Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00028 001596 12451769 na godz. na dobę w sumie
Spojrzenia z zewnątrz. Witold Gombrowicz w literaturze argentyńskiej (1970–2017) - ebook/pdf
Spojrzenia z zewnątrz. Witold Gombrowicz w literaturze argentyńskiej (1970–2017) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 370
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-813-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Niniejsza monografia przedstawia dzieło Witolda Gombrowicza z całkowicie nieznanej polskiemu czytelnikowi strony: jako włączone do argentyńskiego kanonu literackiego i funkcjonujące w jego obrębie. Proces „argentynizacji” pisarza jest rozpatrywany z perspektywy współczesnej komparatystyki literackiej i kulturowej, włączając w to badania nad przekładem, refleksje nad tożsamością narodową i jednostkową oraz zagadnienia dotyczące oddziaływania osobowości twórczej. Badanie „efektu Gombrowicza” w literaturze jego przybranej ojczyzny udowadnia, że mamy tam do czynienia z pisarzem w dużym stopniu odmiennym od tego, którego znamy w Polsce – z innymi tekstami i z innym potencjałem interpretacyjnym, działającym w sferze literackiej, kulturowej i politycznej.

„Monografia Ewy Kobyłeckiej-Piwońskiej to nie tylko znakomite osiągnięcie z zakresu polsko-iberystycznych badań porównawczych, ale także wielki wkład w polską wiedzę o Gombrowiczu. Niezwykłym sukcesem Autorki jest odsłonięcie głębokości inspirowania przez Gombrowicza wielu oryginalnych utworów współczesnej literatury argentyńskiej. Po lekturze tej monografii nikogo nie powinno już dziwić określenie Gombrowicza jako pisarza argentyńskiego. Z perspektywy badań porównawczych interpretacyjne wyniki książki otwierają nowe możliwości rozumienia międzynarodowej recepcji literatury”.

prof. dr hab. Włodzimierz Bolecki

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SPOJRZENIA Z ZEWNĄ TRZ Ewa Kobyłecka-Piwońska SPOJRZENIA Z ZEWNĄ TRZ Witold Gombrowicz w literaturze argentyńskiej (1970–2017) Łódź–Kraków 2017 Ewa Kobyłecka-Piwońska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Filologii Hiszpańskiej, ul. Pomorska 171/173, 90-236 Łódź Publikacja została sfinansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/09/D/HS2/00563. © Copyright by Ewa Kobyłecka-Piwońska, Łódź–Kraków 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź–Kraków 2017 © Copyright for this edition by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Łódź–Kraków 2017 ISBN WUŁ: 978-83-8088-812-8 e-ISBN WUŁ: 978-83-8088-813-5 ISBN Universitas: 97883-242-3153-9 e-ISBN Universitas: 97883-242-3249-9 Redaktorzy inicjujący Urszula Dzieciątkowska Jan Sadkiewicz Recenzja prof. dr hab. Włodzimierz Bolecki Opracowanie redakcyjne Joanna Nazimek Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak Na okładce zdjęcie własne Autorki www.universitas.com.pl Spis treści Wstęp O niewdzięcznej praktyce porównywania 5 1. Komparatystyka, literatura światowa i „inna” historia literatury 9 Metoda badawcza 9 Co wiadomo o „argentyńskim Gombrowiczu”? 34 Argentyńska stawka w grze o Gombrowicza 41 2. Jakiego Gombrowicza czytają Argentyńczycy? Kwestia przekładu 47 Argentyńska Ferdydurke 54 Ślub – przekład na dwie ręce 63 Dziennik argentyński. Rekonstrukcja przeszłości 70 Pozostałe przekłady 87 3. Krytyka argentyńska o Gombrowiczu 97 100 O argentyńskiej tożsamości narodowej Gombrowicz jako pisarz argentyński 111 O przestrzeni: podróż, wygnanie, migracja Młodość i cielesność O języku i przekładzie Opowieść o „ja” 143 Gombrowicz w argentyńskim kanonie literackim 130 137 119 151 4. Miejsca lektury. Gombrowicz czytany przez argentyńskich pisarzy 162 159 178 189 „Literal”. Germán García Osvaldo Lamborghini Copi César Aira 207 Ricardo Piglia 237 Ryzykowne związki: Julio Cortázar i Juan José Saer 267 „Uczniowie” Gombrowicza 269 Koło Gombrowicza 291 „Prowincjonalne kręćki” 300 Inne lektury 311 ZakońcZenie 319 Miradas desde el afuera. Witold GoMbro WicZ en la literatura arGentina (1970–2017) (resuMen) 327 biblioGrafia 335 indeks osobo Wy 357 Wstęp O niewdzięcznej praktyce porównywania Choć badania komparatystyczne przeżywają w ostatnich dekadach prawdziwy rozkwit – oswobodzone z ograniczeń literaturoznawstwa narodowego, otwarte na wytwory kultury powstałe nie tylko na gruncie innego języka, ale zgoła innego niż język tworzywa i gotowe zaakcep- tować swój „słaby profesjonalizm”1, by dzięki temu lepiej odpowiedzieć na wyzwania „nowej humanistyki” – to doświadczenie badacza lub badaczki „porównujących” pozostaje zainfekowane pewnym gorzkim przeczuciem. Gest ustanowienia pokrewieństwa i analogii, wykazania podobieństw, mozolne uzasadnianie związków skutkuje mianowicie utraceniem jednostkowości dzieła literackiego, które – porównane i zestawione – może co najwyżej rezonować w  o d n i e s i e n iu d o lub w  z e s t aw i e n iu z innym. „A mnie po diabła co Sartoriusz powie- dział, gdy Ja Mówię?!”, chciałoby się zakrzyknąć wraz z autorem, który pojedynek na porównywanie sromotnie przegrywa i w pośpiechu „uchodzi”2. Przedsięwzięcie komparatystyczne, w założeniu nastawione na otwarcie perspektywy badawczej, może rykoszetem skutkować takim właśnie „pośpiesznym uchodzeniem” pisarza z krytycznych 1 V. Ryszard Nycz, Kulturowa natura, słaby profesjonalizm. Kilka uwag o przedmiocie poznania literackiego i statusie dyskursu literaturoznawczego, w: Michał Paweł Markowski, Ryszard Nycz (red.), Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, Universitas, Kraków 2010, s. 5–38. 2 V. Witold Gombrowicz, Trans-Atlantyk, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986, s. 38. 6 Wstęp. O niewdzięcznej praktyce porównywania analiz, których celem nie jest bezstronne zaangażowanie w oryginalny świat (koncepcje, dociekania, idee), jaki pisarz ten proponuje. Innymi słowy, komparatystycznemu nastawieniu towarzyszy nieuchronnie rodzaj mauvaise foi, którą krytyk akceptuje, zyskując w zamian pra- wo do poszerzenia interpretacyjnej wolności o konteksty nierzadko samemu autorowi odległe. Wiadomo oczywiście, że intertekstual- ność jest immanentną cechą literatury i – trudno to ukryć – główną racją bytu krytyki, powołanej do (skądinąd niekoniecznie wiernej samemu pisarzowi) egzegezy jego twórczości. Wiadomo także, że „lęk przed wpływem”, czyli w gruncie rzeczy lęk przed „zdemaskowa- niem” tego wpływu, który ze swej istoty jest dla twórcy koniecznym doświadczeniem formującym, towarzyszy pisarzom (i niektórym krytykom, jak Harold Bloom) od zawsze, z wyłączeniem być może Homera. Równie immanentne twórczemu doświadczeniu „kłamstwo romantyczne” – „retoryczne oszustwo skrywające prawdę o kondycji opóźnienia, wtórności i ogromnej podatności na wpływ, która wów- czas ujawniła się ostrzej niż kiedykolwiek przedtem w dziejach ludz- kości”3 – jest rodzajem analogicznej mauvaise foi, tym razem autora, albo – gwoli ścisłości – rodzajem jego bonne foi, bo przekonaniem nabytym nieświadomie, po wyparciu niechcianej prawdy o wpływie. Praca komparatysty polega więc na demaskowaniu poprzedników i prekursorów, a także na poszukiwaniu ewentualnych „spadkobier- ców”, co jest w gruncie rzeczy tą samą praktyką porównania, tyle że z innymi nazwiskami wyjściowymi. Badaniom nad argentyńskimi interpretacjami Witolda Gombro- wicza przyświeca bez wątpienia podobny postulat demaskatorski: Kto i jak go czytał? Co filtruje z jego tekstów? Gdzie odnaleźć można gombrowiczowskie tropy? Założenia, które towarzyszą proponowa- nym przeze mnie studiom nad recepcją autora w innej kulturze naro- dowej, potęgują jeszcze wyjściowy dyskomfort komparatysty, biorący się z przekonania, że badany autor wymyka się w swojej wyjątkowości, 3 Agata Bielik-Robson, Sześć dni stworzenia. Harolda Blooma mitologia twórczości, w: Harold Bloom, Lęk przed wpływem. Teoria poezji, przeł. Agata Bielik-Robson, Marcin Szuster, Universitas, Kraków 2002, s. 206. Wstęp. O niewdzięcznej praktyce porównywania 7 a to dlatego, że uprzywilejowują zdecydowanie kontekst odbioru, na- dając mu prawo do (nad)interpretacji przyjmowanego „z zewnątrz” tekstu. Innymi słowy, przedstawiony przeze mnie „argentyński Gom- browicz” powie znacznie więcej o literaturze argentyńskiej aniżeli o samym Gombrowiczu. Jedynie takie podejście badawcze, nastawione na kulturę przyjmującą, pozwala uniknąć wytykania Argentyńczykom błędów i nieścisłości interpretacyjnych w stosunku do ustaleń kry- tyki polskiej, ich doxa w świetle naszej episteme. Tak pragmatycznie nakierowana metoda badawcza – mająca wskazać, jak Gombrowicz „działa” w uniwersum literackim swej przybranej ojczyzny – wymaga, rzecz jasna, kilku świadomych ustępstw na rzecz kultury docelowej. Najważniejszym z nich jest zgoda na czytanie autora Dziennika jako pisarza argentyńskiego, co wydaje się zadaniem karkołomnym nie tyle ze względu na narodowe sentymenty, ile z konieczności całkowitego zawieszenia polskiego kontekstu genezy i odbioru jego dzieła. Rodzime okoliczności powstawania utworów (niewątpliwie obecne pomimo stopniowego „wchodzenia w Argentynę”4) oraz wyrosła wokół nich gombrowiczologia pozostaną tutaj bez większego znaczenia. Z dru- giej strony „argentynizacja” Gombrowicza oznacza także rezygnację z chętnie ostatnio przyjmowanej przez komparatystów perspektywy transkulturowej, która zakłada badanie literackich tworów nie tyle w oderwaniu od kultury, w której powstały, co w oderwaniu, w uwol- nieniu od wszelkich kulturowych ograniczeń, postrzeganych jako więzienie dla indywidualnego doświadczenia. Argentyńska lektura Gombrowicza jest od takiej interpretacji bardzo odległa, niechętnie rezygnuje z rodzimych punktów odniesienia, nawet współcześnie, kiedy – jak się wydaje – literatura latynoska wkroczyła na tory globali- zacji, gloryfikując przeróżne postnarodowe tożsamości. Argentyńczycy czytają bowiem autora Ferdydurke jako pisarza swojego, godnego przy- wołania w wielu stricte narodowych kontekstach, choć jednocześnie postrzegają jego twórczość jako graniczny przypadek własnego kanonu 4 Witold Gombrowicz, Kronos, wstęp Rita Gombrowicz, posł. Jerzy Jarzębski, przy- pisy Rita Gombrowicz, Jerzy Jarzębski, Klementyna Suchanow, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2013, s. 83. 8 Wstęp. O niewdzięcznej praktyce porównywania literackiego, skądinąd dość otwartego na obcość (pisał jednak po polsku). Dlatego niewątpliwie narodowa lektura, jaką proponuje Juan José Saer, nie przeszkadza mu zatytułować swój tekst o Gombrowiczu Spojrzenie z zewnątrz5, który to tytuł parafrazuję na własny użytek. Poza szczegółowym określeniem metody badawczej, którą wykła- dam w pierwszym rozdziale, badanie „efektu Gombrowicza” w literatu- rze regionu La Platy wymaga pochylenia się nad hiszpańskojęzycznymi przekładami jego dzieł, niejednokrotnie znacznie odbiegającymi od polskiego oryginału. W wersji argentyńskiej Ferdydurke, Ślub i Dzien- nik zostały bowiem przepisane lub uaktualnione przez autora, przez co zmienia się także dopuszczalne pole ich interpretacji. Kolejnym poruszanym przeze mnie zagadnieniem są loci communes, które ar- gentyńska krytyka ustala dla dzieła Gombrowicza – takie jak ciele- sność i młodość, język, podróż i wygnanie, konfiguracja literackiego „ja” – wyznaczane zawsze w zgodzie z wewnętrzną dynamiką tamtej- szej literatury. Wstępem do tych rozważań jest krótka rekonstrukcja procesu historyczno-krytycznego, który pozwolił na „argentynizjację” autora Dziennika. Ostatni, najdłuższy rozdział niniejszej monografii jest poświęcony „używaniu” Gombrowicza przez współczesnych pisa- rzy argentyńskich, niejednokrotnie reprezentujących bardzo odległe estetyki, które z kolei skłaniają ich do tworzenia różnych prekursorów, odmiennych Gombrowiczów, akcentując poszczególne składowe jego dzieła. Przyjęłam rok 1970 za symboliczną cezurę początkową moich badań, by skupić się na interpretacjach niezapośredniczonych auto- komentarzem samego pisarza – w 1963 roku na zawsze opuszcza on Argentynę, a jego twórczość stopniowo „uwalnia się” od ciężaru le- gendy Gombrowicza-prowokatora i enfant terrible sceny literackiej oraz zaczyna być komentowana w gronie szerszym niż krąg bliskich przyjaciół pisarza. 5 Juan José Saer, Spojrzenie z zewnątrz, przeł. Klementyna Suchanow, Krystian Radny, „Literatura na Świecie” 2001, nr 4, s. 72–82; wyróżnienie moje – E.K.P. 1. Komparatystyka, literatura światowa i „inna” historia literatury Metoda badawcza Badania nad recepcją dzieła Witolda Gombrowicza w Argentynie sytuują się niewątpliwie w polu zainteresowania studiów komparaty- stycznych, które w ostatnich dziesięcioleciach doczekały się mnogości określających je przymiotników: obok tradycyjnej komparatystyki lite- rackiej (niekiedy zwanej typologiczną1), mówi się o interdyscyplinar- nej, kulturowej czy komparatystyce mediów2. Na dodatek dziedzina ta dzieli swój przedmiot badań z refleksją postkolonialną (i właściwym jej spektrum ujęć politycznych), teorią i praktyką tzw. literatury światowej, translatologią oraz postulowaną „możliwą historią literatury”3 (zwaną także ponowoczesną, słabą, porównawczą lub kulturową4). W zależ- ności od przyjętej perspektywy komparatystyka te obszary badawcze wchłania, krzyżuje się z nimi lub staje się ich częścią, akceptując swoją 1 V. Andrzej Zawadzki, Między komparatystyką literacką a kulturową, w: Teresa Walas, Ryszard Nycz (red.), Kulturowa teoria literatury 2. Poetyki, problematyki, interpretacje, Universitas, Kraków 2012, s. 325–368. 2 V. Mieczysław Dąbrowski (red.), Komparatystyka dla humanistów. Podręcznik akademicki, Wyd. UW, Warszawa 2011. Oprócz tego istnieje cała gama indywidu- alnych projektów komparatystycznych, takich jak komparatystyka wewnętrzna, dekonstrukcjonistyczna, pozasłowna, integralna etc.; v. Andrzej Hejmej, Kom- paratystyka. Studia literackie – studia kulturowe, Universitas, Kraków 2013, s. 79. 3 V. Ryszard Nycz, Możliwa historia literatury, „Teksty Drugie” 2010, nr 5, s. 167–184. „Konstelacje komparatystyczne” omawia szczegółowo: Andrzej Hejmej, op. cit., 4 s. 284–290. 10 1. Komparatystyka, literatura światowa i „inna” historia literatury niestabilność i „niezdyscyplinowanie” jako cenę tak szerokiego hory- zontu badawczego. Z drugiej strony przeciwnicy komparatystyki za- rzucają jej brak właściwego przedmiotu badań oraz pasożytowanie na pokrewnych dyscyplinach, w szczególności filologiach narodowych5. Ta wielopłaszczyznowość, a także kłopotliwe bogactwo terminolo- giczne sprawiają, że badacz zajmujący się z tej perspektywy tekstem literackim (a często także tekstem kultury), czuje się w obowiązku określić, obficie powołując się na prace teoretyczne, jaki właściwie rodzaj komparatystyki uprawia (co stało się udziałem piszącej te słowa i tłumaczy natłok przypisów na tej oraz kolejnych stronach). Szeroko rozumiana komparatystyka stała się więc w ostatnich dziesięcioleciach dyscypliną modną, sytuującą się w awangardzie zmian, którym podlega wiedza o literaturze oraz kulturze, sprawnie uzasadniającą swoją nowoczesność, co zdejmuje ze współczesnego komparatysty obowiązek odżegnywania się od uprawiania tzw. wpły- wologii, popularnej jeszcze w pierwszej połowie XX wieku i inspiro- wanej pozytywistycznym faktualizmem6. Chociaż we współczesnych pracach poświęconych badaniom porównawczym nadal padają nie- ustanne podejrzenia o ich kryzys lub nawet śmierć7, którym z kolei towarzyszą postulaty likwidatorskie, nie ulega wątpliwości, że bada- nia te przeżywają raczej okres triumfu, szczególnie w Polsce, gdzie 5 Klasyczny jest zarzut René Welleka (Kryzys literatury porównawczej, przeł. Zdzisław Łapiński, „Pamiętnik Literacki” 1968, t. 59, z. 3, s. 269–279) o bra- ku wyraźnego przedmiotu badań i własnej metodologii oraz ostrzeżenia René Etiemble’a (Porównanie to jeszcze nie dowód, przeł. Wanda Błońska, „Pamiętnik Literacki” 1968, t. 59, z. 3, s. 311–332) przed ustanawianiem zbyt łatwych analogii. Te i inne problemy metodologiczne badań porównawczych omawia: Edward Kas- perski, Komparatystyka współczesna. Zadania i zakres, w: Ewa Szczęsna, Edward Kasperski (red.), Komparatystyka dzisiaj, t. 1: Problemy teoretyczne, Universitas, Kraków 2010, s. 15–16. 6 Za swoisty manifest tego rodzaju badań komparatystycznych uchodzi praca: Paul Van Tieghema, La littérature comparée, Colin, Paris 1931. Fakt, iż ośrodkiem tradycyjnych badań porównawczych była wówczas Francja, antycypuje moje rozważania na temat literatury światowej w ujęciu Pascale Casanovy. 7 V. Gayatri Chakravorty Spivak, Death of a Discipline, Columbia University Press, New York 2003. Metoda badawcza 11 nadrabiamy zaległości z ostatnich dziesięcioleci8. Co więcej, wspo- mniane wyżej „niezdyscyplinowanie” – wynikające tak ze stosowanych w komparatystyce nieostrych kategorii badawczych, jak z wielości języków, kultur i środków przekazu – bywa często interpretowane jako zaleta, w tym „rozmyciu teoretycznym” upatruje się bowiem w gruncie rzeczy odpowiedzi na płynność ponowoczesnej epoki, której tylko badania z natury swej interdyscyplinarne potrafią jeszcze narzucić poznawczą siatkę pojęć, nawiązać dialog, porównać zjawiska na pozór odległe, innymi słowy: odnaleźć sens, który wymyka się tradycyjnym dyscyplinom literaturoznawstwa. Z drugiej strony formułowane z ta- kim rozmachem perspektywy badawcze komparatystyki sprawiają, że rozbudza ona niezwykle szeroki horyzont oczekiwań, jak się wy- daje, trudnych do spełnienia. I tak ma być odpowiedzią na wyżej wspomniane przemiany cywilizacyjne, w szczególności globalizację i rozwój zaawansowanych systemów przekazu informacji, uwrażliwiać na różnicę kulturową, skupiać jak w soczewce problemy świata epoki postkolonialnej, różnorakich mniejszości oraz kwestie genderowe, nie uciekając przy tym od posługiwania się różnymi kodami przekazu: 8 Dowodem na to niech będzie urodzaj polskich publikacji poświęconych stu- diom komparatystycznym w ostatnich latach, pośród których można wymienić (w żadnym razie nie pretendując do wyczerpania tej listy): numer „Tekstów Drugich” dedykowany literaturze światowej (2014, nr 4); wydawany od 2010 „Rocznik Komparatystyczny”; antologię Niewspółmierność. Perspektywy nowo- czesnej komparatystyki pod redakcją Tomasza Bilczewskiego (Universitas, Kra- ków 2010); zbiór studiów na temat badań porównawczych w poszczególnych krajach europejskich zatytułowany Drogi i rozdroża współczesnej komparatystyki europejskiej zredagowany przez Alinę Nowickią-Jeżową, Krystynę Wierzbicką- -Trwogę i Tomasza Wójcika (Elipsa, Warszawa 2012); pracę zbiorową Kultura w stanie przekładu. Translatologia – komparatystyka – transkulturowość, której redaktorami są Włodzimierz Bolecki i Ewa Kraskowska (Fundacja Akademia Humanistyczna, Warszawa 2012); monografię Edwarda Kasperskiego Kategorie komparatystyki (Wydział Polonistyki UW, Warszawa 2010) oraz wspominane już publikacje: dwutomową Komparatystykę dzisiaj i Komparatystykę dla humanistów. O statusie komparatystyki w Polsce XX i początku XXI wieku, sytuującej się raczej na marginesie dyscyplin pokrewnych i pogrążonej w instytucjonalnym niebycie, przenikliwie pisze Tomasz Bilczewski we wstępie do antologii Niewspółmierność (s. XIX–XX). 12 1. Komparatystyka, literatura światowa i „inna” historia literatury słowem, obrazem, muzyką9. Ponadto ma być lekarstwem na bolączki literatur narodowych, grzeszących w szczególności podejściem stricte nacjonalistycznym i rozpatrującym poszczególne literatury w oderwa- niu od szerszego kontekstu kulturowego, w którym te niewątpliwie są zanurzone. Stosunek łączący te dyscypliny nie musi być zresztą antagonistyczny, ponieważ podejście komparatystyczne – a więc w ja- kiejś mierze zewnętrzne – pozwala odkryć w analizowanych dzie- łach nowe, niedostrzegalne w kontekście narodowym pokłady sensu. Co więcej, kulturom odległym od centrum (a więc także polskiej) nowoczesna komparatystyka oferuje możliwość wprowadzenia ich tworów w obieg międzynarodowy, ukazując ich związki z dziełami autorów stanowiących tzw. hiperkanon, czyli stosunkowo nielicznej grupy „wielkich” pisarzy globalnie rozpoznawalnych. Autor pojęcia hiperkanonu, David Damrosch, z dezaprobatą konstatuje istnienie niewzruszonej od lat elity literackiej, której wieloletnie już studia postkolonialne wcale nie nadwerężyły, przeciwnie – twórcy ci zyskali dzięki nim jedynie nowe pola odczytań: „Powinniśmy przeciwstawić się hegemonii hiperkanonu, ponieważ jednak jego istnienie jest faktem, trzeba zarazem obrócić go na naszą korzyść”10. To „obracanie” ma być właśnie szansą dla pomniejszych literatur: ich autorzy, analizowani w związku i w połączeniu z „ekstraklasą” literatury zyskują na popu- larności i mają szansę przebić się do czytelników nienarodowych11. 9 V. Mieczysław Dąbrowski, Wstęp, w: idem (red.), op. cit., s. 7–11. O komparaty- styce jako modelu nowoczesności pisze także Andrzej Hejmej (op. cit., s. 78–83). Mój sceptyczny ogląd oczekiwań stawianych współczesnej komparatystyce zainspirowany został lekturą książki Stanleya Fisha Profesjonalna popraw- ność. Badania literackie a polityczna zmiana (przeł. Stanisław Wójtowicz, Wyd. Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 2012), w której – nie kwestionując osiągnięć badawczych humanistyki w ostatnich dziesięciole- ciach – amerykański badacz wypowiada się krytycznie na temat celowości i faktycznej realności projektu zaangażowania badań literackich w tworzenie nowego społeczeństwa. 10 David Damrosch, Literatura światowa w dobie postkanonicznej i hiperkanonicznej, przeł. Anna Tenczyńska, w: Tomasz Bilczewski (red.), op. cit., s. 376. 11 Niejako na marginesie artykułu Damroscha pragnę poruszyć kwestię „akademic- kiego kolonializmu”, którego komparatystyka nierzadko pada ofiarą. Dobrym na Metoda badawcza 13 Ostatecznie – by kontynuować listę oczekiwań i nadziei, jakie rozbudza komparatystyka – ma być ona także odzwierciedleniem sposobu życia, który przypada w udziale coraz większej liczbie ludzi i w którym pyta- nie: „skąd pochodzisz?”, zastąpić wypada pytaniem: „pomiędzy czym się znajdujesz?”12. Doświadczenie migracji – już nie wygnania ani podróży – sprzyja bowiem komparatystycznemu spojrzeniu w życiu codziennym, w którym to, co swojskie, jest nieustannie konfrontowane z tym, co (coraz mniej) obce. Badania porównawcze byłyby więc także językiem opisu dla doświadczenia przynależności do wielu miejsc lub raczej braku przynależności, swoistego zawieszenia pomiędzy wieloma kulturami i językami. Ten, jak się zdaje, nadmierny optymizm poznawczy został zresztą już wykryty i skrytykowany na gruncie – co znamienne – samej kom- paratystyki, dobrze pojętej „mistrzyni podejrzeń” względem samej siebie. Gayatri Spivak prognozuje nie tyle śmierć całej komparatystyki jako dziedziny poznania, lecz schyłek pewnego sposobu jej uprawiania, nastawionego na porównywanie dokonywane z perspektywy literatur centralnych oraz opartego na poczuciu nieufności i lęku wobec kul- tur i języków Innych: „Trzeba zacząć traktować języki półkuli połu- dniowej jako aktywne media kulturowe, a nie jako przedmiot badań to przykładem jest właśnie wielokrotnie już cytowana antologia pod redakcją Tomasza Bilczewskiego Niewspółmierność. Książka ta – niewątpliwie paląco potrzebna i uzupełniająca lukę w polskich badaniach porównawczych – zawiera wyłącznie prace uczonych związanych z anglojęzyczną, głównie północnoame- rykańską akademią, ugruntowując tym (fałszywe) przekonanie, że w komparaty- styce uprawianej w innych językach nic ciekawego się nie zdarzyło. Tymczasem komparatystyka hiszpańskojęzyczna rozwija się prężnie, głównie dzięki badaniom Claudia Guilléna, Daría Villanuevy i Césara Domíngueza. V. numer 787/788 czasopisma „Ínsula” z 2012 roku, poświęcony literaturze porównawczej, w szcze- gólności zawarty w nim artykuł Maria J. Valdésa Literatura comparada o literatura mundial en inglés: diálogo internacional o imperialismo cultural (s. 9–12). O obec- ności hiszpańskich badaczy w ścisłej czołówce światowej komparatystyki niechaj świadczy praca: César Domíngez, Haun Saussy, Darío Villanueva, Introducing Comparative Literature. New Trends and Applications, Routledge, New York 2015. 12 V. Charles Bernheimer, Wstęp. Lęk przed porównaniem, przeł. Piotr Sobolczyk, w: Tomasz Bilczewski (red.), op. cit., s. 130. 14 1. Komparatystyka, literatura światowa i „inna” historia literatury kulturowych prowadzonych przez migranta z metropolii, którego ignorancja jest czymś usankcjonowanym”13. W podobnym tonie wy- powiada się Emily Apter w książce pod znamiennym tytułem Against World Literature. On the Politics of Untranslatability, w której punktuje szereg naiwnych założeń, na których opiera się współczesna kompara- tystyka, określanych wspólnym mianem: „założenia przekładalności”14. Zamiast niego badaczka wysuwa założenie nieprzekładalności, które podminować ma dobre samopoczucie komparatystyki, przesuwając punkt ciężkości z wiary w możliwość międzykulturowej komunika- cji (porównywalność, asymilację, waloryzację „mniejszych” literatur, uwrażliwienie na ich odmienność etc.) na to, co tę komunikację po- tencjalnie utrudnia lub nawet uniemożliwia. Mając na uwadze płynność teoretyczną dyscypliny, a także przed- miot badań – czyli teksty Gombrowicza, o którym Jerzy Jarzębski przenikliwie pisał, że skwapliwie zachęca do zgłaszania votum separatum15 – przystępuję do analizy głównych narzędzi metodologicz- nych podsuwanych przez współczesną komparatystykę, a więc mecha- nizmu recepcji twórcy obcego w kulturze narodowej oraz idei literatury 13 Gayatri Chakravorty Spivak, Przekraczanie granic, przeł. Ewa Kraskowska, w: To- masz Bilczewski (red.), op. cit., s. 170. 14 Przemysław Czapliński tłumaczy je w następujący sposób: „Presumpcja ta mówi, że każde dzieło literackie można przełożyć na inne języki (zwłaszcza na angielski) bez utraty kluczowych sensów i wartości, że przełożone dzieło można osadzić w europejskim systemie kategorii literackich (takich jak epika, liryka, dramat, esej, reportaż…) i ulokować w tradycjach obcych dziełu oryginalnemu, że taksono- micznie oswojone dzieło można odnieść do uniwersalnego słownika (prawda, Bóg, istnienie, seksualność) i wreszcie, że zawsze można przypisać komuś posiadanie owego dzieła (narodowi, autorowi, wydawcy)”; Przemysław Czapliński, Literatura światowa i jej figury, „Teksty Drugie” 2014, nr 4, s. 32. 15 V. Jerzy Jarzębski, Z Gombrowiczem do Europy, w: idem, Natura i teatr. 16 tekstów o Gombrowiczu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15. W tym samym eseju pisze: „W czym przydać tu się może Gombrowicz? Przede wszystkim ustawia nam głos. Zamiast mamrotać coś nieśmiało w obliczu skumulowanej wiedzy wszystkich wieków ludzkości, odzyskujemy dzięki niemu niezbędną bezcere- monialność, bez której nie ośmielilibyśmy się w tej sytuacji mówić głośno i we własnym imieniu”; ibid., s. 12. Metoda badawcza 15 światowej, nowej historii literatury i związanej z nią kategorii literatury pogranicza. Chodzi przede wszystkim o to, by narzędzia te skontekstu- alizować, przyłożyć je do konkretnego przypadku, jakim jest istnienie twórczości Gombrowicza w kulturze argentyńskiej, i sprawdzić ich funkcjonalność. Oko Innego Jak pisze Teresa Walas, oko Innego – cudzoziemca – dostarcza nowej perspektywy dla badacza (albo wykładowcy) literatury rodzimej, ponieważ stawia go w sytuacji komunikacji zaburzonej brakiem wspólnej encyklopedii, odmiennością kultur i doświadczeń histo- rycznych, w której wartość i dobrze rozumiana atrakcyjność literatury narodowej nie jest z góry dana, lecz dopiero wymaga udowodnienia, przynajmniej w przypadku kultur „słabszych”16. Zmusza to specja- listę do swoistego nastawienia się na odbiorcę, dostrojenia przekazu do jego wiedzy i przede wszystkim rozbudzenia nieoczywistej chęci poznania, która zwykła więdnąć w kontakcie ze zwyczajową dla lite- ratury polskiej opowieścią o „cnocie nienagrodzonej”17. Zamiast niej Walas proponuje inne drogi transferu kultury polskiej, akcentujące jej egzotyzm (fabuła o „szaleńcach wyobraźni”, opowieść niesamowita i niepokojąca) lub, przeciwnie, eksponujące to, co łączy ją z kulturą wolnej Europy (czyli m.in. modernizm w wersji Witkacego, Schulza i Gombrowicza). Jeszcze inny rodzaj „uatrakcyjnionej” opowieści 16 Teresa Walas, Oko innego/cudzoziemca jako możliwa perspektywa poznawcza literatury polskiej, w: Ryszard Nycz, Władysław Miodunka, Tomasz Kunz (red.), Polonistyka bez granic. IV Kongres Polonistyki Zagranicznej, Uniwersytet Jagielloński, 9–11 października 2008, t. 1: Wiedza o literaturze i kulturze, Universitas, Kraków 2011, s. 214–215. 17 „Opowieść ta może mieć charakter martyrologiczno-hagiograficzny lub być po- zytywistycznym z ducha case study, w obu przypadkach domaga się od Innego hermeneutycznej translokacji w często nieznane mu doświadczenie historyczne oraz zaakceptowania osobliwego systemu wartości (np. poglądu, że obowiązek patriotyczny pisarza więcej jest wart niż artystyczny cel literatury lub szukanie właściwego sposobu ekspresji własnej osobowości)”; ibid., s. 216.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Spojrzenia z zewnątrz. Witold Gombrowicz w literaturze argentyńskiej (1970–2017)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: