Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00030 004333 12222402 na godz. na dobę w sumie
Społeczne reprezentacje Unii Europejskiej. Przedakcesyjny dyskurs polskich elit symbolicznych - ebook/pdf
Społeczne reprezentacje Unii Europejskiej. Przedakcesyjny dyskurs polskich elit symbolicznych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 172
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8423-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).
W książce zostały ukazane wyniki badań nad wizerunkami Unii Europejskiej obecnymi w medialnej debacie publicznej. Przedstawiono wpływ języka na sferę doświadczenia społecznego, teoretyczne ujęcia kategorii dyskursu, charakterystykę teorii społecznych reprezentacji oraz autorską propozycję warsztatu badawczego.
Czytelnik może odnaleźć w publikacji ścieżkę postępowania badawczego przydatną w pracy nad rekonstrukcjami obrazów rzeczywistości dominującymi w mediach. Osoby zainteresowane dynamicznymi zmianami postrzegania instytucji Unii Europejskiej mają natomiast okazję zapoznać się z jej wizerunkami funkcjonującymi wśród polskich elit symbolicznych na krótką chwilę przed referendum akcesyjnym.
Książka jest skierowana do osób interesujących się metodami jakościowymi w naukach społecznych, a także temporalnym ujęciem wizerunków Unii Europejskiej. Badacze, którzy zajmują się zagadnieniem tożsamości zbiorowej (w tym europejskiej) i chcieliby odtworzyć wizerunki Unii Europejskiej obecne w dyskursie publicznym dzisiaj, znajdą tu materiał umożliwiający śledzenie percepcji idei europejskiej, dokonywanie porównań i wyciąganie ostrożnych wniosków.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Konrad Kubala – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Polityki i Moralności, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Mieczysław Gałuszka REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Magdalena Kącicka SKŁAD KOMPUTEROWY Dorota Jary KOREKTA TECHNICZNA Elżbieta Rzymkowska PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Konrad Kubala, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07703.16.0.M Ark. wyd. 10,7; ark. druk. 10,75 ISBN 978-83-8088-422-9 e-ISBN 978-83-8088-423-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści 7 24 43 55 WPROWADZENIE ROZDZIAŁ I WPŁYW JĘZYKA NA SFERĘ DOŚWIADCZENIA OSOBOWEGO I SPOŁECZNEGO 13 ROZDZIAŁ II DYSKURS. PRZESTRZEŃ DLA WOLNOŚCI CZY DOMINACJI? ROZDZIAŁ III CHARAKTERYSTYKA TEORII SPOŁECZNYCH REPREZENTACJI ROZDZIAŁ IV METODOLOGIA BADAŃ ROZDZIAŁ V REKONSTRUKCJA SPOŁECZNYCH REPREZENTACJI UNII EUROPEJSKIEJ W DYSKURSIE ELIT SYMBOLICZNYCH. PRZYPADEK CYKLU PROGRAMÓW INFORMACYJNYCH I AUDYCJI RADIOWEJ ROZDZIAŁ VI SPOŁECZNE REPREZENTACJE UNII EUROPEJSKIEJ W DYSKURSIE PRASOWYM – DZIENNIKI ROZDZIAŁ VII WIELOŚĆ RZECZYWISTOŚCI W SPOŁECZNYCH REPREZENTACJACH UNII EUROPEJSKIEJ W DYSKURSIE ELIT SYMBOLICZNYCH W POLSCE ZAKOŃCZENIE BIBLIOGRAFIA 117 150 165 90 72 WPROWADZENIE http://dx.doi.org/10.18778/8088-422-9.01 W szeroko rozumianym polu produkcji kulturalnej [Bourdieu, Wacqu- ant, 2001: 49-50] nie pojawia się szczególnie wiele teorii, które mogłyby budzić nadzieję na wyjście z  impasu „indywidualizacji”, w  jaki popadły nauki społeczne [Trutkowski, 2000: 9-58]. Jednym z wyjątków jest teoria społecznych reprezentacji psychologa społecznego - Serge Moscovici’ego [1984, 2000, 2001]. Czytelnikom polskim przybliżył tę myśl Cezary Trut- kowski [1999, 2000, 2004, 2006], ale co istotniejsze, obdarzył ją dodatkowo spójnym programem metodologicznym, pozwalającym cenne założenia teoretyczne sprowadzić do poziomu codziennej praktyki badawczej. Uprzedzając bardziej szczegółowy opis fenomenu społecznych repre- zentacji, Autor chciałby w tym miejscu wskazać jedynie na cechy koniecz- ne dla zrozumienia wagi tej propozycji teoretycznej. Społeczne reprezen- tacje są zjawiskiem społecznym, którego uchwycenie wymaga obserwacji, opisu i analizy na poziomie grupy. Nie odnajdziemy ich w indywidualnych manifestacjach jednostek, dlatego poszukiwać należy płaszczyzny, w  ra- mach której dochodzi do powstawania tworów sui generis społecznych – pewnych całości, które nie dają się same w sobie sprowadzić do sumy jednostek. Taką płaszczyzną, która w  najistotniejszy sposób konstytuuje przedmiot zainteresowań socjologów jest komunikacja. Myśl niedzisiejsza – gdzieś na drodze rozwoju nauk społecznych zaniedbywana. Reprezentacje dotyczą niemalże wszystkiego: rzeczy, stanu, procesu, idei, zjawiska, człowieka, w końcu – społeczności. Można by rzec, że są społecznie opracowywaną wiedzą dotyczącą środowiska, w którym przy- szło nam żyć i wszystkiego, co się w nim dzieje. Jeśli zauważyć, że, jak chciałby Moscovici, społeczne reprezentacje stanowią w naszych społe- czeństwach równoważniki mitów i wierzeń społeczeństw tradycyjnych, 8 Wprowadzenie to zrozumiałe staje się, jak istotne dla ich poznawania są badania ste- reotypów, które są poniekąd analogicznym, aczkolwiek mniej „zagar- niającym” fenomenem życia społecznego. Wspomniane wyżej społeczne opracowywanie związane z  nieustającą komunikacją polega na ciągłym tworzeniu znaczenia jakiegoś fragmentu rzeczywistości oraz na jego pod- trzymywaniu i  redefinicji. Takie ujęcie problemu pozwala Trutkowskie- mu nazywać społeczne reprezentacje wszechświatem zgodnego myślenia, dzięki któremu wydarzenia zachodzące dookoła członków jakiejś grupy są przez nich podobnie interpretowane, oceniane i rozumiane. Społecznym reprezentacjom przypisuje się funkcję zapośredniczającą i determinującą aktywność poznawczą. Zgodnie z założeniami teorii społecznych reprezen- tacji rzeczywistość społeczna nie istnieje obiektywnie na poziomie jedno- stek. Dostępna jest jedynie przez społeczne reprezentacje, co przywodzi na myśl analogiczny problem dotyczący języka. Przedstawić można go krótko: czy język jest „twórcą” naszego obrazu świata (uzależnia całą strukturę poznania), czy jedynie jest swego rodzaju odbiciem rzeczywistości? Rozstrzygnięcie tego i innych dylematów pojawiających się przy oka- zji analizy roli języka w zachowaniach społecznych będzie bardziej przej- rzyste, jeśli odwołam się do historii zagadnienia. Problem dotyczący tego, czy społeczne reprezentacje mogą istnieć w jakikolwiek sposób przedję- zykowo bądź, co jeszcze bardziej dyskusyjne, pozajęzykowo (czym by miały w  takim razie być – asocjacją obrazów?) jest w  istocie starym sporem w nowej szacie o to, czy można w ogóle myśleć pozajęzykowo. Aby mieć jasność co do statusu ontologicznego społecznych reprezen- tacji, trzeba najpierw jednoznacznie określić filozoficzne korzenie tego fenomenu. Z takim zamierzeniem napisany został rozdział I niniejszej publikacji. Krótka prezentacja historii problemu wzajemnych związków między językiem a myśleniem, rzeczywistością, poznaniem i kulturą ma w swojej istocie służyć umiejscowieniu teorii społecznych reprezentacji wśród ogólniejszych stanowisk rozstrzygających zasygnalizowany pro- blem, a opracowanych już wcześniej. Odkrywanie społecznych reprezentacji wymaga studiowania języka w użyciu. Niezbędne jest więc odniesienie teorii do dyscypliny analizy dyskursu. Dla uzyskania porządku terminologicznego w rozdziale II do- konano tzw. „prania” pojęć, w ramach którego możliwa staje się prezen- tacja definicji i możliwych sposobów myślenia o tym, czym jest dyskurs. Dyskurs zdarza się definiować jako sposób korzystania z języka, narzu- cający nam nie tylko sposoby i formy komunikacji, lecz także definiujący reguły rządzące zachowaniami społecznymi. Pojawiają się też takie egze- gezy tego, co dyskursywne, które podkreślają jego znaczenie jako jedynej przestrzeni umożliwiającej indywidualne samookreślenie. O tym, czy po- Wprowadzenie 9 dejścia na pierwszy rzut oka zupełnie odmiennie – akcentujące atrybuty dyskursu muszą być sprzeczne oraz o konsekwencjach tego rozstrzygnię- cia traktuje rozdział II. W  rozdziale III Autor prezentuje teorię społecznych reprezentacji w  sposób bardziej szczegółowy. Cały teoretyczny koncept fenomenu reprezentacji, który skonstruował Serge Moscovici starano się skon- frontować z wiedzą z pierwszych dwóch rozdziałów. Jednakże propo- zycje metodologiczne Trutkowskiego związane są z  pewnymi założe- niami teoretycznymi, które określić można mianem pansemiotyzmu. Dość nadmienić, że orientacja tego typu skazuje nas na jednostronnie rozumiany determinizm, sprowadzający się w skrajnej postaci do tezy o  bezwzględnym pierwszeństwie i  dominacji rzeczywistości języka w akcie kreacji rzeczywistości społecznej. Jednak nawet bez doprowa- dzenia do skrajności tezy o konieczności traktowania całej rzeczywi- stości jako tekstu, pozostaje do rozwiązania pewien problem. Zakłada się, że społeczne reprezentacje narzucają nam się z nieodpartą siłą. Jeśli jedyną przestrzenią, w jakiej może do tego dojść jest przestrzeń komu- nikacji, to siła reprezentacji opracowywanych językowo przywodzić musi na myśl „terror języka”, postulowany przez przedstawicieli seman- tyki ogólnej. Zakłada się również, że fenomen, którym zainteresowany jest Autor tej pracy ma charakter płynny, zaś jego tymczasowy obraz jest wynikiem obustronnego wpływu: społecznych reprezentacji na jed- nostki i jednostek tworzących grupy na społeczne reprezentacje. Na ile nas zatem społeczne reprezentacje zniewalają, a na ile dają się „przepra- cować”? Istnienie swego rodzaju podobieństw między wspomnianymi propozycjami teoretycznymi przyczynić się może do wzbogacenia my- śli Moscoviciego, a sposoby odkrywania habitusu czy poszukiwania ka- tegorii przedrozumienia stanowić mogą istotna wskazówkę dla badania społecznych reprezentacji. Rozdział IV ma charakter metodologiczny. Przedstawiono w  nim i sprecyzowano założenia pracy badawczej. Charakterystyce zastosowa- nych metod i technik badawczych towarzyszy oczywiście wyjaśnienie doboru jednostek analizy. Ustalenie treści i zakresu społecznych repre- zentacji mające pomóc w rozumieniu wydarzeń zachodzących w ota- czającej rzeczywistości nie wymaga stawiania hipotez, podobnie jak nie wymagają tego żadne badania hermeneutyczne [Trutkowski, 2000: 114-130]. Dlatego też nie konstruowano żadnych hipotez dotyczących zasadniczej części pracy polegającej na odtworzeniu treści „dyskur- su europejskiego” oraz na próbie przejścia od rzeczywistości słów do rzeczywistości znaczeń ukrytych w tym dyskursie. Nie odniesiono się w tym rozdziale do problemu wyboru przedmiotu badań – społecznych 10 Wprowadzenie reprezentacji Unii Europejskiej w dyskursie elit symbolicznych. Jest to oczywiście zagadnienie, które ma swoją wagę, niemniej w tych rozwa- żaniach ma charakter drugorzędny. Przedstawiono przykłady dyskursu o  Unii Europejskiej z  2003 roku i  już sam ten fakt przesądza o  tym, że ewentualne walory opracowania tych reprezentacji mają charakter historyczny. Obserwowane dzisiaj poszukiwanie instytucjonalnych dróg sformalizowania procesów rozwiązywania zależności krajów na- rodowych od UE po referendum w Wielkiej Brytanii ma swój kulturo- wy odpowiednik w postaci umacniania się ekskluzywnych dyskursów tożsamościowych, w  ramach których elity symboliczne posługują się odmiennymi idiomami retorycznymi od prezentowanych w tej publi- kacji. Należałoby więc społeczne reprezentacje UE zrekonstruować ponownie teraz. Nie taki jest jednak cel tego opracowania. Jest nim prezentacja deskryptywno-eksplanacyjnego modelu analizy dyskursu, który, w przekonaniu Autora, przy pewnych uzupełnieniach, pozwala na odwzorowanie warunków dyskursywnych towarzyszących tworze- niu, podtrzymywaniu i  ewentualnej zmianie interpretacyjnych ram odniesienia w zakresie publicznie dostępnej wiedzy dotyczącej instytu- cji, przedmiotów i procesów świata społecznego. Po drugie, celem tego opracowania jest dostarczenie empirycznych dowodów na sposoby re- ferowania problemu akcesji Polski w struktury Unii Europejskiej przez polskie elity symboliczne w roku 2003. Historyczny charakter prezen- towanych analiz nie jest tu słabą stroną z uwagi na fakt, że materiały te nie były nigdy publikowane. Badacze społeczni zainteresowani szero- ko rozumianym tematem percepcji idei europejskiej krystalizującej się wokół projektu Unii z całą pewnością rok 2016 odnotują jako zasadni- czy zwrot w politycznych narracjach o tożsamości europejskiej. Wszy- scy, którzy chcieliby śledzić i rozumieć ten zwrot znajdą tu opracowanie materiału badawczego, który jest ważnym punktem odniesienia dla sy- tuacji obecnej. W ramach ilustracji w rozdziale V i VI przedstawiono sposób rekon- strukcji społecznych reprezentacji Unii Europejskiej pojawiających się przed referendum akcesyjnym (2003 r.) w polskim dyskursie publicz- nym. Tematem „obrazów” Unii Europejskiej dyskursywnie konstru- owanych przez elity symboliczne podczas debat telewizyjnych, audycji radiowych i na łamach gazet oraz czasopism drobiazgowo zajmowano się w roku 2003. Z uwagi na ograniczenia formalne publikacji przed- stawiono proces odtwarzania społecznych reprezentacji Unii Europej- skiej na przykładzie dwóch dzienników „Gazety Wyborczej” i „Nasze- go Dziennika” oraz programu „Za pięć dwunasta” i  audycji radiowej „Siódmy dzień tygodnia”. Stanowią one znakomitą egzemplifikację dla Wprowadzenie 11 społecznych reprezentacji Unii funkcjonujących w szeroko rozumianym środowisku „euroentuzjastów” i „europrzeciwników”1. Rozdział VII, syntetyzujący wiedzę o reprezentacjach Unii Europej- skiej w dyskursie polskich elit symbolicznych, stanowi zwieńczenie wy- konanej pracy badawczej. Synteza ta dotyczy zarówno ogólnego rysu funkcjonujących, by użyć słów Moscovici’ego, „gałęzi wiedzy” o  Unii używanych do odkrywania i organizowania rzeczywistości, jak i szczegó- łowego ich opisu. Tego ostatniego dokonano w oparciu o wypracowany przez Autora model pozwalający na drobiazgową rekonstrukcję społecz- nych reprezentacji Unii, posiadających przecież szczególny zakres tema- tyczny, ale i będących intencjonalnym tworem grup, nadających swoim komunikatom konkretny charakter aksjologiczny. Prezentowany model stanowi syntagmę elementów wiążących kolejno: 1) ciąg kategoryzacji (zakotwiczeń i obiektyfikacji), których dokonują strony dyskursu (np. elity symboliczne); 2) własny model analizy opracowanych zakotwiczeń i obiektyfikacji, na który składają się informacje dotyczące: • zawartość treściowej poszczególnych komunikatów. Dla opisu i analizy tego poziomu zaczęto od analizy sposobów obiektyfikacji i zakotwiczeń wokół pięciu kategorii: ekonomia/kultura/polityka/ historia/społeczeństwo; • dominującego rodzaju uzasadnień aksjologicznych. W  tym celu podczas analiz sposobów zakotwiczeń i obiektyfikacji, analiz toż- samości społecznych poszczególnych aktorów biorących udział 1 Doprecyzowanie etykiet „eurozwolenników”, „euroentuzjastów” było wynikiem badań obej- mujących: analizy czterech ogólnopolskich dzienników: „Gazety Wyborczej”, „Rzeczpospoli- tej”, „Trybuny”, „Naszego Dziennika”, czterech tygodników: „Polityki”, „Wprost”, „Gazety Polskiej” i „Przeglądu”, trwającej trzy godziny debaty telewizyjnej z 5 czerwca 2003 r. uwzględniającej trzy panele, które zatytułować można kolejno: „Kultura i tożsamość polska a kultura i tożsa- mość europejska”, „Szanse edukacyjne młodzieży polskiej w Unii Europejskiej” i „Obrazy bez- pieczeństwa socjalnego oraz gospodarki po akcesji Polski w struktury Unii Europejskiej”, cyklu sześciu programów „Za pięć dwunasta”, który przynajmniej deklaratywnie posiadał wartość przede wszystkim informacyjną bez przesadnego akcentowania publicystycznego tonu oraz analizy zapisu dyskusji w programach Moniki Olejnik pt. „Siódmy dzień tygodnia” w Radiu Zet. Wszystkie analizy dotyczyły dyskursów o UE, dla których kontekstem było zbliżające się referendum mającemu nadać społeczną legitymizację przystąpieniu Polski do struktur euro- pejskich. Opublikowane fragmenty badań nieuwzględnionych w niniejszej pozycji zob. Kuba- la [2006: 59–78; 2008: 7–55]. Do wniosków z tych analiz Autor odnosi się również w ogólnej charakterystyce dyskursu europejskiego i jego głównych aktorów w Polsce przed referendum akcesyjnym. Są one ilustracją owoców pracy nad społecznymi reprezentacjami idei i instytucji – Unii Europejskiej i służyć mogą jako egzemplifikacja zalet płynących z pracy nad rekon- strukcjami społecznych reprezentacji poszczególnych obiektów opracowywanych społecz- nie. Materiał badawczy wraz z transkrypcjami oraz opracowaniami dostępny jest w archiwum Autora. Z uwagi na ograniczenia formalne w niniejszej publikacji wykorzystano jedynie część przeprowadzonych analiz dotyczącą przykładów programu „Za pięć dwunasta”, audycji radio- wej „Siódmy dzień tygodnia” oraz dwóch dzienników. 12 Wprowadzenie w dyskursie oraz analiz symbolicznych zysków i strat poniesionych przez poszczególne strony debaty wzięto pod uwagę normatywny charakter poszczególnych narracji. Wstępnie zainteresowano się trzema orientacjami: pragmatyczną, realistyczną i romantyczną. • ontologicznego charakteru, który swoim komunikatom próbują nadać przedstawiciele poszczególnych grup społecznych posiada- jących odrębne reprezentacje. Dyskurs wyczerpuje się najczęściej w czterech podstawowych kierunkach, jakie aktorzy społeczni na- dają swoim komunikatom. Są to wizje: normatywna (idealizacyjno- -utopijna), deskryptywna, preskryptywna i pożądana (zadaniowo- -roszczeniowa). Dla porządku nadmienić należy, że stworzony model analizy powstał pod wpływem inspiracji płynącej z lektury Trutkowskiego, badającego społeczne reprezentacje różnego rodzaju obiektów społecznych. Wydaje się, że z idealnymi, odnoszącymi się do pożądanego stanu rzeczy obra- zami, oraz ich „realnymi” odpowiednikami będącymi opisem zastanej rzeczywistości będziemy mieli do czynienia zawsze, ilekroć odkrywać zechcemy społeczne reprezentacje obiektów wyrastających z jakichś idei. Mogą one posiadać i najczęściej posiadają jakieś fizyczne właściwości, ale wspominane korzenie sprawiają, że w odkrywanej rzeczywistości pojawia się wielość reprezentacji dotyczących tego samego podmiotu wyrastająca wprost z „nadwyżki znaczeń”, która świata idei dotyczy szczególnie. „Zakończenie” ma charakter rozbudowanego podsumowania zre- konstruowanych społecznych reprezentacji Unii Europejskiej poprzez odniesienie ich do modelu badania dyskursu publicznego zaproponowa- nego przez Marka Czyżewskiego w książce Rytualny chaos [1997] oraz rozbudowanego w późniejszych publikacjach [2001, 2006]. W zakończe- niu czytelnik znajdzie również refleksję krytyczną odnosząca się do teorii społecznych reprezentacji. Wydaje się bowiem, że w wielu aspektach nie spełnia ona wszystkich warunków stawianych teoriom (tym samym po- zostaje na poziomie quasi-teorii) oraz w szczególny sposób radzi sobie z problemem indywidualizacji nauk społecznych i tej właśnie specyfice Autor chciałby się przyjrzeć. ROZDZIAŁ I WPŁYW JĘZYKA NA SFERĘ DOŚWIADCZENIA OSOBOWEGO I SPOŁECZNEGO Współczesna refleksja humanistyczna zmierzyć się musi z  proble- mem, który pozostawił nam do rozstrzygnięcia Michael Foucault. Czy możliwe jest żeby myśleć naraz byt człowieka i byt języka, którego wbrew wszelkim przyzwyczajeniom nie powinniśmy traktować już jako prostej funkcji podmiotu [Foucault, 1966: 350]? Byłoby niewymierną stratą, gdyby pytanie to oraz wszelkie próby odpowiedzi na nie pozostały dome- ną zainteresowań tylko i wyłącznie filozofów. Rozstrzygnięcie tego – jak to określił Foucault – być może najistotniejszego filozoficznego wyboru naszej epoki posiada implikacje, które zainteresować powinny również socjologów. Konieczność dokonywania wyborów, przed którymi nas po- zostawił: albo myślimy byt człowieka, albo też myślimy byt języka, z racji tego, że ten ostatni (…) nie ma do wypowiedzenia niczego oprócz siebie, nie ma do zrobienia nic poza migotaniem w blasku swego bytu [Foucault, 1966: 5], jest poniekąd koniecznością dokonywania wyboru pokrewne- go: albo myślimy byt społeczeństwa, albo języka. Jakkolwiek socjologia już od ojców założycieli zainteresowana była językiem jako przestrzenią, w której ukazywało się to, co społeczne, nie była jednak nigdy skłonna do stawiania sprawy w sposób tak kategoryczny. Wydawało się, że cała onto- logia myśli społecznej wyczerpuje się w sporach dotyczących dychotomii jednostka–społeczeństwo. Idea, by pomyśleć społeczeństwo jako funkcję języka, na podobieństwo tego, co uczynił Foucault, pojawiła się późno. 14 Wpływ języka na sferę doświadczenia osobowego i społecznego W sytuacji, kiedy od kilkudziesięciu lat dyskutowane jest coraz śmie- lej zagadnienie „śmierci Człowieka” tak ściśle związane przecież z bada- niami Foucaulta nad językiem, a  będące kontynuacją nietzscheańskiej „filologii”, która doprowadziła do „śmierci Boga”, nie sposób nie zauwa- żyć na jak chwiejnym fundamencie budowane były wszystkie teorie spo- łeczne. I nie będzie miało tutaj większego znaczenia, czy uwagę swoją skierujemy w stronę mniej lub bardziej ortodoksyjnych wersji realizmu, czy nominalizmu socjologicznego. Każda podjęta już niegdyś próba bu- dowania jakiejkolwiek ontologii społecznej i  wszystkie bieżące wysiłki mające pretensję do tego, żeby o naturze społeczeństwa się wypowiadać, powinny skonfrontowane zostać z  perspektywą myśli humanistycznej, którą dobrze reprezentują słowa Lacana: (…) Jesteśmy nie istotami mó- wiącymi, lecz mówionymi, nie istotami myślącymi, lecz myślanymi [Lacan, 1996: 14]. Słowa te stają się same przez się rozstrzygnięciem najistotniej- szego chyba zagadnienia szeroko pojętej refleksji o wspólnych uwarun- kowaniach myślenia, języka i  rzeczywistości – pytania o  to, czy język jest jedynie prostym odbiciem (przedstawieniem) rzeczywistości, czy też elementarną przestrzenią, w której wszystko, co światem nazywać zwy- kliśmy dopiero się rodzi. Dla nas wszystkich, wychowanych w aurze kar- tezjańskiego momentu principium individuationis, którego konsekwencją jest podmiotowo-przedmiotowa relacja wyłączenia, jest to rozstrzygnię- cie poniekąd oszałamiające. Czyż energia językotwórcza nie jest jedną z form, w której potwierdza się spontaniczność podmiotu? Zrozumieć, że język jest i zawsze był czymś więcej niż prostym środkiem komuni- kowania, to pogodzić się z faktem, że wyobrażenie o jego przejrzystości i neutralności jest mitem. Mitem pozwalającym sądzić, że człowiek jest w stanie dociec immanentnej natury świata. A jednak raz po raz przychodzi oswajać się z tą myślą. Między inny- mi wtedy, kiedy Gadamer pisze: (…) Język nie jest jednym ze środków, za których pomocą świadomość komunikuje się ze światem. Nie jest trzecim (obok znaku i narzędzia, które z pewnością także określają istotę człowieka) instrumentem służącym do tego. Język w ogóle nie jest instrumentem, nie jest narzędziem [Gadamer, 2000: 55]. Konsekwencją tej myśli jest smutne poniekąd stwierdzenie, że nie sposób nad językiem dowolnie panować, nie wspominając o sprawowaniu nad nim całkowitej kontroli. Gadamerowska wykładnia Arystotelesowskiej koncepcji człowieka jako animal rationale ma na celu uzmysłowić nam jedno – to nie my ogarniamy język, to ję- zyk ogarnia nas i wszystko co domniemane. Jesteśmy w nim zanurzeni na podobieństwo wszechogarniającego żywiołu, któremu nie opiera się jed- nostkowa świadomość (…) ponieważ świadomość nigdy nie stoi naprzeciw świata, sięgając – w stanie jakby bezjęzykowym – po narzędzie porozumie- Wpływ języka na sferę doświadczenia osobowego i społecznego 15 nia [Gadamer, 2000: 55]. Czy w sytuacji, kiedy (…) językowa wykład- nia świata poprzedza zawsze wszelką myśl i wszelkie poznanie [Gadamer, 2000: 57], możemy dalej uznawać pretensje wszelkich teorii humanistycz- nych do odkrywania przed nami „natury” człowieka, jakby ta była czymś wolnym od języka? I analogicznie: czy w tej samej sytuacji możemy utrzy- mywać o tym, że jakiekolwiek teorie socjologiczne zdradzają nam tajemni- cę „natury” tego, co społeczne, udając, że język nie pozostawił śladu swojej najmniejszej choćby obecności na tych szczególnego rodzaju narracjach? Bez większego ryzyka postawić można tezę o konieczności powrotu do pytania o  język również w  przypadku opracowywania problemów społecznych, w tym jego istoty. Obecnie nie można bowiem formułować sądów o  naturze społeczeństwa bez świadomości, że artykułując pew- ne przekonania, bardziej nadajemy temu społeczeństwu jakiś określony kształt niż odkrywamy jego fundamenty. Ale żeby docenić i zrozumieć aspekt kreatywności języka, dobrze jest skorzystać ze studiów różnych okresów historycznych, które Foucault określał mianem episteme. O ile (…) przez episteme rozumiemy zespół relacji, które mogą łączyć w jakiejś epoce praktyki dyskursywne umożliwiające pojawianie się figur epistemolo- gicznych, nauk i ewentualnie systemów sformalizowanych [Foucault, 2002: 224], o tyle warto przyjrzeć się różnym trybom, według których w róż- nych okresach historycznych dokonywało się przejście do epistemologi- zacji, do naukowości, do formalizacji. Ujawnianym przez Foucault trzem kolejnym okresom rozwoju myśli towarzyszą trzy różne sposoby ujmo- wania świata. Jest to istotne, dlatego że każdy z tych sposobów ujmowa- nia świata pociągał za sobą bardzo wyraźne przekształcenia kultury. I tak, od czasów stoików do pierwszej połowy wieku XVII mieliśmy do czynienia z renesansowym sposobem opracowywania rzeczywistości. Najistotniejszym elementem tego okresu był trójkowy system znakowy (signifiant związane jest z  signifié poprzez trzeci element – podobień- stwo). Cała wiedza, która zawierała się w  języku, nie aspirowała więc jeszcze do relacji reprezentowania porządku świata. Była rozumiana jako swego rodzaju gra podobieństw, gdzie język traktować należy jako tekst przynależący do porządku rzeczy, i  co ważniejsze – stanowiący część świata. Sam jednak tekst pierwotny („proza świata”) uznawany był za niedostępny i ukryty poniżej różnorodności języków. Dopiero w XVII wieku dokonane zostało przejście od trójkowego (zna- czące, znaczone, oznaczane) do dwójkowego (znaczące, znaczone) systemu znaków. Ta nowa, klasyczna episteme równoznaczna była z nowym sposo- bem postrzegania świata, w ramach którego nie ma już miejsca na język, który by nie pretendował do odtwarzania porządku świata. Język wylicza- jący różnice i identyczności staje się przez swoje pretensje do przezroczy-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Społeczne reprezentacje Unii Europejskiej. Przedakcesyjny dyskurs polskich elit symbolicznych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: