Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00615 006719 11256471 na godz. na dobę w sumie
Specyfika wykładni prawa karnego w kontekście brzmienia i celu prawa Unii Europejskiej - ebook/pdf
Specyfika wykładni prawa karnego w kontekście brzmienia i celu prawa Unii Europejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-766-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W książce przedstawiono obowiązek wykładni prawa krajowego w kontekście brzmienia i celu prawa Unii Europejskiej w świetle zagadnień o charakterze karnoprawnym. Wskazano na metodę i sposób prowadzenia wykładni zgodnej w obszarze prawa karnego materialnego i procesowego, co ma szczególne znaczenie w sytuacji coraz większej kompetencji Unii w tych dziedzinach.

W pracy zanalizowano m.in.:
rozwój i charakterystykę obowiązku wykładni zgodnej prawa krajowego,
zakres i przedmiot wykładni zgodnej oraz jej granice,
konsekwencje niezasadnego pominięcia obowiązku wykładni zgodnej prawa krajowego,
wybrane orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz Sądu Najwyższego i sądów powszechnych z okresu poakcesyjnego.

Publikacja jest przeznaczona dla praktyków stosowania prawa, tj. sędziów, adwokatów, radców prawnych, dla pracowników naukowych oraz aplikantów zawodów prawniczych.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

specyfika wykładni prawa karnego w kontekście brzmienia i celu prawa unii europejskiej Michał Rams MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Publikacja dofi nansowana przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego Stan prawny na 1 czerwca 2016 r. Recenzentka Dr hab., prof. KUL Małgorzata Wąsek-Wiaderek Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne Dagmara Wachna Łamanie Wolters Kluwer Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-264-8709-5 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 9 Uwagi wprowadzające / 13 Rozdział 1 Analiza wybranych teoretycznoprawnych aspektów wykładni prawa krajowego / 27 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. Uwagi wprowadzające / 27 Klasyfikacja obecnie funkcjonujących koncepcji wykładni / 29 Koncepcja semantyczna intensjonalna / 32 Derywacyjne ujęcie wykładni / 34 Współczesne spojrzenie na koncepcje wykładni prawa w kontekście założeń pracy / 37 Rozdział 2 Znaczenie wykształconych przez Trybunał Sprawiedliwości metod wykładni prawa dla ukształtowania się i rozwoju europejskiego prawa karnego / 46 2.1. 2.2. Uwagi wprowadzające / 46 Analiza roli Trybunału Sprawiedliwości w zakresie kształtowania się europejskiego prawa karnego na przykładzie wybranego orzecznictwa / 50 2.2.1. Trybunał Sprawiedliwości jako quasi-konstytucyjny Sąd Unii Europejskiej / 50 Wpływ orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości na prawo karne państw członkowskich w okresie przed utworzeniem III filara Unii Europejskiej / 54 2.2.2. 5 Spis treści 2.2.3. 2.2.4. 2.2.5. 2.2.6. 2.2.7. Orzeczenie w sprawie M. Pupino jako pierwszy krok w procesie uwspólnotowienia dawnego III filara Unii Europejskiej poprzez orzecznictwo / 67 Orzeczenie w sprawie Advocaten voor de Wereld VZW jako kontynuacja linii wyznaczonej w sprawie M. Pupino / 73 Rola i znaczenie wykładni stosowanej przez TS w okresie po odrzuceniu Konstytucji dla Europy / 77 Wykładnia stosowana przez Trybunał Sprawiedliwości na tle art. 54 Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen / 84 Pytanie o model wykładni prawa unijnego w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości / 86 2.3. 2.4. Znaczenie wykładni zgodnej dla stosowania środków służących integracji wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych / 94 2.3.1. Znaczenie wykładni zgodnej dla procesu harmonizacji prawa karnego państw członkowskich Unii Europejskiej / 96 Znaczenie wykładni zgodnej dla wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych / 111 2.3.2. Uwagi podsumowujące / 130 Rozdział 3 Rozwój i charakterystyka obowiązku wykładni zgodnej prawa krajowego / 135 3.1. 3.2. 3.3. Proces kształtowania się zasady wykładni zgodnej w judykaturze Trybunału Sprawiedliwości / 135 Rozwój linii orzeczniczej odnoszącej się do specyfiki wykładni zgodnej prawa karnego materialnego / 144 Podstawa dla obowiązku dokonywania wykładni zgodnej / 151 Rozdział 4 Zakres i przedmiot wykładni zgodnej / 158 Zakres obowiązku wykładni zgodnej z punktu widzenia prawidłowości i terminowości procesu implementacyjnego / 158 Problematyka przedmiotu wykładni zgodnej / 163 Wpływ kwestii wzorca na sposób prowadzenia wykładni zgodnej / 168 4.1. 4.2. 4.3. 6 Spis treści 4.4. 4.5. Podmiotowy obowiązek zastosowania wykładni zgodnej / 170 Aktualizacja obowiązku wykładni zgodnej w kontekście temporalnym / 173 4.5.1. Moment początkowy wykładni zgodnej w perspektywie judykatury Trybunału Sprawiedliwości oraz doktryny prawa europejskiego / 173 Praktyczna możliwość wykorzystania stanowiska Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-212/04, Adeneler na gruncie europejskiego prawa karnego / 182 4.5.2. Rozdział 5 Zasada wykładni zgodnej a zasada bezpośredniego skutku prawa unijnego / 189 5.1. 5.2. 5.3. Analiza relacji zachodzących pomiędzy zasadą wykładni zgodnej a zasadą bezpośredniego skutku prawa unijnego z punktu widzenia wywoływanych przez nie konsekwencji / 189 Zasada wykładni zgodnej w perspektywie tzw. doktryny estoppelu / 201 Wykładnia zgodna a zasada bezpośredniego skutku z punktu widzenia wyboru metody zapewnienia efektywności norm prawa unijnego niewprowadzonych bądź nienależycie wprowadzonych do prawa krajowego / 206 Rozdział 6 Granice wykładni zgodnej / 209 6.1. 6.2. Treść obowiązku wykładni zgodnej z uwzględnieniem zakazu wykładni contra legem / 209 Rola zasad ogólnych w procesie wykładni zgodnej krajowego prawa karnego / 231 6.2.1. Znaczenie respektowania zasad ogólnych w wykładni zgodnej prawa karnego – zagadnienia wstępne / 231 Zasada pewności prawa / 247 Zasada nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege / 251 Zasada lex certa / 285 Zasada lex rerto non agit, lex mitior agit / 302 Zasada ne bis in idem / 331 Prawo do rzetelnego procesu sądowego / 334 6.2.2. 6.2.3. 6.2.4. 6.2.5. 6.2.6. 6.2.7. 7 Spis treści 6.2.8. Zasada proporcjonalności / 348 Rozdział 7 Konsekwencje niezasadnego pominięcia obowiązku wykładni zgodnej prawa krajowego / 368 Rozdział 8 Wykładnia zgodna na przykładzie wybranego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego oraz Sądu Najwyższego i sądów powszechnych z okresu poakcesyjnego / 379 Wykładnia zgodna krajowego prawa karnego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego / 379 Nawiązanie do obowiązku wykładni zgodnej w wybranych orzeczeniach Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych / 396 8.1. 8.2. Uwagi podsumowujące / 437 Orzecznictwo i dokumenty UE / 459 Bibliografia / 475 8 Wykaz skrótów EKPCz k.c. k.p.c. k.k. k.k.s. Konstytucja k.p.k. KPP Akty prawne Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawo- wych Wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listo- pada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępo- wania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 186 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowa- nia karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 303 z 14.12.2007, s. 1) 9 Wykaz skrótów KWUS MPPOiP TFUE traktat konstytu- cyjny traktat lizboński TUE TWE u.g.h. Konwencja Wykonawcza do układu z Schengen z dnia 14 czerwca 1985 r. między Rządami Państw Unii Gospodarczej Beneluksu, Republiki Federalnej Niemiec oraz Republiki Francuskiej w sprawie stop- niowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach (Dz. Urz. WE L 239 z 22.09.2000, s. 19) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Poli- tycznych, otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r., ratyfikowany 3 marca 1977 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2) Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy (Dz. Urz. UE C 310 z 16.12.2004) Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Euro- pejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europej- ską, sporządzony w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r. (Dz. U. z 2009 r. Nr 203, poz. 1569) Traktat o Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30) Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/3) ustawa z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardo- wych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 471 z późn. zm.) Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne Biul. SN CPKiNP EPS KZS OSNC Biuletyn Sądu Najwyższego Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych Europejski Przegląd Sądowy Krakowskie Zeszyty Sądowe Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna 10 Wykaz skrótów OSNKW OTK OTK-A Prok. i Pr. RPEiS ZOTSiS Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Woj- skowa Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Prokuratura i Prawo Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Zbiór Orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Pierwszej Instancji Inne ENA END ETPCz FTK SA SN TK TS (ETS) Europejski Nakaz Aresztowania Europejski Nakaz Dochodzeniowy Europejski Trybunał Praw Człowieka niemiecki Federalny Trybunał Konstytucyjny sąd apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej 11 Uwagi wprowadzające1 Należy się zgodzić ze stwierdzeniem, że Unia Europejska jest obecnie naj- bardziej postępującą siłą w rozwoju prawa karnego i procedury karnej w Europie, a za pośrednictwem wprowadzonych mocą Traktatów środków prawnych służących wdrażaniu projektowanych przez nią instrumentów jej rola jest nieporównywalna do Rady Europy czy mechanizmu powstałego na gruncie orzecznictwa ETPCz2. Tym samym to, co do niedawna mogło budzić zasadnicze wątpliwości, dziś na skutek działania różnego rodzaju mechanizmów integracyjnych stało się faktem. Jeszcze bowiem jakiś czas temu sfera prawa karnego uznawana była za jeden z najpilniej strzeżonych wyznaczników suwerenności państwowej, zaś kooperacja pomiędzy aktorami na arenie międzynarodowej w tej dziedzinie ograniczona była szeregiem różnego rodzaju czynników, w szczególności wynikających z konstytucji krajowych. Było to widoczne chociażby na przykładzie mechanizmów współpracy międzynarodowej w sprawach karnych (a zwłaszcza ekstradycji), którym ze względu na wielość istniejących ograniczeń daleko było do ocze- kiwanej w tym względzie efektywności. W tej też perspektywie uznać należy, że wejście Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej 1 maja 2004 r. wprowadziło widoczną modyfikację istniejącego status quo i to nie tylko w kontekście dotychczasowego postrze- 1 Niniejsza publikacja obejmuje wyniki badań zrealizowanych w projekcie badawczym pod tytułem Specyfika wykładni prawa karnego zgodnie z celami i brzmieniem prawa Unii Europejskiej, sfinansowanym ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/01/N/HS5/01390. 2 Por. E.J. Husabo, A. Strandbakken, Harmonization of Criminal Law in Europe, series Supranational Criminal Law: Capita Selecta, Antwerpen–Oxford 2005, s. 2. 13 Uwagi wprowadzające gania współpracy w sprawach karnych pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej, ale przede wszystkim w zakresie obowiązujących na terenie Polski źródeł prawa. Zasadnie przeto zwraca uwagę E. Łętowska, że w związku z tego rodzaju zmianami otoczenia normatywnego obowiązujący jeszcze do niedawna hierarchicznie zbudowany model monocentryczny zaczyna być wypierany przez multicentryczne pojmowanie systemu prawa, które charakteryzuje się wielością ośrodków decyzyjnych co do stosowania prawa i jego interpretacji3. To zaś skutkować musi w pewnym sensie współobowiązywaniem na terenie państw członkowskich zarówno unijnych, jak też krajowych źródeł prawa. Fakt ten zdawał się dostrzegać również i polski Trybunał Konstytucyjny, orzekając zarówno o konstytucyjności traktatu akcesyjnego4, jak też – całkiem niedawno – traktatu reformującego z Lizbony5. Takie specyficzne złożenie centrów decyzyjnych rodzić jednak może szereg sytuacji kolizyjnych6, co jest po części zrozumiałe, jeśli ma się na uwadze zarówno ukształtowaną już w określony sposób specyfikę krajowego systemu prawnego, jak też postrzegane jako dynamicznie i ciągle rozwijające się prawo unijne, które na dodatek łączy w sobie zarówno tradycje konstytucyjne różnych państw członkowskich (w tym również z rodziny systemów common law), jak też chociażby elementy wykształcone w systemie EKPCz. Jako że „teksty prawa są złożone z przepisów, z których dopiero trzeba od- czytać (wyłożyć) normę konkretnego zachowania, aby w ogóle móc je zasto- 3 Por. E. Łętowska, Dialog i metody. Interpretacja w multicentrycznym systemie prawa (cz. I), EPS, listopad 2008, s. 6. 4 Por. wyrok TK z dnia 11 maja 2005 r., K 18/04, OTK-A 2005, nr 5, poz. 49, Dz. U. Nr 86, poz. 744. 5 Por. wyrok TK z dnia 24 listopada 2010 r., K 32/09, OTK-A 2010, nr 9, poz. 108, Dz. U. Nr 229, poz. 1506. 6 W tym zakresie por. chociażby głośne w ostatnim czasie postanowienie SN z dnia 28 listopada 2013 r., I KZP 15/13, OSNKW 2013, nr 12, poz. 101, Prok. i Pr.-wkł. 2014, nr 2, poz. 9, LEX nr 1393793, wraz z glosami M. Górskiego, LEX oraz A. Krzywonia, Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 2014, nr 1, s. 163–168. Zob. również W. Gontarski, G. Grabowska, Glosa do postanowień Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2013 r.: I KZP 14/13 i I KZP 15/13 oraz do wyroków Sądu Najwyższego: z dnia 3 grudnia 2013 r., V KK 82/13 i z dnia 8 stycznia 2014 r., IV KK 183/13, LEX. 14 Uwagi wprowadzające sować”7, nie ma wątpliwości co do tego, że to właśnie na etapie wykładni prowadzonej przed sądami krajowymi ujawniała się będzie najczęściej po- trzeba rozstrzygania dostrzeżonych wyżej kolizji, tak aby uczynić zadość elementarnym zasadom porządku wewnętrznego, a jednocześnie uszanować nakazy rekonstruowane z norm unijnego porządku prawnego. Rację ma w szczególności K. Wojtyczek, że obecnie to sądy stają się „strażnikami przestrzegania zobowiązań prawnomiędzynarodowych państwa stanowiących podstawę przekazania kompetencji, a jednocześnie strażnikami podstawo- wych zasad konstytucyjnych określających tożsamość konstytucyjną pań- stwa”8, i to od ich postawy zależeć będzie w znacznej mierze efektywność środków wprowadzanych do polskiego porządku prawnego na mocy prawa europejskiego. Trudno zaprzeczyć, że za jeden z takich mechanizmów zapewniania efek- tywności jest uznawany właśnie obowiązek wykładni prawa krajowego w kontekście brzmienia i celu prawa Unii Europejskiej, którego charaktery- styka w świetle zagadnień o charakterze karnoprawnym stanowić będzie przedmiot niniejszego opracowania. Zasadnie uznaje się przeto wykładnię zgodną za „ukierunkowany proces zmiany lub ukształtowania normy prawa krajowego w celu dopasowania go do wzorca unijnego”9. W ocenie G. Betle- ma do zgodnej interpretacji dochodzi w sytuacji, kiedy norma prawa unij- nego jest wykorzystywana jako pomoc w interpretacji innej normy, która jakkolwiek jest ostatecznie zastosowana przed sądem, to jednak została skonstruowana w świetle tej ostatniej10. Zasada zgodnej interpretacji wymaga bowiem pośredniego wykorzystania normy prawa unijnego dla skonstru- 7 Por. E. Łętowska, O nauczaniu opisowej wykładni prawa (w:) P. Winczorek (red.), Teoria i praktyka wykładni prawa. Materiały konferencji naukowej Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego odbytej 27 lutego 2004 roku, Warszawa 2005, s. 245. 8 Por. K. Wojtyczek, Przekazywanie kompetencji państwa organizacjom międzynarodowym. Wy- brane zagadnienia prawnokonstytucyjne, Kraków 2007, s. 346. 9 Por. A. Wróbel, Wykładnia prawa państwa członkowskiego zgodnie z dyrektywą, czyli tzw. pośredni skutek dyrektyw (w:) A. Wróbel (red.), Stosowanie prawa Unii Europejskiej przez sądy, t. I, wyd. 2, Warszawa 2010, s. 112. 10 Por. G. Betlem, The Doctrine of Consistent Interpretation – Managing Legal Uncertainty, Oxford Journal of Legal Studies, vol. 22, no. 3 (2002), s. 397. 15 Uwagi wprowadzające owania podlegającej zastosowaniu normy prawa krajowego11. Jednocześnie rzeczona technika sądowa wykorzystywana dla uniknięcia konfrontacji po- między normami12 uznawana jest w literaturze za jedną z form stosowania prawa unijnego, której celem jest łagodzenie konfliktów pomiędzy dwoma odrębnymi porządkami prawnymi, a nadto – z czym często można się spo- tkać – niwelowanie w niektórych przypadkach braku bezpośredniego skutku dyrektyw13. To zresztą brak możliwości bezpośredniego zastosowania prze- pisów dyrektywy przyczynił się do sformułowania po raz pierwszy rzeczonej zasady w wyroku Trybunału Sprawiedliwości w sprawie von Colson i Kamann z dnia 10 kwietnia 1984 r.14, a następnie w szeregu innych judykatów, w tym również wydanym na gruncie dawnego III filara UE orzeczenia TS w sprawie M. Pupino15. Co więcej, wiążąc w treści przywołanych orzeczeń zasadę wy- kładni prawa krajowego w kontekście brzmienia i celu prawa unijnego z przepisami Traktatów, Trybunał wyraźnie potwierdził obowiązek dokony- wania takiej wykładni przez organy państw członkowskich stosujące prawo w sprawach unijnych, a to ze względu na konieczność uniknięcia ewentual- nych zarzutów związanych z naruszeniem nakazów wynikających z prawa pierwotnego. Warto zaznaczyć, że ze względu na wiele specyficznych czynników posta- wiony przed sądami państw członkowskich obowiązek wykładni zgodnej prawa krajowego nie należy do najprostszych. Wiąże się to w znacznej mierze chociażby z potrzebą przeprowadzenia za każdym razem niejako dwuetapowego procesu wykładni, który obejmuje w pierwszej kolejności rekonstrukcję unijnego wzorca interpretacyjnego, a dopiero potem odpo- wiedniego przepisu prawa krajowego. W tej perspektywie należy dodać, że już specyficzne metody wykładnicze wykształcone i stosowane w tym 11 Por. G. Betlem, A. Nollkaemper, Giving Effect to Public International Law and European Commu- nity Law before Domestic Courts. A Comparative Analysis of the Practice of Consistent Interpreta- tion, European Journal of International Law 2003, no. 14 (3), s. 572. 12 Por. S. Prechal, Directives in EC Law, Oxford 2004, s. 184. 13 Por. M. Szpunar, Odpowiedzialność podmiotu prywatnego z tytułu naruszenia prawa wspólnoto- wego, Warszawa 2008, s. 184. 14 Por. wyrok TS z dnia 10 kwietnia 1984 r. w sprawie 14/83, Von Colson i Kamann przeciwko Land Nordrhein-Westfalen, ECR 1984, s. 01891. Wskazuje się jednak, że elementy konstrukcji prounijnej wykładni prawa krajowego były wprowadzane przez Trybunał jeszcze przed wydaniem tego ju- dykatu. Szersze rozważania na ten temat prowadzę w rozdziale 3. 15 Por. wyrok TS z dnia 16 czerwca 2005 r. w sprawie C-105/03, Pupino, ECR 2005, s. I-05285. 16 Uwagi wprowadzające względzie przez TS w sposób oczywisty utrudniać mogą prawidłową wykład- nię norm prawa unijnego, tym bardziej jeżeli weźmie się pod uwagę jego wielojęzyczność, często spotykaną niejasność i ogólnikowość, a wreszcie posługiwanie się „specyficznym żargonem językowym pozwalającym na działanie prawa unijnego w każdym państwie członkowskim”16. Prima facie można zatem odnieść wrażenie, że sędzia rozstrzygający sprawę unijną zmuszony jest do występowania niejako w podwójnej roli (i to nieza- leżnie od tego, że działa przecież również jako sędzia unijny), wpierw rekon- struując wzorzec unijny w sposób, w jaki czyni to TS, a następnie odnosząc to wszystko do reguł orzekania obecnych na gruncie krajowym. Nie trzeba przy tym dodawać, że uwzględnienie w tym zakresie dodatkowych ograniczeń tradycyjnie łączonych z materią prawa karnego (w tym również tych, które wynikać mogą z konstytucji poszczególnych państw członkowskich) w sposób niewątpliwy powoduje, że kwestia zdekodowania i przełożenia na grunt norm prawa krajowego wzorca unijnego jawić się może jako czynność szczególnie złożona i niewątpliwie wymagająca „europejskiego” przygoto- wania po stronie organów stosujących prawo. W ten oto sposób zarysowane wyżej zagadnienie badawcze wymusza niejako uwzględnienie w ramach prowadzonych w ramach tego opracowania roz- ważań fenomenu europejskiego prawa karnego, w tym zwłaszcza roli wy- kładni w jego rozwoju i funkcjonowaniu, a wreszcie możliwego do zdekodo- wania modelu i dalszych perspektyw rozwoju tej dziedziny. Konieczne wy- daje się też nawiązanie do wypracowanych na gruncie dawnego prawa wspólnotowego metod wykładni zgodnej prawa krajowego i próba ich aplikacji do materii o charakterze prawnokarnym. Nie ma wątpliwości co do tego, że taki sposób doboru zagadnień jest w znacznej części determino- wany ostatnią reformą traktatową, która dokonała się w efekcie wejścia w życie w dniu 1 grudnia 2009 r. traktatu z Lizbony. Nie sposób abstrahować od tego, że znaczna część wprowadzonych na mocy tego traktatu zmian wiąże się właśnie z materią europejskiego prawa karnego, która aż do tego momentu postrzegana była jako dość skomplikowany element unijnego porządku prawnego o zasadniczo niejasnym statusie. Było to oczywiście związane przede wszystkim z podziałem Unii na trzy nierównorzędne filary, 16 Por. C. Mik, Wykładnia zgodna prawa krajowego z prawem Unii Europejskiej (w:) S. Wronkowska (red.), Polska kultura prawna a proces integracji europejskiej, Kraków 2005, s. 158. 17 Uwagi wprowadzające spośród których co do zasady tylko I (wspólnotowy) filar zachowywał cha- rakter – oficjalnie – ponadnarodowy. Jednocześnie jednak pomimo pierwotnego pomysłu na funkcjonowanie trzyfilarowej struktury w ramach Unii Trybunał Sprawiedliwości konse- kwentnie podejmował różnego rodzaju działania orzecznicze zmierzające do stopniowego „uwspólnotowienia” również łączonego z prawem karnym dawnego III filara UE (ang. depillarization trend), co po części musiało sta- nowić efekt szerszych problemów związanych m.in. z brakiem obowiązywa- nia na tym gruncie zasad właściwych prawu pierwszofilarowemu, w tym zwłaszcza jego prymatu, ale również i nie dość klarownie rozstrzygniętej kwestii podziału kompetencji pomiędzy Unią a Wspólnotą. Opisywane komplikacje były widoczne zarówno w sferze możliwości egze- kwowania obowiązku prawidłowej i terminowej implementacji prawa unij- nego do krajowego systemu prawnego, jak też jego ewentualnej interpretacji. Nie da się równocześnie zaprzeczyć, że bliższa analiza materii objętych dawną międzyrządową współpracą w III filarze UE, w tym w szczególności pod kątem przedmiotu zainteresowania unijnego prawodawcy, może stano- wić cenną wskazówkę z punktu widzenia zasadniczych rozważań będących przedmiotem niniejszej pracy. W tym też kontekście, w ramach zagadnienia związanego z prawem karnym jako elementem regulacji prawa unijnego i jego oddziaływaniem na prawo krajowe państw członkowskich, prowadzone tutaj rozważania będą zmierzały do przedstawienia i zweryfikowania stanu wiedzy doktrynalnej na temat problematyki związanej z implementacją oraz interpretacją transponowanych do porządku krajowego norm o charakterze prawnokarnym obowiązujących w ramach dotychczasowego III filara UE. Analiza problemów związanych z próbą wypracowania metody wykładniczej tych instrumentów europejskiego prawa karnego ma w zamierzeniu przy- czynić się do przygotowania nowych rozwiązań odnoszących się do miejsca w krajowym porządku prawnym przywdzianych mocą traktatu z Lizbony nowych instrumentów prawa UE o charakterze karnoprawnym. Trudno bowiem zaprzeczyć, że jakkolwiek omawiana wyżej reforma traktatowa wprowadza dawny model wspólnotowy również w obszarze zarezerwowanym tradycyjnie dla prawa karnego, to jednak bazowy instrument prawny w tym zakresie, to jest dyrektywa, swoim charakterem zbliżony jest do obowiązu- 18 Uwagi wprowadzające jących w ramach dawnego III filara decyzji ramowych. W szczególności zaś warto przypomnieć, że podobnie jak decyzja ramowa również i dyrektywa wymaga implementacji do systemu prawa krajowego w zakresie wiążącym się z ustanawianiem czy zwiększaniem odpowiedzialności karnej jednostek. Analiza okoliczności związanych z funkcjonowaniem danej materii „unijnej” czerpie swoje uzasadnienie również i z tego, że upływ pięcioletniego okresu przejściowego nie doprowadził przecież do „automatycznego” przekształce- nia się wszystkich dotychczasowych instrumentów trzeciofilarowych w akty prawne wskazane w traktacie lizbońskim, co skutkuje współobowiązywaniem na gruncie europejskiego prawa karnego zarówno decyzji ramowych, jak i nowych – właściwych dotychczas I filarowi – instrumentów prawnych. Warto zatem bliżej przyjrzeć się również i temu zagadnieniu, jednocześnie mając na uwadze, że już bezpośrednio przed wejściem w życie traktatu z Lizbony, w szczególności za sprawą działalności judykacyjnej TS, dawny III filar nie był aż tak „międzyrządowy”, jakby to wynikało z zamierzeń państw członkowskich. Nie można zapomnieć, że jednym z powodów takiego stanu rzeczy był właśnie ustanowiony w orzeczeniu w sprawie M. Pupino obowiązek wykładni zgodnej prawa krajowego. Należy wskazać, że pomimo sygnalizowanego powyżej dość dynamicznego rozwoju europejskiej współpracy w sprawach karnych, ale i spotykanych w związku z tym sytuacji kolizyjnych na etapie wykładni i stosowania prawa, w literaturze przedmiotu brak jest nadal kompleksowego opracowania, które odnosiłoby się do reguł wykładni prawa karnego także w kontekście prawa Unii Europejskiej i wynikających stąd problemów z należytym rekon- struowaniem i stosowaniem norm prawa krajowego w sprawach unijnych17. Zasadnicze znaczenie dla obecnej wiedzy teoretycznej w analizowanym za- kresie mają głównie opracowania w formie artykułów18, zazwyczaj odnoszą- 17 Na problem ten zwracał w szczególności uwagę P. Kardas, wskazując, że „zagadnienie wykładni prowspólnotowej w prawie represyjnym, z uwagi na splot różnorodnych czynników (...) wymaga szczegółowego i kompleksowego opracowania”, Rola i znaczenie wykładni prowspólnotowej w procesie dekodowania norm prawa karnego. Uwagi na marginesie uchwały Sądu Najwyższego z 3 marca 2009 r. (I KZP 30/08), CPKiNP, rok XIII, 2009, z. 2, s. 12, przyp. 14. 18 W tym zakresie por. w szczególności cyt. wyżej artykuł P. Kardasa, jak też artykuł O kolizjach pomiędzy przepisami stanowiącymi wynik implementacji decyzji ramowych a umowami między- narodowymi, CPKiNP, rok XIII, 2009, z. 1 czy G. Krysztofiuka, Obowiązek prounijnej interpretacji prawa karnego, Studia Iuridica 2006, vol. XLVI. W nowszych opracowaniach do zagadnienia wykładni zgodnej w aspekcie konstytucyjnym nawiązywali A. Górski, Europejskie ściganie karne. 19 Uwagi wprowadzające cych się do wykładni zgodnej w aspekcie uniwersalnym19. Trzeba jednak podkreślić, że nie dość, iż większość dostępnych w tym zakresie opracowań (poza przywoływaną wyżej pracą A. Górskiego czy opracowaniem A. Sako- wicza) powstała w okresie przed wejściem w życie traktatu z Lizbony, to jednocześnie praktycznie żadne z nich nie traktuje w sposób szczególny problematyki wykładni zgodnej prawa karnego, a już zwłaszcza próby zapro- ponowania jej modelu w okresie po wejściu w życie traktatu z Lizbony i upływie pięcioletniego okresu przejściowego20. Jakkolwiek nie ma oczywiście wątpliwości co do tego, iż powyższe zmiany implikowały będą konieczność prowadzenia szczegółowych badań w zakresie interpretacji przepisów odnoszących się do dotychczasowego III filara UE w perspektywie zasad wykładniczych przynależnych do tej pory I filarowi UE, to jednak mając na uwadze, iż dotychczasowy wykształcony przez TS model wykładni norm prawa wspólnotowego opiera się w znacznej mierze na pozajęzykowych metodach wykładniczych, uwzględniających nade wszystko kontekst i cel wprowadzenia konkretnej regulacji, niezbędne wy- daje się wypracowanie rozwiązania, które pozwoli odnieść tego typu metody do znanych na gruncie polskiego prawa karnego zasad wykładniczych wy- pracowanych zarówno na płaszczyźnie dogmatycznej, jak i jurydycznej, a nadto uwzględniających reguły stosowane w orzecznictwie polskiego Zagadnienia ustrojowe, Warszawa 2010 czy A. Sakowicz, Węzłowe problemy wykładni przepisów prawa karnego materialnego przy uwzględnieniu dyrektywy wykładni przyjaznej prawu unijnemu, Białostockie Studia Prawnicze 2014, nr 15, s. 29–40. 19 Z najistotniejszych prac w tym zakresie por. m.in.: G. Betlem, The Doctrine of Consistent Inter- pretation...; G. Betlem, A. Nollkaemper, Giving Effect...; S. Biernat, Wykładnia prawa krajowego zgodnie z prawem Wspólnot Europejskich (w:) C. Mik (red.), Implementacja prawa integracji eu- ropejskiej w krajowych porządkach prawnych, Toruń 1998; C. Mik, Wykładnia zgodna prawa...; T.T. Koncewicz, Sędziowski obowiązek interpretacji prawa krajowego w zgodzie z prawem wspól- notowym, Przegląd Sądowy 2000, nr 6; K. Kowalik-Bańczyk, Prowspólnotowa wykładnia prawa polskiego, EPS, grudzień 2005; A. Łazowski, Proeuropejska wykładnia prawa przez polskie sądy i organy administracji jako mechanizm dostosowywania systemu prawnego do acquis communau- taire (w:) E. Piontek (red.), Prawo polskie a prawo Unii Europejskiej, Warszawa 2003, czy też w ramach rozdziałów poszczególnych opracowań: L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2006; K. Płeszka, Wykładnia rozszerzająca, Warszawa 2010; S. Prechal, Directives in EC Law...; M. Szpunar, Odpowiedzialność podmiotu prywatnego...; A. Wróbel, Wykładnia prawa... 20 W ramach dostępnych w tym zakresie opracowań w zasadzie powiela się kilka dostrzeżonych wcześniej i jedynie zasygnalizowanych problemów dotyczących wykładni zgodnej prawa karnego, bez szerszej analizy w tym zakresie, w tym zwłaszcza prowadzonej w oparciu o model interpreta- cyjny obowiązujący na gruncie prawa krajowego. 20 Uwagi wprowadzające Trybunału Konstytucyjnego. Jest to zadanie o tyle istotne, iż interpretacja przepisów prawa karnego musi się odznaczać daleko posuniętą ostrożnością, a to ze względu na jego szczególny charakter, determinowany poprzez na- czelne zasady takie jak np. nullum crimen sine lege, nullum crimen sine lege certa, nullum crimen sine lege scripta etc. Te swoiste dla prawa karnego granice wykładni powodują, że proces rekonstrukcji, a następnie klaryfikacji norm o charakterze karnoprawnym musi być przeprowadzany wedle ściśle wyznaczonych wskazań, a przede wszystkim przy zachowaniu gwarancyjnej roli tej dziedziny prawa. W tym też aspekcie niniejsze opracowanie zmierzało będzie przede wszystkim do stworzenia pogłębionego studium, które stano- wić ma w założeniu całościowe omówienie problematyki wykładni prawa karnego w świetle celów i brzmienia prawa unijnego, a nadto do przedsta- wienia takiego uniwersalnego modelu wykładni w tym zakresie, który w przyszłości pozwoli na sprawne zastosowanie w praktyce nowych instru- mentów europejskiego prawa karnego i uniknięcie zbędnych problemów interpretacyjnych (które były już przecież dostrzegane nawet w okresie obowiązywania właściwych dla III filara podstawowych instrumentów współpracy w dziedzinie prawa karnego w postaci decyzji ramowych). W celu realizacji przedstawionych założeń prowadzone w dalszym ciągu analizy odnosiły się będą m.in. do oceny: 1) wpływu likwidacji art. 35 TUE i rozciągnięcia jurysdykcji Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości na cały zakres przestrzeni wolności bezpieczeństwa i sprawiedliwości, 2) kon- sekwencji wynikających z oparcia współpracy sądowej na wzajemnym uznawaniu wyroków i orzeczeń sądowych, 3) konsekwencji wynikających z rezygnacji z odrębnego katalogu instrumentów przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości z jednoczesną zamianą ich na wspólne dla całej UE rozporządzenia, dyrektywy i decyzje, do których zastosowanie znajdzie dawny reżim pierwszofilarowy (tj. przede wszystkim zasada pierwszeństwa i bezpośredniego skutku), 4) konsekwencji wynikających z sytuacji współobowiazywania zarówno decyzji ramowych, jak i nowych – właściwych dotychczas I filarowi – instrumentów prawnych (co spowodo- wane będzie brakiem możliwości przekształcenia się wszystkich dotychcza- sowych instrumentów trzeciofilarowych w akty prawne wskazane w traktacie lizbońskim) i ewentualnie płynących stąd problemów interpretacyjnych, 5) problematyki katalogu krajowych źródeł prawa czy też granic wykładni zgodnej w ramach europejskiego prawa karnego. 21 Uwagi wprowadzające Należy wskazać, że dla należytego opracowania zaprezentowanych wyżej zagadnień niniejsza publikacja została podzielona na osiem rozdziałów, z których pierwszy poświęcony został teoretycznoprawnemu omówieniu pojęcia „wykładnia prawa” i zaprezentowaniu obecnych na gruncie krajowym różnych jej modeli, w tym także i tego, który wykorzystywany będzie na potrzeby dalszych rozważań. Pamiętać równocześnie trzeba, że na potrzebę sięgnięcia do „uznanych w ramach prawa krajowego metod wykładni” wskazuje także Trybunał Sprawiedliwości, który w tej właśnie perspektywie zdaje się postrzegać jedno z ograniczeń w ramach wykładni w kontekście brzmienia i celu prawa Unii Europejskiej. Jak już wyżej wyjaśniono, istotną rolę w ramach pracy pełnił będzie roz- dział 2, poświęcony zagadnieniom prawa karnego jako przedmiotowi regu- lacji prawa unijnego, a nadto odziaływaniu europejskiego prawa karnego na prawo krajowe. Rozdział ten został ukształtowany w taki sposób, aby – przy uwzględnieniu jedynie niezbędnych uwag o charakterze historycznym – ukazać wpływ wykładni prawa na europeizację prawa karnego, w tym również zmian, jakie zachodziły w tym zakresie na przestrzeni lat, aż do chwili obecnej. Interesujące rozważania w tej materii zawarte zostały zwłaszcza w podrozdziale 2.2.7 monografii. Rozdział 2.3 zawiera natomiast pewnego rodzaju wprowadzenie do zagadnienia wykładni zgodnej, gdyż odnosi się do oceny jej znaczenia dla stosowania środków służących integracji wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, a konkretnie harmonizacji oraz zasady wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych. Niewątpliwie najwięcej miejsca w ramach niniejszego opracowania zajmują rozdziały 3–6, które poświęcone zostały omówieniu zasady wykładni zgodnej prawa krajowego. Wiąże się to z analizą genezy tej zasady prawa unijnego, zakresu jej zastosowania, aspektu temporalnego czy relacji z zasadą bezpo- średniego skutku. Jakkolwiek tytuły tej części monografii mogłyby wskazywać na to, że poruszane są tam wyłącznie kwestie ogólne, to jednak poza niezbęd- nymi w tym zakresie fragmentami w tej części opracowania zmierzał będę do powiązania wykształconych w ramach dawnego prawa wspólnotowego zasad wykładni zgodnej z materią właściwą prawu karnemu materialnemu i procesowemu. Szczególne znaczenie w tym kontekście pełni zwłaszcza rozdział 6, w którym omówione zostały granice wykładni zgodnej właściwe dla obu wymienionych wyżej działów prawa karnego. Duży nacisk położono 22 Uwagi wprowadzające tu zwłaszcza na analizę orzecznictwa TS, EKPCz oraz polskiego Trybunału Konstytucyjnego odnoszącego się do interpretacji praw podstawowych w materii środków skutkujących ograniczeniem praw i wolności jednostki. W ramach rozdziału 7 zawarto uwagi poświęcone znaczeniu wykładni zgodnej z punktu widzenia odpowiedzialności odszkodowawczej państwa członkowskiego z uwagi na nieuzasadnione pominięcie obowiązku wykładni zgodnej prawa krajowego. Praktyczny aspekt omawianych wyżej zagadnień zaprezentowany został w rozdziale 8, gdzie nawiązano do analizy wykładni zgodnej na przykładzie wybranego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i sądów powszechnych z okresu poakcesyjnego. Szczególne znaczenie mają tu zwłaszcza rozważania odnoszące się do interpretacji dokonywanej przez TK, a to z uwagi na dostrzegalne niekiedy – i sygnalizowane już wyżej – napięcia pomiędzy prawem UE a normami o charakterze konstytucyjnym. W aspekcie prawa karnego najistotniejszym jak dotąd przykładem rozwią- zania takiej kolizji był wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 kwietnia 2005 r.21, który związany był z oceną konstytucyjności przepisów implemen- tujących do polskiego systemu prawnego decyzję ramową w sprawie ENA, a który do dziś zdaje się budzić mieszane uczucia w literaturze przedmiotu. Między innymi z tej przyczyny uwagi odnoszące się do praktycznej strony postulowanej „wykładni przyjaznej” wobec prawa unijnego, a zwłaszcza do sposobu rozwiązywania przypadków kolizyjnych, uznano za szczególnie interesujące z punktu widzenia zamierzonych celów niniejszej pracy. Opracowanie wieńczy globalne podsumowanie prowadzonych badań i za- mieszczenie konkluzji odnoszących się do poszczególnych kwestii w odpo- wiadających im tematycznie częściach książki. W ramach uwag wprowadzających nie sposób również abstrahować od istotnych przecież kwestii terminologicznych. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na to, że zagadnienie stanowiące przedmiot prowadzonych rozważań nie doczekało się w literaturze jednolitego nazewnictwa22. Co 21 Por. wyrok TK z dnia 27 kwietnia 2005 r., P 1/05, OTK-A 2005, nr 4, poz. 42, Dz. U. Nr 77, poz. 680. 22 Należy wskazać, że w literaturze polskiej spotyka się w szczególności określenia takie jak: „wy- kładnia prowspólnotowa”, „wykładnia prounijna”, „wykładnia proeuropejska”, „wykładnia 23 Uwagi wprowadzające więcej, trzeba zgodzić się z A. Wróblem, że niejednokrotnie wykorzystywana w tym zakresie „terminologia jest chwiejna i (...) przypadkowa”23. W tytule monografii posługuję się sformułowaniem „wykładnia prawa karnego w kontekście brzmienia i celu prawa Unii Europejskiej”, i to niezależnie od tego, że materia wchodząca w zakres prowadzonych przeze mnie rozważań wykracza poza problematykę wykładni zgodnej dyrektyw – a zatem aktów, z którymi powszechnie łączy się rzeczone sformułowanie. Zgodzić się przeto należy z prezentowanym w piśmiennictwie stanowiskiem, iż obowią- zek wykładni zgodnej w rzeczywistości nie różni się w zależności od źródła prawa unijnego, zaś sam proces interpretacji za każdym razem odnoszony jest zarówno do celu, jak i tekstu określonego tekstu prawa unijnego24. Jeżeli dodamy do tego, że w sytuacji gdy „organ krajowy może wybierać pomiędzy różnymi metodami wykładni, musi wybrać taką, w efekcie zastosowania której rezultat normy unijnej zostanie najpełniej osiągnięty”25, to równocze- śnie niejednokrotnie pożądany do osiągnięcia „cel” znajduje się na pierwszym miejscu przed jego treścią (dlatego też niekiedy ten sposób wykładni określa się, jako zgodną z „celami i brzmieniem”). Niezależnie od poczynionych wyżej uwag ze względów stylistycznych w dalszej części tego opracowania będę się posługiwał zamiennie terminami „wykładnia zgodna” i „wykładnia prounijna”26. W tym ostatnim przypadku wydaje się, że zniesienie na mocy traktatu z Lizbony struktury filarowej i ustanowienie na mocy art. 1 TUE jednej Unii Europejskiej uprawnia do takiego zabiegu (z dniem 1 grudnia 2009 r. zdezaktualizowało się natomiast wykorzystywane niekiedy określenie „wykładnia prowspólnotowa”). Traktat zgodna”, „wykładnia prawa krajowego zgodnie z celami i brzmieniem prawa Unii Europejskiej”, „wykładnia prawa krajowego w kontekście brzmienia i celów prawa Unii Europejskiej”, „skutek pośredni”. Identyczny problem występuje zarazem w literaturze zagranicznej, gdzie wskazuje się na indirect effect, concurring albo concurrent interpretation, loyal interpretation, harmonious in- terpretation, benevolent interpretation, conciliatory interpretation, consistent interpretation, inter- pretative obligation, principle of purposive interpretation, Von Colson principle, uniform interpre- tation, invocabilité d interprétation, przy czym termin indirect effect uznaje się za dominujący w literaturze angielskiej (por. S. Prechal, Directives in EC Law..., s. 181). 23 Por. A. Wróbel, Wykładnia prawa..., s. 112. 24 Por. C. Mik, Wykładnia zgodna prawa..., s. 161. 25 Ibidem. 26 Z podobnych względów zdecydowano się na zamienne wykorzystywanie określeń „wykładnia” i „interpretacja”. 24 Uwagi wprowadzające z Lizbony wymusza również konieczność rezygnacji z dotychczas stosowa- nego podziału na „Unię” i „Wspólnotę” i konsekwentnego posługiwania się tym pierwszym określeniem (za wadliwe należy równocześnie uznać spoty- kane nadal w piśmiennictwie w miarę częste posługiwanie się również obecnie terminem „wspólnotowy”). Co za tym idzie, terminy te będą stoso- wane odrębnie wyłącznie wtedy, gdy pojawi się konieczność odniesienia się do zagadnień dawnego I i III filara Unii Europejskiej i wyraźnego ich roz- różnienia ze względu na poddawane analizie zagadnienie. Przywołana reforma traktatowa wpłynęła również na zmianę nazewnictwa w zakresie sądów unijnych sensu stricto. Artykuł 13 TFUE mówi bowiem o Trybunale Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który obejmuje Sąd oraz Trybunał Sprawiedliwości (dawny ETS). Taka terminologia znajdzie zasto- sowanie w ramach niniejszej monografii również i w tych przypadkach, które odnoszą się do okresu sprzed 1 grudnia 2009 r. Na zakończenie należy dodać, że niniejsze opracowanie stanowi uaktualnioną i zmodyfikowaną wersję rozprawy doktorskiej obronionej przeze mnie na Wydziale Prawa i Administracji w dniu 24 stycznia 2014 r. Powstało ono w związku z realizacją projektu badawczego pod tytułem Specyfika wykładni prawa karnego zgodnie z celami i brzmieniem prawa Unii Europejskiej, sfi- nansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/01/N/HS5/01390. Powstanie niniejszego tekstu nie byłoby możliwe bez nieocenionego wręcz wsparcia mojego promotora Pana prof. Piotra Kardasa, który służył mi po- mocą zawsze wtedy, gdy było to konieczne. Podziękowania składam również recenzentom w przewodzie doktorskim, to jest Panu prof. dr. hab. Pawłowi Wilińskiemu oraz prof. dr. hab. Włodzimierzowi Wróblowi, który jeszcze wcześniej, jako promotor mojej pracy magisterskiej, zaszczepił we mnie za- interesowanie prawem karnym. Za cenne i inspirujące uwagi w trakcie przygotowywania rozprawy dziękuję również koledze dr. Markowi Bielskie- mu, a nade wszystko mojej żonie Annie Piestrak-Rams. To właśnie jej, synowi Xaweremu oraz Rodzicom należą się słowa szczególnej wdzięczności, gdyż bez ich poświęcenia nie mógłbym oddać się pracy nad 25 Uwagi wprowadzające badaniami, których wyniki zaprezentowałem w ramach niniejszego tekstu. Z tej też przyczyny im tę pracę chcę zadedykować. 26 Rozdział 1 Analiza wybranych teoretycznoprawnych aspektów wykładni prawa krajowego 1.1. Uwagi wprowadzające Jak już wyjaśniono we wstępie do niniejszej pracy, nie pretenduje ona do miana opracowania o charakterze teoretycznoprawnym i to nie tylko ze względu na niewątpliwie ograniczoną kompetencję jurydyczną autora w tym zakresie, ale też z uwagi na specyfikę omawianego zagadnienia, które wydaje się w pierwszej kolejności wymagać skonfrontowania kontekstu szeroko rozumianego prawa karnego, przy uwzględnieniu istniejących w tej dziedzi- nie ograniczeń, z mechanizmami zachodzącymi w ramach prawa Unii Eu- ropejskiej, w tym w szczególności służącymi do stosowania i zapewniania efektywności prawa unijnego na gruncie krajowym z uwzględnieniem zmian wprowadzonych na mocy traktatu z Lizbony. Jest natomiast oczywiste, że ze względu na to, iż w ramach nałożonego na sądy poszczególnych państw członkowskich obowiązku mają one interpretować prawo krajowe, tak dalece, jak to tylko możliwe, w ramach maksymalnego zakresu uznania, jakie daje im prawo krajowe, i przy uwzględnieniu uznanych w ramach poszczególnych systemów prawnych metod wykładni27, jako niezbędne jawi się w pierwszej kolejności zweryfikowanie, czy takie „uznane w porządku krajowym metody wykładni” w ogóle istnieją28, z jaką koncepcją wykładni mogą się łączyć, jaka 27 Przegląd najistotniejszych judykaktów i wykorzystanych w ich ramach formuł został dokonany w rozdziale 3 niniejszej pracy. 28 Pojęcie „metody wykładni” utożsamiam tutaj z rodzajami, kanonami czy typami dyrektyw inter- pretacyjnych wykładni, takimi jak np. wykładnia językowa, wykładnia systemowa czy wykładnia funkcjonalna (szerzej na ten temat T. Spyra, Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granica wykładni, Kraków 2006, s. 125 i n.). 27 Rozdział 1. Analiza wybranych teoretycznoprawnych aspektów... jest kolejność ich stosowania etc., po wtóre zaś – i w zasadzie niezależnie od tego – dokonanie pewnego uporządkowania teoretycznoprawnej siatki po- jęciowej wykorzystywanej w dalszej części niniejszej pracy. Rację ma w tym kontekście P. Kardas, że jakiekolwiek rozważania nawet o charakterze czysto dogmatycznoprawnym nie mogą być sensownie pro- wadzone w oderwaniu od ustaleń teorii prawa. Autor ten zasadnie konsta- tuje, że jakkolwiek „dogmatyka prawa jest niewątpliwie sercem prawoznaw- stwa”, należy pamiętać, iż teoria, jako „dyscyplina pomocnicza wobec do- gmatyki”, wpływa w sposób istotny na rozwiązanie sporów metodologicznych na temat dogmatyki i w obszarze dogmatyki i może ułatwić rozstrzyganie poszczególnych zagadnień dogmatycznych, stwarzając metodologiczną bazę dla tego rodzaju rozważań29. Jest przeto znamienne, że spośród opracowań poświęconych jak dotąd wy- kładni zgodnej jedynie niewielki procent odwołuje się do wykształconych w teorii prawa metod wykładni (i to w zasadzie lakonicznie na potrzeby analizy wykładni dokonywanej przez TS), nierzadko bez przyporządkowania ich do określonych koncepcji wykładni (a czasami przy wykorzystaniu ele- mentów zaczerpniętych z różnych koncepcji wykładni). Tymczasem wydaje się, że abstrahowanie od wykształconych na gruncie krajowym teorii wykład- ni prawa (wszak wykładnia zgodna dokonywana jest na poziomie krajowym, zaś metody nie istnieją niezależnie od nich, ale łączą się z pewnym pojmo- waniem interpretacji prawa) pozbawia takie opracowania istotnego elementu, który mógłby stanowić cenną wskazówkę chociażby dla organów stosujących prawo – dokonujących wykładni zgodnej30. W dalszej kolejności warto zwrócić uwagę, że jakkolwiek Trybunał Sprawiedliwości niejednokrotnie posługuje się siatką pojęciową zbliżoną do tej obecnej w polskiej teorii prawa, w tym w szczególności w zakresie kanonów wykładni czy jej poszczególnych elementów, to jednak, co oczywiste, może je rozumieć w zupełnie inny sposób. W realiach związanych z wykładnią prawa karnego ma to związek 29 Por. P. Kardas, Teoretycznoprawne podstawy odpowiedzialności karnej za przestępne współdzia- łanie, Kraków 2001, s. 64–65. 30 Nie można tu oczywiście pominąć rozważań prowadzonych w tym zakresie przez teoretyków prawa. Te jednak abstrahują od pogłębionych analiz dogmatycznoprawnych (w tym zakresie por. chociażby uwagi K. Płeszki na temat rozszerzającej wykładni prowspólnotowej, Wykładnia rozszerzająca..., s. 236–283). 28 1.2. Klasyfikacja obecnie funkcjonujących koncepcji wykładni chociażby z zagadnieniem granic wykładni, wykładni rozszerzającej czy analogii, które to pojęcia przenoszone bezpośrednio z orzeczeń Trybunału na grunt prawa krajowego mogą mieć różne znaczenia w zależności od przyjmowanego spojrzenia na wykładnię prawa. Przykładowo wskazać należy, że zupełnie inaczej postrzegać będziemy wy- kładnię rozszerzającą chociażby na gruncie koncepcji semantycznej inten- sjonalnej niż derywacyjnej koncepcji wykładni31. Tymczasem poczynienie dokładnego odniesienia do jednej z nich będzie miało niewątpliwe znaczenie choćby tam, gdzie zdaniem części autorów Trybunał Sprawiedliwości wypo- wiada się o zakazie rozszerzającej wykładni przepisów prawa karnego mate- rialnego32. Podobnie sama analogia przy pewnych założeniach może mieścić się w zakresie wykładni, a przy innych poza nią wykraczać. Warto oczywiście już w tym miejscu zasygnalizować, że prowadzone tu rozważania – o charak- terze stricte wprowadzającym – będą następnie uszczegóławiane w miarę potrzeby w odniesieniu do materii prawnokarnej w szczególności w tych fragmentach pracy, które odnoszą się do granic wykładni zgodnej prawa krajowego. 1.2. Klasyfikacja obecnie funkcjonujących koncepcji wykładni Należy podkreślić, iż prima facie wskazanie jednej uniwersalnej teorii wy- kładni, jednego obowiązującego w ramach systemu krajowego paradygmatu wykładniczego nie jest łatwe, tym bardziej że w polskiej nauce prawa można doszukać się obecnie wielu różnych koncepcji wykładni, których uporząd- kowania dokonuje M. Zieliński33. Wyróżnia on w tym zakresie: 31 W tym zakresie zob. rozważania K. Płeszki, Wykładnia rozszerzająca..., passim; M. Araszkiewicz, Zasady ogólne prawa Unii Europejskiej – wehikuł harmonizacji czy źródło kłopotów?, wystąpienie na XIX Zjeździe Katedr Teorii i Filozofii Prawa, Jastrzębia Góra, 19–22 września 2010, http: // www. prawo. univ. gda. pl/ teoria/ uploads/ zjazd/ Araszkiewicz. pdf czy A. Godek, Zastosowanie dery- wacyjnej koncepcji wykładni prawa do rozstrzygania spraw ze stosowaniem przepisów unijnych, RPEiS 2011, rok LXXIII, z. 1, s. 21–39. 32 Gdyby bowiem ustalić, że taka wykładnia w pewnych sytuacjach jest dozwolona, to jednocześnie należałoby takie przypadki wskazać oraz rozważyć zapewnienie ewentualnych gwarancji dla jednostek, których efekt tego rodzaju wykładni mógłby dotknąć. 33 Por. M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2002, s. 63–89. 29 Rozdział 1. Analiza wybranych teoretycznoprawnych aspektów... 1) koncepcję „tradycyjną” wykładni prawa E. Waśkowskiego, której osta- teczny kształt nadano w pracy Teoria wykładni prawa cywilnego z 1936 r.34, 2) koncepcję konstrukcyjną S. Frydmana (C. Nowińskiego)35, 3) koncepcję semantyczną w wersji intensjonalnej J. Wróblewskiego (kla- 4) koncepcję semantyczną w wersji ekstensjonalnej (logicznej) J. Woleń- ryfikacyjną)36, skiego37, 5) koncepcję derywacyjną wykładni autorstwa Z. Ziembińskiego, następnie rozwijaną przez M. Zielińskiego38 i w aspekcie jej operatywności przez L. Leszczyńkiego (koncepcja operatywno-derywacyjna)39, 6) prawniczą koncepcję interpretacji humanistycznej40, 34 Por. E. Waśkowski, Teoria wykładni prawa cywilnego, Warszawa 1936. 35 W tym zakresie por. w szczególności S. Frydman, Dogmatyka prawa w świetle socjologii (w:) B. Wróblewski (red.), Ogólna nauka o prawie, Wilno 1936. Jak wskazuje M. Zieliński, taka nazwa tej koncepcji została nadana przez U. Moś, Wykładnia prawa i problem empirycznych badań wykładni w ujęciu Sawy Frydmana, PiP 1987, z. 9, s. 75 i n. 36 W zakresie opracowań odnoszących się do tej teorii por. w szczególności J. Wróblewski, Zagad- nienia teorii wykładni prawa ludowego, Warszawa 1959; K. Opałek, J. Wróblewski, Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1969; J. Wróblewski, Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1973; idem, Rozumienie prawa i jego wykładnia, Wrocław 1990. Należy wskazać, iż na zasadność określania tej koncepcji mianem semantycznej intensjonalnej (w odróżnieniu od koncepcji ekstensjonalnej J. Woleńskiego) wskazuje M. Zieliński chociażby w pracy Wybrane zagadnienia wykładni prawa, PiP 2009, z. 6, s. 4. 37 Por. J. Woleński, Logiczne problemy wykładni prawa, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jageilloń- skiego, Prace Prawnicze nr 56, Warszawa–Kraków 1972. 38 Warto podkreślić, że jakkolwiek za autora koncepcji uznaje się M. Zielińskiego, to określenie jej mianem „derywacyjnej” przypisywane jest F. Studnickiemu, Wstęp do informatyki prawniczej, Warszawa 1978 oraz T. Gizbertowi-Studnickiemu, Wieloznaczność leksykalna w interpretacji prawniczej, Kraków 1979, s. 6–7. Pewne podwaliny pod analizowaną koncepcję zostały położone w pracach Z. Ziembińskiego: Przepis prawny a norma prawna, RPEiS 1960, z. 1, s. 105 i n. oraz Logiczne problemy prawoznawstwa, Warszawa 1966. Sama zaś derywacyjna koncepcja wykładni została rozwinięta przez M. Zielińskiego w pracy Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego, Poznań 1972, a następnie konsekwentnie modyfikowana m.in. w pracach tego autora, Wykładnia prawa... (wydania z 2002, 2006, 2008 i 2009 r.) czy Wybrane zagadnienia..., s. 3–10. 39 Por. L. Leszczyński, Zagadnienia teorii stosowania prawa. Doktryna i tezy z orzecznictwa, Kraków 2001. Za uzupełnienie tej koncepcji uznaje się również tekst tego autora z 2009 r. Wykładnia operatywna (podstawowe właściwości), PiP 2009, z. 6, s. 11–23. 40 Por. L. Nowak, Interpretacja prawnicza. Studium z metodologii prawoznawstwa, Warszawa 1973. W tym nurcie interpretacyjnym M. Zieliński lokuje też pracę W. Patryasa, Interpretacja karni- styczna. Studium metodologiczne, Poznań 1988. 30 1.2. Klasyfikacja obecnie funkcjonujących koncepcji wykładni 7) komputacyjną koncepcję wykładni prawa F. Studnickiego41, 8) poziomową koncepcję wykładni prawa autorstwa R. Sarkowicza42. Trzeba zaznaczyć, że w doktrynie prawnokarnej (ale i w doktrynie w ogóle), jak też w orzecznictwie sądowym zasadnicza debata toczy się jednak wokół koncepcji semantycznej w wersji intensjonalnej oraz koncepcji derywacyjnej M. Zielińskiego, przy czym wykładnię derywacyjną ujmowano częściej jako narzędzie do opisu wykładni dogmatycznoprawnej, w przeciwieństwie do koncepcji semantycznej w wersji intensjonalnej, która – w ocenie części z autorów – okazywała się być przydatna w ramach wykładni operatywnej43. Obecnie coraz powszechniej wskazuje się jednakowoż, że zwłaszcza w wyniku dokonanych modyfikacji koncepcji derywacyjnej44, ale też zmiany praktyki organów stosujących prawo, „koncepcja derywacyjna na pewno nie jest mniej operatywna od semantycznej, a wręcz nadaje się lepiej do jej opera- tywnego stosowania”45. Jako że oba przedstawione ujęcia odegrają następnie pierwszoplanową rolę z punktu widzenia rozważań poświęconych uniwer- salnej „krajowej metodzie wykładni”, na którą wskazuje się w orzecznictwie TS, w pierwszej kolejności zasadne wydaje się skrótowe omówienie ich głównych założeń. 41 Por. F. Studnicki, Wykładnia prawa w jej aspekcie komputacyjnym, Studia Filozoficzne 1985, nr 2–3. 42 Por. R. Sarkowicz, Poziomowa interpretacja tekstu prawnego, Kraków 1995. 43 Por. K. Płeszka, T. Gizbert-Studnicki, Dwa ujęcia wykładni prawa. Próba konfrontacji, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Nauk Politycznych nr 20, Kraków 1984, s. 23–27. 44 W tym zakresie zob. w szczególności przytaczane w przyp. 39 niniejszej pracy opracowania L. Leszczyńskiego. 45 Por. M. Zieliński, Wybrane zagadnienia..., s. 7. Z drugiej strony wart odnotowania jest pogląd T. Spyry, który wskazuje, że typowe dla polskiej teorii prawa rozróżnienie na wykładnię opera- tywną i wykładnię doktrynalną można kwestionować. W ocenie tego autora nie jest prawidłowe traktowanie wykładni doktrynalnej jako procesu odbywającego się w całkowitym oderwaniu od przypadku prawnego. Wskazuje on bowiem, że tego rodzaju wykładnia nie odwołuje się do rze- czywistych, ale do „pomyślanych” stanów faktycznych. Z tej też przyczyny różnica pomiędzy wykładnią doktrynalną a wykładnią operatywną miałaby sprowadzać się do różnicy stopnia szczegółowości odnośnego stanu faktycznego „w wypadku wykładni operatywnej wyznacza go potrzeba wydania decyzji, w wypadku wykładni doktrynalnej – możliwość prawniczej »wyobraźni« z jednej, a cel przeprowadzanej wykładni z drugiej”. Pozostałe czynności dokonywane przez do- gmatyków w ocenie T. Spyry wykładnią już nie są (por. T. Spyra, Granice wykładni prawa..., s. 108–109). 31 Rozdział 1. Analiza wybranych teoretycznoprawnych aspektów... 1.3. Koncepcja semantyczna intensjonalna Nawiązując w tym kontekście do koncepcji określanej powszechnie mianem klaryfikacyjnej, w pierwszej kolejności dobrze jest zwrócić uwagę na to, że współcześnie coraz częściej identyfikuje się ją jako semantyczną intensjonalną koncepcję wykładni prawa. Na trafność tego zaproponowanego przez K. Płeszkę i T. Gizberta-Studnickiego ujęcia46 wskazuje zwłaszcza M. Zieliń- ski, który podkreśla, iż to właśnie semantyczność oddaje istotę koncepcji J. Wróblewskiego, zaś klaryfikacyjność „wprawdzie akcentuje jej główną cechę, ale nie jest ona cechą swoistą tej koncepcji – klaryfikacyjność akcen- towana jest równie istotnie również w koncepcji derywacyjnej”47. Warto zaznaczyć, że zasadniczym trzonem ujęcia semantycznego w wersji intensjo- nalnej jest przypisanie tekstowi prawnemu znaczenia pojmowanego jako wzór zachowania się48. Omawiana koncepcja odróżnia zatem „przynajmniej implicite” przepis prawny od normy, jakkolwiek – co zauważają K. Płeszka i T. Gizbert-Studnicki – samo określenie wykładni na tym gruncie nie od- wołuje się do normy, ale do wzoru powinnego zachowania, co jest znacze- niem normy49. W piśmiennictwie wskazuje się, że semantyczne intensjonalne ujęcie wykład- ni powinno być rozpatrywane w kategoriach normatywnych, co stanowi zresztą bardziej efekt praktyki sądowej niż rzeczywistych intencji autora50. M. Zieliński przypomina przeto, że koncepcja semantyczna intensjonalna miała być w założeniu jej twórcy koncepcją operatywną, przydatną do po- trzeb podmiotów stosujących prawo w określonym przypadku i „bez względu na to, czy ten sam stopień precyzji ustaleń interpretacyjnych byłby wystarczający w jakichkolwiek innych konkretnych sprawach”51. Sama zaś teoria bazowała na badaniach orzecznictwa sądowego, a zwłaszcza Sądu Najwyższego, stanowiąc w tym zakresie opis „realnej praktyki interpretacyj- 46 Por. K. Płeszka, T. Gizbert-Studnicki, Dwa ujęcia wykładni prawa..., s. 17–18. 47 Por. M. Zieliński, Wybrane zagadnienia..., s. 4. 48 Por. K. Płeszka, T. Gizbert-Studnicki, Dwa ujęcia wykładni prawa..., s. 18. 49 Ibidem, s. 19. 50 Por. M. Zieliński, M. Zirk-Sadowski, Klaryfikacyjność i derywacyjność w integrowaniu polskich teorii wykładni prawa, RPEiS 2011, rok LXXIII, z. 2, s. 106. 51 Por. M. Zieliński, Wykładnia prawa..., s. 76. 32 1.3. Koncepcja semantyczna intensjonalna nej”52. Omawiana koncepcja uznawana jest za klaryfikacyjną, gdyż jej celem jest wyjaśnianie wątpliwości, przy czym dopiero od momentu, kiedy takie pojawią się w konkretnych sprawach53. W ten właśnie sposób ujęcie seman- tyczne intensjonalne wiąże się ze sztandarową wręcz tezą M. Zielińskiego odnoszącą się do problematyki „bezpośredniego rozumienia” oraz związanej z tym maksymy clara non sunt interpretanda. Inaczej mówiąc, omawiana koncepcja odróżnia od siebie wyraźnie sytuacje tzw. izomorfii (rozumianej właśnie jako jednoznaczność tekstu prawnego) oraz wykładni54. Czynnikiem rozgraniczającym jest natomiast rzeczone „bezpośrednie rozumienie”, ujmowane w piśmiennictwie jako sytuacja, gdy „w kontekście użycia języka prawnego nie ma wątpliwości, że rozpatrywany stan faktyczny (warunki, osoby, zachowanie) mieści się w zakresie wyzna- czonym przez przepis, albo się w nim nie mieści, i które różnicować może poszczególne podmioty, bowiem jedne podmioty rozumieją dany zwrot bezpośrednio, a inne nie. Ponadto, nawet u tego samego podmiotu w sto- sunku do tego samego zwrotu jednym razem może wystąpić bezpośrednie rozumienie, a innym razem nie”55. Wykładnię w ujęciu semantycznym intensjonalnym można podzielić na etapy56, spośród których pierwszy odnosi się do weryfikacji znaczenia tekstu prawnego i w przypadku uznania jego jasności (tj. sytuacji izomorfii) może już prowadzić do wydania decyzji interpretacyjnej. Etap drugi wiąże się z uruchamianym w sytuacji niejasności tekstu prawnego procesem „wykład- ni” i zmierza do usunięcia wątpliwości co do znaczenia przepisu za pomocą posłużenia się tzw. dyrektywami I stopnia, tj. językowymi, systemowymi i funkcjonalnymi. Jeśli rozbieżności dostrzeżone pomiędzy tymi znaczeniami są „istotne”, interpretator powinien przejść do etapu trzeciego wykładni, gdzie za pomocą dyrektyw preferencji II stopnia dokonuje wyboru znaczenia umożliwiającego mu podjęcie decyzji interpretacyjnej. Warto dodać, że 52 Por. M. Zieliński, M. Zirk-Sadowski, Klaryfikacyjność i derywacyjność..., s. 105. 53 Por. M. Zieliński, Wykładnia prawa..., s. 76. 54 Jak jednak wskazuje K. Płeszka, obie sytuacje są sytuacjami interpretacyjnymi, z tym że odnoszą się do nich odmienne reguły ustalania znaczenia, Wykładnia rozszerzająca..., s. 88. 55 Ibidem, s. 76. 56 Opis poszczególnych etapów za K. Płeszka, Wykładnia rozszerzająca..., s. 89–90. 33 Rozdział 1. Analiza wybranych teoretycznoprawnych aspektów... uformowane w ramach prezentowanej koncepcji reguły odnoszą się wyłącz- nie do ustalenia znaczenia normy bądź też wyrażeń wchodzących w jej skład, nie wskazują natomiast na poszczególne czynności składające się na konstru- owanie normy oraz reguły dokonywania tych czynności57. 1.4. Derywacyjne ujęcie wykładni To właśnie to ostatnie wskazanie odróżnia m.in. koncepcję semantyczną intensjonalną od derywacyjnego ujęcia wykładni. Przede wszystkim należy jednak zaznaczyć, że koncepcja derywacyjna pozostaje w opozycji do bazo- wego wręcz dla semantycznego intensjonalnego pojmowania wykładni po- jęcia bezpośredniego rozumienia i związanej z nią paremii clara non sunt interpretanda, wskazując, że każdy tekst prawny powinien zostać poddany interpretacji (w tym sensie opiera się ona na sceptycyzmie znaczeniowym). Również obecnie zwolennicy teorii derywacyjnej konsekwentnie wskazują, że „na gruncie aktualnego stanu badań z zakresu teorii interpretacji w ujęciu lingwistycznym, kulturoznawczym i prawniczym trudno jest utrzymać lin- gwistyczne pojmowanie bezpośredniego rozumienia tekstu prawnego”58. Wedle koncepcji derywacyjnej wykładnia sprowadza się do zrekonstruowania normy postępowania (normy zakazu lub nakazu) na podstawie przepisów prawnych (norma zakodowana jest w języku przepisów prawnych wyraża- jącym pewnego rodzaju kod komunikacyjny), w tym również znajdujących się w różnych aktach prawnych. Zasadza się ona zatem na odróżnieniu przepisu od normy. Jak już wskazano, koncepcja derywacyjna wykładni przywiązuje dużą wagę do procesu rekonstrukcji normy z tekstu prawnego59, zaś sam proces wykładni60 w ocenie zwolenników tej teorii podzielony jest 57 Por. K. Płeszka, T. Gizbert-Studnicki, Dwa ujęcia wykładni prawa..., s. 20–21. 58 Por. M. Zieliński, M. Zirk-Sadowski, Klaryfikacyjność i derywacyjność..., s. 103. 59 Odnośnie do tej kwestii zob. w szczególności obszerne rozważania M. Dąbrowskiej-Kardas, zwłaszcza w rozdziale III pracy Analiza dyrektywalna przepisów części ogólnej kodeksu karnego, Warszawa 2012. 60 Jak zasadnie konstatują w tym kontekście M. Zieliński i M. Zirk-Sadowski, „o ile teoria klaryfika- cyjna koncentruje się wprost na pozyskiwaniu jasności przepisów prawnych (norm prawnych), o tyle teoria derywacyjna problemy klaryfikacyjne poprzedza analizą zagadnień związanych z rozumie
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Specyfika wykładni prawa karnego w kontekście brzmienia i celu prawa Unii Europejskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: