Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00367 006877 11242709 na godz. na dobę w sumie
Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań - ebook/pdf
Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-583-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Wprowadzenie
W czerwcu 2016 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił ustawę o działaniach antyterrorystycznych1. Akt prawa oczekiwany od wielu lat zarówno przez podmioty państwa odpowiedzialne za przeciwdziałanie i zwalczanie zjawiska terroryzmu, jak też przez środowisko ludzi nauki zajmującej się tą problematyką. Ustawa wprowadziła wiele postulowanych rozwiązań. Po pierwsze, dokonała, funkcjonującego w świecie nauki, podziału działań wobec zagrożeń terrorystycznych, na działania antyterrorystyczne (prewencyjne, proaktywne) oraz kontrterrorystyczne (ofensywne, reaktywne). Po drugie, wprowadziła podział kompetencyjny, w odniesieniu do tych działań, wskazując podmiot wiodący w działaniach antyterrorystycznych — Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz kontrterrorystycznych — Policję.
Jest to podział zgodny z normami Wspólnoty Europejskiej, której nasz kraj jest częścią.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SPECJALNE UŻYCIE BRONI STAN OBECNY, ZAGROŻENIA PROPOZYCJE ROZWIĄZAŃ Redakcja Kuba Jałoszyński Waldemar Zubrzycki Jarosław Stelmach Szczytno 2017 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent dr hab. Tomasz Aleksandrowicz Redakcja Wydawcy Anna Bryczkowska Barbara Drążek Agnieszka Kamińska Projekt okładki Agnieszka Kamińska © Wszelkie prawa zastrzeżone — Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie ISBN 978-83-7462-582-1 e-ISBN 978-83-7462-583-8 Skład, druk i oprawa: Dział Wydawnictw i Poligrafi i Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12-100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 54 10, fax 89 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 20,91 ark. wyd. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Kuba Jałoszyński, Waldemar Zubrzycki, Jarosław Stelmach Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7  Wojciech Wosek Specjalne użycie broni — konieczność działań a prawa człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Waldemar Zubrzycki Specjalne użycie broni w środowisku regulacji międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Mariusz Olechnowicz Specjalne użycie broni — „strzał ratunkowy” w krajach Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Jacek Dworzecki Specjalne użycie broni przez funkcjonariuszy Korpusu Policji Republiki Słowackiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Jarosław Karwel Selektywne pozbawienie życia w działaniach kontrterrorystycznych sił bezpieczeństwa Państwa Izrael . . . . . . . . . . . . . 79 Justyna Kurek Regulacja specjalnego użycia broni w niemieckim systemie prawnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 Wojciech Olsztyn Uwarunkowania formalno-prawne dotyczące specjalnego użycia broni przez siły policyjne USA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Jadwiga Stawnicka Juryslingwistyka na rzecz bezpieczeństwa. Zakaz, nakaz i dozwolenie w ustawie z 10 czerwca 2016 roku o działaniach antyterrorystycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań 4 Paweł Lubiewski Środki przymusu bezpośredniego a specjalne użycie broni . . . . . . . . . . . 151 Mariusz Cichomski, Renata Leoniak Rozwiązania ustawy o działaniach antyterrorystycznych a wnioski de lege ferenda ustawy o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej dotyczące specjalnego użycia broni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 Bogumiła Pawlaczyk Specjalne użycie broni w optyce dylematów i wniosków z wykorzystania broni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Michał Stępiński Uwarunkowania prawno-organizacyjne procesu podejmowania decyzji o specjalnym użyciu broni podczas operacji policyjnej . . . . . . 205 Paweł Łabuz, Karol Falandys Rozpoznanie operacyjne w działaniach kontrterrorystycznych w związku ze specjalnym użyciem broni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 Kuba Jałoszyński Specjalne użycie broni — narzędzie sił specjalnych w działaniach ratunkowych w sytuacjach zakładniczych i uprowadzeń. Dylematy ograniczeń jego wykorzystania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Waldemar Zubrzycki Specjalne użycie broni — dominanta strzelca wyborowego w działaniach Policji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 Jarosław Stelmach Możliwości zastosowania przepisu o specjalnym użyciu broni przez żołnierzy podczas działań antyterrorystycznych na terenie Rzeczypospolitej Polskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Marcin Lipka Specjalne użycie broni w działaniach ochronnych Biura Ochrony Rządu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 5 Jarosław Cymerski, Katarzyna Matysek Konsekwencje selektywnego delegowania uprawnień w zakresie specjalnego użycia broni palnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Karolina Karwowska Specjalne użycie broni — emocje w debacie publicznej a merytoryczne opinie ekspertów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325 Kuba Jałoszyński, Michał Stępiński Specjalne użycie broni — wnioski i rekomendacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 Informacje o autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie W  czerwcu 2016  r.  Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił ustawę o działaniach antyterrorystycznych1. Akt prawa oczekiwany od wielu lat zarówno przez podmioty państwa odpowiedzialne za  przeciwdziałanie i zwalczanie zjawiska terroryzmu, jak też przez środowisko ludzi nauki zaj- mującej się tą problematyką. Ustawa wprowadziła wiele postulowanych rozwiązań. Po  pierwsze, dokonała, funkcjonującego w świecie nauki, podziału działań wobec za- grożeń terrorystycznych, na  działania antyterrorystyczne (prewencyjne, proaktywne) oraz kontrterrorystyczne (ofensywne, reaktywne). Po  dru- gie, wprowadziła podział kompetencyjny, w odniesieniu do tych działań, wskazując podmiot wiodący w działaniach antyterrorystycznych — Agen- cję Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz kontrterrorystycznych — Poli cję. Jest to podział zgodny z  normami Wspólnoty Europejskiej, której nasz kraj jest częścią. Innym, ważnym elementem, jest wprowadzenie rozwiązań w prawie do użycia broni — możliwości oddania „strzału ratunkowego” oraz zwią- zanego z tym uprawnieniem „strzału na rozkaz”. Problematyka ta podno- szona była wielokrotnie, między innymi w trakcie prac nad innymi prze- pisami rangi ustawowej. Konkretne rozwiązania zaproponowano choćby do projektów zmian ustawy o Policji2, czy też do projektu ustawy o środ- kach przymusu bezpośredniego i broni palnej3, jednak wnioskowane wów- czas rozwiązania nie zyskały akceptacji. Ustawa o działaniach antyterro- rystycznych definiuje „strzał ratunkowy” jako „specjalne użycie broni”. O ile rozszerzenie możliwości użycia broni palnej na polecenie uprawnio- nej w tym zakresie osoby budzi nieco mniej emocji, to samo rozwiąza- nie, związane ze „specjalnym użyciem broni”, w tym przede wszystkim uwarunkowania, w jakich jest ono dopuszczalne, stało się elementem licz- nych kontrowersji, identyfikowanych w środowisku, które te uprawnienie 1 2 3 Ustawa z 10 czerwca 2016 r., DzU poz. 904. Ustawa z 6 kwietnia 1990 r., DzU nr 30, poz. 179 z późn. zm. Ustawa z 24 maja 2013 r., DzU poz. 628 z późn. zm. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań 8 otrzymało, jak też osób zajmujących się tą problematyką na gruncie nauki. Zamach stanowiący ekstremalne zagrożenie dla życia ludzkiego odparty być może wyłącznie działaniem równoważnym, w sposób — ze względu na brak alternatywnej możliwości — dopuszczający możliwość śmier- telnego skutku dla jego sprawcy. Stanowi to wręcz konstytucyjny nakaz ochrony życia ludzkiego wobec ofiary zamachu. Jednak możliwość „spe- cjalnego użycia broni” w  jego obecnym kontekście prawnym dostarcza dużych wątpliwości interpretacyjnych, stawiając jednocześnie znak za- pytania co do skuteczności opracowanego instrumentu i możliwości jego praktycznego stosowania. Jego wykorzystanie, ograniczone do reagowa- nia na zdarzenia terrorystyczne, powoduje konieczność identyfikacji pod- stawowych znamion przestępstwa o  charakterze terrorystycznym przez funkcjonariuszy działających w deficycie czasu i informacji. Dodatkowo, uprawnienie to przysługuje jedynie wybranym grupom dyspozycyjnym, wykonującym działania kontrterrorystyczne. Powoduje to sytuację, w któ- rej mamy do czynienia z prawem mocno nadzwyczajnym, obwarowanym koniecznością spełnienia wielu wymogów i stanowiącym skomplikowany kontratyp ustawowy. Zatem powstaje pytanie, czy wobec zagrożeń terrorystycznych, nie- zmiernie dynamicznych w  swojej naturze, należy tworzyć prawo wyma- gające spełnienia wielu złożonych warunków i gwarantowane jedynie dla sił, które będą realizowały czynności dopiero po  zawiązaniu się zorgani- zowanych działań policyjnych? Jednocześnie zamieszczenie instytucji „spe- cjalnego użycia broni” w ustawie o działaniach antyterrorystycznych spra- wia, że idea uniwersalnego i pełnego wyczerpania warunków użycia broni w ustawie o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej wydaje się nie do końca realizowana. Ideą powstania niniejszej publikacji było zebranie różnych stanowisk w powyższym obszarze, zdiagnozowanie, jak problematyka ta uregulowa- na jest na świecie, jakie wątpliwości budzą wprowadzone w ustawie o dzia- łaniach antyterrorystycznych rozwiązania. Jej celem jest również zapro- ponowanie rozwiązań, których wprowadzenie miałoby istotne znaczenie dla skutecznego stosowania tego usankcjonowanego prawem narzędzia. Jest ono bowiem niezbędne, aby działania policyjne były skuteczne, aby Policja mogła chronić życie i zdrowie obywateli — co jest jej ustawowym obowiązkiem. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 9 Autorzy poszczególnych tekstów wierzą, że zamieszczone rozważania naukowe o  wymiarze praktycznym i  teoretycznym będą przydatne dla funkcjonariuszy różnych formacji, będących jednocześnie bezpośrednimi adresatami wymienionych uprawnień. Szerokie spektrum podejmowanych w publikacji tematów jest natomiast gwarantem spojrzenia holistycznego, zawierającego wymiar prawny, organizacyjny, techniczny i etyczny „spe- cjalnego użycia broni”. Zamieszczone treści mogą stanowić również punkt wyjściowy dla budowania kolejnych nowatorskich teorii i  prowadzenia dyskusji naukowej, której celem zawsze powinno być doskonalenie otacza- jącej nas rzeczywistości. Kuba Jałoszyński Waldemar Zubrzycki Jarosław Stelmach ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wojciech Wosek Specjalne użycie broni — konieczność działań a prawa człowieka Na świecie było tyle dżum, co wojen. Mimo to dżumy i wojny zastają ludzi zawsze tak samo zaskoczonych Albert Camus1. Powyższa sentencja z powieści Alberta Camusa pt. Dżuma chyba najlepiej oddaje postrzeganie najpoważniejszego globalnego zagrożenia — współcze- snego terroryzmu2. Polska będąca uczestnikiem międzynarodowej, antyter- rorystycznej koalicji jest również potencjalnie narażona na ewentualne ataki — jeśli nie bezpośrednio na własnym terytorium, to coraz większe zagrożenie czeka na polskich obywateli3. Właściwą reakcją na terroryzm jest przygotowa- nie struktur państwa na stosowną reakcję zarówno w aspekcie przeciwdziała- nia potencjalnym zagrożeniom, jak i w obszarze fizycznej reakcji na zaistnia- ły atak. Stąd działania wspólnoty międzynarodowej — organizacji i struktur A. Camus, Dżuma, https://tadeuszczernik.files.wordpress.com/2012/11/albert-ca- mus-dzuma.pdf , dostęp: 15 kwietnia 2015 r. 1 2 W tym kontekście można wspomnieć ostatnie krwawe zamachy takie jak: — seria ataków terrorystycznych w Paryżu we Francji 13 listopada 2015 r.; — zamach bombowy w centrum Stambułu w Turcji 19 marca 2016 r.; — seria zamachów bombowych w Brukseli w Belgii 22 marca 2016 r.; — zamach w Stambule w Turcji 28 czerwca 2016 r.; — zamach w Nicei we Francji 14 lipca 2016 r.; — zamach przed stadionem Besiktasu w Stambule w Turcji 10 grudnia 2016 r. 3 Ostatnim tragicznym wydarzeniem o charakterze terrorystycznym było zabójstwo polskiego kierowcy ciężarówki Łukasza Urbana w Berlinie, którą 19 grudnia 2016 r. ok. godz. 20.00, po uprzednim przejęciu, zamachowiec — 24-letni Tunezyjczyk Anis Amri wjechał w tłum ludzi spędzających wieczór na jarmarku bożonarodzeniowym powodując śmierć 12 osób, a 45 osób odniosło rany, www.tvn24.pl , dostęp: 23 grudnia 2016 r. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań 12 międzynarodowych oraz poszczególnych państw mające na celu kreowanie stosownych norm prawnokarnych. Także w  polskim ustawodawstwie wdrożono stosowne uregulowania. W  dniu 22  czerwca 2016  r.  prezydent RP4 podpisał ustawę z  10  czerwca 2016 r. o działaniach antyterrorystycznych5. Ustawę, która już w fazie pro- jektu, z uwagi na wiele zawartych w niej uregulowań ograniczających wolno- ści obywatelskie lub wpływających na podstawowe prawa człowieka, budziła szereg kontrowersji wśród „obrońców praw człowieka’’. Analizując powyż- szy akt prawny możemy wskazać, że najważniejsze uregulowania w zakresie działań antyterrorystycznych to: — przyznanie szefowi ABW uprawnień co  do  zarządzenia prowadzenia niejawnych działań na okres nie dłuższy niż 3 miesiące, bez zgody sądu, wobec osób niebędących obywatelami RP, a podejrzewanych o prowa- dzenie działalności terrorystycznej (art. 9), — rozbudowanie katalogu przesłanek umożliwiających profi lowanie DNA osób niebędących obywatelami RP — wątpliwości co do tożsamości, celu lub legalności pobytu, bądź samego podejrzenia o powiązania z szeroko rozumianą działalnością terrorystyczną (art. 10)6, — umożliwienie całodobowego przeszukania i zatrzymania (art. 25 ust. 3), — zmiany w dostępie do tajemnicy bankowej przez ABW (art. 38 ust. 8), — rozszerzenie uprawnień w obszarze analizowania systemów komputero- wych i sieci internetowych (art. 38 ust. 6). W obszarze działań kontrterrorystycznych za najważniejsze uregulowa- nie należy uznać przyznanie służbom prawa do specjalnego użycia broni7. Art. 23. 1. W ramach działań kontrterrorystycznych, jeżeli jest to nie- zbędne do przeciwdziałania bezpośredniemu, bezprawnemu, gwałtownemu zamachowi na życie lub zdrowie człowieka lub do uwolnienia zakładnika, a użycie broni palnej w sposób wyrządzający możliwie najmniejszą szkodę jest niewystarczające i przeciwdziałanie takiemu zamachowi lub uwolnienie zakładnika w inny sposób nie jest możliwe, dopuszcza się, z uwzględnieniem http://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,264,dziewiec-ustaw-z-podpi- 4 sem-prezydenta-rp.html , dostęp: 10 lipca 2016 r. 5 6 DzU z 2016 r., poz. 904. Przed uchwaleniem przedmiotowych przepisów najszersze uprawnienia posiadały sąd, Policja lub inne organy prowadzące postępowanie przygotowawcze. 7 W licznych publikacjach, opracowaniach i opiniach odnoszących się do powyższego zagadnienia „specjalnego użycia broni” używa się określeń takich jak: strzał snajperski lub strzał ratunkowy. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W. Wosek, Specjalne użycie broni — konieczność działań a prawa człowieka 13 wszelkich okoliczności zdarzenia o charakterze terrorystycznym oraz możli- wości działań kontrterrorystycznych, użycie broni palnej przeciwko osobie dokonującej zamachu albo biorącej lub przetrzymującej zakładnika, którego skutkiem może być śmierć lub bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia tej osoby, zwane dalej „specjalnym użyciem broni”. 2. Specjalne użycie broni odbywa się na zasadach określonych w ustawie z 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej (DzU poz. 628 i 1165 oraz z 2014 r. poz. 24 i 1199), z zastrzeżeniem odrębności przewidzianych w niniejszym artykule oraz w art. 22 ust. 78. 3. Do specjalnego użycia broni nie stosuje się przepisów art. 7 ust. 19 i art. 4810 ustawy, o której mowa w ust. 2. 4.  Specjalne użycie broni może być dokonane przez funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, żołnie- rzy Żandarmerii Wojskowej lub żołnierzy Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej 8 Art. 22 ust 7. Oddziały i pododdziały Wojsk Specjalnych użyte do pomocy oddzia- łom lub pododdziałom Policji mogą użyć i wykorzystać w działaniach kontrterrorystycz- nych środki przymusu bezpośredniego i broń palną w sposób przewidziany w art. 3 ust. 2a ustawy z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, tekst jedn. DzU z 2015 r. poz. 827 z późn. zm. z zastrzeżeniem dopuszczalności użycia broni palnej w przypadkach określonych w art. 23 ust. 1. 9 Art. 7.1. Środków przymusu bezpośredniego lub broni palnej używa się lub wyko- rzystuje się je w sposób wyrządzający możliwie najmniejszą szkodę. 10 Art. 48.1. Przed użyciem broni palnej uprawniony podejmuje następujące działania: 1) identyfikuje swoją formację albo służbę okrzykiem przez wskazanie jej pełnej nazwy lub ustawowego skrótu, a w przypadku uprawnionego, o którym mowa w art. 2 ust. 1 pkt 20 — okrzykiem: „Ochrona!”; 2) wzywa osobę do zachowania zgodnego z prawem, a w szczególności do: a) natychmiastowego porzucenia broni lub innego niebezpiecznego przedmiotu, które- go użycie może zagrozić życiu, zdrowiu lub wolności uprawnionego lub innej osoby, b) zaniechania ucieczki, c) odstąpienia od użycia przemocy. 2. W przypadku niepodporządkowania się wezwaniom, o których mowa w ust. 1 pkt 2, uprawniony uprzedza o użyciu broni palnej okrzykiem: „Stój, bo strzelam!”, a jeżeli wezwanie to okaże się nieskuteczne, oddaje strzał ostrzegawczy w bezpiecznym kierunku. 3. Od procedury, o której mowa w ust. 1 i 2, lub jej poszczególnych elementów, w szczególności od oddania strzału ostrzegawczego, można odstąpić, jeżeli ich zrealizowa- nie groziłoby bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia lub zdrowia uprawnionego lub innej osoby. 4. Przed rozpoczęciem konwoju lub doprowadzenia uprawniony uprzedza osobę po- zbawioną wolności, w stosunku do której zgodnie z art. 45 pkt 4 lit. b i c możliwe jest użycie broni palnej, o możliwości użycia w stosunku do niej broni palnej w przypadku podjęcia przez nią próby ucieczki, DzU poz. 628 i 1165 oraz DzU z 2014 r., poz. 24 i 1199. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań 14 Polskiej, wchodzących w skład grupy wykonującej działania kontrterrory- styczne, zwanej dalej »grupą kontrterrorystyczną«. 5. Decyzję o dopuszczalności specjalnego użycia broni może podjąć oraz cofnąć kierujący działaniami. Kierujący działaniami niezwłocznie przeka- zuje decyzję dowódcy grupy kontrterrorystycznej oraz informuje o podjętej decyzji organ wyznaczający kierującego działaniami. 6. Po otrzymaniu decyzji o dopuszczalności specjalnego użycia broni do- wódca grupy kontrterrorystycznej może wydać rozkaz specjalnego użycia broni przez funkcjonariuszy lub żołnierzy grupy kontrterrorystycznej, okre- ślając cel i sposób specjalnego użycia broni. 7.  Specjalne użycie broni dokumentuje dowódca grupy kontrterrory- stycznej, który niezwłocznie po zakończeniu działań kontrterrorystycznych sporządza, stosując odpowiednio art. 54 ust. 1 i 2 ustawy, o której mowa w  ust. 2, protokół specjalnego użycia broni i  przekazuje go  kierującemu działaniami11. Oceniając przedmiotowe uregulowanie wskazane jest zwrócenie uwagi na dwa najważniejsze obszary — prawny i etyczny. Już na wstępie można kategorycznie stwierdzić, że o ile aspekt prawny nie budzi większych wątpli- wości, o tyle aspekt etyczny jest elementem bardzo problematycznym. W obszarze prawnym, biorąc pod uwagę, że w opinii ustawodawcy wpro- wadzenie tego rodzaju uprawnienia podyktowane zostało potrzebą ratowa- nia życia ofiary zagrożonej przez działania terrorysty, a należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że jedną z podstawowych form zamachów jest przetrzymy- wanie osób jako zakładników, co niejednokrotnie prowadzi do ich śmierci i niezbędnym w takich sytuacjach może okazać się wykorzystanie strzelca, któremu umożliwi się zgodnie z prawem oddanie takiego strzału, który po- wodując śmierć oprawcy uratuje życie ofiary. Dyskusja na temat tej szczegól- nej — radykalnej metody walki z terroryzmem trwała w Polsce praktycznie od czasów tragicznych wydarzeń w Magdalence w 2003 r. Przeciwnicy tej specjalnej metody kontrterrorystycznej od początku prowadzonych dysput podnosili problem pogodzenia możliwości zabicia człowieka w świetle prawa z obowiązującym i zapisanym także w naszej Konstytucji prawem do życia12. Należy jednak zauważyć, iż bardzo trudno — wręcz niewskazane jest róż- nicowanie (pod względem ważności) poszczególnych artykułów Konstytucji 11 12 DzU z 2016 r., poz. 904. Art. 38. Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia, DzU z 1997 r., nr 78 poz. 483 z późn. zm. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W. Wosek, Specjalne użycie broni — konieczność działań a prawa człowieka 15 i w tym kontekście należy przypomnieć przytoczony na początku przedmio- towych rozważań art. 5 Konstytucji RP, którego zapis z jednej strony wspomi- na o prawach człowieka i obywatela, a z drugiej czyni z państwa (poprzez jego służby) gwaranta bezpieczeństwa tychże obywateli. Artykuł 5 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r.13 przewiduje, iż Rzeczpospolita Polska strzeże niepod- ległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli. Przedmiotowy zapis uzmysławia nam, że  państwo będąc gwarantem bezpieczeństwa obywateli ustanawia prawa, które to bezpieczeństwo powinny zagwarantować, a zada- nie to realizuje przy pomocy wyspecjalizowanych instytucji, służb i forma- cji. Z uwagi na dobro chronione prawem (jakim w tym przypadku jest życie i zdrowie człowieka) i obronę tego dobra można to uznać za swoisty delikt prawny i wesprzeć się zapisami art. 25 k.k.14 oraz art. 26 k.k.15. Podsumowując ten wątek rozważań należy zaznaczyć, iż wprowadzenie do polskiego prawodawstwa uregulowania dotyczącego specjalnego użycia broni jest częściowym spełnieniem od dawna podnoszonego przez przedsta- wicieli różnego rodzaju służb i formacji wniosku o ustanowienie przejrzy- stych przepisów i doprecyzowanie — określenie jasnych form użycia broni przez strzelców wyborowych oraz zagwarantowanie im stosownej ochrony 13 14 DzU nr 78, poz. 483 z późn. zm. Art. 25 § 1. Nie popełnia przestępstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezpo- średni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem. 15 § 2. W razie przekroczenia granic obrony koniecznej, w szczególności gdy sprawca zastosował sposób obrony niewspółmierny do niebezpieczeństwa zamachu, sąd może za- stosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. § 3. Sąd odstępuje od wymierzenia kary, jeżeli przekroczenie granic obrony koniecznej było wynikiem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu — ustawa z 2 sierpnia 1997 r. — Kodeks karny, DzU nr 88, poz. 553. Art. 26. § 1. Nie popełnia przestępstwa, kto działa w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebez- pieczeństwa nie można inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego. § 2. Nie popełnia przestępstwa także ten, kto, ratując dobro chronione prawem w wa- runkach określonych w § 1, poświęca dobro, które nie przedstawia wartości oczywiście wyższej od dobra ratowanego. § 3. W razie przekroczenia granic stanu wyższej konieczności, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. § 4. Przepisu § 2 nie stosuje się, jeżeli sprawca poświęca dobro, które ma szczególny obowiązek chronić nawet z narażeniem się na niebezpieczeństwo osobiste. § 5. Przepisy § 1–3 stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy z ciążących na sprawcy obo- wiązków tylko jeden może być spełniony; zob. ustawa z 2 sierpnia 1997 r. — Kodeks karny. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań 16 prawnej. Jako argument ZA można w tym miejscu przytoczyć wypowiedzi dwóch znanych przedstawicieli świata naukowego z zakresu prawa i krymi- nologii dla miesięcznika „Policja 997”. Prof. dr hab. Piotr Kruszyński — karnista, kierownik Zakładu Między- narodowego Postępowania Karnego na  Uniwersytecie Warszawskim po- wiedział: „Skoro do tej pory nie uregulowano instytucji strzelca wyboro- wego, to nadszedł czas, by to zrobić. Jeżeli terroryści wezmą zakładników, np. uczniów, i za chwilę zaczną ich mordować, to strzelec wyborowy może zabić terrorystów, gdyż mamy stan wyższej konieczności, względnie obrony koniecznej. To jest oczywiście klauzula generalna. Jeżeli występuje zagroże- nie zdrowia i życia, trzeba użyć broni. Nie może być tak, że terrorysta wysa- dzi się razem z naszymi dziećmi tylko dlatego, że nie mamy odpowiedniego zapisu w ustawie. Nie wszystkie rzeczy są regulowane w kodeksie karnym i po to są klauzule generalne i głowa, żeby myśleć. Policjant też nie może być takim asekurantem i bać się, że będzie pociągnięty do odpowiedzialno- ści. Jeśli boi się, powinien zmienić zawód”. Z kolei prof. zw. dr hab. Brunon Hołyst — kryminolog stwierdził: „Myślę, że sytuacja prawna powinna być uregulowana przez wymienienie katalogu zagrożeń, które upoważniają strzelca wyborowego do  strzału. Należy stworzyć strzelcom wyborowym warunki bezpieczeństwa prawnego użycia broni”16. Patrząc na  omawiane uregulowanie z  punktu widzenia szeroko poję- tych praw człowieka sprawa jest jednak o  wiele bardziej skomplikowana. Podejmując rozważania w przedmiotowym obszarze wskazane jest nadmie- nić już na wstępie, iż działania służb w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa zawsze stały w swoistej sprzeczności ze swobodami obywatelskimi i prawami człowieka, a zagrożenia terrorystyczne zawsze wymagały, wymagają i będą wymagać najskuteczniejszych sposobów działania i  podejmowania często radykalnych rozwiązań. Wobec zagrożeń terrorystycznych współczesne społeczeństwa muszą odpowiedzieć sobie na pytanie: Czy jesteśmy w stanie ograniczyć swoje prawa na rzecz zwiększenia bezpieczeństwa i mentalnie zaakceptować sytuację pozbawienia człowieka życia w skutek akcji kontr- terrorystycznej? Odpowiedź na  powyższe pytanie w  dużej mierze zależy od  doświad- czeń związanych z zagrożeniami terrorystycznymi. Zupełnie inna mental- ność narodowa występuje w takich państwach jak Stany Zjednoczone, Izrael 16 A. Chyliński, Ocalić życie, „Policja 997” 2016, nr 5(134), s. 23. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W. Wosek, Specjalne użycie broni — konieczność działań a prawa człowieka 17 czy Francja, a ostatnio Niemcy. Podejście do przedmiotowego zagadnienia zmienia się wraz z eskalacją zagrożenia. Analizując stanowisko polskiego społeczeństwa w kwestii „strzału ratunkowego” można oprzeć się na wyni- kach jednej z dostępnych w Internecie ankiet, w której uczestniczący w niej ankietowani (61 osób) na poniższe pytania odpowiedzieli następująco: 1. Czy strzelec wyborowy powinien mieć prawo oddawania strzału ze skut- kiem śmiertelnym? — 33,3 odpowiedzi — tak, zawsze kiedy uzna to za stosowne, — 54,0 — tak, po konsultacji z dowódcą, — 7,9 — nie. 2. Gdyby znalazł(a) się Pani/Pan w sytuacji, gdzie uzbrojeni terroryści grożą zamordowaniem zakładników, zgodził(a)by się Pani/Pan na ich zabicie celem uratowania niewinnych ludzi? — 80,3 odpowiedzi — tak, — 8,2 — nie, — 3,3 — nie mam zdania. 3. Czy powinno się łamać podstawowe prawa i wolności w celu ratowania życia? — 39,7 odpowiedzi — tak, za  wszelką cenę ratować życie niewinnych ludzi, liczyć, — 46,0 — tak, przestępca zamierzający popełnić zbrodnię musi się z tym — 9,5 — nie, chyba że zagrożenie jest bezpośrednie, — 4,8 — nie, każdy człowiek ma prawo do uczciwego procesu. 4. Czy będąc zakładnikiem, chciał(a)by Pani/Pan, aby w operacji uwal- niania uczestniczył strzelec wyborowy, który w razie konieczności zneutrali- zuje zagrożenie? — 2,0 odpowiedzi — tak, — 6,6 — nie, — 3,3 — nie wiem17. Powyższe stanowisko można dodatkowo wzmocnić przykładami z ży- cia. Bo chociaż na terytorium Polski nie doświadczyliśmy aktu — zama- chu o charakterze terrorystycznym, to mieliśmy do czynienia z sytuacjami, gdzie prawnie uregulowany „strzał ratunkowy” mógłby przyczynić się do 17 http://moje-ankiety.pl/respond-75547/ankieta-strzal-ratunkowy-w-polsce.html , dostęp: 30 grudnia 2016 r. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań 18 zminimalizowania potencjalnych ofiar. Jako przykład można podać zdarze- nie z 26 marca 2007 r. w zakładzie karnym w Sieradzu, gdzie doszło do tra- gedii, kiedy stojący na wieżyczce strażnik zaczął strzelać z kałasznikowa do policjantów, którzy przyjechali po aresztanta. W wyniku zdarzenia na miej- scu zmarło dwóch policjantów, trzeci zmarł w trakcie operacji, a aresztant został ciężko ranny. Można się zastanawiać, czy prawnie uregulowany strzał ratunkowy (negocjacje nie przyniosły żadnych skutków) mógłby przyczy- nić się do ocalenia życia którejś z ofiar18. Niestety, należy bardzo wyraźnie zaznaczyć, iż  ani wówczas, ani obecnie uregulowania prawne uniemożli- wiają podjęcie takich działań. Omawiany aspekt etyczny jest na tyle złożo- ny, że nawet rzecznik praw obywatelskich dr Adam Bodnar zwracając się 21 czerwca 2016 r. z apelem do prezydenta RP podkreślił, że „efektywność działania właściwych organów państwa w zakresie nie tylko reagowania na już zaistniałe zdarzenia, ale także prewencja w przypadku zagrożeń, których wystąpienie może wyrządzić nieodwracalne straty dla dóbr prawnie chro- nionych, jest szczególnie istotna w warunkach globalizacji przestępczości…. Jednocześnie jednak pod hasłem walki z terroryzmem nie można ingerować w prawa i wolności człowieka w sposób nieproporcjonalny”19. Z drugiej strony mamy bardzo radykalne podejście do przedmiotowej kwestii, opierające się najczęściej na opiniach i doświadczeniach osób zwią- zanych ze służbami. Przyjmując stanowisko — dobry terrorysta, to martwy terrorysta reprezentujące zasadę — strzelaj, żeby zabić, która nieformalnie obowiązuje w wielu krajach świata, nie doczekawszy się odpowiednich ure- gulowań prawnych20. Wart podkreślenia jest fakt, iż  podobne stanowisko często reprezentują osoby uznawane w  otoczeniu za  autorytety moralne. Należy w tym kontekście zwrócić chociażby uwagę na wypowiedź prezy- denta Niemiec — byłego pastora luterańskiego i dysydenta w byłej NRD21 — Joachima Gaucka, który w wywiadzie dla rozgłośni Deutschlandfunk po- 18 http://wroclaw.naszemiasto.pl/archiwum/zabil-trzech-policjantow-tragedia-w- zakladzie-karnym w,1418774,art,t,id,tm.html , dostęp: 20 grudnia 2016 r.  19 Pismo RPO z 21 czerwca 2016 r. do prezydenta RP Andrzeja Dudy z wnioskiem o wystąpienie przed podpisaniem tej ustawy z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie jej zgodności z Konstytucją — pismo VII.520.6.2016AG, https://www.rpo.gov. pl/pl/sprawa/sprawa-ustawy-antyterrorystycznej , dostęp: 29 lipca 2016 r. Zob. Dobry terrorysta to martwy terrorysta – Strzelaj żeby zabić!, Safety First Aid Self Defence Survival [pdf], http://apdelta.cba.pl/?p=1219 , dostęp: 5 października 2016 r. NRD — Niemiecka Republika Demokratyczna — państwo istniejące w latach 1949– 21 20 1990, powstałe na terenie byłej radzieckiej strefy okupacyjnej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W. Wosek, Specjalne użycie broni — konieczność działań a prawa człowieka 19 wiedział: „Stoję po stronie uciskanych. Walczę o prawa człowieka (...) W tej walce o prawa człowieka lub o uratowanie życia niewinnych ludzi czasami jest konieczne sięgnięcie po broń (...)”22. Podsumowując należy stwierdzić, że na powyższe rozważania — sytu- acje i stanowiska, nie ma prostych i jednoznacznych odpowiedzi. Trudno znaleźć „złoty środek” pomiędzy prawami człowieka a  bezpieczeństwem. W tym kontekście nie dziwią np. działania rzecznika praw obywatelskich, który wielokrotnie w  trakcie procedowania ustawy najpierw opiniował23, a następnie wystąpił z listem do prezydenta RP i ostatecznie z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją, niektórych zapisów ustawy o działaniach antyterrorystycznych z 10 czerwca 2016 r.24 Jednak za bardzo mocny argument, uzasadniający pozytywną oce- nę analizowanej regulacji (pomimo różnego rodzaju dywagacji prawnych), należy uznać zapisy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka25 z 4 listopa- da 1950 r. z Rzymu uzupełnionej i zmienionej późniejszymi protokołami26. Już w rozdziale I (Prawa i Wolności) artykuł 2 odnosi się do „Prawa do ży- cia”. W § 1 czytamy: Prawo każdego człowieka do życia jest chronione przez ustawę. Nikt nie może być umyślnie pozbawiony życia, wyjąwszy przypadki wykonania wyroku sądowego skazującego za przestępstwo, za które ustawa przewiduje taką karę. Jednak jeszcze bardziej dosadny jest § 2: Pozbawienie życia nie będzie uznane za sprzeczne z tym artykułem, jeżeli nastąpi w wy- niku bezwzględnego koniecznego użycia siły: a) w obronie jakiejkolwiek osoby przed bezprawną przemocą; b) w celu wykonania zgodnego z prawem zatrzymania lub uniemożliwienia c) ucieczki osobie pozbawionej wolności zgodnie z prawem; d) w działaniach podjętych zgodnie z prawem w celu stłumienia zamieszek lub powstania. 22 http://wiadomosci.onet.pl/swiat/gauckbroniacprawczlowiekatrzebaczasamisiegna cpobron/cg2z4 , dostęp: 5 października 2016 r. 23 Opinia RPO dra Adama Bodnara z 19 maja 2016 r. do projektu ustawy o działa- niach antyterrorystycznych (druk sejmowy nr 516) — pismo II.520.2.2016; zob. https:// www.rpo.gov.pl/pl/sprawa/sprawa-ustawy-antyterrorystycznej , dostęp: 29 czerwca 2016 r. Wniosek RPO z 11 lipca 2016 r. do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie nie- zgodności z Konstytucją, niektórych zapisów ustawy o działaniach antyterrorystycznych z 10 czerwca 2016 r. —pismo VII.520.6.2016VV/AG; https://www.rpo.gov.pl/pl/sprawa/ sprawa-ustawy-antyterrorystycznej dostęp: 28 lipca 2016 r. 24 25 Pełna nazwa: Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. DzU z 1993 r., nr 61, poz. 284. 26 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań Kończąc można stwierdzić, iż  powyższy zapis należy bezwzględnie uznać za potwierdzenie zasady, że możliwe jest wartościowanie życia jako dobra ochrony prawnej. Jeśli mamy wybierać pomiędzy życiem sprawcy — terrorysty a życiem „niewinnej” ofiary nawet w aspekcie moralnym — etycznym decyzja wydaje się jednoznaczna. Tym bardziej że wszystkie tego typu działania odbywają się na podstawie prawa i zgodnie z poszanowaniem obowiązujących zasad. Bezwzględnie trzeba zaznaczyć różnicę pomiędzy działaniami terrorystów a działaniami służb zwalczającymi to zagrożenie, pozostawiając ostateczną decyzję osobie bezpośrednio znajdującej się w sy- tuacji decydującej o ludzkim życiu. My — społeczeństwo, nie rezygnując z  kontroli prawnej, powinniśmy każdorazowo wspierać moralnie osoby, które zostały postawione przed takim dylematem etycznym. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Waldemar Zubrzycki Specjalne użycie broni w środowisku regulacji międzynarodowych Możliwość użycia środków przymusu bezpośredniego to  uprawnienie szczególne, które powinno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych. Wyni- kać musi z  potrzeby ochrony dóbr, wymienionych w  ustawie zasadniczej. Art. 31, ust. 3 Konstytucji RP1 dotyczy aspektu ograniczenia wolności oraz praw określonych w katalogu ogólnych wartości, w tym bezpieczeństwa i po- rządku publicznego. Ich katalog i warunki, w których mogą być użyte, są ściśle określone2, zdarzają się jednak sytuacje, w których nie są one wystarczające do ochrony dóbr prawnych. W takich sytuacjach osoby uprawnione sięgać mogą po broń palną, m.in. w celu odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na życie, zdrowie lub wolność swoją lub innej osoby oraz w celu przeciwdziałania czynnościom zmierzającym bezpośrednio do takiego zama- chu3. W ramach działań kontrterrorystycznych — z uwzględnieniem wszel- kich okoliczności zdarzenia o charakterze terrorystycznym4 — jeżeli jest to niezbędne do przeciwdziałania bezpośredniemu, bezprawnemu, gwałtowne- mu zamachowi na życie lub zdrowie człowieka lub do uwolnienia zakładnika, a użycie broni palnej w sposób wyrządzający możliwie najmniejszą szkodę jest niewystarczające i przeciwdziałanie takiemu zamachowi lub uwolnienie zakładnika w inny sposób nie jest możliwe, dopuszcza się użycie broni pal- nej przeciwko osobie dokonującej zamachu albo biorącej lub przetrzymującej zakładnika, którego skutkiem może być śmierć lub bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia tej osoby, zwane specjalnym użyciem broni5. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., DzU nr 78, poz. 483. Ustawa z 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej, DzU Tamże, art. 45. Zob. art. 115 § 20 ustawy z 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny, DzU z nr 88, poz. 553. Ustawa z 10 czerwca 2016 r. o działaniach antyterrorystycznych, DzU poz. 904, art. 23.1. 1 2 3 poz. 628. 4 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań Rzeczpospolita Polska, zgodnie z Konstytucją RP6, zapewnić ma swo- im obywatelom prawa człowieka7. Źródło tych praw stanowi przyrodzona, niezbywalna i nienaruszalna godność, której poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych8. Ochronie prawnej podlega między inny- mi życie ludzkie9. Wszyscy są równi wobec prawa10, obowiązkiem demokra- tycznego państwa jest zatem ochrona wolności i praw wszystkich obywateli. Jednocześnie mają oni obowiązek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej Polskiej11, a  każdy, kto popełnia czyn zabroniony, podlega odpowiedzial- ności karnej12. Jak pisał John Alderson, w świecie idealnym policja byłaby niepotrzebna. Porządek w społeczeństwie osiągnięto by w wyniku pełnego porozumienia, wzajemnej tolerancji i oddania władzy w ręce autentycznych autorytetów. Nie istniałaby konieczność przymusu fizycznego, czy choćby groźby takiego przymusu. Jak dowodzą jednak doświadczenia ludzkości, same tylko szlachetne uczucia nie wystarczą, aby powstrzymać wszystkich tych, którzy powodowani ambicjami, chciwością, agresywnością czy gnie- wem podejmują — na mniejszą czy większą skalę — niebezpieczne bądź szkodliwe działania. Bez względu na to, czy chodzi o bunt, czy też o zwykłą kradzież, konieczne są prawa i określona forma ich stosowania. W większo- ści państw silnym instrumentem wymuszającym poszanowanie prawa jest policja i proces karny13. To państwo zapobiegać ma popełnianiu przestępstw, stąd też wynika konieczność przyznania uprawnionym podmiotom okre- ślonych prawnie środków, które będą służyły szeroko pojętej ochronie dóbr. Problem prawnego dopuszczenia możliwości oddania śmiertelnego strzału jest szczególnie trudny do rozstrzygnięcia, zwłaszcza z moralnego punktu widzenia, rozstrzygnięcie leży bowiem na  pograniczu skrajnych poglądów. Przekazanie tak szerokich uprawnień w  zakresie decydowania o ludzkim życiu w ręce funkcjonariuszy Policji lub innych uprawnionych służb i  formacji, to  decyzja bardzo trudna i  delikatna, zwłaszcza w  kon- frontacji z ustawowymi zapisami kodeksu karnego. Zgodnie z nimi ten, kto 6 7 8 9 10 11 12 13 Uchwaloną przez Zgromadzenie Narodowe 2 kwietnia 1997 r. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., art. 5. Tamże, art. 30. Tamże, art. 38. Tamże, art. 32. Tamże, art. 83. Ustawy z 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny, art. 1 § 1.  J. Alderson, Policjant w państwie prawa, Legionowo 1994, s. 5–6. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W. Zubrzycki, Specjalne użycie broni w środowisku regulacji międzynarodowych 23 zabija innego człowieka, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 8, karze 25 lat pozbawienia wolności albo karze dożywotnie- go pozbawienia wolności14. Mowa tu o sprawcy, który już dokonał czynu i został osądzony w procesie, w trakcie którego rozważone zostały wszelkie okoliczności. Nawet ten, kto zabija ze szczególnym okrucieństwem, podle- ga karze co najwyżej dożywotniego więzienia15. Innymi słowy w Polsce — nawet prawomocnym wyrokiem sądu — nie może zostać orzeczona kara śmierci16, zaś nadanie uprawnień w zakresie specjalnego użycia broni nie jest niczym innym, jak przyzwoleniem na pozbawienie człowieka życia i to jesz- cze przed jego osądzeniem17. Aleksandra Wentkowska, pełnomocniczka rzecznika praw obywatelskich w Katowicach, podkreśla, że policjanci strze- lać powinni po to, żeby unieszkodliwić, a nie zabić18. Użycie broni palnej jest środkiem szczególnym i ostatecznym. Broni palnej należy używać w sposób wyrządzający możliwie najmniejszą szkodę osobie, przeciwko której jej uży- to. Według odmiennego stanowiska, oddanie tzw. strzału ratunkowego, gdy w istniejących okolicznościach byłby to jedyny skuteczny sposób odparcia zamachu, stanowiącego bezpośrednie zagrożenie dla życia ludzkiego, byłoby także wypełnieniem konstytucyjnego obowiązku państwa w zakresie ochro- ny życia ludzkiego, oczywiście w odniesieniu do ofiary przestępstwa19. Cezariusz Sońta twierdzi, że  nawet z  moralnego punktu widzenia nie można odmówić prawa oddania śmiertelnego strzału do sprawcy grożącego realnie natychmiastowym pozbawieniem życia zakładników, jeżeli taki spo- sób obrony ich życia jest jedynym i koniecznym20. Możliwość specjalnego użycia broni stała się w Polsce faktem, bynajmniej nie zamykając dyskusji dotyczącej zarówno jego zasadności, według jednych, 14 15 16 Art. 148 § 1 k.k. Art. 148, § 2 k.k. Kara śmierci została zniesiona na mocy Protokołu nr 6 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności Rady Europy, Strasburg, 28 kwietnia 1983 r. 17 W. Zubrzycki, Działania bojowe pododdziału antyterrorystycznego w świetle praw człowieka, „Policja” 2009, nr 4, s. 38. 18 Przedstawiciele policji i ABW apelują o regulacje dotyczące snajperów, http:// wiadomosci.onet.pl/kraj/przedstawiciele-policji-i-abw-apeluja-o-regulacje-dotyczace- snajperow/89ehr , dostęp: 5 listopada 2016 r. W. Zubrzycki, Działania bojowe…, wyd. cyt., s. 38. C. Sońta, Podstawowe zagadnienia użycia broni palnej w działaniach kontrterrory- stycznych [w:] Przeciwdziałanie terroryzmowi. Koordynacja działań antyterrorystycznych, „Zeszyty Biura Bezpieczeństwa Narodowego” 2007, nr 2, s. 97. 19 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań 24 jak i wąskich uwarunkowań, w jakich jest ono dopuszczalne, według innych. Jednym z elementów takiej debaty powinna być refleksja nad brzmieniem regulacji międzynarodowych, odnoszących się do tego zagadnienia. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych, prawa człowieka to poję- cie reprezentujące koncepcję, według której każdemu człowiekowi przysłu- gują pewne prawa, wynikające z jego godności. Są one niezbywalne — nie można się ich zrzec, nienaruszalne — istnieją niezależnie od władzy i nie mogą być przez nią regulowane, naturalne i niepodzielne. Poszanowanie tych praw uznawane jest za podstawę sprawiedliwości i pokoju na świecie, a ich ochronę przypisuje się państwu. Prawa człowieka zostały formalnie uznane za jeden z priorytetów społeczności międzynarodowej w roku 1948, kiedy przyjęto Powszechną Deklarację Praw Człowieka21. Zyskały one wówczas miano uniwersalnych zasad, obejmujących wszelkie aspekty życia ludzkiego. Deklaracja została sporządzona przez przedstawicieli wszystkich regionów świata w oparciu o wszelkie systemy prawne, stając się kamieniem węgiel- nym pod wciąż rozwijający się system ochrony praw człowieka. Co ciekawe, wpisana została do Księgi Guinnessa, jako najczęściej tłumaczony dokument na świecie (deklaracja została przetłumaczona na 360 języków)22. Zgodnie z deklaracją: „Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem oraz po- winni postępować w stosunku do siebie wzajemnie w duchu braterstwa”23. Artykuł 2 Deklaracji stwierdza, że każdy człowiek posiada wszystkie za- warte w niej prawa i wolności bez względu na jakiekolwiek różnice rasy, ko- loru, płci, języka, wyznania, poglądów politycznych i innych, narodowości, pochodzenia społecznego, majątku, urodzenia lub jakiegokolwiek innego stanu. Każdy człowiek ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swej osoby24. W korzystaniu ze swych praw i wolności człowiek podlega jednak pewnym ograniczeniom, ale jedynie takim, które są ustalone przez prawo. Obostrzenia takie wynikać mogą wyłącznie z konieczności zapewnienia od- powiedniego uznania i poszanowania praw i wolności innych i w celu uczy- 21 Universal Declaration of Human Rights — zbiór praw człowieka i zasad ich stoso- wania, uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ rezolucją 217/III A, 10 grudnia 1948 roku w Paryżu. 22 60 rocznica Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, http://www.unic.un.org.pl/ udhr/ , dostęp: 5 listopada 2016 r. 23 Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, art. 1. Tamże, art. 3. 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W. Zubrzycki, Specjalne użycie broni w środowisku regulacji międzynarodowych 25 nienia zadość słusznym wymogom moralności, porządku publicznego i po- wszechnego dobrobytu demokratycznego społeczeństwa25. W momencie powstania Powszechna Deklaracja Praw Człowieka była jedynie standardem — jako rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nie tworzyła prawa międzynarodowego, ani nie miała wiążącego charakteru. W obecnej chwili większość prawników zajmujących się prawem między- narodowym uważa ją za prawo zwyczajowe, z czego wnioskują oni jej po- wszechne obowiązywanie. Całkowicie wiążący charakter prawny posiada natomiast Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych ONZ26 z 1966 r. — traktat uchwalony w wyniku konferencji Organizacji Naro dów Zjedno czonych w Nowym Jorku, na mocy rezolucji Zgromadzenia Ogólne go nr 2200A (XXI) z 16 grudnia 1966 roku. Dokument został otwarty do ratyfi- kacji przez państwa, które zobowiązywały się przestrzegać jego postanowień na własnym terytorium i wszedł w życie 23 marca 1976 roku. Do 2015 r. Pakt ratyfikowało 168 państw, w tym Polska — w roku 197727. Pakt zakłada podstawowe prawa i wolności człowieka oraz zobowiązania państwa wobec obywateli, powołując także do życia Komitet Praw Człowieka, który stoi na straży przestrzegania jego postanowień. Szczegóły działalności Komitetu określał wydany tego samego roku Pierwszy Protokół Fakultatywny do Między narodowego Paktu Praw Obywatelskich i  Politycznych. W  1989 roku, w Nowym Jorku sporządzony został Drugi Protokół Fakultatywny do Między narodowego Paktu Praw Obywatelskich i  Politycznych, postulują- cy zniesienie kary śmierci. Artykuł 6, ust. 1 Paktu stanowi, iż „każda istota ludzka ma przyrodzone prawo do życia. Prawo to powinno być chronione przez ustawę. Nikt nie może być samowolnie pozbawiony życia”. W art. 9, ust. 1 wskazuje jednocześnie, że „każdy ma prawo do wolności i bezpieczeń- stwa osobistego. Nikt nie może być samowolnie aresztowany lub zatrzyma- ny. Nikt nie może być pozbawiony wolności inaczej, jak tylko na zasadach i w trybie ustalonym przez ustawę”. Istotnym uzupełnieniem zarówno prawa, jak i  praktyki, są  postano- wienia Kodeksu Postępowania Funkcjonariuszy Porządku Prawnego28 — 25 26 27 Tamże, art. 29 ust. 2. DzU z 1977 r., nr 38, poz. 167. Zob. UN Treaty Collection, https://treaties.un.org , dostęp: 7 listopada 2016 r. Zob. http://isp.policja.pl/isp/prawa-czlowieka-w-poli/akty-prawne-i-dokume- nty/9074,Kodeks-postepowania-funkcjonariuszy-porzadku-prawnego.html , dostęp: 23 października 2016 r. 28 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań 26 rezolucji 34/169 Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych z 1979 r. Stanowi on w art. 3, że funkcjonariusze porządku prawnego mogą użyć siły wyłącznie w wypadku absolutnej konieczności i tylko w granicach niezbęd- nych do wypełnienia swego obowiązku. Komentarz, stanowiący integralną część tego dokumentu, wyjaśnia, iż użycie broni palnej uważa się za śro- dek ostateczny i że należy podjąć wszelkie kroki, by je wykluczyć — zwłasz- cza przeciwko dzieciom. Broni palnej w zasadzie w ogóle nie powinno się używać. Wyjątek stanowią sytuacje, w których osoba podejrzana o popeł- nienie przestępstwa stawia zbrojny opór lub w inny sposób naraża czyjeś życie, a mniej drastyczne środki nie wystarczają do powstrzymania jej lub skłonienia do poddania się29. Kodeks zobowiązuje funkcjonariuszy do sza- nowania i ochrony godności wszystkich ludzi oraz przestrzegania ich praw i dbania o nie30, zakazuje również stosowania, prowokowania i tolerowania jakichkolwiek tortur lub innego okrutnego nieludzkiego lub poniżającego postępowania albo karania. Funkcjonariusz nie może się przy tym powo- ływać na rozkazy przełożonych lub wyjątkowe okoliczności, takie jak: stan wojny czy zagrożenie wojną, zagrożenie bezpieczeństwa wewnętrznego, we- wnętrzne zamieszki polityczne, ani jakiekolwiek inne stany zagrożenia pu- blicznego, jako usprawiedliwiające stosowanie tortur lub innego okrutnego, nieludzkiego bądź poniżającego postępowania albo karania31. Wyraźne wskazówki odnośnie do tego, w jakich sytuacjach ustawodaw- ca krajowy może zezwalać na legalne korzystanie z broni palnej, zawierają Podstawowe zasady użycia siły oraz broni palnej przez funkcjonariuszy po- rządku prawnego, rezolucja przyjęta przez VIII Kongres ONZ w  Sprawie Zapobiegania Przestępczości i  Postępowania ze  Sprawcami Przestępstw 7 września 1990 roku. Według tych reguł, na ile to możliwe, funkcjonariu- sze, w czasie wykonywania obowiązków służbowych — zanim odwołają się do siły i broni palnej, powinni stosować środki niewymagające ich użycia. Władze powinny stosować łagodne środki perswazji przed decyzją o użyciu siły oraz broni palnej, a w każdej sytuacji, gdy użycie siły i broni palnej jest nie do uniknięcia, muszą one zachować powściągliwość i działać proporcjo- nalnie do poziomu zagrożenia. Zasady pozwalają na użycie siły i broni palnej tylko wtedy, gdy inne środki okażą się nieskuteczne, bądź gdy nie ma żadnej 30 Kodeks Postępowania Funkcjonariuszy Porządku Prawnego, art. 2. Tamże, art. 5. 29 Prawa człowieka a Policja, www.zielona-gora.po.gov.pl/pdf/prawa_czlowieka_a_ policja.doc , s. 3, dostęp: 23 października 2016 r. 31 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W. Zubrzycki, Specjalne użycie broni w środowisku regulacji międzynarodowych 27 nadziei na osiągnięcie zamierzonego celu. Nakładają także na funkcjonariu- szy porządku prawnego obowiązek działania rozważnego i proporcjonalne- go do wagi przestępstwa, minimalizowania szkody i uszkodzenia ciała oraz nakazują szanować i chronić życie ludzkie, zapewnić jak najszybciej pomoc i opiekę medyczną wszystkim zranionym, a także upewnić się, czy poinfor- mowano krewnych i bliskich osoby zranionej lub poszkodowanej. Zalecają one, aby reguły i przepisy wykonawcze w sprawie użycia broni palnej za- wierały między innymi określenie okoliczności, w których funkcjonariusze porządku prawnego są uprawnieni do jej noszenia, typów dozwolonej broni palnej i amunicji, sposobu kontroli broni, sporządzania raportów o każdym jej użyciu oraz gwarancję, że broń ta będzie używana jedynie w stosownych okolicznościach i w sposób, który zmniejsza ryzyko niepotrzebnego uszko- dzenia ciała32. Niezależnie od  wymogów ONZ, problemem możliwości korzystania z  broni palnej przez funkcjonariuszy porządku publicznego, w  ramach tzw. standardów zalecanych, zajęła się Rada Europy33 — międzynarodowa organizacja rządowa, skupiająca prawie wszystkie kraje Europy oraz kilka państw spoza tego kontynentu. Jej głównym celem jest „osiągnięcie więk- szej jedności między jej członkami, aby chronić i  wcielać w  życie ideały i zasady stanowiące ich wspólne dziedzictwo oraz aby ułatwić ich postęp ekonomiczny i społeczny”34. Realizując tak określony cel, organizacja ta zaj- muje się pośród innych promocją i ochroną praw człowieka. Polska przy- jęta została w poczet członków Rady Europy w dniu 26 listopada 1991 r. Stało się to możliwie dzięki przemianom demokratycznym, jakie zachodziły w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej od 1989 roku. Od tamtej pory kraj nasz jest aktywnym członkiem Organizacji35. Tego samego dnia Rzecz- pospolita Polska podpisała Europejską Konwencję Praw Człowieka i Podsta- wo wych Wolności36, co  było politycznym wymogiem uzyskania członko- stwa w Radzie Europy. Konwencja jest międzynarodową umową z zakresu ochrony praw człowieka, zawartą przez państwa członkowskie Rady Europy. Konwencja została otwarta do podpisu 4 listopada 1950 r., a po uzyskaniu 32 33 34 35 Prawa człowieka a Policja…, wyd. cyt. Council of Europe. Statut Rady Europy z 5 maja 1949 r., DzU nr 118, poz. 565, art. 1. Polska w Radzie Europy, http://strasburgre.msz.gov.pl/pl/polska_w_re/ , dostęp: 7 listopada 2016 r. 36 DzU z 1993 r., nr 61, poz. 284. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań 28 niezbędnych 10 ratyfikacji, weszła w życie 3 września 1953 roku. Stronami Konwencji są wszystkie z 47 państw członkowskich Rady. Kwalifikuje się ona do tzw. twardego prawa, będąc traktatem międzynarodowym, i to ona właśnie określa standard użycia siły w systemie Rady Europy. Nie zawiera co  prawda przepisów bezpośrednio dotyczących stosowania broni palnej przez funkcjonariuszy porządku prawnego — zadanie ich określenia spa- dło na Europejski Trybunał Praw Człowieka37 — odnosi się jednakże do tej sfery w  sposób pośredni, w  zapisach dotyczących ochrony życia ludzkie- go. Ich adresatem jest nie tylko ustawodawca, ale m.in. także policja, której kompetencje muszą się mieścić w granicach zakreślonych przez ten prze- pis. Zgodnie z art. 2, ust. 1 Konwencji, „prawo każdego człowieka do życia jest chronione przez ustawę. Nikt nie może być umyślnie pozbawiony życia, wyjąwszy przypadki wykonania wyroku sądowego, skazującego za prze- stępstwo, za które ustawa przewiduje taką karę”. Prawo do życia jest zatem, według Konwencji, podstawowym i niekwestionowanym prawem każdego człowieka. Jednak pozbawienie go życia jest według niej dopuszczalne, jeżeli nastąpi w wyniku bezwzględnie koniecznego użycia siły: a) w obronie jakiejkolwiek osoby przed bezprawną przemocą; b) w celu wykonania zgodnego z prawem zatrzymania lub uniemożliwienia ucieczki osobie pozbawionej wolności zgodnie z prawem; c) w działaniach podjętych zgodnie z prawem w celu stłumienia zamieszek lub powstania38. Warto zauważyć, że jest to jedyny współczesny standard traktatowy, for- mułujący tzw. kontratypy prawa do życia, a więc typizuje sytuacje, w których faktyczne pozbawienie człowieka życia w wyniku działań organów państwo- wych nie będzie pociągało za sobą odpowiedzialności państwa. Wyliczenie tego typu sytuacji ma jednocześnie charakter taksatywny, a więc tworzący zamkniętą listę i  niepozwalający na  dowolne poszerzanie i  interpretację. Z  oczywistych względów problematyka uregulowana we  wspomnianych kontratypach sprowadza się głównie do  przypadków korzystania przez funkcjonariuszy państwowych z  dozwolonych środków przymusu bezpo- średniego, w tym zwłaszcza z broni palnej. W tym względzie — obok wy- mogu legalności i sprecyzowanej celowości — eksponuje wymóg absolutnej konieczności sięgania po środki przymusu, które ze swej istoty prowadzić 37 European Court of Human Rights, europejski organ sądownictwa międzynarodo- wego, powołany w 1959 r. z siedzibą w Strasburgu (Francja). 38 Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 2 ust. 2. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W. Zubrzycki, Specjalne użycie broni w środowisku regulacji międzynarodowych 29 mogą do śmierci człowieka39. Standard taki wymaga od państwa nie tylko powstrzymywania się od umyślnego i bezprawnego pozbawiania człowieka życia (obowiązek negatywny), ale także obliguje do podjęcia niezbędnych kroków w ramach wewnętrznego porządku prawnego w celu ochrony życia jednostek pozostających w zasięgu jurysdykcji takiego państwa (obowiązek pozytywny). Podstawowym natomiast krokiem w tym zakresie jest ustano- wienie właściwych ram prawnych i administracyjnych, zapobiegających po- pełnianiu przestępstw przeciwko osobie, wspieranych dodatkowo systemem wymierzania sprawiedliwości w przypadku naruszeń tych przepisów. W świetle treści art. 2. Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podsta- wo wych Wolności, korzystanie z broni palnej przez funkcjonariuszy policji może być w pewnych okolicznościach usprawiedliwione, przepis ten jednak absolutnie nie może być traktowany jako carte blanche dla państwa, gdyż każdorazowo radykalne akcje porządkowe funkcjonariuszy państwowych muszą być precyzyjnie uregulowane i połączone z systemem odpowiednich gwarancji, chroniących przed ewentualną arbitralnością decyzji40. W pro- cesie szkolenia tych funkcjonariuszy należy zatem położyć absolutny na- cisk na uświadomienie im, że broń palna jest środkiem ostatecznym i bez- względnie koniecznym. Poszanowanie praw, zawartych w Europejskiej Konwencji Praw Czło wie- ka i Podstawowych Wolności, podpisanej w Rzymie 4 listopada 1950 r., de- klaruje Unia Europejska41, stawiając sobie, jako jeden z celów „(…) umacnia- nie ochrony praw i interesów obywateli jej Państw Członkowskich (…) oraz (…) utrzymanie i rozwijanie Unii jako przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości (…)”42. Wkład Unii w dziedzinie ochrony praw człowieka stanowi Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej43, uchwalona i pod- pisana 7 grudnia 2000 r., podczas szczytu Rady Europejskiej44 w Nicei i po- nownie — po naniesieniu poprawek — 12 grudnia 2007 r. w Lizbonie. Rząd Polski podpisał kartę 4 października 2007 r. Jest to zbiór fundamentalnych 39 B. Gronowska, Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu z 20 grudnia 2004 w sprawie Makaratzis przeciwko Grecji (dotyczy ochrony prawa do życia w kontekście użycia broni palnej przez policję), „Prokuratura i Prawo” 2005, nr 5, s. 165. 40 Tamże, s. 168–169. Traktat o Unii Europejskiej, DzU UE C 326, 2012/C 326/01, art. F2. Tamże, art. B. Charter of Fundamental Rights of the European Union. Instytucja Unii Europejskiej, wyznaczająca kierunki jej polityki i rozwoju. 41 42 43 44 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań 30 praw człowieka i obowiązków obywatelskich45, stanowiący między innymi, że  godność człowieka jest nienaruszalna, musi być szanowana i  chronio- na46, każdy ma prawo do życia i nikt nie może być skazany na karę śmierci ani poddany jej wykonaniu 47, każdy ma prawo do poszanowania jego inte- gralności fizycznej i psychicznej48, nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu49, wreszcie każdy ma prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego50. W systemie Rady Europy standard użycia siły został zakreślony również w Deklaracji o policji, dołączonej do rezolucji 690 (1979), przyjętej przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy 8 maja 1979 roku. Należy ona do tzw. miękkiego prawa międzynarodowego, czyli do norm międzynarodo- wych, które nie mając charakteru wiążącego, posiadają jednocześnie swoistą doniosłość prawną51. Deklaracja stwierdza w punkcie A.1252, że funkcjona- riusze państwa powinni wykazać zdecydowanie niezbędne do osiągnięcia celu wymaganego bądź dopuszczonego przez prawo, zakazuje jednak użycia siły w stopniu większym, niż jest to konieczne. W myśl punktu A.13 powin- ni otrzymać oni jasne i precyzyjne instrukcje co do sposobu i okoliczności użycia broni. W przypisie do dokumentu wyjaśnia się, iż część A odnosi się d
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Specjalne użycie broni. Stan obecny, zagrożenia, propozycje rozwiązań
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: