Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00106 007794 10476353 na godz. na dobę w sumie
Społeczne role sędziów rodzinnych - ebook/pdf
Społeczne role sędziów rodzinnych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 212
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1460-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Społeczne role sędziów rodzinnych to pierwsza w Polsce monografia grupy zawodowej sędziów rodzinnych w ujęciu socjologicznym. Analiza tej tematyki jest bardzo istotna ze względu na fakt, iż sędziowie rodzinni wykonują szczególny zawód zaufania publicznego. Orzekają bowiem o problemach daleko wykraczających poza ramy prawne, ingerują w sprawy dotyczące życia rodzinnego, a wydawane przez nich orzeczenia bardzo często dotyczą losu dzieci - osób, które nie mogą same o sobie decydować.

Książka umożliwia poznanie grupy sędziów rodzinnych - ich samooceny, oceny własnej pozycji w środowisku sędziowskim oraz przypisywanych i pełnionych ról społecznych. W pierwszej części, opartej na bogatej literaturze przedmiotu, aktach prawnych i dokumentach, rozważane są kwestie związane z zagadnieniem roli społecznej, sądownictwem rodzinnym i sędzią rodzinnym. Część druga stanowi analizę wyników badań własnych, których celem było zidentyfikowanie ról realizowanych przez sędziów rodzinnych oraz poznanie ich opinii na temat powierzonych im zadań.

Jest to publikacja skierowana do szerokiego grona Czytelników - socjologów, prawników (w szczególności do sędziów - ale nie tylko rodzinnych), a także do wszystkich osób chcących skonfrontować swoje poglądy na temat funkcjonowania sądownictwa rodzinnego w Polsce z opinią Autorki.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

C M Y CM MY CY CMY K ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Anna Kwak Wielisława Warzywoda-Kruszyńska Projekt okładki i strony tytułowej Julia Burek Redaktor Danuta Wojcieszak Redaktor techniczny Jakub Chołuj Korekta Grażyna Pachnik Skład i łamanie Dariusz Górski Publikacja dofinansowana ze środków Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych UW © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009 ISBN 978-83-235-0580-8 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel (0 48 22) 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Pamięci Moich Rodziców ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp ......................................................................................................... 11 Rozdział I. Role społeczne. Analiza teoretyczna wybranych koncepcji socjologicznych .......................................................... 15 Wprowadzenie ..................................................................................... 15 1. Pojęcie roli społecznej w socjologii .............................................. 18 2. Analiza wybranych koncepcji teoretycznych ............................... 25 2.1. Socjologia humanistyczna Floriana Znanieckiego .............. 25 2.2. Funkcjonalizm socjologiczny Roberta Mertona .................. 30 2.3. Dramaturgizm w ujęciu Ervinga Goffmana ......................... 33 2.4. Teoria roli Ralpha Lintona .................................................... 35 2.5. Syntetyczne podejście do teorii roli Ralpha H. Turnera ...... 38 3. Podsumowanie ................................................................................ 40 1.2. Zasada wyłącznie sądowego wymiaru sprawiedliwości a pojęcie sprawiedliwości ....................................................... 49 1.3. Zasada niezawisłości sędziowskiej ........................................ 53 2. Geneza sądownictwa rodzinnego na świecie .............................. 58 2.1. Funkcje rodziny ....................................................................... 58 2.2. Geneza prawnej ochrony rodziny .......................................... 61 2.3. Powstanie sądu rodzinnego jako odrębnej instytucji i wyodrębnienie roli sędziego rodzinnego .......................... 64 Rozdział II. Kształtowanie roli sędziego rodzinnego. Studium społeczno-historyczne ................................................................. 44 Wprowadzenie ..................................................................................... 44 1. Specyfika władzy sądowniczej ....................................................... 46 1.1. Wyodrębnienie władzy sądowniczej jako konsekwencja zasady podziału władz ............................................................ 46 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== rodzinnym w Polsce .................................................................... 79 Wprowadzenie ..................................................................................... 79 1. Środowisko pracy sędziów ............................................................. 81 1.1. Właściwość sądów rodzinnych ............................................... 81 1.2. Organizacja sądów rodzinnych .............................................. 86 2. Normy prawne kształtujące role sędziów rodzinnych ................ 88 2.1. Prawo o ustroju sądów powszechnych .................................. 88 2.2. Regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszech- nych ........................................................................................... 92 3. Droga do zawodu sędziego rodzinnego ...................................... 94 3.1. Aplikacja sądowa ..................................................................... 94 3.2. Asesura sądowa ....................................................................... 96 4. Klasyfikacja ról sędziów rodzinnych ............................................ 98 4.1. Sędzia rodzinny – koordynator .............................................. 98 4.1.1. Współpraca sędziów rodzinnych z kuratorami są- dowymi ........................................................................ 101 4.1.2. Współpraca sędziów rodzinnych z rodzinnymi ośrodkami diagnostyczno-konsultacyjnymi ............. 103 4.1.3. Współpraca sędziów rodzinnych z instytucjami pomocy społecznej .................................................... 104 4.2. Sędzia rodzinny – kontroler ................................................. 107 4.3. Sędzia rodzinny – mediator ................................................. 108 4.4. Sędzia rodzinny – ekspert .................................................... 111 5. Problemy zdiagnozowane na podstawie analizy literatury przed- miotu oraz wyników dotychczas przeprowadzonych badań ........ 113 5.1. Pozaprawne kwalifikacje sędziów rodzinnych .................... 113 5.2. Awans zawodowy i prestiż.................................................... 118 5.3. Relacje sądu rodzinnego z instytucjami pomocy spo- łecznej ..................................................................................... 121 6. Samoorganizacja środowiska – Stowarzyszenie Sędziów Są- dów Rodzinnych w Polsce ........................................................... 128 7. Podsumowanie .............................................................................. 132 8 Spis treści 3. Utworzenie sądów rodzinnych w Polsce i powołanie sędziów rodzinnych ....................................................................................... 70 4. Podsumowanie ................................................................................ 76 Rozdział III. Role społeczne współcześnie przypisane sędziom ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 9 Rozdział IV. Społeczne role sędziów rodzinnych. Analiza wyników badań własnych ........................................................ 137 1. Założenia metodologiczne badań .............................................. 137 1.1. Przedmiot badań ................................................................... 137 1.2. Założenia badawcze .............................................................. 139 1.3. Cel badań ............................................................................... 140 1.4. Uzasadnienie podjęcia problemu badawczego .................. 140 1.5. Metody i techniki badań ...................................................... 141 1.6. Realizacja badań własnych ................................................... 142 2. Wyniki badań własnych ............................................................... 146 2.1. Wprowadzenie ....................................................................... 146 2.2. Analiza wyników badań jakościowych ................................ 147 2.2.1. Autodefiniowanie roli społecznej ............................. 147 2.2.2. Klasyfikacja ról sędziów rodzinnych ........................ 156 2.2.2.1. Sędzia rodzinny – koordynator .................. 156 2.2.2.2. Sędzia rodzinny – kontroler ....................... 161 2.2.2.3. Sędzia rodzinny – mediator ........................ 162 2.2.2.4. Sędzia rodzinny – ekspert ........................... 166 2.2.2.5. Sędzia rodzinny – partner rodziny ............. 167 2.2.3. Samoorganizacja środowiska .................................... 170 2.2.4. Awans zawodowy ....................................................... 173 2.2.5. System kształcenia sędziów rodzinnych .................. 175 2.3. Wnioski z analizy badań jakościowych ............................... 178 2.3.1. Definiowanie roli sędziego rodzinnego ................... 178 2.3.2. Społeczne role sędziów rodzinnych ......................... 181 2.3.3. Samoorganizacja środowiska .................................... 186 2.3.4. Awans zawodowy ...................................................... 187 2.3.5. System kształcenia sędziów rodzinnych .................. 188 3. Rekomendacje .............................................................................. 189 Zakończenie ........................................................................................... 191 Bibliografia ............................................................................................ 196 Książki i druki zwarte ....................................................................... 196 Artykuły w czasopismach naukowych i artykuły prasowe............ 204 Materiały i dokumenty ..................................................................... 209 Akty prawne ...................................................................................... 209 Orzecznictwo ..................................................................................... 211 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Celem pracy jest analiza społecznych ról sędziów rodzinnych. Pre- zentowana praca jest monografią ról społecznych grupy zawodowej sędziów rodzinnych, przedstawioną w ujęciu socjologicznym. Analiza tej problematyki jest bardzo istotna, ze względu na fakt, iż sędziowie rodzinni wykonują szczególny zawód zaufania publicznego. Odgrywanie roli sędziego rodzinnego związane jest z zaufaniem pozycyjnym, kiero- wanym do określonych ról społecznych i zawodów bez względu na to, kto je konkretnie odgrywa lub wykonuje. Każdy, kto pełni rolę obda- rzoną zaufaniem społecznym, posiada z tego tytułu pewien wstępny „kredyt zaufania”, niezależny od jego przymiotów osobistych1. Celem pracy jest również ustalenie, które z tych ról sędziowie od- grywają. Rola społeczna jest jednym z kluczowych pojęć teorii socjolo- gicznej. Odzwierciedla społeczne oczekiwania przypisane poszczegól- nym statusom lub pozycjom społecznym. Rozważania na temat roli spotyka się w dorobku przedstawicieli różnych orientacji teoretycznych. Teoria ról społecznych Floriana Znanieckiego stanowiła punkt wyj- ścia analizy teoretycznej oraz projektowania badań własnych. W ujęciu Znanieckiego rola społeczna jest rozumiana jako dynamiczny wzór po- chodzący ze środowiska otaczającego jednostkę, uwarunkowany przez system normatywnych stosunków występujących na linii jednostka – śro- dowisko społeczne. Wzór ten jest szkieletem na podstawie którego jed- nostka buduje swoją indywidualną rolę, w oparciu o dążności osobo- twórcze. Oznacza to, że z jednej strony rola społeczna jako pewien zewnętrzny wzór kształtuje jednostkę, a z drugiej strony cechy i pre- dyspozycje psychiczne w jakie wyposażona jest jednostka, wpływają na 1 P. Sztompka: Socjologia, Kraków: Wydawnictwo Znak, 2006, s. 312. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wstęp pełnioną przez nią rolę. Koncepcja Znanieckiego stanowiła podstawę analizy roli społecznej sędziego rodzinnego. U podłoża koncepcji wyodrębnienia sądów rodzinnych z zakresu sądownictwa powszechnego legła idea, aby sprawy rodziny były rozpa- trywane nie tylko przez jeden sąd, ale nawet przez jednego sędziego. Udział sędziego w kształtowaniu stosunków rodzinnych znany był już w starożytności. Polegał on na nieprocesowym legalizowaniu niektórych czynności prawnych oraz roztaczaniu opieki nad małoletnimi. W Polsce wydziały karne dla nieletnich utworzono w 1949 roku. W 1978 roku zastąpiły je wydziały rodzinne i nieletnich, określane mianem sądów rodzinnych. Ich wyodrębnienie stanowiło przełom w funkcjonowaniu sądownictwa powszechnego. Zważywszy na wagę i specyfikę problemów, jakimi zajmują się sę- dziowie rodzinni, można wnioskować o ich szczególnych predyspozy- cjach i kwalifikacjach. Sędziowie rodzinni powinni mieć odpowiednią wiedzę z zakresu psychologii, socjologii i pedagogiki. Sprawy pozosta- jące w ich kompetencji powodują, że pełnione przez nich role społecz- ne można rozpatrywać w wielu aspektach. Zakres pracy obejmuje so- cjologiczną i prawną analizę procesu kształtowania ról społecznych pełnionych przez nich. Podejmując się powyższej analizy, należało zbadać, jaka jest opinia sędziów rodzinnych na temat zadanych im ról. Ich pozycja jest szcze- gólna, gdyż orzekają oni o problemach daleko wykraczających poza ramy prawe, ingerują w sprawy dotyczące życia rodzinnego, a wydawa- ne przez nich orzeczenia często dotyczą losu dzieci – osób, które nie mogą same o sobie decydować. Punktem wyjścia dla podjętych badań empirycznych były wnioski wynikające z przeprowadzonej analizy teo- retycznej. Pozwoliła ona na stworzenie katalogu ról społecznych, które sędziowie rodzinni powinni pełnić w świetle obowiązujących przepisów. Na jej podstawie podjęto również wstępną próbę ustalenia, jak role te są realizowane w praktyce. Analiza teoretyczna została przeprowadzona w oparciu o różnorod- ne źródła. Wykorzystano w niej literaturę przedmiotu, akty prawne oraz wtórną analizę badań przeprowadzonych w Polsce w latach 1978–2005. Trzeba podkreślić, że żaden z dotychczas realizowanych projektów ba- dawczych nie dotyczył wyłącznie zagadnienia roli społecznej sędziego rodzinnego. Dotychczas zgromadzony materiał – zarówno teoretyczny ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 13 jak i empiryczny – potraktowano jako materiał wstępny, pozwalający na poszukiwanie obszarów badawczych oraz postawienie pytań badawczych weryfikowanych w toku badań własnych. Zebrany dotąd materiał źró- dłowy umożliwił przyjęcie określonych założeń i formułowanie cząstko- wych wniosków przed przystąpieniem do własnych badań terenowych. W gromadzeniu materiału badawczego zdecydowano się na wyko- rzystanie techniki indywidualnego wywiadu pogłębionego. Wybór ten został podyktowany przekonaniem, że ten sposób pozwoli poznać prze- konania i opinie badanych. Badania własne miały charakter analizy jakościowej. Badaniami tego rodzaju obejmuje się niewielką liczbę ba- danych osób, ich wyniki nie są reprezentatywne dla szerszej populacji, na ich podstawie nie można przeprowadzać wnioskowania statystyczne- go. Dane jakościowe posiadają wiele zalet – takich jak bogactwo i ca- łościowość, co powoduje, iż są one wykorzystywane do badania życia społecznego. W odróżnieniu od wyników badań ilościowych, nie stano- wią kompletnego zestawu kategorii analitycznych, dlatego poddawane są analizie, której kierunek zależy od celu badań. Pierwszy rozdział pracy obejmuje analizę wybranych koncepcji teo- retycznych – Floriana Znanieckiego, Roberta Mertona, Ervinga Goff- mana, Ralpha Lintona oraz Ralpha H. Turnera. Ponadto w rozdziale pierwszym znajduje się uzasadnienie wyboru teorii poddanych analizie oraz przedstawione są płynące z niej wnioski. Rozdział drugi to studium społeczno-historyczne kształtowania roli sędziego rodzinnego. Przybliżenie podstawowych zagadnień dotyczących porównawczych podstaw wymiaru sprawiedliwości i władzy sądowniczej jest niezbędne dla odtworzenia roli sędziego rodzinnego oraz specyfiki sądownictwa rodzinnego. Rozdział drugi przedstawia ponadto genezę tego sądownictwa na świecie oraz jego rozwój w Polsce. Szczególna uwaga poświęcona jest powołaniu sądu rodzinnego jako sądu o szcze- gólnych kompetencjach oraz kwestii krystalizowania się roli przypisy- wanej sędziemu. Trzeci rozdział pracy poświęcony jest analizie ról społecznych współ- cześnie przypisanych sędziom rodzinnym w Polsce. Role scharakteryzo- wane w tym rozdziale odtworzono na podstawie literatury przedmiotu, aktów prawnych oraz analizy materiałów badawczych. Czwarty rozdział zawiera analizę wyników badań własnych dotyczą- cych społecznych ról sędziów rodzinnych. W ramach badań przeprowa- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wstęp dzono 40 wywiadów pogłębionych. Wyniki badań własnych oraz sfor- mułowane na ich podstawie rekomendacje, mogą zostać wykorzystane w przygotowaniu reformy systemu sądownictwa rodzinnego oraz zmian dotyczących kształcenia sędziów rodzinnych. Pracę kończy podsumowa- nie najistotniejszych zagadnień opisanych i zdiagnozowanych w jej toku. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział I Role społeczne. Analiza teoretyczna wybranych koncepcji socjologicznych Wprowadzenie W socjologii wyróżnia się dwa podejścia do problematyki roli spo- łecznej: funkcjonalno-strukturalne oraz interakcyjne. W podejściu funk- cjonalno-strukturalnym role traktowane są jako czynniki porządkujące rzeczywistość społeczną, są składnikami struktury społecznej, określają, jak powinna zachować się osoba zajmująca daną pozycję. „Podstawo- wym warunkiem jest to, aby przedmiot analizy był zjawiskiem standardo- wym (uwzorowanym i powtarzalnym) takim jak role społeczne, wzory instytucjonalne, procesy społeczne, wzory kulturowe, kulturowo uwzoro- wane emocje, normy społeczne, organizacja grupy, struktura społeczna, środki kontroli społecznej etc.”1. Z takim ujęciem wiąże się rozumienie struktury społecznej jako układu ról. Z określonym statusem społecz- nym wiąże się nie jedna rola, ale ich zestaw, rozumiany jako: „zespół zależności w rolach przypisanych jednostce ze względu na zajmowany przez nią status społeczny”2. Zgodnie z podejściem interakcyjnym role powstają i są modyfiko- wane przez aktorów społecznych. Jedna rola może być różnie kształto- wana, w zależności od okoliczności i partnerów interakcji. Przeświad- czenie, że struktura społeczna powstaje i utrzymuje się dzięki działaniom jednostek, spowodowało, że na początku XX wieku w socjologii coraz częściej zaczęto zwracać uwagę na procesy interakcji między ludźmi. 1 R. Merton: Schemat analizy funkcjonalnej w socjologii, maszynopis IFIS PAN, s. 2. 2 R. Merton: Teoria socjologiczna i struktura społeczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 411. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 I. Role społeczne Z tej perspektywy mertonowski zestaw ról jest jedną i tą samą rolą odgrywaną w różnych okolicznościach i wobec różnych partnerów. Zainteresowanie koncepcją roli ze strony symbolicznego interakcjo- nizmu łączy się z nazwiskiem G. H. Meada, który dokonał przełomu w interpretowaniu właściwości interakcji społecznej. Założył on, że bio- logiczna słabość organizmów ludzkich wymusza na nich stałą, wzajem- ną kooperację podejmowaną w celu przetrwania. Jednostki przystoso- wują się do siebie i współpracują ze sobą, co w efekcie prowadzi do powstania społeczeństwa. Zorganizowane działanie może być utrzyma- ne wyłącznie dzięki dwóm kluczowym procesom – jaźni i umysłu. Mead stworzył perspektywę teoretyczną, która do dziś stanowi odniesienie dla większości teorii interakcjonistycznych. Nie udało mu się jednak ustalić, jak uczestnictwo w strukturze społecznej kształtuje postępowanie jed- nostki, w jaki sposób ona sama na tę strukturę wpływa. W socjologii ugruntowało się przekonanie, że to właśnie rola jest kluczowym poję- ciem łączącym jednostki ze strukturą społeczną. W latach 1920–1939 zintensyfikowano wysiłki zmierzające do lep- szego zrozumienia tej problematyki, a kierunek ten stał się znany jako teoria roli. Do przedstawicieli tego kierunku zalicza się R. Parka, J. Moreno i R. Lintona. Teorie roli społecznej koncentrują się bądź na zagadnieniu struktury społeczeństwa lub grupy, która ujmowana jest jako konfiguracja ról społecznych, bądź na analizach społecznej osobo- wości człowieka kształtującej się pod wpływem oczekiwań i reakcji ze strony innych, a wynikających z określonych ról społecznych3. „Teorety- cy roli różnią się między sobą co do założeń przyjmowanych jako podsta- wa koncepcji, tzn. są na ogół jednomyślni co do opcji filozoficznej i me- tod badawczych. W większości wersji teorii roli zakłada się, że głównymi generatorami ról są oczekiwania nabywane i utrwalane przez doświadcze- nie, uświadamiane przez jednostki. Oznacza to postulowanie przez teorię roli modelu refleksyjnego i społecznie świadomego aktora. Wynikiem ta- kiego przekonania jest zbliżenie między teorią roli a innymi orientacjami, które stawiają na pierwszym planie problemy świadomości. Należą do 3 M. Łoś: „Role społeczne” w nowej roli, [w:] E. Mokrzycki, M. Ofierska, J. Szacki (red.): O społeczeństwie i teorii społecznej. Księga poświęcona pamięci Stanisława Ossow- skiego, Warszawa: Polska Akademia Nauk, Komitet Nauk Socjologicznych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985, s. 125. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 17 nich poznawczo zorientowane kierunki psychologii społecznej, teoria wy- miany oraz fenomenologiczne podejście w socjologii”4. Dorobek socjologii dotyczący ról społecznych wywodzący się z in- terakcjonizmu symbolicznego, obejmuje też podejście dramaturgiczne E. Goffmana. Prezentując siebie przed innymi, jednostka dąży do ode- grania danej roli, przywołując właściwe reguły i wykonując rytuały. Zda- niem Goffmana, rola jest wiązką działań wykonywanych w widoczny sposób przed innymi osobami i wyraźnie zazębiających się z działania- mi wykonywanymi przez te osoby. Nacisk na prezentację siebie, normy, rytuały i ramy wprowadził do teorii socjologicznej w połowie XX stu- lecia wiele istotnych kierunków rozwijania pojęć, przyswojonych następ- nie przez różne orientacje teoretyczne5. Dla konceptualizacji roli istotne znaczenie ma teoria F. Znaniec- kiego, autora studium zatytułowanego Społeczna rola uczonego. Wyko- rzystując takie pojęcia jak „rola społeczna”, „krąg społeczny”, „funkcja społeczna” czy „status społeczny” Znaniecki dokonał analizy działalno- ści uczonych, przyjmując hipotezę, iż „jednostki wyspecjalizowane w uprawianiu wiedzy i w związku z tym zwane uczonymi, odgrywają role społeczne określonego rodzaju”. Przedstawiona przez niego koncepcja ról społecznych stanowi tło dla rozważań z zakresu socjologii wiedzy6. „Teoria ról społecznych – stanowiąca zapewne najcenniejszy i najlepiej opracowany fragment systematycznej socjologii Znanieckiego – wynika w sposób konieczny z konsekwentnej refutacji psychologizmu i uznania, że socjolog nie ma prawa przyjmować istnienia jakiejś trwałej substancji psychicznej, która determinowałaby zachowanie się jednostki”7. W latach 1940–1980 systematycznie poszerzano wiedzę o rolach, ich dynamice i związanych z nimi procesach. W połowie XX wieku R. H. Turner zaproponował ujęcie ról, które podkreślało proces inte- 4 B. J. Biddle: Współczesne tendencje w teorii roli, [w:] J. Szmatka (red.): Elementy mikrosocjologii, Część II, Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1992, s. 114. 5 J. H. Turner: Struktura teorii socjologicznej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 466. 6 Uwagi J. Szackiego zawarte we wstępie do wyboru tekstów F. Znanieckiego Spo- łeczne role uczonych (F. Znaniecki: Społeczne role uczonych, Wybór, wstęp, przekład tek- stów angielskich i redakcja naukowa J. Szacki, Warszawa: Wydawnictwo PWN, 1984). 7 J. Szacki: Historia myśli socjologicznej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 768. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 I. Role społeczne rakcji jako istotniejszy od nakazów struktur społecznych oraz było kry- tyczne w stosunku do dorobku, dotychczas wypracowanego przez socjo- logię8. Turner wprowadził pojęcie „tworzenia roli” (role-making) dla podkreślenia, że role społeczne nie są przyjmowane przez ludzi w go- towej, ukończonej formie, lecz są tworzone i modyfikowane w proce- sach interakcji z innymi, występującymi także w rozmaitych, zmieniają- cych się rolach9. 1. Pojęcie roli społecznej w socjologii W każdej grupie, kręgu czy zbiorowości społecznej istnieją pewne pozycje czy stanowiska, które zajmowane przez różnych ludzi wymaga- ją od nich określonych sposobów zachowania się. Otoczenie społeczne wymaga, aby jednostki zajmujące określone pozycje wykonywały pewne czynności i postępowały w taki sposób, jak tego wymaga dane stanowi- sko i przy tym nie wykonywały czynności przynoszących ujmę10. Pojęcie roli społecznej jest więc ściśle związane z pojęciem pozycji społecznej (statusu), który definiowany jest jako sposób usytuowania człowieka w zbiorowości. Każda jednostka zajmuje w życiu jednocześnie, bądź kolejno, wiele pozycji, jednak nigdy nie jest w stanie wyczerpać wszyst- kich możliwości, jakie stwarza jej dane społeczeństwo. Rolę społeczną określa się jako zespół praw i obowiązków związanych z daną pozycją społeczną oraz jako schemat postępowania z nią związany – jej scena- riusz. Rola jest wyznacznikiem zachowania się osoby, która zajmuje daną pozycję. Związek pozycji z rolą, która jest elementem dynamicznym, prowadzi do utożsamiania obu tych pojęć w opisie zjawisk społecznych11. 8 J. H. Turner: Struktura teorii…, op. cit., s. 397–455. 9 M. Łoś: „Role społeczne” w nowej roli…, op. cit., s. 126–127. 10 J. Szczepański: Elementarne pojęcia socjologii: Warszawa: Państwowe Wydawnic- two Naukowe, 1970, s. 130. 11 B. Szacka: Wprowadzenie do socjologii, Warszawa: Oficyna Naukowa, 2003, s 145, Słownik socjologii i nauk społecznych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 281–282. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Pojęcie roli społecznej w socjologii 19 „Obejmując pozycję społeczną, jednostka staje się postacią w dramacie napisanym przez społeczeństwo, w którym żyje. Wraz z objęciem każdej pozycji społeczeństwo wręcza jednostce rolę do zagrania. To właśnie przez pozycję i rolę, dwa konceptualnie rozróżnialne fakty – jednostka i społe- czeństwo – są zapośredniczone; i to w kategoriach tych dwóch pojęć opi- sujemy »homo sociologicus«, człowieka socjologicznego, podstawową jednostkę analizy socjologicznej”12. Na kształt danej roli społecznej wpływają przypisane jej zachowania nakazane, zachowania zakazane oraz element nazywany marginesem swobody. Poszczególne role różnią się szerokością marginesu swobody, ponieważ scenariusze jednych pozycji pozostawiają mniej miejsca na improwizacje niż schematy innych. Wpływają na to także strukturalne właściwości życia w grupie. „Pewien stopień swobody w spełnianiu ocze- kiwań związanych z rolą istnieje we wszystkich grupach. Konieczność nie- ustannego spełniania ściśle określonych wymagań roli bez pewnej swobo- dy odchyleń wywoływałaby poczucie niedostatku tolerancji dla różnic indywidualnych oraz wymogów sytuacyjnych (…). Jeśli struktura grupy zapewnia pełną kontrolę poczynań jednostek, to nawet tolerowane odchy- lenia od ścisłej litery przypisanych wymogów roli będą psychologicznie kosztowne. Członkowie grupy muszą zatem za każdym razem decydować, jak daleko – nie ściągając na siebie sankcji karnych – odejść mogą od norm”13. Oczekiwania wobec roli i sankcje z nimi związane nie są przez cały czas ustalone i jak wszystko, co ma społeczny charakter, mogą być przekształcane w wyniku zmian w zachowaniach i opiniach ludzi14. W społeczeństwach tradycyjnych role określane są zwykle jednoznacz- nie i są wzajemnie zintegrowane. Jednak w społeczeństwach złożonych, jedna rola staje się często rolą kluczową, narzucającą sposób postrze- gania jednostki przez innych i przez jej pryzmat postrzega się inne role pełnione przez daną osobę15. 12 R. Dahrendorf: Homo sociologicus. O historii, znaczeniu i granicach kategorii roli społecznej, [w:] P. Sztompka, M. Kucia (red.): Socjologia. Lektury, Kraków: Wydawnictwo Znak, 2006, s. 311. 13 R. Merton: Teoria socjologiczna…, op. cit., s. 388. 14 R. Dahrendorf: Grupy odniesienia i przypisywanie ról, [w:] P. Sztompka, M. Kucia (red.): Socjologia…, op. cit., s. 546. 15 M. Łoś: „Role społeczne” w nowej roli…, op. cit., s. 130. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 I. Role społeczne Rola jest względnie stałym i wewnętrznie spójnym systemem zacho- wań, będących reakcjami na zachowania innych osób, z którymi wiążą się określone prawa i obowiązki. Prawa polegają na tym, że człowiek grający daną rolę może oczekiwać od innych okazywania wobec niego ustalonych sposobów postępowania: okazywania szacunku czy słuchania rozkazów. Obowiązki są zespołem zachowań oczekiwanych od niego samego. Twierdzenie, zgodnie z którym rola jest „względnie stałym i we- wnętrznie spójnym systemem zachowań” nie przesądza o tym, że jest ona zjawiskiem statycznym, jednoznacznym i uniwersalnym16. O złożoności ról przesądza natura życia psychicznego i społecznego, która kształtuje dostępne modele ról. Rola powinna być traktowana jako proces, które- go realizacja przez jednostkę zależy od złożonego układu czynników: ● od elementów bio- i psychogennych jednostki takich, jak zdolno- ści czy inteligencja, które mogą ułatwiać lub utrudniać wykonywanie pewnych ról, ● od wzoru osobowego, określającego zespół cech idealnych, jakie jednostka wykonująca daną rolę powinna okazywać, ● od definicji roli przyjętej w grupie, w której lub przed którą dana rola jest wykonywana, ● od struktury i organizacji wewnętrznej grupy, jej zwartości we- wnętrznej i systemu sankcji, którym dysponuje, ● od stopnia identyfikacji jednostki z grupą, która polega na utoż- samianiu własnych interesów i własnych wartości z wartościami i inte- resami grupy17. Zachowania ludzi przyjmujących te same role są zróżnicowane. Zrozumienie tego zjawiska ułatwia typologia wyróżniająca następujące aspekty zachowania w odniesieniu do pełnienia roli: ● przystosowanie do roli, ● manipulacja rolą, ● negacja roli, ● kreacja roli. Przystosowanie do roli polega na tym, że człowiek identyfikuje się na podstawie sygnałów wysyłanych mu przez innych. Stwierdzono jed- 16 Por.: S. Ossowski: Z zagadnień psychologii społecznej, [w:] Dzieła, t. III, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967, s. 28. 17 J. Szczepański: Elementarne pojęcia…, op. cit., s. 132–133. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Pojęcie roli społecznej w socjologii 21 nak, że ludzie reagują nie na unikalne cechy człowieka, a raczej na role przez niego pełnione. Innymi słowy, ludzkie reakcje podkreślające zwią- zek danej osoby z określoną rolą wzmacniają identyfikację tej osoby z rolą. Przystosowanie do roli może polegać na identyfikacji roli, która polega na wczuwaniu się w nią, uświadamianiu jej treści i przyjęcia jej jako swoistego drogowskazu. Dalszym etapem przystosowania jest wdrukowanie roli, a więc utrwalenie zjawiska identyfikacji z rolą przez fakt jej dostrzeżenia przez otoczenie jednostki. Kolejnym stadium jest wrastanie w rolę, które polega na zorganizowaniu wokół spełniania da- nej roli systemu kontaktów społecznych, zabezpieczenia materialnego, symboli czy rutynowych zachowań, tworzących naturalny świat danej jednostki. Wreszcie, krańcowym etapem przystosowania roli, który wy- łącza świadomą refleksję jest jej fetyszyzacja, czyli celebrowanie roli dla siebie samej. Jest to rodzaj superkonformizmu w stosunku do oczeki- wań związanych z określoną rolą. Manipulacja rolą może być związana z chęcią zamaskowania peł- nienia jakiejś roli, ze względu na pełnienie innej. Przyjęcie określonej roli może mieć też charakter instrumentalny, gdy pełniona rola jest niezbędnym etapem dla osiągnięcia innej roli. Manipulacja rolą może polegać także na przedefiniowaniu roli, czyli nadaniu jej innej treści przy pozorach zachowania dotychczasowego systemu zachowań. Z kolei negacja roli, związana jest z odrzuceniem roli, która została przyjęta przez jednostkę z jakiś względów lub została jej narzucona przez spo- łeczeństwo. Przemiany życia społecznego stymulują rolotwórczą inwen- cję, co oznacza, że wciąż możliwe jest kreowanie nowych ról18. W socjologii wyróżnia się dwa typy pozycji: przypisane i osiągane. Pozycje przypisane są wyznaczane bez udziału woli, a na ich zajmowa- nie człowiek nie ma wpływu. Z kolei pozycje osiągane zdobywa samo- dzielnie, jednak może się zdarzyć, że są one narzucane (pozycja więźnia czy poborowego). W każdym społeczeństwie występują obydwa rodzaje pozycji, choć ich proporcje są zróżnicowane. „W nowoczesnych europej- skich społeczeństwach przemysłowych niewiele jest pozycji przypisanych, a te, które są, wyznacza głównie biologia. Takimi przypisanymi pozycjami są pozycje kobiety i mężczyzny, dziecka i starca. W podzielonych na stany społeczeństwach feudalnych lub kastowych było znacznie więcej pozycji 18 M. Łoś: „Role społeczne” w nowej roli…, op. cit., s. 130–144. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Społeczne role sędziów rodzinnych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: