Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00087 011014 7496047 na godz. na dobę w sumie
Społeczeństwo Królestwa Polskiego wobec patologii społecznych w latach 1864–1914 - ebook/pdf
Społeczeństwo Królestwa Polskiego wobec patologii społecznych w latach 1864–1914 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 370
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9862-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Przemiany społeczno-ekonomiczne w Królestwie Polskim w latach 1864–1914, obok pozytywnych konsekwencji, niosły ze sobą polaryzację społeczeństwa, eskalację biedy i zjawisk dewiacyjnych. Niniejsza publikacja jest poświęcona rozwijającym się w tym czasie patologiom społecznym, które w badanym okresie i współcześnie są uważane za szczególnie groźne: alkoholizmowi, prostytucji, „handlowi żywym towarem”, dzieciobójstwu, porzucaniu dzieci, aborcji, krzywdzeniu i zaniedbywaniu dzieci prowadzącemu do powstania grupy „dzieci ulicy” oraz demoralizacji i przestępczości nieletnich. Analizie poddano opinie i poglądy społeczeństwa Królestwa Polskiego na temat uwarunkowań tych zjawisk, ich przejawów i konsekwencji. Równolegle przedmiot badań stanowiły inicjatywy społeczne o charakterze profilaktycznym, edukacyjnym i opiekuńczo-wychowawczym na rzecz osób najuboższych, opuszczonych, zaniedbanych, wykazujących zachowania patologiczne. Celem pracy było także określenie skuteczności owych działań i ich znaczenia w modernizacji życia społecznego na przełomie XIX i XX w.
Metodologię badań historyczno-pedagogicznych starano się połączyć z metodami badań idei, myśli i praktyk pedagogicznych. Złożoność podejmowanego zagadnienia spowodowała, że zasadne było sięgnięcie do ustaleń specjalistów z pokrewnych dyscyplin naukowych – pedagogów, historyków społecznych, historyków prawa i medycyny, literaturoznawców. Wzbogaciło to pracę, będącą monografią o charakterze historyczno-pedagogicznym, o interdyscyplinarną refleksję nad badanymi zjawiskami.
 
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Aneta Bołdyrew – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu, Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii, Pracownia Historii Oświaty, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Stefania Walasek REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce pochodzi z książki W. Grabowski, Po kwarcie wódki, „Kłosy” 1877, t. XXXVII, nr 944 © Copyright by Aneta Bołdyrew, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07029.15.0.M Ark. wyd. 27,0; ark. druk. 23,125 ISBN 978-83-7969-861-5 e-ISBN 978-83-7969-862-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I Położenie ludności w Królestwie Polskim w latach 1864–1914 . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Przemiany społeczne w dobie industrializacji i zmian pouwłaszczeniowych . . 2. Warunki socjalno-bytowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Zdrowotność mieszkańców i stan opieki medycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Dostęp do oświaty i nauki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II Ideowe podstawy zainteresowania problematyką patologii społecznych w XIX i na początku XX w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Pozytywizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Socjalizm i nacjonalizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Społeczna nauka Kościoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Od dobroczynności do polityki społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Ruch higieniczny i eugenika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Nowe koncepcje pedagogiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III Opinia publiczna wobec przyczyn, przejawów oraz społecznych i wychowawczych konsekwencji alkoholizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Obyczajowe uwarunkowania pijaństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Alkoholizm – skala zjawiska i jego przyczyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Zdrowotne i społeczne skutki alkoholizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Kongresy, wystawy, odczyty jako forma popularyzacji wiedzy o alkoholizmie 5. Działalność organizacji społecznych na rzecz propagowania trzeźwości . . . . . 6. Spożywanie alkoholu przez dzieci i młodzież jako problem społeczno-wycho- wawczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 21 21 27 35 40 47 47 51 56 60 66 71 81 81 92 96 106 116 132 6 Spis treści Rozdział IV Prostytucja jako przedmiot dyskusji społecznej i działań opiekuńczo-wychowawczych 1. Problem prawnych regulacji prostytucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Uwarunkowania i skutki prostytucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Prostytucja nieletnich i przemoc seksualna wobec dzieci i młodzieży . . . . . . . 4. Działalność organizacji społecznych na rzecz pomocy prostytutkom i kobie- tom zagrożonym prostytucją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Wychowanie seksualne jako środek zapobiegania prostytucji . . . . . . . . . . . . . Rozdział V Opinie i poglądy dotyczące dzieciobójstwa i porzucania dzieci oraz formy zapobie- gania tym patologiom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Dzieciobójstwo jako naruszenie ładu społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Przyczyny dzieciobójstwa i porzucania dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Formy zapobiegania dzieciobójstwu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Opieka nad porzuconymi dziećmi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Aborcja jako forma dzieciobójstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VI Postawy społeczne oraz obszary działań profilaktycznych i opiekuńczo-wycho- wawczych wobec dzieci opuszczonych, zaniedbanych i zaburzonych przestępczo 1. Problem „dzieci ulicy” w dyskursie publicystycznym i aktywności organizacji społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Działania opiekuńczo-wychowawcze wobec dzieci osamotnionych i najuboż- szych jako forma przeciwdziałania demoralizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Inicjatywy społeczne w zakresie działań profilaktyczno-wychowawczych na rzecz dzieci ubogich i zagrożonych dewiacjami społecznymi . . . . . . . . . . . . . 4. Działalność resocjalizacyjna wobec dzieci i młodzieży . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 145 152 166 176 192 205 205 214 225 240 251 259 259 271 309 326 339 343 345 369 Wstęp Głębokim przemianom społeczno-ekonomicznym i kulturowym w dzie- więtnastowiecznej Europie, związanym z intensywną industrializacją i urbani- zacją, towarzyszył wzrost niekorzystnych zjawisk: niedostosowania do nowych realiów, przestępczości i patologii społecznych. Podobne procesy zachodziły na ziemiach polskich, ze szczególnym natężeniem na obszarze Królestwa Pol- skiego przechodzącym dynamiczne przeobrażenia, determinowane w ostatnim trzydziestoleciu XIX w. i na początku XX w. przez pouwłaszczeniowe zmiany na wsi, przyspieszony wzrost uprzemysłowienia i demograficzny rozwój miast. Procesom tym towarzyszyły nasilające się patologie społeczne: alkoholizm, prostytucja, dzieciobójstwo, żebractwo, bezdomność, przemoc i zaniedbania w zakresie opieki nad osobami starszymi, chorymi i dziećmi. Zjawiska te wy- woływały niepokój obserwatorów życia społecznego w Królestwie. Był on tym większy, że wzrost skali patologii spotykał się z niewystarczającą reakcją władz. To właśnie niekorzystnie wyróżniało sytuację polskiego społeczeństwa. Kiedy w krajach zachodnioeuropejskich podejmowano działania w celu budowania in- stytucjonalnych form pomocy dla osób w trudnej sytuacji, w Królestwie Polskim po upadku powstania styczniowego społeczeństwo pozbawione było wsparcia ze strony aparatu urzędniczego i odpowiednich instytucji, co stanowiło formę represji władz carskich, kierujących się w kwestiach opieki społecznej i zdro- wotnej zasadą leseferyzmu. Łączyło się to z zaniedbaniami w zakresie oświaty, niedostateczną liczbą szkół, dążeniem władz zaborczych do rusyfikacji wszyst- kich obszarów edukacji. W takich warunkach zasadniczą, a często wyłączną rolę w organizowaniu pomocy dla najuboższych i wykluczonych odgrywały działa- nia socjalne i opiekuńczo-wychowawcze towarzystw społecznych. Aktywność społeczników w walce z ubóstwem i zjawiskami patologicznymi miała istotne znaczenie nie tylko dla budowania społecznego systemu opieki, oświaty i wy- chowania, ale także dla modernizacji życia publicznego. Wiek XX nie spełnił nadziei na wyeliminowanie zjawisk patologii społecz- nej. Również na początku XXI w. jest to jeden z najtrudniejszych problemów, 8 pozostający w obszarze zainteresowania naukowego socjologów, pedagogów, psychologów, prawników1. Przedmiotem poszukiwań naukowych pozostają tak- że historyczne aspekty zjawisk dewiacyjnych, a zwłaszcza ich przejawy w życiu XIX-wiecznych społeczeństw. Bogaty w tym zakresie jest dorobek amerykań- skich i zachodnioeuropejskich historyków. Wiele uwagi poświęca się problemom alkoholizmu i działaniom ze strony administracji państwowej oraz towarzystw społecznych na rzecz ograniczenia skali tej patologii2. Duże zainteresowanie wzbudza kwestia prostytucji – jej przyczyn i konsekwencji, stosunku państwa i społeczeństwa do płatnego seksu, rozwiązań prawnych, działań opiekuńczych i wychowawczych wobec „kobiet upadłych”3. Zjawiska dewiacyjne poruszane są także w opracowaniach dotyczących ubóstwa i jego społecznych, moralnych i zdrowotnych implikacji4. Historycy podejmują też kwestie przemocy; pionier- skie opracowanie historii gwałtu, autorstwa Georgesa Vigarello, ukazuje złożone problemy uwikłania przemocy seksualnej w moralno-obyczajowe normy życia społecznego5. W obszarze dociekań historyków pozostają problemy przemocy 1 Zob. m.in. A. Podgórecki, Zagadnienia patologii społecznej, Warszawa 1976; A. Gaberle, Patologia społeczna, Warszawa 1993; Zagadnienia marginalizacji i patologizacji życia społecz- nego, red. F. Kozaczuk, Rzeszów 2005; B. Hołyst, Socjologia kryminalistyczna, t. I–II, Warszawa 2007; Patologie społeczne, red. M. Jędrzejko, Pułtusk 2006; I. Pospiszyl, Patologie społeczne, War- szawa 2009; K. Pierzchała, C. Cekiera, Człowiek a patologie społeczne, Toruń 2009; L. Albański, Wybrane zagadnienia z patologii społecznej, Jelenia Góra 2010; Oblicza patologii społecznych, red. S. Bębas, Radom 2011. 2 B. Harrison, Drink and the Victorians: The Temperance Question in England, 1815–1872, London 1971; D. W. Gutzke, Protecting the Pub: Brewers and Publicans against Temperance, Woodbridge, Suffolk 1989; I. Tyrell, Woman’s World/Woman’s Empire: The Woman’s Christian Tem- perance Union in International Perspective, 1880–1930, Chapel Hill 1991; W. Haine, The World of the Paris Café: Sociability among the French Working Class 1789–1914, Baltimore 1996; Ph. Ba- ker, The Book of Absinthe: A Cultural History, New York 2001; J. Adams, Hideous Absinthe: A His- tory of the Devil in a Bottle, Madison 2004. 3 A. Corbin, Women for Hire: Prostitution and Sexuality in France after 1850, Cambridge 1990; L. Mahood, The Magdalenes: Prostitution in the Nineteenth Century, London 1990; L. Bernstein, Sonia’s Daughters: Prostitutes and Their Regulation in Imperial Russia, Berkeley 1995; P. Bartley, Prostitution: Prevention and Reform in England, 1860–1914, London 2000; Ph. Levine, Prostitution, Race and Politics: Policing Venereal Disease in the British Empire, New York–London 2003. 4 G.V. Rimlinger, Welfare Policy and Industrialization in Europe, North America, and Russia, New York 1971; K. Williams, From Pauperism to Poverty, London 1981; S. Woolf, The Poor in Western Europe in the Eighteenth and Nineteenth Centuries, London 1986; A. Digby, The Poor Law in Nineteenth-Century England and Wales, London 1982; The Uses of Charity: The Poor on Relief in the Nineteenth-Century Metropolis, ed. P. Mandler, Philadelphia 1990; P. Baldwin, The Politics of Social Solidarity: Class Bases of the European Welfare State 1875–1975, Cambridge 1990; F. Diver, Power and Pauperism: The Workhouse System 1834–1884, Cambridge 1993; O. P. Grell, A. Cun- ningham, R. Jütte, Health Care and Poor Relief in Eighteenth and Nineteenth Century Northern Europe, Aldershot 2002. 5 G. Vigarello, Historia gwałtu od XVI do XX wieku, Warszawa 2010. Wstęp 9 w rodzinie, w tym przemocy wobec dzieci6. Interesującą pracę poświęconą dzie- ciobójstwu w Bretanii opublikowała Annick Tiller. Autorka poddała analizie re- lacje w wiejskiej społeczności, przemoc seksualną wobec kobiet i zbadała prawie 600 przypadków dzieciobójstwa7. Problemy ubóstwa, wykluczenia i patologii społecznych są obecne także w polskiej historiografii. Zagadnieniami tymi zajmowało się wielu historyków społecznych, historyków oświaty i wychowania, a także historyków medycyny. Jednym z podejmowanych problemów była kwestia ideowych i społecznych uwa- runkowań dobroczynności i filantropii, a także form wspierania ubogich. Litera- tura przedmiotu w tym zakresie jest dość bogata, a jakość opracowań bardzo wy- soka. Przydatność tego rodzaju publikacji dla badań nad patologiami społecznymi wynika z faktu, iż w wielu pracach pisano o sytuacji osób nie tylko ubogich, ale także dotkniętych patologiami; podkreślano bezdomność, włóczęgostwo i bezro- bocie tych, do których skierowana była pomoc filantropów8. Cenne informacje o praktycznych działaniach na rzecz dorosłych i dzieci z ubogich, zaniedbanych społecznie i wychowawczo środowisk znajdują się w opracowaniach dotyczących dobroczynności na określonym obszarze – jak praca Elżbiety Mazur o dobroczyn- ności w Warszawie i monografia Andrzeja Tomaszewicza o dobroczynności w gu- berni kaliskiej9. Rzetelnych opracowań doczekały się największe towarzystwa dobroczynne w Królestwie Polskim; prace te wnoszą wiele istotnych wiadomości 6 G. K. Behlmer, Child Abuse and Moral Reform in England 1870–1908, Stanford 1982; G. Benziman, Narratives of Child Neglect in Romantic and Victorian Culture, New York 2012. 7 A. Tiller, Des criminelles au village. Femmes infanticides en Bretagne (1825–1865), Rennes 2001. Zob. także N. Goc, Women, Infanticide and the Press 1822–1922. New Narratives in England and Australia, Farnham 2013. 8 B. Geremek, Litość i szubienica. Dzieje nędzy i miłosierdzia, Warszawa 1989; Nędza i do- statek na ziemiach polskich od średniowiecza po wiek XX, red. J. Sztetyłła, Warszawa 1992; M. Pę- kowska, Opieka społeczna w Królestwie Polskim do 1870 roku w świetle przepisów prawnych, „Kie- leckie Studia Pedagogiczne” 1994, t. IX; J. Radwan-Pragłowski, K. Frysztacki, Społeczne dzieje pomocy człowiekowi: od filantropii greckiej do pracy socjalnej, Katowice 1998; Charitas. Miłosier- dzie i opieka społeczna w ideologii, normach postępowania i praktyce społeczności wyznaniowych w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, red. U. Augustyniak, A. Karpiński, Warszawa 1999; E. Leś, Zarys historii dobroczynności i filantropii w Polsce, Warszawa 2001; C. Kępski, Idea miłosierdzia a dobroczynność i opieka, Lublin 2002; A. Chlebowska, Między miłosierdziem a obowiązkiem. Pu- bliczna opieka nad ubogimi na Pomorzu w latach 1815–1872 na przykładzie rejencji szczecińskiej i koszalińskiej, Szczecin 2002; M. Piotrowska-Marchewa, Nędzarze i filantropi. Problem ubóstwa w polskiej opinii publicznej w latach 1815–1863, Toruń 2004; J. Królikowska, Socjologia dobro- czynności. Zarys problematyki biedy i pomocy na tle doświadczeń angielskich, Warszawa 2004; H. Markiewiczowa, Rozwój społecznej działalności opiekuńczej na ziemiach polskich, „Seminare” 2010, t. XXVIII; Dobroczynność i pomoc społeczna na ziemiach polskich w XIX, XX i na początku XXI wieku, t. I, red. M. Przeniosło, Kielce 2008; t. II, red. M. i M. Przeniosło, Kielce 2010; Bieda w Polsce, red. G. Miernik, Kielce 2012. 9 E. Mazur, Dobroczynność w Warszawie XIX wieku, Warszawa 1999; A. Tomaszewicz, Do- broczynność w guberni kaliskiej 1864–1914, Łódź 2010. Wstęp 10 na temat form wspierania ubogich i prób przeciwdziałania patologiom, poprzez działalność socjalną i opiekuńczo-wychowawczą10. Wartościowe są teksty doty- czące historycznych aspektów opieki nad dziećmi nieślubnymi i osieroconymi11 oraz dziećmi zaniedbanymi, mającymi za sobą konflikt z prawem, wymagającymi działań resocjalizacyjnych12. Obszerną grupę stanowią opracowania odnoszące się do stereotypu miasta jako siedliska zła i degeneracji; był to w XIX-wiecznej europejskiej kulturze umysłowej motyw ogromnie popularny. Prace historyków omawiają postawy ówczesnych krytyków nowoczesności, uznających wzrost przestępczości i patologii społecznych za nieunikniony skutek urbanizacji i uprze- mysłowienia13. Niewiele jest natomiast opracowań historycznych sensu stricto dotyczących zjawisk patologii społecznej. Nie znaczy to, że nie pojawiają się one w ogóle w obszarze badania polskich specjalistów. Wysoką wartość naukową mają dwie 10 H. Markiewiczowa, Działalność opiekuńczo-wychowawcza Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności 1814–1914, Warszawa 2002; eadem, Działalność opiekuńczo-wychowawcza Wileń- skiego Towarzystwa Dobroczynności 1807–1830, Warszawa 2010; C. Kępski, Lubelskie Towarzystwo Dobroczynne (1815–1952), Lublin 2011; J. Sosnowska, Działalność socjalna i opiekuńczo-wycho- wawcza Łódzkiego Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności (1885–1940), Łódź 2011. 11 D. Żołądź-Strzelczyk, Dzieci nieślubne w dawnej Polsce, [w:] W dialogu z przeszłością. Księga poświęcona Profesorowi Janowi Hellwigowi, red. D. Żołądź-Strzelczyk, W. Jamrożek, Po- znań 2002, s. 129–146; W. Jamrożek, Opieka nad dzieckiem w opinii i poczynaniach galicyjskiej socjalnej demokracji, [w:] Dziecko w rodzinie i społeczeństwie. Dzieje nowożytne, t. II, red. K. Jaku- biak, W. Jamrożek, Bydgoszcz 2002, s. 239–248; A. Haratyk, Żeńskie zakony opiekujące się dziećmi osieroconymi i zaniedbanymi w Galicji doby autonomicznej, [w:] Rola i miejsce kobiet w edukacji i kulturze polskiej, t. I, red. D. Żołądź-Strzelczyk, W. Jamrożek, Poznań 1998, s. 126–131; eadem, Rozwój opieki nad dziećmi i młodzieżą w Galicji doby autonomicznej, Wrocław 2002; eadem, Udział społeczeństwa galicyjskiego w opiece nad dziećmi ubogimi i osieroconymi (1867–1914), Kraków 2007; C. Kępski, Dziecko sieroce i opieka nad nim w Polsce w okresie międzywojennym, Lublin 1991. Zob. także Opieka i wychowanie – tradycja i problemy współczesne, red. D. Apanel, Kraków 2009. 12 H. Szymańska, Z problemów przestępczości nieletnich w drugiej połowie XIX wieku, „Prze- gląd Penitencjarny” 1964, z. 2; E. J. Dukaczewski, Szkoły i zakłady specjalne dla dzieci trudnych w XIX i na początku XX wieku, [w:] Dzieje szkolnictwa i pedagogiki specjalnej, red. S. Mauersberg, Warszawa 1990; G. Michalski, Troska o wychowanie dziecka w działalności Stowarzyszenia Chrze- ścijańsko-Narodowego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, [w:] Dziecko w rodzinie..., s. 201–211; M. Kalinowski, J. Pełka, Zarys dziejów resocjalizacji nieletnich, Warszawa 2003; D. Raś, Rodziny ubogie i przestępczość od XVI do XX wieku. Warunki życia, badania psychologiczno-społeczne, dobroczynność i wychowanie młodzieży, Kraków 2011. 13 E. Ihnatowicz, Miasto kryminalne?, [w:] Miasto – kultura – literatura. Wiek XIX, red. J. Data, Gdańsk 1993; B. Kopczyńska-Jaworska, Miasto i miejskość w systemie wartości Polaków, [w:] Miasto i kultura doby przemysłowej, t. III: Wartości, red. H. Imbs, Wrocław 1993; E. Kaczyń- ska, Złe dzielnice: marginalizacja a ruchliwość społeczna. Rozwój miast w XIX i XX wieku, [w:] Wspólnoty lokalne i środowiskowe w miastach i miasteczkach ziem polskich pod zaborami i po odzyskaniu niepodległości, red. M. Nietyksza, Toruń 1998; M. Karpińska, Złodzieje, agenci, poli- cyjni strażnicy... Przestępstwa pospolite w Warszawie 1815–1830, Warszawa 1999; J. Jedlicki, Świat zwyrodniały. Lęki i wyroki krytyków nowoczesności, Warszawa 2000. Wstęp 11 monografie dotyczące prostytucji. Pierwsza z nich, autorstwa Jolanty Sikorskiej- -Kuleszy, dotyczy prostytucji w Królestwie Polskim w XIX w. Autorka skoncen- trowała się na skali nierządu, nadzorze policyjnym i medycznym nad nim, do- konała społeczno-demograficznej charakterystyki legalnej prostytucji oraz analizy dyskursu o prostytucji, głównie przez pryzmat wypowiedzi przedstawicielek ruchu kobiecego. Nie podjęła natomiast dokładniej problemów działalności opiekuńczej i wychowawczej wobec prostytutek14. Interesujące jest poświęcone prostytucji w Polsce w okresie międzywojennym opracowanie Piotra Gołdyna. Autor doko- nał w nim szczegółowej analizy działalności opiekuńczo-wychowawczej wobec dziewcząt i kobiet zagrożonych prostytucją15. Stan wiedzy o patologiach w Króle- stwie Polskim na przełomie XIX i XX w. wzbogacają artykuły poświęcone alko- holizmowi, autorstwa Włodzimierza Bernera i Izabeli Krasińskiej16. Dotyczą one przede wszystkim form walki z alkoholizmem ze strony władz administracyjnych, a także wybranych aspektów działalności towarzystw społecznych, głoszących ha- sła alkoholowej wstrzemięźliwości17. Cenne są opracowania dotyczące środowisk walczących o odrodzenie moralne społeczeństwa poprzez działalność oświatowo- -wychowawczą. Są to teksty Katarzyny Dormus o koedukacji i programie wycho- wawczym lansowanym na łamach czasopisma „Ster”18 oraz monografia Jerzego Franke poświęcona postaci Augustyna Wróblewskiego, orędownika walki z pro- stytucją i alkoholizmem, założyciela czasopisma „Czystość”19. Większość proble- mów związanych ze zjawiskami patologii społecznych wymaga dalszych studiów. Uzasadnia to podjęcie tego zagadnienia w niniejszej monografii. W pracy wykorzystywane są pojęcia, które należy wyjaśnić. Przede wszyst- kim dotyczy to terminu „patologie społeczne”. Obecnie pojęcie to przez niektó- rych specjalistów uznawane jest za niewłaściwe, jako rezultat przyjęcia kategorii 14 J. Sikorska-Kulesza, Zło tolerowane. Prostytucja w Królestwie Polskim w XIX wieku, b.m.w. 2004. 15 P. Gołdyn, Pogarda dla zawodu, litość dla człowieka. Społeczno-edukacyjne formy działal- ności wobec kobiet zagrożonych prostytucją w Polsce (1918–1939), Kalisz 2013. 16 W. Berner, Alkoholizm w Łodzi na przełomie XIX i XX w. (do 1914 r.) jako problem spo- łeczno-zdrowotny, „Rocznik Łódzki” 1996, t. XLIII; I. Krasińska, Kuratoria opieki nad trzeźwością ludową w latach 1898–1914 i ich wpływ na życie kulturalno-oświatowe mieszkańców miast i mia- steczek guberni radomskiej, „Almanach Historyczny” 1999, t. I; eadem, Towarzystwa trzeźwości w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX w., „Medycyna Nowożytna” 2004, t. XI, z. 1; eadem, Kongresy antyalkoholowe w Galicji, „Studia Historyczne” 2009, z. 2. 17 O problemach walki z pijaństwem na ziemiach polskich zob. również T. Podgórska, Sto- warzyszenie Patriotyczno-Religijne Eleusis w latach 1902–1914, Lublin 1999; J. Kracik, W Galicji trzeźwiejącej, krwawej, pobożnej, Kraków 2008. 18 K. Dormus, Warszawski „Ster” (1907–1914) i jego program wychowawczy, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2000, t. XL; eadem, Koedukacja – teoria i praktyka na ziemiach polskich na początku XX wieku, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2004, t. XLIII. 19 J. Franke, „Czystość” (1905–1909) Augustyna Wróblewskiego albo iluzja etycznej krucjaty, Warszawa 2013. Wstęp 12 wartościującej, a nie opisowej w wyjaśnianiu nieakceptowanych społecznie za- chowań. Jednak wielu specjalistów nadal używa tego określenia, które w polskiej nomenklaturze naukowej pojawiało się systematycznie od początku lat 80. XIX w. Utożsamiano je z „chorobami społecznymi”, co wynikało z pozytywistyczne- go traktowania społeczeństwa holistycznie, jako organizmu. W niniejszej pracy wiele miejsca poświęca się działaniom opiekuńczo-wychowawczym wobec osób zagrożonych oraz dotkniętych patologiami. Prowadziły je organizacje społeczne. Ich przedsięwzięcia odwoływały się do idei filantropii i dobroczynności. Warto przypomnieć, że pierwszemu pojęciu historycy i socjologowie przypisują dzia- łalność na rzecz ubogich i wykluczonych inspirowaną hasłami humanitaryzmu, rozumianego w duchu oświeceniowym, odwołującymi się do kultury świeckiej. Pojęcie dobroczynności określane jest jako organizowanie opieki nad potrzebu- jącymi wynikające z pobudek religijnych. Pokrewnymi mu terminami są określe- nia „miłosierdzie”, „charytatywność”. W pracy używa się także pojęcia „dzieci ulicy” stosowanego w publicystyce Królestwa od lat. 70 XIX w. Określano nim małoletnich włóczęgów, żebraków, a przede wszystkim dzieci z najuboższych ro- dzin, głównie w środowiskach wielkomiejskich, które formalnie wychowując się w rodzinnym domu, większość czasu spędzały poza nim, na ulicach, podwórkach, w gronie rówieśników. Ramy chronologiczne pracy zamykają się datami 1864–1914. Cezura począt- kowa wiąże się z klęską powstania styczniowego, represjami władz zaborczych, zakończeniem epoki wielkich powstań narodowych, próbą wyznaczenia nowych dróg i celów dla społeczeństwa pod zaborem rosyjskim. Rok 1864 rozpoczął po- styczniowe półwiecze – szczególnie istotną epokę w dziejach Królestwa Polskiego, okres intensywnych przeobrażeń struktury społeczno-ekonomicznej, ważny etap budowania nowoczesnego polskiego społeczeństwa. W nowych realiach życia spo- łecznego priorytetowym celem działań była modernizacja stosunków społecznych, podniesienie poziomu gospodarczego, kulturalnego i etycznego, upowszechnienie oświaty. Wymiernym efektem tego procesu miało być ograniczenie skali ubóstwa i jego implikacji. Cezura końcowa jest związana z wybuchem I wojny; realia tego okresu nie były przedmiotem analizy w niniejszej pracy. Warunki wojenne mocno zmieniły sytuację ludności, dlatego okres ten wymaga odrębnych studiów. Przedmiotem badań są wybrane patologie społeczne oraz stosunek społe- czeństwa Królestwa Polskiego do tych zjawisk przejawiający się w dyskursie na- ukowym i publicystycznym, a także w praktycznych działaniach na rzecz osób dotkniętych lub zagrożonych zjawiskami dewiacyjnymi. Zasadniczym celem pracy jest omówienie przyczyn i skali najpoważniejszych patologii społecznych oraz zanalizowanie opinii i poglądów społeczeństwa Króle- stwa Polskiego na temat ich uwarunkowań, przejawów i konsekwencji. Istotnym zadaniem badawczym jest zrekonstruowanie inicjatyw społecznych o charakterze profilaktycznym, edukacyjnym i opiekuńczo-wychowawczym na rzecz osób naj- uboższych, opuszczonych, zaniedbanych, wykazujących zachowania patologiczne. Wstęp 13 Rozległość i wielowątkowość problemu, niezbadanego dotąd w przyjętej w niniejszej pracy perspektywie, sprawiły, że konieczne było przyjęcie ograniczeń w rea lizacji zamierzenia badawczego. Po pierwsze, przedmiotem analizy uczynio- no te patologie społeczne, które w badanym okresie i współcześnie są uważane za szczególnie groźne, naruszające normy moralne, stanowiące zagrożenie dla ładu społecznego. Należą do nich: alkoholizm, prostytucja, dzieciobójstwo, porzucanie dzieci, aborcja, krzywdzenie i zaniedbywanie dzieci prowadzące do powstania grupy „dzieci ulicy” oraz demoralizacji i przestępczości nieletnich. Obszerność materiału źródłowego zarówno w kontekście liczby źródeł archiwalnych, jak i drukowanych sprawia, że problemy innych patologii społecznych – w tym żebractwa, bezdom- ności, bezrobocia, przemocy i marginalizacji osób starszych, niepełnosprawnych, chorych psychicznie zasługuje na odrębne opracowanie monograficzne20. Trzeba także podkreślić, że celem pracy nie było szczegółowe omówienie inicjatyw na rzecz osób dotkniętych patologiami, ale przedstawienie najważ- niejszych placówek opiekuńczo-wychowawczych oraz społecznych akcji pomo- cowych. Nie odnotowano natomiast wszystkich lokalnych i efemerycznych in- stytucji. Skoncentrowano się na działalności polskich organizacji społecznych, w miarę możliwości, dla porównania, podawano także informacje o inicjatywach środowiska żydowskiego. Nie przedstawiano wiadomości o akcjach władz zabor- czych, nie zyskiwały one bowiem poparcia społecznego, oraz o towarzystwach dobroczynnych i zakładach opiekuńczych obcej proweniencji. Tylko w symbo- licznym zakresie przedstawiono problem przestępczości oraz przemocy w środo- wisku rodzinnym21. Realizacja celów pracy wiązała się z poszukiwaniem odpowiedzi na szereg pytań. W toku postępowania badawczego sformułowano następujące główne pro- blemy badawcze: – W jakim stopniu warunki codziennej egzystencji społeczeństwa Królestwa Polskiego w postyczniowym półwieczu wpływały na występowanie ubóstwa i pa- tologii społecznych? – Jakie były ideowe przesłanki podejmowania przez uczonych, publicystów i działaczy społecznych problemów dewiacji społecznych? W jaki sposób determino- wały one oceny etiologii niekorzystnych zjawisk i zagrożeń społecznych? Czy wpły- wały na wyznaczanie sposobów działań mających na celu ograniczenie ich skali? 20 Podobnie osobnego opracowania wymaga problem stosunku przedstawicieli poszczegól- nych środowisk społecznych i zawodowych wobec ubóstwa i patologii społecznych. Wstępna kwe- renda wskazuje, że w dyskusji o tych kwestiach oraz działaniach praktycznych o charakterze so- cjalnym, opiekuńczo-wychowawczym i edukacyjnym na rzecz najuboższych, marginalizowanych i dotkniętych dewiacjami do najbardziej aktywnych należały działaczki ruchu kobiecego, duchowni, przedstawiciele inteligencji – pedagodzy i działacze oświatowi, pisarze i publicyści, lekarze, praw- nicy, ekonomiści. 21 Zupełnie pominięto problem hazardu i korupcji. Por. A. Chwalba, Imperium korupcji w Ro- sji i w Królestwie Polskim 1861–1917, Kraków 1995. Wstęp 14 – Które zjawiska uważano za szczególnie groźne dla porządku społeczne- go? Które były najczęściej przedmiotem zainteresowania działaczy społecznych i oświatowych? Czy w obrębie omawianych patologii społecznych istniały pro- blemy tabuizowane? – Jakie czynniki, zdaniem intelektualistów, publicystów i opinii publicz- nej, wywoływały zachowania społecznie niepożądane? Które z tych czynników i uwarunkowań uważano za najważniejsze w eskalacji zjawisk patologicznych? – Jakie działania profilaktyczne, opiekuńczo-wychowawcze i resocjalizacyj- ne podejmowano wobec osób zagrożonych lub dotkniętych patologiami społecz- nymi? Które środowiska objęte były w szczególnym stopniu formami wsparcia i opieki? Jak opinia publiczna oceniała wartość i skuteczność tych inicjatyw? – Czy koncepcje teoretyczne i model społecznej działalności opiekuńczo- -wychowawczej w Królestwie Polskim były wytworem samodzielnej, oryginalnej polskiej myśli czy też przeniesieniem na rodzimy grunt wzorców zachodnich? Praca została przygotowana w oparciu o źródła archiwalne i drukowane. Spo- śród archiwaliów wykorzystano przede wszystkim dokumenty administracji pań- stwowej, w tym materiały z Kancelarii Generał-Gubernatora Warszawskiego (w za- sobach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie), Rządu Gubernialnego Piotrkowskiego (Archiwum Państwowe w Łodzi), Warszawskiego Gubernialnego Urzędu do Spraw Stowarzyszeń (Archiwum Państwowe m. st. Warszawy). Szero- ko zakrojoną kwerendę przeprowadzono w Archiwum Naukowym Instytutu Etno- logii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego. W zasobach tego archi- wum zgromadzono zapisy wywiadów przeprowadzonych w latach 60.–80. XX w. z mieszkańcami Łodzi, we wspomnieniach których wiele uwagi poświęcono rea- liom życia społecznego miasta na początku XX w. Materiały te nie były dotychczas wykorzystywane w badaniach historyczno-pedagogicznych, tymczasem zawierają wiele interesujących informacji, także na temat problemów patologii społecznych. W grupie wykorzystanych źródeł drukowanych bardzo ważną kategorię sta- nowi prasa. Kwerendą objęto różne gałęzie czasopiśmiennictwa, uznając tę kate- gorię źródeł za szczególnie istotną22. Rola prasy w ostatnich dekadach XIX i na początku XX w. w Królestwie Polskim była szczególna23. Gazety i czasopisma były forum wymiany poglądów i ocen, recenzowania poczynań towarzystw do- 22 O znaczeniu prasy w badaniach historyczno-pedagogicznych zob. szerzej I. Michalska, Wy- brane problemy metodologiczne wykorzystywania prasy jako źródła w badaniach historii wycho- wania, [w:] Źródła w badaniach naukowych historii edukacji, red. W. Szulakiewicz, Toruń 2003, s. 127–144; A. Kicowska, Prasa jako źródło w badaniach historyczno-edukacyjnych (wybrane pro- blemy), [w:] Konteksty i metody w badaniach historyczno-pedagogicznych, red. T. Jałmużna, I. Mi- chalska, G. Michalski, Kraków 2004, s. 193–199. 23 J. Myśliński, Uwagi o prasie polskiej przełomu XIX i XX w. jako źródle historycznym, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1974, z. 1, s. 5–26; Z. Kmiecik et alii, Prasa polska w latach 1864–1918, Warszawa 1976; Z. Kmiecik, Prasa warszawska w okresie pozytywizmu (1864–1885), Warszawa 1971; idem, Prasa warszawska w latach 1886–1904, Wrocław 1989. Wstęp 15 broczynnych i organizacji samopomocowych, narzędziem społecznej kontroli. Odgrywały istotną rolę w kształtowaniu postaw światopoglądowych Polaków, stając się często zarazem organizatorem ruchu na rzecz propagowania nowych idei. W wielu czasopismach społeczno-kulturalnych i fachowych, wychodzących w Królestwie, zamieszczano sprawozdania z działalności dobroczynnej i oświa- towej, podawano szczegółowe informacje na temat budżetu, założeń organizacyj- nych, warunków lokalowych i bytowych placówek opiekuńczo-wychowawczych, rzadziej pisano o metodach i formach pracy. Drobiazgowa sprawozdawczość wy- nikała z faktu, iż działalność towarzystw społecznych i prowadzonych przezeń placówek była finansowana przez społeczeństwo. W wielu wypadkach informa- cje w prasie są równie dokładne (a czasami nawet dokładniejsze, bo opatrzone komentarzami) jak te same sprawozdania, pomieszczone w archiwach stowarzy- szeń24. W sumie skorzystano z 72 czasopism i gazet25. Analizie poddano ponad 900 artykułów, sprawozdań, doniesień prasowych26. Kwerendą objęto prasę różnych środowisk i grup społecznych – czasopiśmien- nictwo fachowe, organy prasowe konserwatystów, radykałów, pozytywistów, socja- listów, działaczek ruchu kobiecego, abstynentów, sięgnięto też po periodyki wyzna- niowe. Bogatym źródłem informacji było czasopiśmiennictwo fachowe27. Spośród periodyków pedagogicznych analizie poddano „Przegląd Pedagogiczny” i „Nowe Tory”. Wykorzystano czasopisma medyczne i higieniczne28, w tym „Medycynę”, „Czasopismo Lekarskie”, a przede wszystkim „Zdrowie” – czasopismo, w którym problemom implikacji ubóstwa, kwestiom patologii społecznych i działań oświa- towo-opiekuńczym poświęcono szczególnie wiele uwagi. Cennym źródłem były periodyki środowiska prawniczego – „Przegląd Sądowy” i „Gazeta Sądowa War- szawska”, a także organ prasowy środowiska ekonomistów – „Ekonomista”. 24 Na temat źródeł i metod w badaniach nad stowarzyszeniami zob. G. Michalski, Zakresy poszukiwań źródłowych w badaniach historyczno-pedagogicznych stowarzyszeń, [w:] Źródła w ba- daniach naukowych historii edukacji, red. W. Szulakiewicz, Toruń 2003, s. 145–161. 25 W bibliografii zamieszczono tytuły czasopism i gazet poddanych systematycznej kweren- dzie, przy czym zazwyczaj objęto nią całość lub większość poszczególnych tytułów prasowych, wydawanych w badanym okresie. Jednakże w zapisie bibliograficznym uwzględniono jedynie te roczniki, w których zamieszczone były teksty szczególnie wartościowe dla podejmowanej proble- matyki. Trzeba jednocześnie pamiętać, iż tematyka ubóstwa i przejawów patologii społecznych była stale obecna w wymienionych czasopismach i gazetach. 26 Pełne referencje bibliograficzne artykułów, sprawozdań, recenzji oraz skrócone zapisy bi- bliograficzne doniesień prasowych zamieszczono w przypisach. Z powodu obszerności zgromadzo- nego materiału zrezygnowano natomiast z ich wyszczególniania w bibliografii. 27 J. Żurawicka, Czasopiśmiennictwo popularyzujące naukę w Warszawie w II połowie XIX wie- ku. Przegląd tytułów i problemów, [w:] Życie naukowe w Polsce w drugiej połowie XIX i w XX wieku, red. B. Janczewski, Wrocław 1987. 28 Wykaz czasopism ukazujących się na terenie Królestwa Polskiego zob. T. Ostrowska, Pol- skie czasopiśmiennictwo lekarskie w XIX wieku (1800–1900). Zarys historyczno-bibliograficzny, Wrocław 1973, s. 247–248. Wstęp 16 Spośród czasopism społeczno-kulturalnych korzystano z „Prawdy”, „Tygo- dnika Ilustrowanego”, „Przeglądu Tygodniowego”, „Niwy”, „Kłosów”, „Złotego Rogu”, a także znanej z konserwatyzmu i antysemityzmu „Roli”. Szczególnie cennym periodykiem była „Kronika Rodzinna”, na łamach której w dziale Silva Rerum, obok tekstów teoretycznych, regularnie podawano informacje o pla- cówkach opiekuńczo-wychowawczych dla ubogich dorosłych i dzieci, zarówno warszawskich, jak i prowincjonalnych29. Bardzo wiele informacji o problemach ubogich i wykluczonych zamieszczano na łamach tygodników redagowanych przez postępową inteligencję – „Głosu” i „Ogniwa”. Wykorzystano periodyki, stawiające sobie jednoznacznie za cel walkę z patologiami – „Przyszłość” i „Czy- stość”. Analizą objęto pisma adresowane do kobiet – „Bluszcz”, „Tygodnik Mód i Powieści”, „Ster”. Spośród czasopism społeczno-naukowych skorzystano z „Ateneum” i „Biblioteki Warszawskiej”. Wiele cennych informacji znalezio- no w periodykach wyznaniowych – „Zwiastunie Ewangelicznym” i „Przeglą- dzie Katolickim”. Z gazet codziennych sięgnięto m.in. po „Kurier Warszawski”, „Dziennik Łódzki”, „Rozwój”, „Gazetę Radomską”, „Echa Płockie i Łomżyń- skie”, „Goniec Częstochowski” oraz tygodnik piotrkowski „Tydzień”. Sięgnięto również do czasopism wydawanych na terenie zaboru pruskiego i austriackiego. Często publikowały one doniesienia na temat sytuacji w Królestwie i zamiesz- czały teksty autorstwa publicystów z Kongresówki. Dlatego wykorzystano m.in. czasopisma „Muzeum”, „Miesięcznik dla Popierania Ruchu Wstrzemięźliwości”, „Walka z Alkoholizmem”. Wartościową kategorią źródeł była publicystyka społeczna, w tym teksty Eli- zy Orzeszkowej, Marii Konopnickiej, Stefanii Sempołowskiej, Ludwika Krzy- wickiego, Janusza Korczaka30, a zwłaszcza „Kroniki” Bolesława Prusa, zamiesz- czane w latach 1874–1911 m.in. na łamach „Gazety Polskiej”, „Niwy”, „Kuriera Warszawskiego”, „Ateneum”, „Nowin”, „Tygodnika Ilustrowanego”, „Kraju”, „Kuriera Codziennego”31. Cennym źródłem wiedzy były kalendarze, w tym warszawski „Kalendarz Informacyjno-Encyklopedyczny”, łódzki „Czas. Kalendarz na rok...”, „Rocznik 29 W kolejnych przypisach pomijam nazwy stałych rubryk, takich jak Silva Rerum w „Kronice Rodzinnej”, Z tygodnia na tydzień w „Tygodniku Ilustrownym” czy redagowanego przez Aleksan- dra Świętochowskiego (pod pseudonimem Poseł Prawdy) Liberum veto w „Prawdzie”. 30 W pracy korzystano z tekstów publicystycznych wymienionych autorów za pośrednictwem zarówno prasy, jak i zbiorowych wydań. M. Konopnicka, Publicystyka literacka i społeczna, oprac. J. Baculewski, Warszawa 1968; E. Orzeszkowa, Publicystyka społeczna, t. I, oprac. G. Borkowska, I. Wiśniewska, Kraków 2005; J. Korczak, Na mównicy. Publicystyka społeczna (1898–1912), t. I–II, red. J. Bartnicka, Warszawa 1994; L. Krzywicki, Dzieła, t. I–IX, oprac. J. Lutyński et alii, Warszawa 1957–1974; S. Sempołowska, Publicystyka społeczna, oprac. Ż. Kormanowa, Warszawa 1960. 31 Zdecydowana większość kronik została opublikowanych w wydawnictwie B. Prus, Kroniki, oprac. Z. Szweykowski, t. I–XX, Warszawa 1953–1970. W przypisach zastosowano skróconą formę zapisu; przywołano wybrane kroniki, mające być egzemplifikacją omawianych zagadnień. Wstęp 17 Łódzki Gebethnera i Wolffa. Kalendarz Encyklopedyczno-Praktyczny”, „Kalen- darz Ziemi Radomskiej”, „Kalendarz Informacyjny Płocki”. Skorzystano z wyda- wanych periodycznie „Roczników Lubelskiego Towarzystwa Dobroczynności” oraz „Rocznika Towarzystwa Osad Rolnych”. Wykorzystano także dokumenty władz zaborczych o charakterze sprawozdawczym – „Obzory” oraz „Pamiatnyje Kniżki” poszczególnych guberni. W sumie skorzystano z 17 „Obzorów” (guber- nialnych i miasta Warszawy) i 5 „Kniżek”. Analizie poddano także materiały sta- tystyczne umożliwiające przeprowadzenie badań kwantytatywnych, w tym m.in. „Roczniki Statystyczne” oraz dane statystyczne zamieszczone we wspomnianych periodykach oraz pismach urzędowych i kancelaryjnych. Pewien niedosyt budzi kwerenda przeprowadzona w obrębie drukowa- nych materiałów pamiętnikarskich i epistolograficznych. Problem zachowań i zjawisk patologicznych nie był często poruszany w memuarystyce, nie pisano o własnych doświadczeniach w tym zakresie, rzadko przedstawiano opinie na temat innych osób i miejsc, dotkniętych piętnem dewiacji. Brakuje zatem tak bogatych materiałów, jakie powstawały na przykład na terenie Francji32. Z pa- miętników, dzienników i listów z terenu Królestwa interesującym źródłem są listy Kazimierza Kelles-Krauza, dzienniki Stefana Żeromskiego, wspomnienia Ludwika Krzywickiego33, a także pamiętniki robotników i chłopów34. Osobną grupę źródeł stanowi bogaty zbiór monografii z przełomu XIX i XX w., doty- czących ubóstwa i patologii społecznych, koncepcji działań opiekuńczych i wy- chowawczych oraz działalności dobroczynnej. Skorzystano tutaj z prac uczo- nych, działaczy społecznych i pedagogów. Jedną z najważniejszych była praca zbiorowa pt. Niedole dziecięce35. Mając świadomość konieczności zachowania ostrożności w korzystaniu z literatury pięknej w badaniach historycznych36, w niniejszej pracy – choć w wąskim, symbolicznym zakresie – wykorzystano tę kategorię źródeł. Mimetyczna konwencja tekstów pozytywistów i naturalistycz- nych utworów literackich pozwalała na wierne przedstawienie realiów życia ludzi, stając się cennym źródłem również do badań nad przeszłością. 32 I tak np. autorzy klasycznego już opracowania Historia życia prywatnego, w tomie poświę- conym XIX stuleciu, w dużej mierze opierają się na spisywanych we Francji pamiętnikach, autobio- grafiach i tzw. intymnych dziennikach. Historia życia prywatnego, t. IV: Od rewolucji francuskiej do I wojny światowej, red. M. Perrot, Wrocław 1999. 33 K. Kelles-Krauz, Listy 1890–1897, t. I, red. F. Tych, Warszawa–Wrocław 1984; S. Żerom- ski, Dzienniki, t. I: 1882–1886, Warszawa 1953; t. II: 1886–1887, Warszawa 1954, s. 321; L. Krzy- wicki, Wspomnienia, t. I: 1859–1885, Warszawa 1947; t. II, Warszawa 1958; t. III, Warszawa 1959. 34 Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, oprac. Z. Mysłakowski, F. Gross, Kraków 1938; Pamiętniki chłopów, t. I, Warszawa 1935; A. Nowakowski, Światło dla Warszawy, Warszawa 1973. 35 Niedole dziecięce, Warszawa 1882. 36 J. Topolski, Problemy metodologiczne korzystania ze źródeł literackich w badaniach histo- rycznych, [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Z. Stefanowska, J. Słowiński, Warsza- wa 1978, s. 7. Wstęp 18 Wstępny rekonesans badawczy wskazywał, iż w politycznych realiach Królestwa w latach 1864–1914, kiedy niemożliwe było wprowadzenie zmian systemowych czy prawnych, przedsięwzięcia społeczników w walce z pato- logiami koncentrowały się na działaniach opiekuńczych i edukacyjnych ma- jących pełnić rolę profilaktyczną, wychowawczą, resocjalizacyjną, wspiera- jącą. Dlatego przyjęto, że wiodącą perspektywą metodologiczną będzie tzw. społeczna koncepcja historii wychowania37. Określa ona sposób prowadzenia badań historyczno-pedagogicznych38. Podejmowana tematyka wpisuje się w założenia owej strategii badawczej, eksponującej znaczenie rozpatrywa- nia związków między przebiegiem procesów wychowania a warunkami życia społecznego w określonej rzeczywistości historycznej. Według tej koncepcji, będącej istotnym elementem współczesnej humanistyki, wychowanie jest fak- tem i zjawiskiem społecznym, czynnikiem zarazem kolektywnej, jak i indywi- dualnej egzystencji człowieka. Implikacją tego założenia jest analiza dziejów wychowania jako kategorii społecznej i badanie ich łącznie ze zjawiskami ży- cia zbiorowego ludzi, uwarunkowaniami kulturowymi i cywilizacyjnymi. Sam wybór tematu pracy wpisuje się w postulaty zwolenników społecznej koncepcji historii wychowania zachęcających do rozszerzenia obszarów penetracji na- ukowych, włączenia zagadnień dotychczas nieporuszanych albo marginalizo- wanych, uwzględniania różnych paradygmatów badawczych. Metodologię ba- dań historyczno-pedagogicznych starano się połączyć z metodami badań idei, myśli i praktyk pedagogicznych39. Złożoność podejmowanego zagadnienia spowodowała, że zasadne było sięgnięcie do ustaleń specjalistów z pokrew- nych dyscyplin naukowych – pedagogów, historyków społecznych, historyków prawa i medycyny, literaturoznawców. Wzbogaciło to pracę, będącą monogra- fią o charakterze historyczno-pedagogicznym, o interdyscyplinarną refleksję nad badanymi zjawiskami. Zebrany materiał badawczy przedstawiono w układzie problemowym w sze- ściu rozdziałach. Dwa początkowe mają charakter wprowadzający. Pierwszy omawia warunki życia ludności Królestwa Polskiego w realiach intensywnych 37 D. Drynda, W poszukiwaniu koncepcji historii wychowania jako dyscypliny naukowej w Polsce drugiej połowy XX wieku, [w:] Stan i perspektywy historii wychowania, red. W. Jamrożek, Poznań 1995, s. 13–23; D. Drynda, O koncepcjach historii wychowania – jako dyscypliny naukowej w Polsce II połowy XX wieku, [w:] Historia wychowania. Skrypt dla studentów pedagogiki, red. eadem, Warszawa 2006, s. 19–22. 38 O obszarach naukowych penetracji, dorobku i strategiach badawczych polskich uczonych w zakresie historii wychowania zob. Stan i perspektywy...; Historia wychowania w XX w. Doro- bek i perspektywy, red. T. Gumuła, J. Krasuski, S. Majewski, Kielce 1998; Konteksty i metody...; Orientacje i kierunki w badaniach historyczno-pedagogicznych, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź 2009. 39 Por. uwagi B. Śliwerskiego, http://sliwerski-pedagog.blogspot.com/2014/01/kierunki-i- -koncepcje-pedagogiki.html (data dostępu 20.09.2014). Wstęp 19 przeobrażeń społeczno-gospodarczych, ze szczególnym uwzględnieniem położe- nia ubogich grup, narażanych na wykluczenie i brak możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Zwrócono uwagę na stan bezpieczeństwa socjalnego, po- ziom zdrowotności ubogich, dostęp do oświaty i kultury. W rozdziale drugim scharakteryzowano pokrótce idee i doktryny, które wpły- wały na postawy intelektualistów i działaczy społecznych wobec ubóstwa i pato- logii społecznych, były źródłem konceptualizacji pojęć i programów. Uwzględnio- no wybrane, najbardziej popularne idee i doktryny, uznawane w drugiej połowie XIX i na początku XX w. za społecznie użyteczne i mające największy wpływ na stosunek społeczeństw w Europie i na ziemiach polskich do problemów życia społecznego i jego zjawisk patologicznych. Omówiono zatem pozytywizm, socja- lizm, społeczną naukę Kościoła, ruch higieniczny i eugenikę, teoretyczne podsta- wy i praktyczne implikacje dobroczynności, filantropii i pomocy społecznej oraz nowe koncepcje pedagogiczne. Rozdział trzeci dotyczy alkoholizmu jako przejawu i przyczyny patologi- zacji życia społecznego, uwarunkowań, skali i skutków nałogowego pijaństwa. Opisano w nim także formy upowszechniania wiedzy na temat szkodliwości alkoholu, działalność towarzystw propagujących trzeźwość, społeczne i wy- chowawcze aspekty spożywania alkoholu przez dzieci i młodzież oraz metody propagowania abstynencji wśród młodego pokolenia. Kolejny rozdział został poświęcony prostytucji. Przedstawiono w nim obszary dyskusji intelektualistów i publicystów na temat jej etiologii, konsekwencji i moż- liwości działań zapobiegawczych. Opisano problem przemocy seksualnej wobec dzieci jako jednej z przyczyn prostytucji nieletnich. Wiele uwagi poświęcono wychowaniu seksualnemu, uważanemu przez pedagogów, lekarzy, społeczników i działaczki ruchu kobiecego za najważniejszy środek zapobiegania prostytucji. Rozdział piąty dotyczy dzieciobójstwa jako implikacji ubóstwa, deprecjo- nowania nieślubnych matek i ich dzieci, niskiego stanu oświaty i poziomu mo- ralności. Omówiono w nim także próby zapobiegania dzieciobójstwu i porzuce- niom dzieci poprzez otoczenie opieką kobiet w czasie porodu oraz formy opieki nad porzuconymi dziećmi. W ostatnim rozdziale zreferowano kwestię stosunku społeczeństwa do dzieci z najuboższych, zagrożonych demoralizacją środowisk, nazywanych „dziećmi ulicy”. Scharakteryzowano obszary działań profilaktycznych i opie- kuńczo-wychowawczych wobec pozbawionych właściwej opieki rodzicielskiej dzieci i młodzieży. Opisano liczne inicjatywy społeczne w tym zakresie, w tym działalność przytułków, ochronek, sal zajęciowych, ogrodów, kolonii letnich oraz placówek resocjalizacyjnych. W czasie przygotowywania niniejszej pracy uczestniczyłam w konferen- cjach i spotkaniach naukowych, podczas których prezentowałam analizowane przeze mnie kwestie, związane z tematyką problemów i zagrożeń społecz- nych w Królestwie Polskim w postyczniowym półwieczu. Pragnę serdecznie Wstęp 20 podziękować wszystkim, których wyrażane przy tych okazjach uwagi i sugestie pomogły w napisaniu niniejszej monografii. Wyrazy głębokiej wdzięczności kie- ruję do Pana Profesora Grzegorza Michalskiego za wnikliwą lekturę przygoto- wywanej przeze mnie pracy, życzliwą krytykę, rady i wskazówki. Serdecznie dziękuję recenzentowi, Pani Profesor Stefanii Walasek, za Jej życzliwość i cenne uwagi. W szczególny sposób za pomoc, wsparcie i cierpliwość dziękuję mojemu mężowi oraz córkom. Wstęp Rozdział I Położenie ludności w Królestwie Polskim w latach 1864–1914 1. Przemiany społeczne w dobie industrializacji i zmian pouwłaszczeniowych Zakres i formy aktywności społecznej, gospodarczej i politycznej, warunki i klimat przemian w różnych obszarach życia publicznego w czasie półwiecza po upadku powstania styczniowego w znacznej mierze naznaczone były brutal- ną polityką władz zaborczych. Represje władz carskich wobec jednostek, grup i całej społeczności miały istotny wpływ na okoliczności wchodzenia polskiego społeczeństwa w nowoczesność. Likwidacja autonomicznych władz i instytucji Królestwa, któremu nadano nazwę „Kraj Przywiślański”, rusyfikacja szkolnic- twa i administracji, rządy policyjne, wszechobecna cenzura miały służyć pełnej integracji i unifikacji z Cesarstwem Rosyjskim. Surowe kary wobec uczestników powstania, represje wobec Kościoła, wprowadzenie stanu wojennego, niechęć wobec inicjatyw społecznych wiązały się z dotkliwymi konsekwencjami w wy- miarze indywidualnym, narodowym i społecznym. Rusyfikacja Królestwa stała się katastrofą narodową i przyczyną materialnych trudności wykształconej części społeczeństwa, w znacznej mierze pozbawiając ją możliwości kariery urzędni- czej, pracy w sądownictwie i oświacie1. W tych niekorzystnych politycznie i kulturowo warunkach zachodziły inten- sywne przeobrażenia społeczno-gospodarcze. Przebieg procesów społecznych w zasadniczy sposób dynamizowały urbanizacja, industrializacja i uwłaszcze- nie. Szczególnie ostatnie trzydziestolecie XIX i pierwsze dziesięciolecie XX w. były w Królestwie Polskim okresem intensywnej modernizacji społecznej. 1 S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, Warszawa 1983, s. 737–740; J. Jedlicki, Jakiej cy- wilizacji Polacy potrzebują. Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku, Warszawa 1988, s. 233. 22 Dotychczasowe feudalne, stanowe struktury społeczne zostały zastąpione przez nową hierarchię. Zwiększyła się liczebność i społeczna rola robotników i inteli- gencji, głębokim przeobrażeniom uległy pozostałe warstwy społeczne – włościa- nie, drobna szlachta, arystokracja, drobnomieszczaństwo i burżuazja. Ze znacznej części zamożnej i średniej szlachty uformowało się ziemiaństwo. Każda z tych grup miała niejednolity charakter i była mocno zróżnicowana wewnętrznie. Po 1864 r. wyraźne różnice były widoczne w grupie ludności chłopskiej. W okresie między uwłaszczeniem a I wojną światową z każdą dekadą narastała hierarchiczność ludności włościańskiej, powiększał się dystans między najbogat- szymi a najbiedniejszymi. Dalszej pauperyzacji uległa duża część najuboższych chłopów, którzy nie mieli środków na dokupowanie ziemi, a podziały spadkowe osłabiały możliwości akumulacji2. W efekcie na przełomie XIX i XX w. zwięk- szyła się liczba bezrolnych chłopów. Dysproporcje te wpływały na osłabienie chłopskiej więzi i solidarności społecznej. Znaczącym przeobrażeniom uległa sytuacja ziemiaństwa, które musiało na nowo określić modus vivendi w zmieniających się realiach życia gospodarczego i społecznego. Realia pouwłaszczeniowe i kryzys agrarny w początkach lat 80. zmusiły ziemian do zmiany gospodarowania we własnych majątkach. Część zie- mian nie była w stanie podołać nowym wyzwaniom. Dotyczyło to zwłaszcza tych, którzy wcześniej nie podejmowali żadnych działań na rzecz unowocześnienia i racjonalizacji trybu gospodarowania3. Dla wielu rodzin ziemiańskich konieczne stało się ograniczanie wydatków i zmiana stylu życia, co wpływało na obyczajo- wość całej warstwy. Na przestrzeni postyczniowego półwiecza stale powiększała się grupa ziemian na skutek zadłużenia i bankructwa zmuszonych do sprzedaży majątków, przeniesienia się do miast i szukania w nich pracy. Beneficjentem zmian zachodzących w uprzemysławiającym się Królestwie Polskim było zamożne mieszczaństwo, bogacące się na prowadzeniu fabryk, firm handlowych, transportowych, ubezpieczeniowych. W drugiej połowie XIX w. grupa ta dzięki swej wysokiej majętności ugruntowała swe miejsce w społecz- nej hierarchii. W warunkach zubożenia części arystokracji i ziemiaństwa pozycja burżuazji była coraz silniejsza. Na przełomie XIX i XX w. wykształciła się eli- ta tego środowiska, zwana arystokracją finansową, a jej uprzywilejowana pozy- cja wynikała również z mariaży z przedstawicielami rodów arystokratycznych 2 Bezpośrednio po uwłaszczeniu co trzecie gospodarstwo chłopskie dysponowało mniej niż 6 ha ziemi. 43 stanowiły gospodarstwa od 3 do 15 ha, 25 większe, ale nie o charakterze fol- warcznym. Te różnice przekładały się na społeczną strukturę warstwy chłopskiej. I. Ihnatowicz, A. Mączak, B. Zientara, Społeczeństwo polskie od X do XX wieku, Warszawa 1979, s. 538–540. 3 Wielu ziemian wykazywało się inicjatywą i aktywnością ekonomiczną, decydowało się na wyspecjalizowaną produkcję, np. na uprawę buraków cukrowych, tytoniu i innych roślin przemy- słowych lub hodowlę bydła i koni. D. Rzepniewska, Kobieta w rodzinie ziemiańskiej w XIX wieku. Królestwo Polskie, [w:] Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku, red. A. Żarnow- ska, A. Szwarc, Warszawa 1995, s. 36. Rozdział I. Położenie ludności w Królestwie Polskim w latach 1864–1914
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Społeczeństwo Królestwa Polskiego wobec patologii społecznych w latach 1864–1914
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: