Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00593 007674 12253321 na godz. na dobę w sumie
Społeczny potencjał odrodzenia miast poprzemysłowych - ebook/pdf
Społeczny potencjał odrodzenia miast poprzemysłowych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 368
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-304-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).

Książka dotyczy oceny znaczenia potencjału społecznego w różnicowaniu poziomu rozwoju miast poprzemysłowych funkcjonujących w odmiennych uwarunkowaniach kulturowych, ale pełniących w przeszłości podobne funkcje. Wzięto pod uwagę pięć ośrodków: Łódź (Polska), lwanowo (Rosja), Miskolc (Węgry), Poniewież (Litwa), Adapazari (Turcja). Przedstawione analizy oparto na wypracowanej przez autora koncepcji „społecznego potencjału rozwoju zbiorowości terytorialnych” uwzględniającej takie elementy, jak: podmiotowość, kapitał ludzki, sieciowy komponent kapitału społecznego, komponent normatywny, zaufanie społeczne oraz formy mobilizacji i przywództwa lokalnego. Poziom rozwoju badanych miast scharakteryzowano zarówno w kategoriach subiektywnej oceny jakości życia prywatnego oraz satysfakcji z funkcjonowania określonych sfer instytucjonalnych miasta, jak i w kategoriach zbiorczych wskaźników standardu życia w mieście na podstawie uogólnionych danych statystycznych.

Publikacja skierowana jest do środowisk akademickich (kierunki: socjologia, ekonomia, zarządzanie) zainteresowanych tematyką przeobrażeń społeczności lokalnych, w tym zwłaszcza miast poprzemysłowych dotkniętych niekorzystnymi zmianami zachodzącymi pod wpływem globalizacji. Krąg odbiorców może być poszerzony o rozmaite ruchy społeczne skoncentrowane na problematyce miejskiej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Paweł Starosta – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Instytut Socjologii, Katedra Socjologii Wsi i Miasta 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Krzysztof Gorlach REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Paweł Starosta, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06967.16.0.K Ark. wyd. 23,0; ark. druk. 23,0 ISBN 978-83-8088-303-1 e-ISBN 978-83-8088-304-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Rozdział 1. Miasta poprzemysłowe w dobie globalizacji 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. Globalizacja i kierunek zmian w sferze urbanizacji Kryzys miast poprzemysłowych W kierunku odrodzenia miast poprzemysłowych Problematyka książki Rozdział 2. Społeczny potencjał odrodzenia zbiorowości lokalnych 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. Wstęp Społeczne zasady rozwoju lokalnego Teoretyczne inspiracje koncepcji społecznego potencjału odrodzenia Konceptualny model społecznego potencjału odrodzenia miast Podsumowanie Rozdział 3. Jakość życia mieszkańców miast poprzemysłowych (wspólnie z Agnieszką Michalską-Żyłą) 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6. Wstęp Prywatny wymiar jakości życia mieszkańców Instytucjonalny wymiar jakości życia w mieście Strukturalny wymiar jakości życia Jakość życia w badanych miastach – ujęcie syntetyczne Podsumowanie 9 13 13 18 22 31 37 37 38 46 54 63 65 65 70 76 81 84 88 6 Spis treści Rozdział 4. Poczucie podmiotowości mieszkańców miast poprzemysłowych 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 4.7. 4.8. 4.9. Wstęp Rola podmiotowości w rozwoju lokalnym Zainteresowanie mieszkańców sferą publiczną Lokalna alienacja polityczna Lokalna partycypacja publiczna Poczucie wpływu na funkcjonowanie lokalnych władz Samoocena kompetencji publicznych Poczucie podmiotowości a jakość życia w miastach poprzemysłowych Podsumowanie Rozdział 5. Kapitał ludzki w miastach poprzemysłowych 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. 5.7. 5.8. 5.9. 5.10. Podsumowanie Wstęp Pojęcie i funkcje kapitału ludzkiego Problem, przedmiot badania i hipotezy Wykształcenie Dodatkowe kwalifikacje Zdrowie Mobilność przestrzenna Poziom i struktura kapitału ludzkiego Kapitał ludzki a jakość życia w miastach poprzemysłowych Rozdział 6. Sieciowy komponent kapitału społecznego w miastach poprzemysłowych 6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. Wstęp Sieci społeczne jako element kapitału społecznego Problem, operacjonalizacja zmiennych i hipotezy Wielkość sieci kontaktów społecznych Wzory sieciowej struktury kapitału społecznego Kapitał sieciowy a jakość życia w miastach poprzemysłowych Podsumowanie Rozdział 7. Kapitał normatywny w miastach poprzemysłowych 7.1. 7.2. 7.3. 7.4. 7.5. 7.6. Wstęp Pojęcie norm społecznych Normy a rozwój społeczno-ekonomiczny Problem, operacjonalizacja zmiennych i hipotezy Podzielanie i reakcja na łamanie norm społecznych Zakres aprobaty porządku aksjonormatywnego a jakość życia w miastach poprzemysłowych Podsumowanie 7.7. 91 91 93 95 102 105 110 111 113 118 121 121 123 128 129 133 136 138 140 142 147 149 149 150 153 156 165 168 173 175 175 176 179 182 184 191 196 Spis treści Rozdział 8. Zaufanie społeczne w miastach poprzemysłowych 8.1. 8.2. 8.3. 8.4. 8.5. 8.6. 8.7. 8.8. 8.9. Wstęp Pojęcie zaufania Formy zaufania Kapitał społeczny a zaufanie Przedmiot, problem i hipotezy Zakres i spójność form zaufania społecznego Koincydencje form zaufania a potencjały rozwoju lokalnego Zaufanie a jakość życia w miastach poprzemysłowych Podsumowanie Rozdział 9. Mobilizacja społeczna w świadomości mieszkańców miast poprzemysłowych 9.1. 9.2. 9.3. 9.4. 9.5. 9.6. Wstęp Mobilizacja jako proces społeczny Problem, operacjonalizacja zmiennych i hipotezy Zakres mobilizacji wyborczej i pozawyborczej Wzory oddziaływań mobilizacyjnych Syntetyczny poziom mobilizacji społecznej a jakość życia w miastach poprzemyslowych Podsumowanie 9.7. Rozdział 10. Przywództwo lokalne w świadomości mieszkańców miast poprzemysłowych 10.1. Wstęp 10.2. Pojęcie i formy przywództwa 10.3. Problem, przedmiot badania i hipotezy 10.4. Podstawy legitymizacji władzy lokalnej 10.5. Społeczne kręgi wpływu w świadomości mieszkańców. 10.6. Wzory sprawowania władzy lokalnej w świadomości mieszkańców 10.7. Przywództwo lokalne a jakość życia w miastach poprzemysłowych 10.8. Podsumowanie Rozdział 11. Struktura społecznego potencjału odrodzenia oraz jego wpływ na różnicowanie jakości życia miast poprzemysłowych 11.1. Wstęp 11.2. Syntetyczny poziom zasobów społecznego potencjału odrodzenia miast poprzemysłowych 11.3. Struktura relacji pomiędzy komponentami społecznego potencjału odrodzenia miast poprzemysłowych 11.4. Społeczny potencjał odrodzenia a perspektywy rozwoju miast poprzemysłowych 11.5. Podsumowanie 7 201 201 202 203 206 208 210 215 220 223 225 225 226 232 234 240 243 247 251 251 253 257 258 262 269 270 276 279 279 280 284 289 300 8 Spis treści Zakończenie Bibliografia Spis rysunków Spis tabel Aneks 1. Kwestionariusz wywiadu zestandaryzowanego Aneks 2. Charakterystyka badanej próby Aneks 3. Charakterystyka równań szacowanych podwójną metodą najmniejszych kwadratów (2MNK) dla komponentów społecznego potencjału odrodzenia miast poprzemysłowych 303 313 331 333 339 359 363 Wprowadzenie Dialektyka kryzysu i  odnowy zbiorowości terytorialnych, a  zwłaszcza miast, stanowi trwały element zmian społeczno-gospodarczych, które dokonywały  się w przeszłości i nadal zachodzą. Ponieważ zbiorowości te funkcjonują w szerszych układach makrospołecznych, przeto dynamika przemian narasta zwykle w cza- sach załamywania się starego i  kształtowania nowego porządku. Okresy trans- formacji są najbardziej interesujące z poznawczego punktu widzenia i absorbują uwagę przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych. Tak było w dobie załamywa- nia się porządku feudalnego i kształtowania społeczeństwa industrialnego, tak jest również w okresie zmierzchu społeczeństwa industrialnego i formowania się spo- łeczeństwa postindustrialnego czy też ponowoczesnego. Już od lat sześćdziesiątych i publikacji książki Jane Jacobs pt. The Death and Life of Great American Cities (1961; opublikowanej w Polsce w 2015 r.) dynamika upadku i odnowy współcze- snych miast stanowi przedmiot zainteresowania również socjologów. Starają się oni ustalić znaczenie społecznych mechanizmów prowadzących do dekonstrukcji i rekonstrukcji zbiorowości miejskich, zwracając tym samym uwagę, iż dominują- cy do lat sześćdziesiątych/siedemdziesiątych pogląd o wyłącznym znaczeniu czyn- ników ekonomicznych jest zbyt uproszczonym sposobem rozumienia procesów zmian. Niektórzy autorzy koncentrują się na analizie czynników kryzysu, a inni – odrodzenia czy też rekonstrukcji. Proces kształtowania  się społeczeństwa postindustrialnego, który towarzy- szy nam od  końca lat siedemdziesiątych, ma swoich przegranych i  wygranych. Strukturami wyraźnie zyskującymi na znaczeniu są duże miasta będące centrami nowoczesnych technologii, światowej kultury i rozrywki, siedzibami międzyna- rodowych korporacji, ośrodkami podejmowania ponadnarodowych decyzji po- litycznych oraz centrami usług finansowo-bankowych (Sassen, 2001; Therborn, 2013). Miastami tracącymi na  znaczeniu stają  się natomiast ośrodki rozwijane 10 Wprowadzenie w przeszłości na monokulturze przemysłowej różnych branż. Ze względu na zróż- nicowaną w czasie dynamikę przemian makrostrukturalnych miasta przemysło- we świata zachodniego znacznie wcześniej poddane zostały zarówno procesom kryzysowym, jak też rekonstrukcyjnym (Majer, 1997) aniżeli miasta Europy Środ- kowo-Wschodniej. Po  zmianie porządku społeczno-politycznego na  przełomie lat osiemdziesiątych i  dziewięćdziesiątych wiele ośrodków niemetropolitalnych z tego obszaru Europy doświadczyło sytuacji podobnej jak w Europie Zachod- niej. Rónocześnie podjęto różnorodne badania nad szansami rekonstrukcji tego typu społeczności zwłaszcza w środowisku geografów społecznych, ekonomistów i częściowo socjologów. Po akcesji do Unii Europejskiej znacznie przyśpieszono realizację szeroko rozumianych projektów rewitalizacyjnych tego typu struktur społeczno-przestrzennych w krajach członkowskich Europy Środkowo-Wschod- niej. W ich ramach, podobnie jak w analizach naukowych, obok postulatu wzrostu gospodarczego w różnych krajach obserwujemy akcentowanie społecznych nośni- ków rozwoju (Bartkowski, 2007; Jałowiecki, Szczepański, Gorzelak, 2007; McMi- chael, 2008; Hopper, 2012; Moulaert, MacCallum, Mehmood, Hamdouch, 2013). W łódzkim ośrodku socjologicznym dyskusje na ten temat w ramach semina- riów i zebrań podjęto z inspiracji Andrzeja Majera. W ich wyniku zespół w składzie Kamil Brzeziński, Andrzej Majer, Agnieszka Michalska-Żyła i Paweł Starosta przy- gotował obszerny zakresowo, międzynarodowy projekt badawczy nr HS6/02538 pt. Odrodzenie poprzemysłowych miast peryferyjnych, który uzyskał dofinansowa- nie z Narodowego Centrum Nauki. Przedłożona do rąk czytelnika publikacja jest jednym z głównych rezultatów zrealizowanego projektu1 w pięciu miastach po- stindustrialnych Polski, Rosji, Litwy, Węgier i Turcji. Główny problem badawczy analizowany w książce sprowadza się do pytania o rolę społecznego potencjału w procesach różnicowania poziomu rozwoju miast poprzemysłowych w wybranych miastach Europy Środkowo-Wschodniej i Turcji. Innymi słowy, chcę odpowiedzieć na pytanie, czy i w jakim zakresie podobieństwo dominujących w przeszłości funkcji miasta generuje zgodność społecznych uwa- runkowań rozwoju rozumianego w kategoriach dobrostanu miasta jako całości, jak i jego mieszkańców? Analizę przeprowadzono na podstawie wypracowanej prze- ze mnie koncepcji „społecznego potencjału rozwoju zbiorowości terytorialnych”. Jest to próba wykorzystania zmodyfikowanego podejścia capability approach trak- tującego potencjał odrodzenia miast wyłącznie w kategoriach społecznych, jak: poczucie podmiotowości, sieciowy komponent kapitału społecznego, zaufanie, kapitał normatywny, kapitał ludzki, mobilizacja społeczna, przywództwo lokal- ne, do analizy zróżnicowania stanów rozwoju społeczności lokalnych wyrażonych w strukturalnym, instytucjonalnym i prywatnych wymiarach jakości życia. Nie ba- dam zatem znaczenia czynników ekonomicznych i psychicznych dla zróżnicowa- 1 Poza niniejszą książką wyniki zrealizowanych badań zostały wykorzystane również w pracy zbiorowej pod redakcją A. Michalskiej-Żyły (2015) oraz tekstach: P. Starosty (2014), A. Michal- skiej-Żyły (2014) oraz P. Starosty i K. Brzezińskiego (2014). Wprowadzenie 11 nia poziomu rozwoju struktur lokalnych, ale wyłącznie społeczne. Takie podejście wynika z faktu, iż większość dotychczasowych analiz dotyczących potencjału roz- wojowego miast koncentruje się na analizie znaczenia czynników ekonomicznych, demograficznych, kapitału ludzkiego ograniczanego do  poziomu wykształcenia oraz kapitału społecznego redukowanego najczęściej do liczby funkcjonujących stowarzyszeń. Nie analizuję również zewnętrznych uwarunkowań poszczególnych komponentów społecznego potencjału odrodzenia, poza ich wzajemnym oddzia- ływaniem. Innymi słowy, interesuje mnie głównie stopień zróżnicowania społecz- nych komponentów odrodzenia w badanych miastach, ich rola w różnicowaniu wymiarów jakości życia oraz ich (komponentów) wzajemne relacje. Poza wstępem i zakończeniem praca składa się z 11 rozdziałów. Rozdział pierw- szy stanowi obszerne teoretyczno-metodologiczne wprowadzenie do problematyki poruszanej w pracy wraz ze szczegółową prezentacją procesu badań surveyo wych, jakie przeprowadzono w pięciu miastach poprzemysłowych. W rozdziale drugim uwaga skoncentrowana jest na przedstawieniu pojęciowego modelu społecznego potencjału odrodzenia miast w kontekście rozwoju lokalnego i koncepcji capablity approach. W rozdziale trzecim analizie poddano poziom jakości życia w badanych miastach na podstawie subiektywnej oceny życia prywatnego mieszkańców, funk- cjonowania instytucjonalnych sfer miasta oraz indeksu społeczno-ekonomicznego poziomu rozwoju miasta skonstruowanego na podstawie dostępnych danych sta- tystycznych. Kolejnych sześć rozdziałów zawiera analizę związków zachodzących pomiędzy danym komponentem modelu społecznego potencjału a jakością życia mierzoną za pomocą trzech wymienionych wcześniej wymiarów. I tak, w rozdziale czwartym prezentuję zróżnicowanie poziomu podmiotowości społecznej w bada- nych miastach i wpływu tego komponentu potencjału na zróżnicowanie jakości życia. W rozdziale piątym analizuję problematykę zróżnicowania charakterystyk kapitału ludzkiego i ich relacji z jakością życia. W rozdziałach szóstym, siódmym i ósmym została podjęta analogiczna problematyka jak w rozdziale poprzednim, ale w odniesieniu do kapitału normatywnego, sieciowego oraz zaufania. Rozdział dziewiąty odnosi się do mobilizacji jako komponentu społecznego potencjału i jej roli w różnicowaniu jakości życia w badanych miastach, podczas gdy w rozdziale dziesiątym koncentruję uwagę na roli przywództwa lokalnego w tym względzie. Wreszcie rozdział 11, kluczowy dla prowadzonych studiów, zawiera analizę relacji pomiędzy poszczególnymi składnikami społecznego potencjału. Na tej podstawie skonstruowana jest wstępna propozycja modelu wzajemnych oddziaływań kom- ponentów społecznego potencjału odrodzenia. Podjąłem również próbę ustalenia roli poszczególnych komponentów w  wyjaśnianiu zmienności poziomu trzech wymiarów jakości życia, które w  niniejszej pracy są traktowane jako synonim rozwoju następującego po okresie kryzysu. Statystyczna prezentacja wyników ba- dań w każdym z dziewięciu rozdziałów empirycznych poprzedzona jest wprowa- dzeniem teoretycznym oraz odniesieniami do wyników innych badań dotyczących omawianego zagadnienia. Całość zamyka bibliografia oraz aneksy zawierające, charakterystykę badanych prób w poszczególnych miastach, zbiór pytań z badania 12 Wprowadzenie surveyowego, wykorzystywanych jako podstawowe źródło danych w  niniejszej publikacji oraz wyniki analiz statystycznych dla relacji zachodzących pomiędzy komponentami społecznego potencjału odrodzenia miast. Fragmenty rozdziału ósmego dotyczącego roli zaufania w różnicowaniu jakości życia w miastach poprzemysłowych zostały zawarte we wcześniej opublikowanym tekście P. Starosty pt. Formy zaufania społecznego a potencjał rozwoju lokalnego zamieszczonym w  książce Lokalne narodowe i  inne. Księga dla  Profesor Joanny Kurczewskiej, wydanej pod redakcją Piotra Bindera w Warszawie przez IFIS PAN w 2014 r. Publikacja niniejszej pracy nie byłaby możliwa, gdyby nie efektywna współpra- ca z członkami zespołu, a zwłaszcza Kamilem Brzezińskim, który pełnił funkcję sekretarza, oraz Andrzejem Majerem i Agnieszką Michalską-Żyłą, głównymi wy- konawcami. Należy podkreślić, iż  Agnieszka Michalska-Żyła jest współautorką rozdziału trzeciego. Ponadto, ma również udział w opracowaniu danych dla pod- rozdziałów 5.4 i 5.5 w rozdziale piątym. Serdeczne podziękowania kieruję do Sami Senera z Departamentu Socjologii w Sakarya University (Turcja), Kingi Toth z De- partamentu Socjologii Uniwersytetu w Miszkolcu (Węgry), Wiaczesława Stołbowa z Państwowego Chemiczno-Technologicznego Uniwersytetu w Iwanowie (Rosja) oraz Mindaugasa Degutisa z Departamentu Socjologii Uniwersytetu Wileńskiego (Litwa). Wymienione osoby wyraziły zgodę na włączenie się w realizację progra- mu badań empirycznych, zorganizowały zespoły ankieterskie i nadzorowały reali- zację badań terenowych w poszczególnych miastach. Paniom: Ilonie Głuszczak, Annie Kuzniecowej oraz Ardzie Yilmaz dziękuję za przeprowadzenie powtórnej weryfikacji i wprowadzenie korekt do danych statystycznych dotyczących obiek- tywnych wskaźników poziomu jakości życia w Miszkolcu, Iwanowie i Adapazari. Paweł Baranowski, Kamil Brzeziński, Andrzej Majer, Monika Mularska-Kucha- rek, Edyta Łaszkiewicz, Andrzej Pilichowski, Ewa Rokicka i Jacek Sztaudynger wy- razili zgodę na zapoznanie się z rękopisem niniejszej pracy i przekazali wiele uwag merytorycznych i edycyjnych, które przyczyniły się do poprawy jakości tekstu. Po- dziękowania za wnikliwą i konstruktywną recenzję przekazuję również Krzysztofo- wi Gorlachowi. Wszystkie ograniczenia i niedoskonałości niniejszej pracy obciążają wyłącznie jej autora. Rozdział 1 MIASTA POPRZEMYSŁOWE W DOBIE GLOBALIZACJI 1.1. Globalizacja i kierunek zmian w sferze urbanizacji Przekształcenia gospodarki światowej, które dokonały  się w  ostatnim trzy- dziestoleciu, znajdują swoje odzwierciedlenie w strukturze przestrzennej krajów i regionów oraz układzie miast. Ośrodki miejskie, a zwłaszcza metropolie, stano- wią główne węzły struktury gospodarczej regionu i kraju. Równocześnie wyso- ce zróżnicowana staje się rola miast średnich i małych. Urbanizacja oraz rozwój społeczno-gospodarczy i postęp technologiczny występują równolegle i wzajem- nie się warunkują. Dane statystyczne wskazują, że o ile w roku 1900 odsetek popu- lacji miejskiej globu wynosił 13 , w 1950 r. – 32 , to w 2006 r. wzrósł do 46,7 , a w 2012 r. do 52,6 . Jednakże w ostatnich latach migracja ze wsi do miast wy- raźnie utraciła swoją dynamikę. Co więcej, w wielu krajach, w tym również w Pol- sce, obserwuje się tendencje do zmniejszania się ogólnej populacji miejskiej. Nie dotyczy to jednak miast centralnych i wielkich metropolii. Szacuje się, iż w mia- stach o  liczebności do  500 tys. osób i  mniej zamieszkiwało przed 2010  r. 50 miejskiej populacji globu, w miastach od 1 do 5 mln – 21 , od 5 do 10 mln – 17 i w megamiastach ponad 10 mln – ok. 10 (Towards Sustainable Cities, 2013). Analizy Biura Narodów Zjednoczonych wskazują, iż w przyszłości maleć będzie populacja w miastach małych, a wzrastać liczebność ośrodków średnich i dużych, zwłaszcza tych o wielkości 5–10 mln mieszkańców. Do 2025 r. odsetek zamieszku- jących ośrodki miejskie o liczebności do 500 tys. prawdopodobnie zmniejszy się do 42 , natomiast do 22 wzrośnie populacja w miastach o liczebności 1–5 mln (ibidem). Innymi słowy, zarysowuje  się wyraźny trend koncentracji populacji miejskiej w dużych ośrodkach globu, który będzie przede wszystkim wynikiem 14 Społeczny potencjał odrodzenia miast poprzemysłowych procesów zachodzących w społeczeństwach słabiej rozwiniętych pod względem ekonomicznym. Szacuje się, iż w latach 1975–2012 dynamika wzrostu populacji miejskiej w  regionach słabo rozwiniętych wyniosła 13 , podczas gdy w  lepiej rozwiniętych jedynie 5,4 1. Co więcej, przyrost ludności w mega i dużych mia- stach będzie przede wszystkim efektem wzrostu populacji najbiedniejszych grup zamieszkujących slumsy. Już w 2007 r. „43 ludności miejskiej w takich rozwijają- cych się krajach jak Kenya, Brazylia czy Indie, a 78 w najsłabiej rozwiniętych jak Bangaladesz, Haiti czy Etiopia zamieszkiwało w slumasach” (Rezvani, Mansurian, 2013: 147–148). Przyrosty ludności hipotetycznie będą zatem wywoływać dwojakiego rodzaju następstwa. Z jednej strony będą źródłem wzrostu znaczenia miast jako środowisk stymulujących rozwój ekonomiczny państwa czy regionu. Eksperci szacują, iż wy- tworzona w miastach część GDP stanowi już 80 GDP całego globu (Grubler, Fisk, 2013). Miasta stają się zatem głównymi centrami zatrudnienia, innowacyj- ności i wymiany kulturowej. Z drugiej jednak strony, w wielkich miastach szybciej narastają nierówności społeczno-ekonomiczne, obniża się poziom bezpieczeństwa w miejscach publicznych i szybciej postępują procesy wykluczenia społecznego. Wiele z największych ośrodków miejskich narażonych jest ponadto na zagrożenia wynikające z ekspansywnej polityki człowieka wobec środowiska naturalnego. Jak podają Lenne Selinger i Ivan Turok (2013: 2108), w roku 2011 „60 procent ludzi żyjących w 450 największych miastach narażonych było na ryzyko co najmniej jednego naturalnego zagrożenia”, czyli przyrodniczego niebezpieczeństwa. Wzra- stające skupiska ludności zamieszkującj slumsy, pozbawione opieki lekarskiej, stanowić będą istotne zagrożenie dla utrzymania określonego poziomu ochrony zdrowia w wielu krajach. W tym kontekście współczesna „urbanizacja jest zdro- wotnym zagrożeniem dla  populacji najsłabszych, nieobjętych opieką socjalną, a ten demograficzny czynnik grozi humanitarną katastrofą” (Rezvani, Mansurian, 2013: 148). Zatem obok zjawiska ekspansji miast narastają równocześnie procesy deprecjacji i degradacji życia miejskiego. Odnoszone są one do trzech obszarów „widocznego fatalizmu mieszkańców miast w obliczu pojawiającego się ryzyka, wyłaniania się bardziej grabieżczych i gwałtownych form przestępczości oraz tech- nokratycznego zobojętnienia wobec ludzkich nadziei i  estetycznej wrażliwości” (Susser, Schneider, 2003: 10). Zarówno pozytywne, jak i negatywne zjawiska są związane z procesami glo- balizacji, stanowiącymi główną siłę ekonomicznych, politycznych, społecznych i  kulturowych przemian przełomu XX i  XXI  w. Charakteryzują  się narastającą współzależnością pomiędzy państwami lub kulturami, ograniczaniem znaczenia instytucji państwa narodowego, pojawieniem się nowych aktorów społecznych, ja- kimi są ponadnarodowe korporacje ekonomiczne, elektroniczne systemy komuni- kowania społecznego, ponadpaństwowe instytucje oraz technologie informatyczne 1 Obliczenia własne na podstawie danych z Departments of Economics and Social Affairs, Po- pulation Division 2012, United Nations. Rozdział 1. Miasta poprzemysłowe w dobie globalizacji 15 i informacyjne jako główne źródła ekonomicznego sukcesu. Jak podkreślają David Held, Anthony McGrew, David Goldblatt i Jonathan Perraton (2002) oraz Robert O. Keochane i Joseph S. Nye (2002), jest to w zasadzie wielość procesów społecz- no-kulturowych, ekonomicznych, militarnych i środowiskowych, które w efekcie prowadzą do poszerzania globalnych sieci kontaktów, intensyfikacji światowych powiązań, przyśpieszenia procesów wymiany oraz wzmocnienia oddziaływania powyższych zjawisk na struktury lokalne, regionalne i narodowe. Należy jednak oddzielić wcześniejsze fazy globalizacji, dla których podstawą była wymiana han- dlowa zasobami rolnymi, surowcami naturalnymi jak również produktami prze- mysłowymi, od fazy poprzemysłowej tego procesu, dla jakiego siłą napędową sta- ły się tzw. inteligentne technologie. Umownie przyjmuje się, że współczesne zmiany organizujące ład społeczno- -ekonomiczny w skali całego globu zaczęły wyłaniać się w połowie lat siedem- dziesiątych XX  w., zwłaszcza po  wojnie wietnamskiej i  światowym kryzysie ekonomicznym w tym okresie. Dane statystyczne wskazują, że  od  połowy lat siedemdziesiątych do początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia ekono- miczna stagnacja objęła co najmniej 100 krajów, w tym kraje najwyżej rozwinięte. Co więcej, w połowie lat dziewięćdziesiątych w 70 z nich przeciętne dochody oby- wateli były niższe aniżeli w latach osiemdziesiątych, a w 40 dużo mniejsze nawet niż w latach siedemdziesiątych (Faux, Mishel, 2000). Wtedy właśnie neoliberalizm ekonomiczny uznano za główne remedium naprawy gospodarczej świata. Hasła wolnego przepływu kapitału, siły roboczej, produktów oraz idei stały  się pod- stawą globalistycznej ideologii, która zaczęła mobilizować różne kręgi społeczne do działania zgodnie z jej zasadami, natomiast inne grupy do akcji opozycyjnych. Jednakże główną siłą napędową globalizacji w  sensie technologicznym i  eko- nomicznym stał  się przemysł elektroniczny i  telekomunikacyjny umożliwiający skracanie dystansów czasowo-przestrzennych oraz stopniowe uwalnianie zjawisk społeczno-ekonomicznych od ich czasowo-przestrzennych ograniczeń (Castells, 2003; Giddens, 1997). Globalizacja nie jest jednak procesem jednokierunkowych przekształceń ani ciągiem zmian polegających na uniwersalizacji zachodnich wzorów kultury i uni- fikacji współczesnego świata. Jak podkreśla Anthony Giddens (1997), globaliza- cja poszerza i utrwala ogólnoświatowe powiązania, ale jak równocześnie doda- je Urlich Beck (2003: 12), jest to „proces nielinearny, dialektyczny, który kreuje ponadnarodowe społeczne powiązania i przestrzenie, przewartościowuje lokalne kultury i promuje trzecie kultury”. Jeszcze dosadniej ujmuje to Jan Pieterse (2003), opisując globalizację jako strukturalną hybrydyzację, czyli proces, w którym for- my życia społecznego i kulturowego z jednej strony separują się od istniejących praktyk społecznych i równocześnie łączą się z innymi formami dla kształtowania nowych praktyk. W tym znaczeniu globalność i lokalność nie istnieją jako kultu- rowe polaryzacje, ale jako kombinacje i wzajemnie implikujące się zasady. W ich ramach ekspansja kultury i  ekonomii północnoatlantyckiej napotyka działania opozycyjne kultur odmiennych i podlega regionalnej alternacji. Jest to zatem seria 16 Społeczny potencjał odrodzenia miast poprzemysłowych zmian, w których równocześnie występują tendencje przyciągania i odpychania, centralizacji i decentralizacji w różnych sferach organizacji życia społeczno-eko- nomiczno-kulturowego, indywidualizacji i nowych form kolektywizmu, inkluzji i  ekskluzji społeczno-kulturowej, wreszcie rozwoju i  równoczesnej deprywacji określonych struktur społeczno-przestrzennych. Ten dwoisty charakter oddziaływania globalizacji znalazł wyraz w pojęciu glo- kalizacji –  łączenia w  jedno globalnych procesów i  ich lokalnych odmian (Ro- bertson, 1992; Ritzer, 2006). Drugi z wymienionych autorów definiuje to pojęcie jako „wzajemne przenikanie się zjawisk globalnych i lokalnych prowadzące do po- wstawania unikalnych rezultatów w  różnych obszarach geograficznych” (Ritzer, 2006: 239). Znany publicysta Thomas L. Friedman traktuje glokalizację jako swego rodzaju filtr, dzięki któremu społeczeństwa chronią swoje kulturowe dziedzictwo przed homogenizującym wpływem globalnego kapitalizmu. W przekonaniu tego autora, „Istotą glokalizacji jest zatem takie przyswajanie aspektów globalizacji przez kulturę danego kraju, które przyczynia się do rozwoju i zróżnicowania społe- czeństwa, nie przytłaczając go” (Friedman, 2001: 91). Innymi słowy, jest to relacja wzajemnego oddziaływania: lokalne układy wpływają w pewien sposób na global- ne procesy i zjawiska, przekształcają je, a nawet są w stanie je wzbogacać. Jak bo- wiem zaznacza Roland Robertson (2003: 297), „należy podkreślić, iż wykluczenie sfery lokalnej z globalnej, co często występuje w dyskursie nad kondycją świata końca dwudziestego wieku, jest problematyczne. Szczególnie graniczy z absurdem konstatacja […], iż »lokalności« nie są częścią współczesnego świata jako całości”. Cechą glokalizacji jest zatem pewien zakres zakotwiczenia tendencji ogólnoświa- towych w  lokalnych układach, wkład układów lokalnych do  ogólnoświatowych i ponadnarodowych procesów, jak „również nieredukowalność globalnej kultury do jednostronnej ekonomicznej logiki kapitału” (Beck, 2003: 49). Teoretycy rozwoju społeczno-ekonomicznego, związani intelektualnie i men- talnie z  koncepcjami neoliberalnymi, próbują wykazać, że  uwolnienie kapitału od nadmiernej kontroli państwa i powiększenie zakresu autonomii decyzyjnej jed- nostki jest skuteczną drogą wychodzenia ze światowego kryzysu zarówno na po- ziomie mikro, mezzo, jak i makro. Ich zdaniem, zwiększenie autonomii oznacza bardziej racjonalną alokację zasobów i likwidowanie biurokratycznych struktur pośredniczących, zajmujących się jedynie dystrybucją, a nie produkcją dóbr pry- watnych i dobra publicznego. A zatem, jak sugerują zwolennicy koncepcji wyboru publicznego, zamiast ponosić coraz większe koszty utrzymywania mechanizmów kontrolnych i dbać o perfekcyjne respektowanie norm bardziej opłacalne jest po- luzowanie gorsetu aksjonormatywnego, w wyniku czego dopuszczamy co praw- da do działań na granicy norm, ale za to zwiększamy efektywność zaspokojenia potrzeb poprzez lepsze motywowanie do osiągnięcia sukcesu. Krytycy powyższe- go podejścia podkreślają z kolei, że owa zasada nieograniczonej autonomii jest niczym innym jak ideologicznym złudzeniem, albowiem legitymizuje i zarazem petryfikuje przewagę grup i klas, które realnie są grupami i strukturami domi- nującymi. Innymi słowy, na  neoliberalnej wizji rozwoju korzystają głównie ci, Rozdział 1. Miasta poprzemysłowe w dobie globalizacji 17 którzy posiadają przewagę. Bogaci niewspółmiernie pomnażają swój stan posia- dania poprzez dziedziczenie i  bankowe mechanizmy produkowania pieniądza, a biedni systematycznie podlegają pauperyzacji. Jak argumentuje Thomas Piket- ty (2014: 261), na początku XXI w. „10 najbogatszych Europejczyków skupia w swoich rękach 60 kapitału występującego na tym kontynencie, podczas gdy w USA najbogatszych 10 mieszkańców koncentruje nieco więcej jak 70 ogól- nego kapitału tego społeczeństwa. Równocześnie 50 populacji najuboższych w jednym i drugim przypadku włada jedynie 5 ogólnego kapitału w tych społe- czeństwach”. Udział tej ostatniej kategorii obywateli w podziale bogactwa nie uległ zatem zmianie od  1910  r. (ibidem). Neoliberalizm w  takim wydaniu prowadzi zatem najkrótszą drogą do darwinizmu społecznego, w którym nie ma miejsca na wartości humanistyczne. Istnieje natomiast bezwzględna rywalizacja pomiędzy grupami interesów. Koncentracja kapitału implikuje w efekcie głębokie podziały społeczno-ekonomiczne na tych, którzy funkcjonują w neoliberalnym porządku instytucjonalnym, oraz na tych, którzy są nikomu niepotrzebni i których życie sta- je się życiem na przemiał (Bauman, 2004). Rośnie zatem populacja ludzi zbędnych nawet do wykonywania najprostszych prac i czynności. Badania empiryczne (Storper, 1999) dowodzą, że pomimo wielu sugestywnych obietnic polityków oraz budujących informacji statystycznych dotyczących ma- kroskopowej sytuacji gospodarki światowej globalizacja nie prowadzi prostą drogą do wyrównywania szans pomiędzy jednostkami i grupami społecznymi nie tylko w krajach słabo rozwiniętych, ale również w krajach należących do Pierwszego Świata. Coraz wyraźniejszy staje się podział świata na dominujące obszary cen- tralne, semiperyferyjne i peryferyjne (Wallerstein, 2004). Wybitna badaczka glo- balizacji Saskia Sassen (2001) pisze nawet o nowej geografii miejsc centralnych i  marginalnych. Ośrodkami rozwoju stają  się megamiasta czy miasta centralne w poszczególnych krajach, które absorbują coraz większy potencjał ludnościowy i ekonomiczny. Są również głównymi rynkami pracy i miejscami operowania co- raz znaczniejszymi zasobami kapitałowymi różnego rodzaju. Jednakże dominu- jąca rola miast centralnych i globalnych „nie jest wyłącznym rezultatem general- nego przejścia od wytwarzania przemysłowego do ekonomii usług” (ibidem: 127), ale również efektem centralizacji w ramach przestrzennych funkcji zarządczych, usługowych i finansowych. Większość badaczy miast zgadza się ze stwierdzeniem, iż efektem globalnego transferu i dyspersji produkcji były głębokie, niekorzystne zmiany na rynku pra- cy tradycyjnych centrów przemysłowych oraz pogłębianie się dezindustrializacji – zanikania przemysłu jako głównej bazy ekonomicznej. To z kolei utożsamiano z  wielorakimi skutkami masowego przestawienia  się produkcji z  przemysłowej na związaną z sektorem usług, najpierw w Stanach Zjednoczonych, a następnie w Europie Zachodniej. W rezultacie miasta przemysłowe stawały się ośrodkami marginalnymi i peryferyjnymi, szczególnie te z nich, które powiązane były z tra- dycyjnymi gałęziami przemysłu i/lub tkwiły w pewnej monokulturze przemysło- wej. W wyniku procesów dezindustrializacji oraz delokalizacji produkcji dawne 18 Społeczny potencjał odrodzenia miast poprzemysłowych ośrodki przemysłowe przeżywają kryzys (Castells, 1985). Na obrazie miasta na- znaczonego w przeszłości monokulturą przemysłową ciążą dokuczliwe problemy, jak konflikty rasowe i etniczne, przestępczość, materialne zaniedbanie, nadmier- ne zagęszczenie przestrzeni i zanieczyszczenie środowiska, niedobór miejsc pra- cy, niedostatek samorządności i chroniczny brak środków finansowych (Susser, Schnei der, 2003). To właśnie m.in. skłania do refleksji nad „kryzysem” miast po- przemysłowych rozumianym jako szereg problemów społecznych (Frysztacki, 2009) niezależnie od tego, czy nazwiemy je miastami peryferyjnymi, zranionymi (Susser, Schneider, 2003), czy też miejscami kreatywnej destrukcji (Harvey, 2003). 1.2. Kryzys miast poprzemysłowych Kryzys miast jest zjawiskiem pojawiającym się cyklicznie i obecnym w historii przynajmniej od czasów ustanowienia społeczeństwa przemysłowego, będącego manifestacją systemu kapitalistycznego (Majer, 1997; Fujita, 2013). Występuje ono również w  dobie globalizacji, gdzie załamania systemu finansowego odgrywają jedną z podstawowych ról. W konsekwencji, mimo znaczącego wzrostu ludności miejskiej w populacji światowej, pogłębiają się różnice pomiędzy poszczególnymi typami miast. Wynikają one z uwarunkowań makrostrukturalnych. Jak bowiem podkreśla David Harvey, miasta są częścią szerszego środowiska, które w znacz- nej mierze same wytwarzają, ale któremu równocześnie podlegają. Według niego, „szybka rekonstrukcja miast zachodnioniemieckich i japońskich po ich dewastacji w czasie II wojny światowej była związana z odrodzeniem ekonomicznym tych krajów w latach sześćdziesiątych” (Harvey, 2003: 26). Podobny pogląd reprezentuje Göran Therborn (2013) polemizujący z koncepcją globalnego miasta Saskii Sassen i innych. Jego zdaniem, siła miast, również tych globalnych, jest konsekwencją po- zycji państw i środowisk, w których funkcjonują. Miasta globalne, według cytowa- nego Autora, są jedynie manifestacją siły, jaka jest ulokowana w szerszych struk- turach społeczno-przestrzennych. Innymi słowy, słabością koncepcji S. Sassen jest sztuczne oderwanie miast od realnie funkcjonujących kapitalistycznych miejskich społeczeństw. Miasta światowej władzy, poza kilkoma wyjątkami, są „stolicami państw globalnego znaczenia” (ibidem: 60). Nie ulega wątpliwości, iż  adaptacja neoliberalnej polityki przez większość elit świata zachodniego prowadzi w  tym kontekście do koncentracji kapitału i instytucji finansowych w określonych prze- strzeniach. W  konsekwencji, do  wzrostu liczebności wielkich aglomeracji oraz miast pełniących głównie funkcje administracyjne, usługowe i rozrywkowe oraz do  depopulacji tradycyjnych miast poprzemysłowych (Grossman, Haase, Rink, Steinfuerher, 2008). Jak wynika z danych statystycznych, wśród 15 największych miast świata nie znajdujemy typowych miast przemysłowych. Rozdział 1. Miasta poprzemysłowe w dobie globalizacji 19 Zjawisko określane mianem kryzysu miast przemysłowych w kategoriach eko- nomiczno-demograficznych w większym stopniu dotyczy ośrodków europejskich i amerykańskich, a w mniejszym miast Dalekiego Wschodu, zwłaszcza chińskich i wietnamskich. Jest to konsekwencją kontrolowanego przez te państwa przepływu kapitału zewnętrznego oraz wewnętrznego układu zróżnicowań społeczno-eko- nomicznych, w ramach których aglomeracje miejskie absorbują tanią siłę roboczą z obszarów wiejskich i zatrudniają nawet w klasycznych sektorach przemysłowych za bardzo niskie wynagrodzenie. Tym samym zyskują przewagę konkurencyjną nad innymi krajami. Jak podkreślają Anne Power, Jörg Plöger i Astrid Winkler (2010), podstawowy- mi źródłami kryzysu miast przemysłowych, w skali globalnej, były trzy czynniki. Po pierwsze, kryzys paliwowy z połowy lat siedemdziesiątych i związany z nim wzrost cen energii. W  tym przypadku koszty „okazały  się bardziej dotkliwe dla miast przemysłowych, których zasobność opierała się na taniej energii” (ibi- dem: 4). Ofiarą kryzysu paliwowego stały się przede wszystkim miasta, których egzystencja opierała się na rozwijaniu produkcji dóbr konsumujących poprzez za- angażowanie znacznej ilości energii (przykładem jest tu Detroit z zakładami Ge- neral Motors i Chryslera) lub też, które w procesie produkcji zużywały znaczne ilości tego surowca (np. Katowice z energochłonnym przemysłem wydobywczym). Po drugie, otwarcie się na rynek globalny, w ramach którego „byłe kolonie i mniej rozwinięte gospodarki nauczyły się produkować tańsze produkty aniżeli te wytwa- rzane dotychczas w starych miastach industrialnych” (ibidem). Chodzi tu zwłaszcza o wyłanianie się nowych ośrodków przemysłowych w Azji, gdzie tania siła robocza pozwalała na skuteczną rywalizację cenową z produktami europejskimi. Po trzecie, niekorzystna sytuacja środowiskowa miast przemysłowych wynika- jąca z zanieczyszczenia powietrza i wody na skutek stosowania węgla jako głów- nego źródła energii i równoczesnego zaniedbywania rozwoju technologii przyja- znych dla środowiska naturalnego. Obok czynników wspólnych dla całej Europy należy wskazać również na uwarunkowania odnoszące się zwłaszcza do sytuacji miast przemysłowych krajów byłego bloku wschodniego. W pierwszym okresie transformacji stały się one głównymi przegranymi postępujących przemian po- lityczno-ekonomicznych. Przede wszystkim nie były przygotowane do  podjęcia nowych wyzwań technologicznych i organizacyjnych, które zaczęły się pojawiać i  następnie funkcjonować w  gospodarce światowej w  drugiej połowie lat sie- demdziesiątych. Luka w zakresie postępu naukowo-technicznego, jaka wystąpiła w tym względzie pomiędzy krajami wysoko rozwiniętymi a krajami byłego Bloku Wschodniego w końcu lat siedemdziesiątych, uniemożliwiła tym miastom łagod- ne przejście do fazy rozwoju postprzemysłowego. Kontrprzykładem dla miast Eu- ropy Wschodniej jest w tym względzie sytuacja fińskiego miasta Tampere, w któ- rym proces odnowy poprzemysłowej podjęto już w końcu lat siedemdziesiątych w oparciu o nowoczesne technologie informatyczne. Na skutek przemian politycz- nych miasta przemysłowe Europy Wschodniej utraciły dotychczasowe rynki zby- tu. Przede wszystkim rynek radziecki, a następnie rosyjski, na potrzeby których produkowano głównie w poprzednim systemie społeczno-politycznym. Z drugiej 20 Społeczny potencjał odrodzenia miast poprzemysłowych strony, miasta rosyjskie na początku lat dziewięćdziesiątych utraciły rynki zbytu w ościennych krajach Europy Wschodniej. Prowadziło to niejednokrotnie do ban- kructwa wielu zakładów, a w konsekwencji do obniżenia poziomu życia osób pra- cujących w tych przedsiębiorstwach. Po czwarte, otwarcie się na rynki zachodnie spowodowało, iż produkty wytwa- rzane według poprzednich standardów technologicznych nie wytrzymały konku- rencji ani z produktami pochodzącymi z bardziej rozwiniętych technologicznie miast zachodniej Europy, ani z nisko kosztową produkcją miast Dalekiego Wscho- du. W roku 2001 państwa, w których zlokalizowane są badane miasta, charak- teryzowały się raczej przeciętnym poziomem konkurencyjności gospodarek i nie należały do krajów wysoko rozwiniętych pod tym względem. Z rankingu World Economic Forum wynika, iż gospodarka Węgier plasowala się na 28., Polski na 41., Litwy na 44., Turcji na 54., a Rosji na 63. miejscu w skali globu (Schwalb, Porter, Sachs, 2001). W roku 2013 poza Polską i Turcją, które znalazły się odpowiednio na 42. i 44. miejscu, pozostałe kraje pogorszyły swoje notowania i zajęły w ran- kingu World Economic Forum: Litwa – 48., Wegry – 63., a Rosja – 64. miejsce (Schwalb 2011: 15), W sumie ogólny stan gospodarczy krajów, w których realizo- wano badania, prawdopodobnie nie przyczyniał się znacząco do poprawy poten- cjału rozwojowego wielu miast, w tym również badanych ośrodków. Po piąte, na skutek prowadzonej wówczas polityki wyprzedaży majątku pań- stwowego i  procesu prywatyzacji wiele zakładów funkcjonujących w  miastach przemysłowych zostało wykupionych i następnie na skutek przekształceń własno- ściowych albo zreorganizowanych w celu zmniejszenia zatrudnienia, albo też roz- wiązanych (Tittenbrun, 2007). Po szóste, wymiana rodzimych zakładów przemysłowych na struktury zagra- nicznych korporacji doprowadziła do zerwania kontaktów z lokalnymi ośrodkami naukowo-badawczymi, które również uległy likwidacji. W tej sytuacji przemysł nie był wspierany technologiami innowacyjnymi ani przez instytucje krajowe, ani zagraniczne. Ich rola ograniczała się najczęściej do wykonywania prostych tech- nologicznie zadań. Po  siódme, na  skutek informatyzacji i  koncentracji procesów zarządzania w miastach centralnych z jednej strony i delokalizacji produkcji z drugiej, mia- sta przemysłowe utraciły status głównych siedzib banków, ośrodków naukowo- -badawczych i  centrów zarządzania wielkich korporacji. Sytuację taką można było zaobserwować m.in. w dużych miastach byłego bloku wschodniego, w tym również w polskich miastach konurbacji śląskiej związanymi z przemysłem wydo- bywczym, czy w Łodzi będącej niegdyś stolicą przemysłu włókienniczego. Ogra- niczone możliwości elastycznego adaptowania się do nowoczesnych technologii, niewydolność systemu miejskiego zarządzania oraz niskie nakłady inwestycyjne sprawiały, iż miasta te ulegały peryferyzacji (Gorzelak, 2007). Stały się synonimem miasta peryferyjnego, którego „wizerunek […] jest w obecnym świecie utożsamia- ny z wizerunkiem miasta zacofanego i zanieczyszczonego” (Sagan, 2000: 144).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Społeczny potencjał odrodzenia miast poprzemysłowych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: