest wówczas bardzo dyskusyjny. Może wręcz – tak jak w Chinach – dojść do sytuacji, w której według modeli teoretycznych funkcjonowanie stref przynosi krajowi straty, a w rzeczywistości gospodarka rozwija się bardzo prężnie5. Najistotniejszą publikacją w tym zakresie jest analiza P. Warra, który ko- rzystając z dostępnych danych mikro- i makroekonomicznych państw Dalekiego Wschodu w latach osiemdziesiątych wieku XX wykorzystujących SSE, wykre- ował model wiążący zależności ekonomiczne dwóch odmiennych obszarów gospodarczych, SSE i państwa założyciela6. Z opracowań polskich za ciekawą pozycję należy uznać publikację E. Kryńskiej7, opisującą SSE i perspektywy ich rozwoju. W literaturze polskiej nie ma jednak obecnie syntezy teorii specjalnych stref ekonomicznych. Pojedyncze artykuły, a nawet cykle publikacji8, opisują pewne fragmenty specyfiki funkcjonowania SSE w Polsce, a także na świecie. 4 K. Hamada, An Economic Analysis of the Duty Free Zone, „Journal of International Eco- nomics” 1974, vol. 4, s. 225−242. 5 C. Knoth, Special Economic Zones and Economic Transformation. The Case People’s Re- public of China (praca doktorska niepublikowana), Uniwersytet w Konstancji, marzec 2000. 6 Zob. np. P. G. Warr, Export Processing Zones. The Economics of Enclave Manufacturing, IBRD/World Bank, „Research Observer”, January 1989, vol. 4, No 1. 7 Zob. E. Kryńska (red.), Polskie specjalne strefy ekonomiczne – zamierzenia i efekty, Wy- dawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000. 8 Zob. R. Pastusiak, Polityka inwestycyjna Polski w latach 1995−2005. Efektywność zasto- sowanych rozwiązań, Uniwersytet w Zielonej Górze, Kliczków 2006; idem, Cele polityki ekono- micznej państwa z wykorzystaniem specjalnych stref ekonomicznych. Implikacje dla Polski, [w:] 10 Zasadniczym celem rozprawy jest przedstawienie specjalnych stref ekono- micznych jako narzędzia wspomagającego rozwój gospodarczy. Takie sformu- łowanie celu ma za zadanie uwypuklić interakcje finansowe przedsiębiorstw działających w SSE z gospodarką. Dzięki niemu zostaną również podjęte próby analizy efektywności inwestycji w gospodarce jako stymulatora rozwoju gospodarczego. W drodze do osiągnięcia najważniejszego celu opracowania zostaną sfor- mułowane rekomendacje w zakresie prowadzenia polityki gospodarczej sku- tecznie wykorzystującej SSE do realizacji założonych zadań. Równolegle na- stąpi potwierdzenie nowych kierunków polityki ekonomicznej w odniesieniu do stymulowania inwestycji. W obszarze osiągnięcia celu głównego znajdzie się również efektywność przedsiębiorstwa w SSE w kontekście stosowanych zachęt inwestycyjnych. Osiągnięcie celu rozprawy opiera się na zasadniczej hipotezie badawczej, rozbudowanej poprzez hipotezy cząstkowe. Główna hipoteza badawcza przyjęła postać stwierdzenia: Specjalne strefy ekonomiczne sprzyjają rozwojowi gospodarczemu. W celu rozbudowania wnioskowania postawiono sześć hipotez cząstkowych, które sformułowano w sposób następujący: 1. SSE stymulują inwestycje. 2. SSE są atrakcyjnym miejscem inwestowania, zwłaszcza dla przedsię- biorstw nowych technologii. 3. Głównym zadaniem SSE jest stworzenie nowych miejsc pracy. 4. SSE wspierają konkurencyjność regionu. 5. Modele szacowania wpływu SSE na rozwój gospodarczy stanowią warto- ściowy sposób pomiaru efektywności funkcjonowania SSE. 6. SSE na terenie Polski generują dodatnie przepływy pieniężne dla polskiej gospodarki. Pierwsza hipoteza cząstkowa stanowi, iż SSE są narzędziem stymulującym inwestycje. Ma ona na celu wyeksponowanie znaczenia SSE jako enklaw stanowiących zachętę dla inwestorów. W wielu miejscach na świecie przedsię- biorcy nie umieściliby swoich inwestycji, gdyby nie odpowiednie zachęty finansowe. Państwa tworzące SSE mają świadomość, że ulgi fiskalne to jeszcze nie wszystko, co może sprzyjać przyciąganiu inwestycji − ważna jest również infrastruktura i ogólny klimat gospodarczy, rozumiany jako przychylność administracji dla inwestorów. Druga hipoteza ma na celu weryfikację argumentów, które przemawiają za wykorzystaniem stref do tworzenia parków technologicznych i przemysłowych. Państwa − założyciele ustanawiając SSE, starają się każdorazowo tak wymode- A. Bielawska (red.), Uwarunkowania rozwoju mikro- i małych przedsiębiorstw w Polsce, Szczecin 2007; idem, Specjalne strefy ekonomiczne – próba oszacowania ich efektywności. Model „enklaw”, DIFIN, Warszawa 2006. 11 lować warunki ich funkcjonowania, aby spełniały pokładane w nich nadzieje. Jedna z nich polega na przyciągnięciu projektów, technologii i inwestycji inno- wacyjnych. Jest to szczególnie istotne dla gospodarki budowanej na podstawie rozwiązań innowacyjnych. Jednym z podstawowych zadań stawianych przed SSE jest stworzenie no- wych miejsc pracy, co miało sprzyjać ograniczeniu bezrobocia. Sformułowanie trzeciej hipotezy ma służyć weryfikacji tego podstawowego celu, jaki stoi przed SSE. Analizując SSE, można odnieść wrażenie, że niektóre strefy powstały tylko i wyłącznie dla stworzenia w regionie nowych miejsc pracy, bez względu na skutki makroekonomiczne zastosowanych rozwiązań. Hipoteza czwarta, mówiąca, że SSE stanowią narzędzie wspierające konku- rencyjność regionu, ma na celu udowodnienie wpływu SSE na rozwój regionu i jego postrzeganie z perspektywy inwestorów. Funkcjonowanie stref ekono- micznych, bez względu na kraj oraz system gospodarczy, znacząco zmienia układ stosunków gospodarczych w regionie. Postawiona hipoteza cząstkowa ma na celu wykazanie, że dane empiryczne, jakie wykorzystano do jej weryfikacji, rzeczywiście wskazują na duży wpływ regionalny. Sformułowanie piątej hipotezy cząstkowej, zakładającej, że modele szaco- wania wpływu SSE na rozwój gospodarczy są wartościowym sposobem pomiaru efektywności funkcjonowania SSE, ma za zadanie uwypuklenie zmiennych, jakie wpływają na efektywność działania SSE, rozumianą jako korzyści odno- szone przez państwo – założyciela. Modelowanie efektywności specjalnych stref ekonomicznych rozwinęło się w dwóch kierunkach − teoretycznym i empirycz- nym. W obszarze modeli teoretycznych, opartych głównie na koncepcjach wywodzących się z teorii handlu zagranicznego9, modele służą do opisania i wytłumaczenia zjawisk w obszarach zatrudnienia, polityki ceł, fiskalizmu oraz efektywności wykorzystania kapitału. Równoległym nurtem podążają twórcy modeli empirycznych, którzy, wyjaśniając wykorzystane zmienne, starają się wymodelować sieć powiązań pomiędzy przedsiębiorstwami działającymi w SSE a gospodarką kraju założyciela10. Wynikami w tym przypadku są konkretne wartości przepływów pieniężnych, świadczących o celowości utworzenia SSE. Ostatnia, szósta hipoteza, twierdząca, że polskie SSE generują dodatnie przepływy pieniężne dla Polski, jest niejako podsumowaniem i praktyczną weryfikacją modeli empirycznych, które po wcześniejszej modyfikacji założeń i przystosowaniu do warunków polskiej gospodarki, zostały zastosowane do przeprowadzenia dowodu tej hipotezy. Aby zweryfikować tę hipotezę, zastoso- wano model P. Warra dla gospodarki Polski ze strefami ekonomicznymi. Oczywiście, wykonane prognozy oraz obliczenia mogą być obciążone błędami, 9 Por. przyp. 1. 10 Zob. P. G. Warr, Export Processing Zones…; T. Kusago, Z. Tzannatos, Export Processing Zones: A Review in Reed of Update, ,,Social Protection Discussion Paper”, January 1998, No 9802. 12 jednakże ze względu na nowatorskie zastosowanie tego modelu dla polskich SSE, otrzymane wyniki mogą być niewątpliwie wskazówką do dalszych analiz i argumentem do stosowania wybranych instrumentów polityki ekonomicznej. W wewnętrznej konstrukcji pracy wyróżniono cztery rozdziały. Rozdział pierwszy, zatytułowany Oddziaływanie polityki ekonomicznej państwa na roz- wój gospodarczy, dotyczy ogólnych pojęć z zakresu polityki gospodarczej. Szczególną uwagę poświęcono narzędziom polityki ekonomicznej służącym do stymulowania wzrostu gospodarczego. Jednym ze stymulantów wzrostu gospo- darczego jest napływ inwestycji zagranicznych. Aby inwestorzy międzynarodo- wi chcieli zainwestować w danym kraju, należy stworzyć im do tego odpowied- nie warunki, zwiększające efektywność poczynionej inwestycji. W zależności od branży, w jakiej działa przedsiębiorstwo, różne czynniki uznawane są za atrak- cyjne. Jednym z podstawowych są niskie koszty pracy. Praktycznie w całym przemyśle wytwórczym, nie ograniczonym cłami wwozowymi, redukcja kosz- tów pracy stanowi skuteczne narzędzie walki konkurencyjnej. W przypadku Unii Europejskiej ochronie podlegają m. in. rynki elektroniki oraz samochodo- we. Można zatem stwierdzić, że specjalne strefy ekonomiczne przyjmują głów- nie przedsiębiorstwa zagraniczne, działające w tych branżach. Rozdział drugi, pt. Specjalne strefy ekonomiczne jako instrument polityki gospodarczej, koncentruje się na analizie teorii i praktyki związanej z funkcjo- nowaniem specjalnych stref ekonomicznych na świecie. Strefy te mają długą historię. W wieku XX pierwsza enklawa gospodarcza powstała w Irlandii w 1946 r. Natomiast wydzielone obszary gospodarcze o odmiennych warunkach funkcjonowania znane były już od setek lat, chociażby włoskie miasta-państwa. Badania stref rozpoczęły się w momencie uzyskania przez naukowców dokład- nych i wiarygodnych danych empirycznych związanych z wpływem tych stref na gospodarkę danego kraju. Analiza modelowa zjawisk zachodzących we- wnątrz stref oraz w gospodarce krajów, które zdecydowały się na ich utworze- nie, pozwala na uświadomienie sobie poglądu na temat istotności zmiennych, jakie decydują o efektywności funkcjonowania specjalnej strefy ekonomicznej – patrząc z perspektywy kraju, który zdecydował się na utworzenie strefy i chce prowadzić politykę proinwestycyjną. Rozdział trzeci, pt. Specjalne strefy ekonomiczne w Polsce, zawiera charak- terystykę specjalnych stref ekonomicznych, jakie powstały w naszym kraju. Rozdział ten dostarcza informacji statystycznych i pozwala zorientować się w roli, jaką odgrywają strefy w określonych regionach kraju oraz przedsiębior- stwa w nich funkcjonujące. Różnorodność i historia gospodarcza regionów Polski jest na tyle zróżnicowana, że przedsiębiorstwa, które zdecydowały się na podjęcie inwestycji w polskich specjalnych strefach ekonomicznych, wywierają bardzo odmienny wpływ na lokalne społeczności czy gospodarkę. Rozdział trzeci ma za zadanie uwypuklić wpływ przedsiębiorstw funkcjonujących w stre- fach na gospodarkę regionu. 13 Rozdział czwarty, noszący tytuł Wpływ polskich specjalnych stref ekono- micznych na wzrost gospodarczy kraju i regionów, podsumowuje rozważania zawarte w rozprawie. Ujęto w nim charakterystykę szczegółowych czynników wpływających na efektywność funkcjonowania specjalnych stref ekonomicz- nych w Polsce. Przedstawiono również model ekonomiczny, pozwalający na oszacowanie efektów finansowych działania stref w Polsce, na podstawie przepływów pieniężnych dla gospodarki, generowanych przez funkcjonujące w strefie przedsiębiorstwa. Zastosowane w pracy metody badawcze koncentrują się na analizie kry- tycznej literatury przedmiotu z zakresu finansów publicznych (szczególnie pomoc publiczna), finansów przedsiębiorstwa, makroekonomii, handlu między- narodowego, polityki gospodarczej. Forma zwarta i artykułowa odnosi się do najważniejszych opracowań z tego zakresu w języku polskim i angielskim. Ponadto wykorzystano materiały pochodzące z Głównego Urzędu Statystyczne- go, prezentowane w formie zestawień rocznych, obejmujących okres od roku 1998 do 2007, jak również zestawień w formie raportów opracowanych przez Ministerstwo Gospodarki za okres 2002–2009. W rozprawie wykorzystano także dane zagregowane przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów za lata 2003–2005, a także bieżące dane pochodzące z serwisów internetowych, do- tyczące polskich specjalnych stref ekonomicznych. Zdecydowana większość z zaprezentowanych w rozprawie modeli została po raz pierwszy opisana w literaturze przedmiotu w Polsce. Charakterystyka poszczególnych konstrukcji teoretycznych powinna w znaczący sposób podnieść poziom wiedzy na temat funkcjonowania specjalnych stref ekonomicznych w Polsce oraz ich roli w rozwoju gospodarczym kraju, poprzez uwypuklenie czynników decydujących o efektywności tego rozwiązania. Szereg aspektów pracy ma dużą wartość dla praktyków życia gospodarczego i politycznego, pozwala na lepsze wykorzystanie narzędzi gospodarczych, tak aby osiągnąć spodziewany efekt. Wreszcie wyniki analiz pozwalają zorientować się co do preferencji inwestorów i ich wyborów. Istnieje zatem szansa na skorelowanie możliwości państwa w zakresie stworzenia właściwego klimatu inwestycyjnego z oczekiwaniami inwestorów. 14 R o z d z i a ł I ODDZIAŁYWANIE POLITYKI EKONOMICZNEJ PAŃSTWA NA ROZWÓJ GOSPODARCZY 1.1. Polityka gospodarcza i jej znaczenie we współczesnym państwie Termin „polityka” pochodzi z języka greckiego, w którym polityká(é) ozna- czało sztukę lub naukę rządzenia państwem1. Z określeniem „polityka” nieroze- rwalnie związane jest pojęcie „państwa”, które oznacza zorganizowane społe- czeństwo, zamieszkujące pewne terytorium. Państwo jako instytucja dysponuje prawem przymusu wobec jednostek i grup społecznych, nieprzestrzegających obowiązującego prawa2. Polityka jest zatem dziedziną życia społecznego, której istotą jest sprawowanie władzy3. Polityka traktowana była jako najszlachetniejsza forma aktywności czło- wieka, pozwalająca mu rozwijać się i realizować własne ideały. Taki nurt rozważań odnaleźć można przede wszystkim u Arystotelesa4. Dowodził on, że obywatele spełniają w państwie różne funkcje, jednakże wszystkim przyświeca jeden wspólny cel, jakim jest dobro wspólnoty. Zaangażowanie się ludzi w przedsięwzięcie, które ich wszystkich dotyczy, należy uznać za świadectwo politycznej natury człowieka5. Platon pojmował politykę jako sztukę sprawiedliwości i dbałości o doskona- lenie moralne społeczeństwa6. Stworzył on teorię idealnego, doskonałego pań- stwa, w którym liczy się ogół obywateli, a nie jednostka7. Wyróżnił on trzy grupy społeczne: władców – filozofów, strażników i rzemieślników, z których każda ma do wykonania określone zadanie. Według Platona sprawiedliwość, 1 W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, www.slownik- -online.pl; B. Winiarski, Pojęcia podstawowe, [w:] B. Winiarski (red.), Polityka gospodarcza, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2006, s. 17. 2 K. Olechnicki, P. Załęcki, Słownik socjologiczny, Graffiti BC, Toruń 1997, s. 162. 3 J. Miodek, Słownik ojczyzny polszczyzny, Wydawnictwo Europa, Warszawa 2005, s. 538. 4 Zob. Arystoteles, Polityka, [w:] Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. 6, Wyd. Nauk. PWN, War- szawa 2001. 5 Ibidem, s. 360. 6 Platon, Gorgiasz, PWN, Warszawa 1958, s. 155. 7 Zob. Platon, Państwo, Wydawnictwo Marek Derewicki, Warszawa 2006. 16 mądrość, odwaga i umiarkowanie stanowią w państwie wartość najwyższą, a dobro jest celem nadrzędnym. Współcześnie słowo polityka oznacza całokształt działalności władzy pań- stwowej w kształtowaniu stosunków wewnętrznych w państwie oraz jej stosun- ków z zagranicą8. W rozwinięciach tej definicji mieści się wiele różnorodnych pojęć i obszarów, związanych z wpływem na zachowanie docelowych grup społecznych, konsumenckich, jak również organizacji biznesowych i pozabizne- sowych. Pojęcie polityki gospodarczej ma znacznie węższe znaczenie. Politykę tę można określić jako świadome oddziaływanie władz państwowych na gospodar- kę narodową – jej dynamikę, strukturę, funkcjonowanie, na stosunki gospo- darcze w państwie oraz na jego relacje gospodarcze z zagranicą9. Według H. Ćwiklińskiego, polityka gospodarcza polega na określaniu celów danego sys- temu gospodarczego, a także metod, środków i sposobów prowadzących do osiągania tych celów, zgodnie z regułami nauk ekonomicznych10. Takie rozu- mienie polityki gospodarczej pozwala na traktowanie jej jako dziedziny nauk ekonomicznych11. Podmiotem polityki gospodarczej jest władza państwowa. W jej imieniu działania prowadzone są przez organy tej władzy. Polityka ekonomiczna jest dyscypliną naukową zajmującą się badaniem form, celów, narzędzi i sposobów oddziaływania państwa na społeczny proces gospodarczy12. Nauka ta zajmuje się w dużym stopniu metodologią przygotowania, podejmowania i realizowania decyzji organów państwowych w sferze ich oddziaływania na gospodarkę, w tym również problematyką metod i technik prognozowania oraz planowania gospodarczego. 8 W. Kopaliński, Słownik… 9 S. Kruszczyński, Planowanie gospodarki narodowej i elementy polityki ekonomicznej, PWE, Warszawa 1974, s. 7. Zob. również: I. Jaźwiński, Polityka ekonomiczna. Wybrane zagad- nienia, PTE Szczecin, Szczecin 2005, s. 7; W. Grzywacz, Polityka społeczno-gospodarcza. Istota i założenia metodyczne, PTE Szczecin, Szczecin 2003, s. 9; J. Kaja, Polityka gospodarcza. Wstęp do teorii, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 1999, s. 11; A. Karpiński, Zakres interwencji państwa we współczesnych gospodarkach rynkowych, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992, s. 41; A. Fajferek (red.), Polityka ekonomiczna, Wyd. AE w Krakowie, Kraków 1999, s. 10−14. 10 H. Ćwikliński, Pojęcie i zakres polityki gospodarczej. Klasyfikacja ekonomicznych funkcji państwa, [w:] H. Ćwikliński (red.), Polityka gospodarcza, Wyd. UG, Gdańsk 1997, s. 22. 11 W literaturze przedmiotu można spotkać się z różnorodnymi klasyfikacjami, ukazującymi miejsce polityki gospodarczej wśród nauk − zob. np. W. Krajewski, Prawa nauki. Przegląd zagadnień metodologicznych i filozoficznych, KIW, Warszawa 1998, s. 230 czy K. Gide, Zasady ekonomii politycznej, Fischer i Majewski, Poznań 1922, s. 4. 12 J. Milewski, W. Czerkawski, Polityka ekonomiczna, Księgarnia Spółki Wydawniczej Pol- skiej, Kraków 1905. Zob. także W. Grzywacz, Polityka gospodarcza. Istota i założenia metodycz- ne, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 1998, s. 12−31; B. Winiarski, Pojęcia…, s. 19. 17 Za fundamentalną kwestię związaną z utrzymywaniem długookresowej równowagi rynkowej należy uznać rolę, jaką odgrywa państwo w gospodarce. Dlatego też tak ważna wydaje się odpowiedź na pytanie dotyczące roli państwa w gospodarce rynkowej i sposobu urzeczywistnienia tej roli. Istotne jest także określenie zadań państwa, a także obszarów, jakie winny być pozostawione w gestii rynku i obywateli. Państwo jako instytucja pełni określone funkcje w zorganizowanym społe- czeństwie, które potrzebuje rządu w celu realizacji zamierzeń służących dobru ogółu obywateli. Kluczowy pozostaje zakres roli państwa w gospodarce. Za zasadniczy problem należy zatem uznać znalezienie optymalnego poziomu inter- wencji państwa w gospodarce rynkowej13. Ingerencja władz państwowych w sprawy gospodarcze oznacza zazwyczaj wprowadzenie ograniczenia swobody jednostek. Rodzi to wiele różnic w po- glądach ekonomistów na temat jej możliwego zakresu. Na ogół przyjmuje się zasadę, że w krajach demokratycznych ingerencje powinny być podejmowane tylko w imię wspólnego dobra14. Prowadzenie przemyślanej i wyważonej polityki ekonomicznej może stanowić potężną dźwignię rozwoju społeczno- -gospodarczego kraju. Natomiast polityka błędna co do założeń prowadzi do katastrofalnych skutków – tym poważniejszych, im większa jest skala i inten- sywność podejmowanych przez nią operacji. Im silniejsza jest przy tym ingeren- cja państwa, tym większa jest odpowiedzialność organów władzy państwowej i stojących na ich czele ludzi za wykorzystanie zasobów kraju, za stan i rozwój gospodarki, za poziom życia ludności. Badania naukowe doprowadziły do ukształtowania się obszernej wiedzy o sposobach, celach i narzędziach oddziaływania organów państwowych na gospodarkę, którą to wiedzę można określić mianem teorii polityki ekonomicz- nej. Badając sposoby stosowania ustaleń ekonomii politycznej do celów prak- tycznych, nauka polityki ekonomicznej obejmuje także duże obszary wiedzy opisujące instytucje, mechanizmy i instrumenty, służące oddziaływaniu organów publicznych na gospodarkę. W istotnym zakresie zajmuje się ona także metodo- logią przygotowania i podejmowania odpowiednich decyzji oraz problematyką metod prognozowania i planowania gospodarczego. Można zatem stwierdzić, iż za główne zadanie polityki gospodarczej należy uznać określenie celów, jakie dane państwo ma zamiar osiągnąć przez zastoso- wanie odpowiednich narzędzi gospodarczych, a następnie ich wdrażanie, przy jednoczesnej kontroli stopnia ich realizacji i uwzględnieniu zmian warunków otoczenia. 13 V. Tanzi, Gospodarcza rola państwa w XXI wieku, „Materiały i Studia NBP” [Warszawa] 2006, z. 204, s. 5. 14 Problematyka ta została szeroko opisana w: J. Milewski, W. Czerkawski, Polityka… Zob. także: B. Winiarski, Pojęcia podstawowe…, s. 19. 18 1.1.1. Systemy gospodarcze a funkcje polityki gospodarczej Przedmiotem oddziaływań polityki gospodarczej jest gospodarka narodowa. Aby gospodarka ta zaspokajała potrzeby społeczeństwa w sposób należyty, winna funkcjonować w pewnym systemie ekonomicznym. System ten można określić jako zbiór powszechnie obowiązujących zasad i norm prawnych, regu- lujących postępowanie wszystkich uczestników procesu gospodarczego15. Sys- tem ekonomiczny określa:  kto i jak decyduje o tym, które dobra powinny być wytwarzane i w jakich ilościach,  w jaki sposób wytwarzanie różnych produktów powinno być bilansowane pod kątem zaspokajania różnych potrzeb społecznych oraz  w jaki sposób winien być dokonywany podział globalnego produktu spo- łecznego między członków społeczeństwa. Dodatkowym kryterium podziału systemów jest sposób regulacji procesu gospodarczego i rodzaj mechanizmów stosowanych w czynnościach regulacyj- nych. Można wyróżnić dwa podstawowe typy systemów16:  systemy kompetytywne (konkurencyjne) – zwane systemami gospodarki rynkowej, w których uczestnicy procesu gospodarczego mają swobodę w po- dejmowaniu decyzji ekonomicznych. Gra sił rynkowych – popytu i podaży – określa tu ceny;  systemy administracyjnego regulowania gospodarki – w systemach tych kierunki i rozmiary produkcji społecznej oraz sposoby jej podziału ustalane są w drodze decyzji administracyjnych. Łącząc kryteria własności środków produkcji i sposobu regulacji można – z teoretycznego punktu widzenia – wyróżnić cztery modele systemów ekono- micznych17:  indywidualistyczno-kompetytywny (kapitalizm rynkowy),  indywidualistyczno-planowy (gospodarka kapitalistyczna regulowana przez centralne planowanie państwowe),  kolektywistyczno-planowy (realny socjalizm) oraz  kolektywistyczno-kompetytywny (socjalizm rynkowy). Społeczny odbiór poszczególnych systemów gospodarczych jest bardzo uproszczony, gdyż w świadomości wielu osób ustrój gospodarki rynkowej jest ustrojem kapitalistycznym, natomiast ustrój socjalistyczny stanowi ustrój pań- stwowej regulacji centralnej. W rzeczywistości pewien zakres regulacji central- 15 E. Taylor, Teoria produkcji, Wydawnictwo Kazimierza Rutskiego, Warszawa−Łódź 1947, s. 8−9. Por. I. Jaźwiński, Polityka…, s. 10. NSZZ Solidarność, Gdańsk 1991, s. 939. 16 Por. D. R. Kamerschen, R. B. McKenzie, C. Nardinelli, Ekonomia, Fundacja Gospodarcza 17 B. Winiarski, F. Winiarska, Systemy ekonomiczne i funkcje polityki gospodarczej, [w:] B. Winiarski (red.), Polityka…, s. 29. Por. W. Grzywacz, Polityka społeczno-gospodarcza…, s. 207. 19 nej występuje we wszystkich systemach indywidualistycznych. We wszystkich krajach istnieją także sektory określane wspólną nazwą: sektor publiczny, w któ- rym właścicielem środków produkcji jest państwo. W niektórych państwach Europy Środkowej, w Chinach oraz Rosji zaczęły funkcjonować specyficzne systemy, zwane hybrydowymi. Polska przechodzi okres transformacji w rozwoju gospodarki i stabilizacji warunków gospodarki rynkowej, a jednocześnie stara się zapewnić ochronę najsłabszych ekonomicznie warstw społecznych18. Państwo w gospodarce rynkowej spełnia ściśle określone funkcje. Rola pań- stwa polega przede wszystkim na zapewnieniu przestrzegania ustrojowych i sys- temowych zasad porządku społeczno-gospodarczego, a zwłaszcza zasady wol- ności gospodarczej, poszanowania własności prywatnej i swobody przedsiębior- czości. Do tradycyjnych funkcji państwa należy zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego, utrzymywanie instytucji wymiaru sprawiedliwo- ści, szkolnictwa oraz kształtowanie systemu pieniężnego19. Współcześnie we wszystkich niemal krajach kapitalistycznych państwo podejmuje się również korygowania niedostatków mechanizmów rynku pod kątem20:  podnoszenia efektywności gospodarki w skali ogólnospołecznej,  ograniczania nadmiernych nierówności w podziale produktu społecznego, jak również  stabilizowania gospodarki. Tabela 1.1 prezentuje próbę syntezy działań państwa w zakresie regulowa- nia gospodarki w odpowiedzi na negatywne zjawiska zachodzące na rynku. W ostatnim okresie kryzysu finansowego roku 2007 i 2008 interwencje państwa, szczególnie w USA i niektórych krajach Unii Europejskiej, są bardzo widoczne. Korygowanie działań mechanizmów rynku Tabela 1.1 Słabość rynku Interwencja państwa Nieefektywność  Niedoskonała konkurencja, monopole  Koszty społeczne, ekologiczne Interwencja na rynku Interwencja, ograniczenia swobody działalności  Brak zainteresowania firm prywatnych pewnymi rodza- jami działalności Subsydiowanie działalności w tych dziedzinach, zlecanie ich instytucjom publicznym Przykłady działań polityki gospodarczej Ustawodawstwo antymono- polowe Wprowadzenie norm ochrony środowiska, norm technicznych Inwestycje publiczne, budowa i finansowanie infrastruktury 18 S. G. Kozłowski, Systemy ekonomiczne, Wyd. UMCS, Lublin 2004, s. 15−19. 19 B. Winiarski, F. Winiarska, Systemy ekonomiczne…, s. 31. 20 Ibidem, s. 46. 20 Słabość rynku Interwencja państwa Tabela 1.1 (cd.) Przykłady działań polityki gospodarczej Nierówności dochodów  Uznane za nadmierne różnice dochodów i warunków życia ludności Niestabilność gospodarki  Wahania koniunktury, niskie tempo wzrostu, bezrobocie Redystrybucja dochodów Progresja podatkowa, zasiłki społeczne, stypendia Oddziaływanie stabilizacyj- ne i stymulujące Regulacja podaży pieniądza, zachęty podatkowe Źródło: P. A. Samuelson, W. D. Nordhaus, Microeconomics, McGraw-Hill, New York 1991, s. 47, [za:] B. Winiarski, F. Winiarska, Systemy ekonomiczne i funkcje polityki gospodarczej, [w:] B. Winiarski (red.), Polityka gospodarcza, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2006, s. 32. Za podstawowe mechanizmy oddziaływania państwa na gospodarkę w skali makroekonomicznej należy uznać politykę budżetową oraz politykę pieniężną. Polityka budżetowa koncentruje się na kształtowaniu struktury budżetu, w ra- mach którego państwo ponosi swoje wydatki. W ten sposób formowany jest w znacznej mierze globalny popyt na produkty i usługi wytwarzane przez gospodarkę. Przez swoje wydatki państwo tworzy rynek zbytu na różne dobra. Wzrost wydatków budżetu wpływa na zwiększenie popytu globalnego, a to z kolei sprzyja pobudzaniu wzrostu produkcji. Drugą dziedziną makroekonomii jest polityka pieniężna. Regulowanie podaży pieniądza przez bank centralny, będący instytucją publiczną, może stanowić instrument stabilizacji gospodarki. Funkcje polityki gospodarczej koncentrują się na jej oddziaływaniu na go- spodarkę. Warto podkreślić, iż polityka ekonomiczna21:  winna zapewniać stały dopływ środków niezbędnych do wykonywania przez państwo funkcji wewnętrznych i zewnętrznych,  w niektórych krajach wspomaga funkcjonowanie sektorów niecieszących się dostatecznym zainteresowaniem prywatnych przedsiębiorców,  pełni funkcję osłony działalności gospodarczej obywateli własnego kraju przed działalnością konkurencji zagranicznej,  ma na celu ochronę konkurencji przed postępowaniem monopolis- tycznym,  koncentruje się na usuwaniu zagrożeń rozwoju gospodarczego przez prze- ciwdziałanie czynnikom kryzysogennym i stagnacyjnym oraz na pobudzaniu koniunktury i kształtowaniu warunków sprzyjających procesowi wzrostu, 21 Por. K. Piech, Polityka gospodarcza, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2002, s. 15−16; idem, Metodologiczne aspekty polityki gospodarczej, „Polityka Gospodarcza” 2000, nr 3, s. 73 i n.; J. Tinbergen, On the Theory of Economic Policy, North-Holland Publishing Company, Amsterdam 1966, s. 1 i n. 21  podejmuje złożone problemy ochrony środowiska i ładu przestrzennego w gospodarce kraju oraz  wykonuje zadania w zakresie utrzymania ładu społecznego, oddziału- jąc na procesy dystrybucji oraz ochrony słabszych ekonomicznie warstw spo- łecznych. Realizacja powyższych funkcji polityki ekonomicznej wymaga odpowied- niego rozbudowania jej instrumentów. W gospodarce rynkowej władza pań- stwowa oddziałuje na rynek głównie poprzez zapewnienie odpowiedniej podaży – np. dóbr publicznych – przez ustalanie należytych norm prawnych regulują- cych działalność ekonomiczną, zasad i warunków jej prowadzenia, jak również rodzajów i wysokości obciążeń na rzecz państwa. Państwo stara się wykorzy- stywać instrumenty pośrednie, wprowadzając modyfikacje w działaniu mechani- zmów rynkowych, co w znaczącym stopniu wpływa na funkcjonowanie przed- siębiorstw i decyzje podejmowane przez przedsiębiorców. Potrzeba ingerencji państwa w sprawy gospodarcze za pomocą narzędzi po- lityki ekonomicznej wypływa w dużej mierze z ograniczoności zastosowań mechanizmów rynkowych przy rozwiązywaniu problemów o charakterze ogólnospołecznym. We współczesnym świecie, zróżnicowanym pod względem zarówno syste- mów ustrojowych, jak i politycznych, rozwiązania ustrojowe odgrywają w dzie- dzinie polityki gospodarczej kluczową rolę. Na kierunki decyzji organów władzy państwowej wpływają niejednokrotnie bardzo złożone czynniki. Można je podzielić – według kryterium źródeł pochodzenia – na wewnętrzne i ze- wnętrzne. Do czynników wewnętrznych zaliczamy uwarunkowania ustrojowo- -systemowe, geograficzno-przyrodnicze, społeczne oraz wyznaczone przez po- ziom rozwoju społeczno-gospodarczego. Natomiast do czynników zewnętrznych można zaliczyć sytuację międzynarodową danego kraju, a także jego możliwości eksportowe i importowe. W związku z postępującym procesem globalizacji, zbiorem uwarunkowań zewnętrznych jest cała międzynarodowa sytuacja polityczna i gospodarcza. Koniunktura na rynku światowym ułatwia prowadzenie polityki aktywizacji eksportu, a kryzys i stagnacja stwarzają w tej dziedzinie wielkie utrudnienia. W tabeli 1.2 ujęto istotę uwarunkowań polityki ekonomicznej. Należy jed- nak podkreślić, że takie spojrzenie na rodzaje tych uwarunkowań nie oddaje w pełni ich złożoności. Państwo ingeruje w sprawy gospodarcze w określonym celu. W większości krajów na czoło wysuwają się takie wartości, jak suwerenność narodowa, spra- wiedliwość, wolność, prawa człowieka, postęp społeczno-ekonomiczny i wiele innych. Struktura celów jest bardzo niejednorodna, często wzajemnie się one wykluczają. 22 Tabela 1.2 Uwarunkowania polityki ekonomicznej Uwarunkowania Wyszczególnienie Ustrojowo-systemowe Zewnętrzne Wewnętrzne  Ustrój społeczno-gospodarczy  Struktury państwowo-administracyjne i społeczne  Rozwiązania systemowe w gospodarce  Międzynarodowa sytuacja polityczna  Przynależność do międzynarodowych ugrupowań i organów politycznych  Koniunktura międzynarodowa  Stan i struktura zasobów międzynarodowych  Zagospodarowanie przestrzenne kraju  Stosunki narodowościowe  Wewnętrzna sytuacja polityczna, układ sił politycznych, stosunek społeczeństwa do władzy Źródło: B. Winiarski, Uwarunkowania, cele i dziedziny polityki gospodarczej, [w:] B. Wi- niarski (red.), Polityka gospodarcza, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2006, s. 52. Ekonomiczne cele polityki gospodarczej wiążą się zwykle z dążeniami do pomnażania bogactwa kraju i powiększania materialnych podstaw dobrobytu społecznego22. Dobrobyt oznacza zaspokajanie na wysokim poziomie biologicz- nych i społecznych potrzeb ludności. Jego osiąganie i powiększanie wymaga zapewnienia wzrostu dochodu narodowego w przeliczeniu na jednego miesz- kańca. Wzrost gospodarczy staje się zatem jednym z podstawowych kierunków polityki ekonomicznej w długim okresie. Wzrost gospodarczy jest szczególnie istotny w krajach zapóźnionych w rozwoju oraz transformujących się. Wiąże się to z koniecznością podejmowa- nia trudnych, a często nawet dramatycznych decyzji pomiędzy oszczędnościami a bieżącą konsumpcją, co powoduje przyspieszenie tempa wzrostu gospodarcze- go na skutek pobudzania inwestycji, oraz między zwalczaniem inflacji a bez- robociem23. W krajach rozwiniętych problem ten nie rysuje się tak wyraźnie. Rozmiary istniejących zasobów oraz skala działalności gospodarczej umożliwiają jedno- cześnie rozwój gospodarczy, a zarazem wysoką konsumpcję bieżącą. W roz- winiętych krajach gospodarki rynkowej cele polityki ekonomicznej mogą kon- centrować się na stabilizowaniu koniunktury i eliminowaniu zagrożeń, w tym inflacyjnych. 22 B. Winiarski, Uwarunkowania, cele i dziedziny polityki gospodarczej, [w:] B. Winiarski (red.), Polityka gospodarcza…, s. 53. 23 Por. I. Jaźwiński, Polityka ekonomiczna..., s. 12 i n. 23 Osiągnięcie strategicznych celów rozwojowych wymaga odpowiedniego ukształtowania celów niższego rzędu, pozwalających stopniowo konkretyzować działania polityki ekonomicznej. W ich zbiorze należy ująć takie cele, jak wzrost przedsiębiorczości, inicjatywy, innowacyjności podmiotów funkcjonujących w gospodarce, zapewnienie swobody działalności gospodarczej oraz wspieranie gospodarki przez postęp naukowy. Wprowadzane winny być również założenia dotyczące przekształceń strukturalnych. Wśród celów polityki ekonomicznej istotne miejsce zajmuje równowaga gospodarcza, która powinna być traktowana jako warunek sprawnego funkcjonowania systemu gospodarczego24. Cele opiekuńcze w polityce ekonomicznej stanowią niezwykle istotne za- mierzenia państwa, z którymi wiąże się odpowiedzialność za stan życia obywa- teli danego kraju. Ich istota wiąże się z wyrównaniem szans obywateli na zdobywanie wykształcenia, uzyskanie pracy i płacy odpowiadającej ich kwalifi- kacjom. Zadaniem polityki ekonomicznej powinna być dbałość o ochronę naj- słabszych grup społecznych przez zapewnienie im minimum standardu życio- wego. Niefrasobliwość w użytkowaniu zasobów środowiska przyrodniczego w wielu krajach i regionach doprowadziła do znacznej dewastacji, a nawet do nieodwracalnych lub trudno odwracalnych negatywnych następstw w relacjach między człowiekiem a przyrodą. W związku z tym celowe stało się stworze- nie odrębnej dziedziny polityki ekonomicznej, jaką jest polityka ochrony śro- dowiska25. Cele obronne i militarne prawie zawsze zajmują znaczące miejsce w polity- ce obronno-militarnej poszczególnych krajów. Charakterystyczną cechą tych celów jest ich konkurencyjność wobec wszelkich innych. Im więcej środków państwo przeznacza na cele militarne, tym mniej może przeznaczyć na inne cele26. Tabela 1.3 przedstawia szczegółowe cele polityki gospodarczej z podziałem na ich rodzaje. Należy jednak podkreślić, iż nie można – na podstawie tego zestawienia – wnioskować o tym, że w danym systemie polityczno-gos- podarczym wszystkie wymienione zadania realizowane są z równą determinacją. Cele i oddziaływania państwa dotyczą wielu dziedzin i aspektów społecz- nego procesu gospodarczego, co pociąga za sobą konieczność dokładnej iden- tyfikacji występujących w tych dziedzinach problemów, a następnie zdecydo- wania o sposobach i rodzajach wpływania dla ich usunięcia. Analizując rodzaje oddziaływania państwa, najprościej jest usystematyzować je zgodnie z po- działem ekonomii na politykę makroekonomiczną i mikroekonomiczną. Polityka 24 I. Jaźwiński, Polityka ekonomiczna…, s. 13. Systematyzacji i szczegółowego opisu celów dokonał W. Grzywacz, Polityka gospodarcza…, s. 120. 25 W. Grzywacz, Polityka gospodarcza…, s. 120−153. 26 Ibidem. 24 makroekonomiczna obejmuje mechanizmy państwa, które dotyczą całokształtu społecznego procesu gospodarczego i prowadzone są głównie za pośrednictwem podstawowych mechanizmów jego regulacji, pieniądza i budżetu państwa. Poli- tyka mikroekonomiczna zajmuje się regulacją kluczowych zagadnień gospodarki i jej poszczególnych gałęzi, rodzajów produkcji, jak również rynków na po- szczególne towary i usługi27. Cele Generalne i systemo- wo-polityczne Ekonomiczne Społeczne Ekologiczne Obronno-militarne Rodzaje celów polityki gospodarczej Tabela 1.3 Wyszczególnienie  Suwerenność narodowa  Sprawiedliwość  Postęp społeczny  Prawa człowieka  Umacnianie i ochrona podstawowych zasad ustrojowych oraz siły państwa  Pomnażanie bogactwa kraju i wzrost dobrobytu  Efektywne wykorzystanie zasobów  Wzrost gospodarczy  Przemiany strukturalne  Wzrost przedsiębiorczości  Wzrost udziału w międzynarodo- wym podziale pracy  Sprawiedliwy podział dochodu  Gwarancje zatrudnienia  Szanse awansu  Dostęp do edukacji i dóbr kultury  Zapewnienie ochrony zdrowia  Zabezpieczenie społeczne  Ochrona środowiska naturalnego  Rekultywacja terenów zniszczonych  Rozbudowa gałęzi gospodarki o znaczeniu obronnym  Zapewnienie niezbędnych rezerw produktów strategicznych Źródło: B. Winiarski, Uwarunkowania, cele i dziedziny polityki gospodarczej, [w:] B. Wi- niarski (red.), Polityka gospodarcza, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2006, s. 60. Zob. także: I. Jaźwiński, Polityka ekonomiczna. Wybrane zagadnienia, PTE Szczecin, Szczecin 2005, s. 24; W. Grzywacz, Polityka gospodarcza. Istota i założenia metodyczne, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 1998, s. 113 i n. Ponadto w systematyzacji polityki ekonomicznej należy wyróżnić także po- litykę wzrostu oraz politykę strukturalną. Funkcją polityki wzrostu jest dynami- zowanie społecznego procesu gospodarczego w skali długookresowej, jak rów- 27 D. Begg, S. Fischer, R. Dornbusch, Ekonomia, t. 2, PWE, Warszawa 1992, s. 14. 25 nież przeciwdziałanie siłom i zjawiskom, które mogłyby ten wzrost hamować i osłabiać. Gdy wahania koniunkturalne występują cyklicznie, wówczas polityka wzrostu obejmuje działania stabilizacyjne, służące łagodzeniu przebiegu cyklu, zwalczaniu czynników kryzysogennych, skracaniu fazy kryzysu i depresji28. Polityka strukturalna zmierza do przekształcenia układu relacji i proporcji wy- stępujących pomiędzy poszczególnymi sektorami, działami i gałęziami gospo- darki oraz rodzajami produkcji społecznej a jej całością. Jej realizacja następuje poprzez wspieranie wybranych sektorów i dziedzin gospodarki. 1.1.2. Rozwój gospodarczy jako cel polityki gospodarczej Dość trudno jest sprecyzować, jakie założenia można uznać za odpowiednią wiązkę celów tworzących ogólnospołeczny dobrobyt. Rozwój gospodarczy jest kształtowany różnorodnymi, często turbulentnymi, zjawiskami natury ekono- micznej, technicznej, demograficznej i ekologicznej. Rozwój gospodarczy jest procesem długofalowym, polega na zmianach w danym państwie, które prowa- dzą do wyższego stanu bogactwa dla większości obywateli. Rozwój ten jest więc zjawiskiem zbieżnym z rozwojem społeczno-gospodarczym, który koncentruje się na podnoszeniu standardu życiowego obywateli. Aby zapewnić właściwy, zrównoważony rozwój gospodarczy, należy wprowadzić gospodarkę w stan równowagi, czyli stan, w którym nie ma możliwości polepszenia jednej zmien- nej, aby nie pogorszyć innej. Stan równowagi gospodarczej charakteryzuje się poprawiającymi się wskaźnikami ekonomicznymi, takimi jak:  odczuwalny przez obywateli wzrost dochodów realnych,  zmniejszenie sfery ubóstwa,  sprawiedliwy dostęp do dóbr publicznych dla wszystkich obywateli. Rozwój ekonomiczny bądź też gospodarczy jest pojęciem szerszym w sto- sunku do wzrostu gospodarczego, wzrost gospodarczy bowiem to zmiana wskaźników ilościowych, a rozwój gospodarczy to również zmiany jakościowe. Miernikiem rozwoju gospodarczego w ujęciu ilościowym jest m. in. wzrost PKB czy wzrost wartości inwestycji. Zmianami jakościowymi, które towarzyszą wzrostowi gospodarczemu, są przede wszystkim29:  przekształcenia strukturalne w gospodarce – zmiana struktury branżowej, powstanie i rozwój branż nowoczesnych, zanikanie branż przestarzałych,  zmiana technologii wytwarzania i postęp techniczny,  poprawa stopy życiowej,  zmniejszenie rozwarstwienia społecznego, 2007, s. 89. 28 B. Winiarski, U
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Specjalne Strefy Ekonomiczne jako stymulator rozwoju gospodarczego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: